ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Package Package talk Event Event talk Topic 0 4023 851044 793753 2026-11-02T19:45:25Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851044 wikitext text/x-wiki {{ਮਾਰਚ ਕਲੰਡਰ|float=right}} '''5 ਮਾਰਚ''' [[ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ]] ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 64ਵਾਂ ([[ਲੀਪ ਸਾਲ]] ਵਿੱਚ 65ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 301 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ। == ਵਾਕਿਆ == * [[1680]]&ndash; ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਦੀਵਾਨ ਅੰਦਰ ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ ਵੱਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। * [[1699]]&ndash; ਮਹਾਰਾਜ [[ਜੈ ਸਿੰਘ]] ਦੂਜੇ ਆਂਬੇਰ (ਮੌਜੂਦਾ [[ਜੈਪੁਰ]]) ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਣੇ। * [[1716]]&ndash; ਨੋ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 100 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਆਰੰਭਿਆ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। * [[1752]]&ndash; ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮਲ ਜੀ ਦੁਰਾਨੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਤੋਂ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਕੌੜਾ ਮਲ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਮਦਰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। * [[1748]]&ndash; ਨੂੰ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਮਨਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜਥਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਇਆ, ਜਲੰਧਰ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਲਾਬਤ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਚ ਕਰ ਲਿਆ। * [[1770]] &ndash; [[ਬੋਸਟਨ ਕਤਲੇਆਮ]]: 5 ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਜੋ ਕਿ 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। * [[1851]]&ndash; [[ਜਿਓਲਾਜੀਕਲ ਸਰਵੇ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। * [[1892]]&ndash; ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਜੇਮਜ ਬਰਾਡ ਬੁਡ ਲਾਇਲ ਵਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਰੱਖੀ ਗਈ। * [[1931]]&ndash; [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ [[ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ]] ਨੇ [[ਗਾਂਧੀ ਇਰਵਿਨ ਸਮਝੌਤੇ]] ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਖਤਮ ਹੋਇਆ। * [[1933]] &ndash; [[ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਵਾੜਾ|ਮਹਾਂਮੰਦੀ]]: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ ਰੂਜਵੈਲਟ]] ਨੇ ਬੈਂਕ ਦੀ ਛੂੱਟੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕੀ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਾਲੀ ਸੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। * [[1934]]&ndash; [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ [[ਟੈਕਸਾਸ]] 'ਚ ਪਹਿਲੇ [[ਸੱਸ ਦਿਵਸ]] ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[1947]]&ndash; ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਆਪ ਜੀ 18 ਜੂਨ 1933 ਤੋਂ 13 ਜੂਨ 1936 ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। * [[1947]]&ndash; ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਾਲਾ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਮਿਡਾ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦ ਕੇ ਅਮਨ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ। * [[1947]]&ndash; ਨੂੰ ਬਾਬੂ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜਲੰਧਰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਅਕਾਲੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਗੁਜਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕਤਲ ਹੋਇਆ * [[1948]]&ndash; ਨੂੰ ਬਾਬੂ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜਲੰਧਰੀ ਦੀ ਬਰਸੀ ਸੰਤ ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਤੇ ਮਜੈਲ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਾਈ ਗਈ। * [[1948]]&ndash; ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 1947 ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਦਾ ਕਮਾਂਡਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। * [[1948]]&ndash; ਨੂੰ ਬਾਬੂ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜਲੰਧਰੀ ਦੀ ਬਰਸੀ ਸੰਤ ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਤੇ ਮਜੈਲ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਾਈ ਗਈ। * [[1948]]&ndash; ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 1947 ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਦਾ ਕਮਾਂਡਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। * [[1949]]&ndash; [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਦੇ ਮਹਾਨਤਮ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ [[ਡਾਨਲਡ ਬਰੈਡਮੈਨ|ਡਾਨ ਬਰੈਡਮੈਨ]] ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਲੜੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਪਾਰੀ ਖੇਡੀ। ਇਸ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 30 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।<Ref>ਸੁਖਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੰਨਵਾ</Ref> * [[1953]]&ndash; ਨੂੰ ਪੈਪਸੂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲਾ ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਗਈ। * [[1955]]&ndash; ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚਾ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਪੰਜਾਬ ਹਿੰਦੂ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ‌। * [[1980]]&ndash; ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਚੋਣ ਵਿਚ ਟੌਹੜਾ ਨੇ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਝੂਠੀ ਸੂਚੀ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। * [[2013]]&ndash; [[ਵਿਲਕਾਮ ਕੰਪਨੀ]] ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਚ ਉਤਾਰਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ 32 ਗ੍ਰਾਮ ਹੈ। * [[2014]]&ndash; ਨੂੰ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਨਾਭਾ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਹੋਏ। == ਛੁੱਟੀਆਂ == == ਜਨਮ == * [[1913]]&ndash; ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ [[ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ]] ਦਾ ਜਨਮ। (ਮੌਤ 2009) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਚ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ]] 85grldqv51g6jn10hrkmaq0nqc5icbm 0 4054 851038 477265 2026-11-02T19:39:06Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851038 wikitext text/x-wiki {{ਅਪ੍ਰੈਲ ਕਲੰਡਰ|float=right}} '''5 ਅਪ੍ਰੈਲ''' [[ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ]] ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 95ਵਾਂ ([[ਲੀਪ ਸਾਲ]] ਵਿੱਚ 96ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 270 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ। ==ਵਾਕਿਆ== * [[1722]] &ndash; [[ਜੈਕਬ ਰੋਗੇਵੀਨ]] ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਟਾਪੂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। * [[1843]] &ndash; ਮਲਿਕਾ [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ]] ਨੇ [[ਹਾਂਗਕਾਂਗ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲੋਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। * [[1879]] &ndash; [[ਚਿਲੀ]] ਨੇ [[ਬੋਲੀਵੀਆ]] ਅਤੇ [[ਪੇਰੂ]] ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। * [[1929]] &ndash; ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ [[ਲਿਥੁਆਨੀਆ]] ਨੇ [[ਲਿਥਲੀਨੋਵ ਸੰਧੀ]] 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ। * [[1930]] &ndash; [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਯੀਆਂ ਨਾਲ ਨਮਕ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਸਥਿਤ [[ਦਾਂਡੀ]] ਪਹੁੰਚੇ। * [[1946]] &ndash; [[ਲਾਰਡ ਐਟਲੀ]] ਨੇ [[ਬਰਤਾਨੀਆ]] ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਦਿਆਂ ਹੀ 19 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1946 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਭੇਜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। 3 ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਕਾਲੀ, ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨਾਲ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਸੌ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ [[ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸਟੇਟ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। * [[1955]] &ndash; [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿਚ [[ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ]] ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿਤਾ। * [[1961]] &ndash; ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਫਾਰਮਸਯੂਟੀਕਲ ਕੰਪਨੀ ਇੰਡੀਅਨ ਡਰਗਨ ਐਂਡ ਫਰਮਸਯੂਟੀਕਲ ਲਿਮਟਿਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। * [[1976]] &ndash; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਕਲਾ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਕਾਨੂੰਨ 1972 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। * [[1979]] &ndash; [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਲ ਸੈਨਾ ਅਜਾਇਬਘਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਾਂਬੇ ਵਿਚ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ। ==ਜਨਮ== [[2000]] - ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਟਹਿਣਾ,ਜ਼ਿਲਾ ਫਰੀਦਕੋਟ,ਪੰਜਾਬ। ==ਮੌਤ== * [[1940]] &ndash; ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ [[ਸੀ। ਐਫ. ਏਡਰਯੂ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ]] fn3yu2bvtpfklvg9jodejhmsq1bag2a 0 4252 851012 788658 2026-11-02T17:16:15Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851012 wikitext text/x-wiki {{ਅਕਤੂਬਰ ਕਲੰਡਰ|float=right}} '''16 ਅਕਤੂਬਰ''' [[ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ]] ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 289ਵਾਂ ([[ਲੀਪ ਸਾਲ]] ਵਿੱਚ 290ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 76 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ। == ਵਾਕਿਆ == * [[1555]]&ndash; [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਬਿਸ਼ਪ [[ਹਿਊ ਲੈਟੀਮਰ]] ਅਤੇ ਬਿਸ਼ਪ [[ਨਿਕੋਲਸ ਰਿਡਲੇ]] ਨੂੰ ਜਾਦੂਗਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਸੂਲੀ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। * [[1710]]&ndash; ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ। * [[1793]]&ndash; [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਇਨਕਲਾਬ]] ਦੌਰਾਨ ਮੁਲਕ ਦੀ ਰਾਣੀ [[ਮਾਰੀ ਐਂਤੂਆਨੈਤ]] ਨੂੰ [[ਗੀਓਤੀਨ]] ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। * [[1829]]&ndash; [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਬੋਸਟਨ]] ਵਿੱਚ ਮੁਲਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਾਡਰਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਟਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ 170 ਕਮਰੇ ਸਨ। * [[1843]] &ndash; ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ, [[ਕੁਆਟ੍ਰਨੀਔਨ]] ਨੰਬਰ ਸਿਸਟਮ ਆਇਰਿਸ਼ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਵਿਲੀਅਮ ਰੋਵਨ ਹੈਮਿਲਟਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ। * [[1870]]&ndash; [[ਈਥਰ]] ਨੂੰ ਦਰਦ ਦੀ ਦਵਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। * [[1901]]&ndash; ਅਮਰੀਕਨ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ [[ਫ਼ਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ]] ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਵਾਈਟ ਹਾਊਸ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਗੋਰੇ ਨਸਲਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤੂਫ਼ਾਨ ਖੜਾ ਕੀਤਾ। * [[1905]] &ndash; [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਕਰਜਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ। * [[1928]]&ndash; [[ਮਾਰਵਿਨ ਪਿਪਕਿਨ]] ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਲਬ ਦਾ ਪੇਟੈਂਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। * [[1941]]&ndash; [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ]] ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਮਾਸਕੋ]] ਤੋਂ 60 ਮੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ਡੇਢ ਲੱਖ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। * [[1953]] &ndash; [[ਇਤਿਹਾਸ ਮੈਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ]]: [[ਫੀਦਲ ਕਾਸਤਰੋ]] ਦੀ ਮੋਨਕਾਡਾ ਬੈਰਕਾਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਲੰਮੀ ਤਕਰੀਰ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਕ। * [[1964]]&ndash; [[ਚੀਨ]] ਨੇ ਅਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਨਿਊਕਲੀ ਬੰਬ]] ਧਮਾਕਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਨਿਊਕਲਰ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਿਆ। * [[1967]]&ndash; [[ਬਰੂਸਲ]] ([[ਬੈਲਜੀਅਮ]]) ਵਿੱਚ [[ਨਾਟੋ]] ਦੇ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਗਏ। * [[1989]] &ndash; [[ਭਾਰਤੀ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ]]: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਘਟਾ ਕੇ ਦੋ ਹੋਰ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ। * [[1994]]&ndash; [[ਹੈਲਮਟ ਕੋਹਲ]] ਚੌਥੀ ਵਾਰ [[ਜਰਮਨੀ]] ਦਾ [[ਚਾਂਸਲਰ]] ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ==ਜਨਮ== [[File:Banda Bahadur the Sikh Warrior, .JPG|120px|thumb|[[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]]]] [[File:Oscar Wilde MET DP136272.jpg{{!}}border|120px|thumb|[[ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ]]]] * [[1670]]&ndash; [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦਾ ਜਨਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੁਣਛ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਜੌੜੀ ਭਾਈ ਰਾਮਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। * [[1854]] &ndash; ਆਇਰਿਸ਼ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1854]] &ndash; ਚੈੱਕ-ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ [[ਕਾਰਲ ਯੋਹਾਨ ਕਾਊਤਸਕੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1878]] &ndash; ਮਲਿਆਲਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਮਹਾਂਕਵੀ [[ਵਲਾਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1886]] &ndash; ਰੂਸੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਬੋਰਿਸ ਈਖਨਬੌਮ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1888]] &ndash; ਆਇਰਿਸ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਯੂਜੀਨ ਓਨੀਲ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1906]] &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ [[ਕਲੀਨਥ ਬਰੁਕਸ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1918]] &ndash; ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ [[ਲੂਈ ਅਲਥੂਜ਼ਰ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1927]] &ndash; ਜਰਮਨ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਚਿਤਰਕਾਰ, ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕਲਾਕਾਰ, ਬੁੱਤਸਾਜ਼ [[ਗੁੰਟਰ ਗਰਾਸ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1946]] &ndash; ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ [[ਨਵੀਨ ਪਟਨਾਇਕ]] ਦਾ ਜਨਮ। ==ਦਿਹਾਂਤ== * [[1772]] &ndash; ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਿਕ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1931]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰ [[ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1951]] &ndash; ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1985]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ [[ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[2008]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ "ਪੰਜਾਬ ਦਾ [[ਹੋਮਰ]]" [[ਅਲੀ ਅਰਸ਼ਦ ਮੀਰ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[2009]] &ndash; ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ-ਲੇਖਣੀ ਨੂੰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕ [[ਗੁਣਾਕਰ ਮੁਲੇ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਤੂਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ]] oaf4ddhuaategf5vgp7ox0bvysrbxho 851016 851012 2026-11-02T17:33:18Z Pkrs1 62805 error undo 851016 wikitext text/x-wiki {{ਅਕਤੂਬਰ ਕਲੰਡਰ|float=right}} '''16 ਅਕਤੂਬਰ''' [[ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ]] ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 289ਵਾਂ ([[ਲੀਪ ਸਾਲ]] ਵਿੱਚ 290ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 76 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ। == ਵਾਕਿਆ == * [[1555]]&ndash; [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਬਿਸ਼ਪ [[ਹਿਊ ਲੈਟੀਮਰ]] ਅਤੇ ਬਿਸ਼ਪ [[ਨਿਕੋਲਸ ਰਿਡਲੇ]] ਨੂੰ ਜਾਦੂਗਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਸੂਲੀ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। * [[1710]]&ndash; ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ। * [[1793]]&ndash; [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਇਨਕਲਾਬ]] ਦੌਰਾਨ ਮੁਲਕ ਦੀ ਰਾਣੀ [[ਮਾਰੀ ਐਂਤੂਆਨੈਤ]] ਨੂੰ [[ਗੀਓਤੀਨ]] ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। * [[1829]]&ndash; [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਬੋਸਟਨ]] ਵਿੱਚ ਮੁਲਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਾਡਰਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਟਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ 170 ਕਮਰੇ ਸਨ। * [[1843]] &ndash; ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ, [[ਕੁਆਟ੍ਰਨੀਔਨ]] ਨੰਬਰ ਸਿਸਟਮ ਆਇਰਿਸ਼ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਵਿਲੀਅਮ ਰੋਵਨ ਹੈਮਿਲਟਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ। * [[1870]]&ndash; [[ਈਥਰ]] ਨੂੰ ਦਰਦ ਦੀ ਦਵਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। * [[1901]]&ndash; ਅਮਰੀਕਨ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ [[ਫ਼ਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ]] ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਵਾਈਟ ਹਾਊਸ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਗੋਰੇ ਨਸਲਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤੂਫ਼ਾਨ ਖੜਾ ਕੀਤਾ। * [[1905]] &ndash; [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਕਰਜਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ। * [[1928]]&ndash; [[ਮਾਰਵਿਨ ਪਿਪਕਿਨ]] ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਲਬ ਦਾ ਪੇਟੈਂਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। * [[1941]]&ndash; [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ]] ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਮਾਸਕੋ]] ਤੋਂ 60 ਮੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ਡੇਢ ਲੱਖ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। * [[1953]] &ndash; [[ਇਤਿਹਾਸ ਮੈਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ]]: [[ਫੀਦਲ ਕਾਸਤਰੋ]] ਦੀ ਮੋਨਕਾਡਾ ਬੈਰਕਾਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਲੰਮੀ ਤਕਰੀਰ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਕ। * [[1964]]&ndash; [[ਚੀਨ]] ਨੇ ਅਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਨਿਊਕਲੀ ਬੰਬ]] ਧਮਾਕਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਨਿਊਕਲਰ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਿਆ। * [[1967]]&ndash; [[ਬਰੂਸਲ]] ([[ਬੈਲਜੀਅਮ]]) ਵਿੱਚ [[ਨਾਟੋ]] ਦੇ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਗਏ। * [[1989]] &ndash; [[ਭਾਰਤੀ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ]]: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਘਟਾ ਕੇ ਦੋ ਹੋਰ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ। * [[1994]]&ndash; [[ਹੈਲਮਟ ਕੋਹਲ]] ਚੌਥੀ ਵਾਰ [[ਜਰਮਨੀ]] ਦਾ [[ਚਾਂਸਲਰ]] ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ==ਜਨਮ== [[File:Banda Bahadur the Sikh Warrior ,.JPG|120px|thumb|[[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]]]] [[File:Oscar Wilde MET DP136272.jpg{{!}}border|120px|thumb|[[ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ]]]] * [[1670]]&ndash; [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦਾ ਜਨਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੁਣਛ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਜੌੜੀ ਭਾਈ ਰਾਮਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। * [[1854]] &ndash; ਆਇਰਿਸ਼ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1854]] &ndash; ਚੈੱਕ-ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ [[ਕਾਰਲ ਯੋਹਾਨ ਕਾਊਤਸਕੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1878]] &ndash; ਮਲਿਆਲਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਮਹਾਂਕਵੀ [[ਵਲਾਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1886]] &ndash; ਰੂਸੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਬੋਰਿਸ ਈਖਨਬੌਮ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1888]] &ndash; ਆਇਰਿਸ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਯੂਜੀਨ ਓਨੀਲ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1906]] &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ [[ਕਲੀਨਥ ਬਰੁਕਸ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1918]] &ndash; ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ [[ਲੂਈ ਅਲਥੂਜ਼ਰ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1927]] &ndash; ਜਰਮਨ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਚਿਤਰਕਾਰ, ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕਲਾਕਾਰ, ਬੁੱਤਸਾਜ਼ [[ਗੁੰਟਰ ਗਰਾਸ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1946]] &ndash; ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ [[ਨਵੀਨ ਪਟਨਾਇਕ]] ਦਾ ਜਨਮ। ==ਦਿਹਾਂਤ== * [[1772]] &ndash; ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਿਕ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1931]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰ [[ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1951]] &ndash; ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1985]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ [[ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[2008]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ "ਪੰਜਾਬ ਦਾ [[ਹੋਮਰ]]" [[ਅਲੀ ਅਰਸ਼ਦ ਮੀਰ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[2009]] &ndash; ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ-ਲੇਖਣੀ ਨੂੰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕ [[ਗੁਣਾਕਰ ਮੁਲੇ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਤੂਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ]] he9n21f8hzpx36ncmuqcow8wlg6s8tt 0 4298 851022 624054 2026-11-02T18:23:45Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851022 wikitext text/x-wiki {{ਦਸੰਬਰ ਕਲੰਡਰ|float=right}} '''1 ਦਸੰਬਰ''' [[ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ]] ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 335ਵਾਂ ([[ਲੀਪ ਸਾਲ]] ਵਿੱਚ 336ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 30 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਦੇਸੀ ਕਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਦਿਨ 17 ਮੱਘਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। == ਵਾਕਿਆ == * [[1764]] &ndash; [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਮਣੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ। * [[1831]] &ndash; [[ਲਿਓਨ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ]] ਸਮਾਪਤ। * [[1925]] &ndash; [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ]] ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਸਤ ਸਾਲ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਮਗਰੋਂ ਬਿ੍ਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਜਰਮਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਲੋਨ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਦਿਤਾ। * [[1942]] &ndash; [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ]] ਦੌਰਾਨ ਗੈਸੋਲੀਨ (ਤੇਲ) ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। * [[1952]] &ndash; [[ਡੈਨਮਾਰਕ]] ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਬਦਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਮਯਾਬ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। * [[1955]] &ndash; [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ ਸਟੇਟ ਅਲਬਾਮਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਵਿਚ ਬੱਸ ਵਿਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੀ, ਇਕ ਕਾਲੀ ਔਰਤ ਰੋਸਾ ਪਾਰਕ ਨੇ ਇਕ ਗੋਰੇ ਵਾਸਤੇ ਸੀਟ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 'ਸਿਵਲ ਰਾਈਟਸ' (ਕਾਲਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹਕੂਕ) ਦੀ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। * [[1985]] &ndash; [[ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ]] ਨੇ ਕਿਹਾ ਮੈਂ 15 ਅਗਸਤ, 1986 ਤਕ [[ਸਤਲੁਜ ਜਮੁਨਾ ਲਿੰਕ ਨਹਿਰ]] ਬਣਾ ਕੇ ਦਿਆਂਗਾ। * [[1989]] &ndash; [[ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨ]] ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਉੱਚਤਾ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ। * [[1991]] &ndash; [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੋਟਾਂ ਪਾ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਅਕਸਰੀਅਤ ਨਾਲ, [[ਰੂਸ]] ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। * [[2011]] &ndash; [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੇ ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਥਰਿਸਲਿੰਗਟਨ ਪ੍ਰੋਡਕਟਸ ਕੰਪਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਜ. ਡਬਲਯੂ. ਮੈਰੀਅਟ ਹੋਟਲ ਵੀ ਹੈ, ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿਚ ਇਕ ਦਸ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਦੋ ਦਿਨ (48 ਘੰਟੇ) ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕਮਾਲ ਅੰਜਾਮ ਕੀਤਾ। ==ਜਨਮ== [[File:Medhapatkar.jpg|120px|thumb|[[ਮੇਧਾ ਪਾਟਕਰ]]]] * [[1886]] &ndash; ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਸੰਪਾਦਕ, ਲੇਖਕ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ [[ਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1894]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1903]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ [[ਅਨੰਤਾ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1935]] &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਾ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਵੂਡੀ ਐਲਨ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1938]] &ndash; ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਜੱਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ [[ਵਜੀਹੁੱਦੀਨ ਅਹਿਮਦ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1949]] &ndash; ਕੋਲੰਬੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਮਗਲਰ [[ਪਾਬਲੋ ਐਸਕੋਬਾਰ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1954]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ, [[ਨਰਮਦਾ ਬਚਾਉ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੀ ਬਾਨੀ [[ਮੇਧਾ ਪਾਟਕਰ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1964]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ [[ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਕੀਦਾ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1980]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਸਾਬਕਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ [[ਮੁਹੰਮਦ ਕੈਫ਼]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1981]] &ndash; ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕਾ, ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ [[ਮੀਸ਼ਾ ਸ਼ਫੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1985]] &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ [[ਜਾਨੈਲ ਮੋਨੇ]] ਦਾ ਜਨਮ। ==ਦਿਹਾਂਤ== * [[1934]] &ndash; ਸੋਵੀਅਤ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬੀ [[ਸਰਗੇਈ ਕਿਰੋਵ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1947]] &ndash; ਅੰਗਰੇਜੀ ਫਕੀਰ, ਰਸਮੀ ਜਾਦੂਗਰ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ [[ਐਲੇਸਟਰ ਕ੍ਰੌਲੀ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1974]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਸੁਚੇਤਾ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1990]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਦੂਤ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ [[ਵਿਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਿਤ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸੰਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ]] 044dktgi61uk04qq5cbgv8364byy4d4 0 5405 851193 850551 2026-11-03T08:02:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 14 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851193 wikitext text/x-wiki {{ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ}} [[Image:PennCityHall.png|thumb|right|300px|The Philadelphia skyline, prior to the construction of [[Comcast Center (office building)|Comcast Center]], showing (from left to right) the [[Ritz-Carlton Hotel Company|Ritz-Carlton Philadelphia]], [[Two Liberty Place]], [[Centre Square|Centre Square I]] and [[Centre Square|II]], [[One Liberty Place]], the [[Mellon Bank Center]], the [[Philadelphia City Hall]], and the [[Bell Atlantic Tower]]]] ਇਹ ਉਚਾਈ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ [[ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ (ਪੇਨਸਿਲਵੇਨੀਆਂ)|ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ]] (ਜੋ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ [[ਪੇਨਸਿਲਵੇਨੀਆਂ]] ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ) ਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ 57 ਸਟੋਰੀ ਉੱਚਾ ਕਾਮਕੇਸਟ ਸੇਂਟਰ ਹੈ, ਜੋ 975&nbsp;[[ਫੁੱਟ]] (297&nbsp;[[ਮਿਟਰ]]) ਹੈ।<ref name=comc>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4894|title=Comcast Center|accessdate=2007-08-21|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref> ਕਾਮਕੇਸਟ ਸੇਂਟਰ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ [[ਅਮਰੀਕਾ ਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|14ਵੀਂ ਉੱਚੀ]] ਅਤੇ ਪੇਨਸਿਲਵੇਨੀਆਂ ਰਾਜ ਅਤੇ ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.lfdriscoll.com/news/article.php?id=121|title=L.F. Driscoll Co. tops out Comcast Center|last=Cynwyd|first=Bala|accessdate=2007-08-22|publisher=L.F. Driscoll}}</ref> ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੁਰ ਇਮਾਰਤ ਵੱਨ ਲਿਬਰਟੀ ਪਲੇਸ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਦੁਜੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ 17ਵੀਂ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ।<ref name=onelib>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1libertyplace-philadelphia-pa-usa|title=One Liberty Place|accessdate=2007-08-21|publisher=Emporis.com|archive-date=2012-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103211403/http://www.emporis.com/building/one-liberty-place-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref> ਪੇਨਸਿਲਵੇਨੀਆਂ ਰਾਜ ਦਿਆਂ ਦਸ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਚਾਰ [[ਪਿਟਸਬਰਗ (ਪੇਨਸਿਲਵੇਨੀਆਂ)|ਪਿਟਸਬਰਗ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ ਦਾ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ 1744 ਨੂੰ ਕਰਾਈਸਟ ਚਰਚ (Christ Church), ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ ਸੀ, ਬਣਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref name=church>{{cite web|url=http://www.emporis.info/en/wm/bu/?id=christchurch-philadelphia-pa-usa|title=Christ Church|accessdate=2007-08-17|publisher=Emporis.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ ਦਿਆਂ ਦੋ ਇਮਾਰਤਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੁਨਿਆਂ ਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਰਹਿਆਂ ਸਨ:- ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਾਈਸਟ ਚਰਚ (Christ Church) ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿਟੀ ਹਾਲ (City Hall)। ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ ਦਾ ਸਿਟੀ ਹਾਲ (City Hall), 1901 ਤੋਂ 1908 ਤੱਕ ਦੁਨਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ ਰਿਹਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.galenfrysinger.com/philadelphia_city_hall.htm|title=City Hall|accessdate=2007-08-21|publisher=GalenFrysinger.com}}</ref> ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਚ ਜਿਆਦਾ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ 1970s ਤੋਂ 1980s ਤੱਕ ਬਣਨਿਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 20 ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 11 ਇਮਾਰਤਾਂ 500&nbsp;ਫੁੱਟ (152&nbsp;ਮੀਟਰ) ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। __TOC__ {{Wide image|GardenStreetBridgeSchuylkillRiverSkylinePhiladelphiaPennsylvania.jpg|1000px|}} ==ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ== [[Image:Comcastcenter vertical.jpg|thumb|upright|[[Comcast Center (office building)|Comcast Center]], Philadelphia's and Pennsylvania's tallest building]] [[Image:One liberty place.JPG|thumb|upright|[[One Liberty Place]], with [[Two Liberty Place]] visible in the distance, Philadelphia's 2nd and 3rd-tallest buildings]] [[Image:Cira Centre, Philadelphia-east.JPG|thumb|upright|[[Cira Centre]], the city's 20th-tallest building]] ਇਹ ਸੂਚੀ ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ ਦਿਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਲਾਨ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਉਹ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ ਜੋ 400 ਫੁੱਟ (122 ਮੀਟਰ) ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |last=Cooperman |first=Emily T. |url=http://phillyskyline.com/bldgs/50tallest.htm |title=Philly's 50 tallest buildings |accessdate=2007-08-16 |publisher=phillyskyline.com |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706002925/http://phillyskyline.com/bldgs/50tallest.htm |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਚਾਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਅਨਟੀਨੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ (=) ਦੋ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਇਮਾਰਤਾ ਦੀ ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ-ਚਿਨ੍ਹ ਹੈ। "ਸਾਲ" ਕਾਲਮ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਸਾਲ ਇਮਾਰਤ ਪੁਰੀ ਹੋਈ। ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਢਾਈ ਗਈ ਇਮਾਰਤ (ਵੱਨ ਮਰਿਡੀਅਨ ਪਲਾਜ਼ਾ - One Meridian Plaza - 492-ਫੁੱਟ (150 ਮੀਟਰ)) ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1999 ਵਿੱਚ ਡਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1meridianplaza-philadelphia-pa-usa|title=One Meridian Plaza|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2012-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013120023/http://www.emporis.com/building/one-meridian-plaza-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! ਦਰਜਾ ! ਨਾਂ ! ਉਚਾਈ<br><small>[[ਫੁੱਟ]] / [[ਮੀਟਰ]]</small> ! ਮੰਜਲਾਂ ! ਸਾਲ !class="unsortable"| ਨੋਟ <!--MAKE SURE, AS MORE BUILDINGS ACROSS THE US/WORLD ARE BUILT THAT THIS LIST IS UPDATED FOR THE RANKINGS!!!--> |- | 1 || ਕਾਮਕੇਸਟ ਸੇਂਟਰ (Comcast Center) || 975 / 297 || 58 || 2008 | ਪੇਨਸਿਲਵੇਨੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ; [[ਅਮਰੀਕਾ ਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ 14ਵੀਂ ਉੱਚੀ]], [[ਦੁਨਿਆਂ ਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੁਨਿਆਂ ਦੀ 55ਵੀਂ ਉੱਚੀ]]।<ref name=comc/><ref name=comcast>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=comcastcenter-philadelphia-pa-usa |title=Comcast Center |accessdate=2008-05-12 |publisher=Emporis.com |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205042/http://www.emporis.com/building/comcastcenter-philadelphia-pa-usa |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | quotes=no | title=Comcast Center Overview | publisher=Liberty Property Trust |url=http://www.libertyproperty.com/comcast.asp?sel=0 | accessdate=2009-03-30}}</ref> |- | 2 || ਵੱਨ ਲਿਬਰਟੀ ਪਲੇਸ (One Liberty Place) || 945 / 288 || 61 || 1987 | ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਦੁਜੀ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ; ਦੇਸ਼ ਦੀ 19ਵੀਂ ਉੱਚੀ, ਦੁਨਿਆਂ ਦੀ 62ਵੀਂ ਉੱਚੀ।<ref name=onelib/><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=133|title=One Liberty Place|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0010031|title=One Liberty Place|accessdate=2007-08-22|publisher=Structurae.de}}</ref> |- | 3 || ਟੂ ਲਿਬਰਟੀ ਪਲੇਸ (Two Liberty Place) || 848 / 258 || 58 || 1990 | ਦੇਸ਼ ਦੀ 35ਵੀਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਂ ਦੀ 121ਵੀਂ ਉੱਚੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=2libertyplace-philadelphia-pa-usa|title=Two Liberty Place|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2012-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120907191959/http://www.emporis.com/building/two-liberty-place-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=206|title=Two Liberty Place|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0010034|title=Two Liberty Place|accessdate=2007-08-22|publisher=Structurae.de}}</ref> |- | 4 || ਮੇਲਨ ਬੇਂਕ ਸੇਂਟਰ (Mellon Bank Center) || 792 / 241 || 54 || 1990 | ਦੇਸ਼ ਦੀ 47ਵੀਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਂ ਦੀ 187ਵੀਂ ਉੱਚੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਈਨ ਪੇਨ ਸੇਂਟਰ (Nine Penn Center) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=mellonbankcenter-philadelphia-pa-usa|title=Mellon Bank Center|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930130052/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=mellonbankcenter-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=2319|title=Mellon Bank Center|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0010032|title=Mellon Building|accessdate=2007-08-22|publisher=Structurae.de}}</ref> |- | 5 || ਬੇਲ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਟਾਵਰ (Bell Atlantic Tower) || 739 / 225 || 55 || 1991 | 89th-tallest building in the United States; also known as Verizon Tower<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=bellatlantictower-philadelphia-pa-usa|title=Bell Atlantic Tower|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2012-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825035556/http://www.emporis.com/building/bellatlantictower-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=323|title=Bell Atlantic Tower|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0010030|title=Verizon Tower|accessdate=2007-08-22|publisher=Structurae.de}}</ref> |- | 6 || ਜੀ. ਫਰੇਡ ਡਿਬੋਨਾ ਬਿਲਡੀੰਗ (G. Fred DiBona Jr. Building) || 625 / 191 || 45 || 1990 | Formerly known as the Blue Cross-Blue Shield Tower and the IBX Tower<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=gfreddibona,jcoronelbuilding-philadelphia-pa-usa|title=G. Fred DiBona, Jr. Building|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929135823/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=gfreddibona,jcoronelbuilding-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=419|title=G. Fred DiBona, Jr. Building|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0010035|title=Independence Blue Cross Tower|accessdate=2007-08-22|publisher=Structurae.de}}</ref> |- | 7= || ਵੱਨ ਕਮਰਸ ਸਕੂਏਅਰ (One Commerce Square) || 565 / 172 || 41 || 1992 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1commercesquare-philadelphia-pa-usa|title=One Commerce Square|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930064141/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1commercesquare-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref name=commerce>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=282|title=Commerce Square|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref> |- | 7= || ਟੂ ਕਮਰਸ ਸਕੁਏਅਰ (Two Commerce Square) || 565 / 172 || 41 || 1987 |<ref name=commerce/><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=2commercesquare-philadelphia-pa-usa|title=Two Commerce Square|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929155429/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=2commercesquare-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref> |- | 9 || ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ ਸਿਟੀ ਹਾਲ (Philadelphia City Hall) || 548 / 167 || 9 || 1901 | Tallest building in the United States and the world from 1901 until the completion of the [[Singer Building]] in 1908<ref name=cityh>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=cityhall-philadelphia-pa-usa|title=Philadelphia City Hall|accessdate=2007-08-21|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929144129/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=cityhall-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=178|title=Philadelphia City Hall|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831102432/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=178|url-status=dead}}</ref> |- | 10 || ਦਾ ਰੇਜ਼ੀਡੇਂਸਜ਼ ਐਟ ਦਾ ਰਿਟਜ਼-ਕਾਰਲਟਨ (The Residences at The Ritz-Carlton) || 518 / 158 || 48 || 2009 |<ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=30855|title=Residences at the Ritz-Carlton|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=residencesatstreetritzcarlton-philadelphia-pa-usa|title=Residences at the Ritz-Carlton, Philadelphia|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930065319/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=residencesatstreetritzcarlton-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite press release | title=The Residences at The Ritz-Carlton, Philadelphia Is Now Open | publisher=AGC Partners, LC and Gencom Group | date=January 13, 2009 | url=http://www.philadelphiaresidences.com/pdfs/01.13.09%20-%20Press%20Release.pdf | format=PDF | accessdate=2009-04-20 | archivedate=2011-07-15 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715074108/http://www.philadelphiaresidences.com/pdfs/01.13.09%20-%20Press%20Release.pdf | deadurl=yes }}</ref> |- | 11 || 1818 ਮਾਰਕਟ ਸਟਰੀਟ (1818 Market Street) || 500 / 152 || 40 || 1974 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1818marketstreet-philadelphia-pa-usa|title=1818 Market Street|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930191247/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1818marketstreet-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=424|title=1818 Market Street|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref> |- | 12 || [[The St. James]] || 498 / 152 || 45 || 2004 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=streetstreetjames-philadelphia-pa-usa|title=The St. James|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930155955/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=streetstreetjames-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=3775|title=The Saint James|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref> |- | 13 || [[Loews Philadelphia Hotel]] || 492 / 150 || 36 || 1932 | ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਐਸਐਫਐਸ ਬਿਲਡੀੰਗ (PSFS Building) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ<ref>{{cite book |last= Dupré |first= Judith | title = Skyscrapers | publisher = Black Dog & Leventhal Publishers, Inc. | year = 1996 | location = New York | pages = page 41 | id = ISBN 1-884822-45-2 }}</ref> ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਟਲ<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=loewsphiladelphiahotel-philadelphia-pa-usa|title=Loews Philadelphia Hotel|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929145120/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=loewsphiladelphiahotel-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=425|title=Loews Philadelphia Hotel|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0002375|title=PSFS Building|accessdate=2007-08-22|publisher=Structurae.de}}</ref> |- | 14 || [[PNC Bank Building]] || 491 / 150 || 40 || 1983 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=pncbankbuilding-philadelphia-pa-usa|title=PNC Bank Building|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930150851/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=pncbankbuilding-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=2378|title=PNC Bank Center|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref> |- | 15= || [[Centre Square|Centre Square II]] || 490 / 149 || 40 || 1973 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=centresquareii-philadelphia-pa-usa|title=Centre Square II|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930120728/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=centresquareii-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=455|title=Centre Square II|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071115074548/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=455|archive-date=2007-11-15|url-status=dead}}</ref> |- | 15= || [[Five Penn Center]] || 490 / 149 || 36 || 1970 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=5penncenter-philadelphia-pa-usa|title=Five Penn Center|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160106/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=5penncenter-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6834|title=Five Penn Center|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref> |- | 17 || [[Murano (skyscraper)|Murano]] || 475 / 145 || 43 || 2008 |<ref name=mura>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=streetmurano-philadelphia-pa-usa|title=The Murano|accessdate=2007-08-16|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929160018/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=streetmurano-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref name=murano>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=38663|title=The Murano|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609202353/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=38663|archive-date=2007-06-09|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal | quotes=no | last=Kostelni | first=Natalie | date=November 11, 2005 | title=Murano will heighten West Market's residential thrust | journal=[[Philadelphia Business Journal]] |url=http://www.bizjournals.com/philadelphia/stories/2005/11/14/story6.html | accessdate=2009-04-20}}</ref> |- | 18 || [[One South Broad]] || 472 / 144 || 28 || 1932 | Formerly known as the PNB Building<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1southbroad-philadelphia-pa-usa|title=One South Broad|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930191153/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1southbroad-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4129|title=One South Broad|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609165356/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4129|archive-date=2007-06-09|url-status=dead}}</ref> |- | 19= || 2000 ਮਾਰਕਟ ਸਟਰੀਟ (2000 Market Street) || 435 / 133 || 29 || 1973 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=2000marketstreet-philadelphia-pa-usa|title=2000 Market Street|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070326205721/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=2000marketstreet-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=457|title=2000 Market Street|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116113419/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=457|archive-date=2007-11-16|url-status=dead}}</ref> |- | 19= || [[Two Logan Square]] || 435 / 133 || 35 || 1987 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=2logansquare-philadelphia-pa-usa|title=Two Logan Square|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929125822/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=2logansquare-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5295|title=2 Logan Square|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609160741/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5295|archive-date=2007-06-09|url-status=dead}}</ref> |- | 21 || [[Cira Centre]] || 434 / 133 || 28 || 2005 | Tallest building in Philadelphia located outside of [[Center City, Philadelphia|Center City]]<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=ciracentre-philadelphia-pa-usa|title=Cira Center|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929115543/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=ciracentre-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5270|title=Cira Center|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}</ref> |- | 22 || 1700 ਮਾਰਕਟ (1700 Market) || 430 / 131 || 32 || 1968 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1700market-philadelphia-pa-usa|title=1700 Market|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929120725/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1700market-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=454|title=1700 Market|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116101311/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=454|archive-date=2007-11-16|url-status=dead}}</ref> |- | 23 || 1835 ਮਾਰਕਟ ਸਟਰੀਟ (1835 Market Street) || 425 / 130 || 29 || 1986 | Name was changed from Eleven Penn Center in 2003<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.info/en/wm/bu/?id=1835marketstreet-philadelphia-pa-usa|title=1835 Market Street|accessdate=2007-08-16|publisher=Emporis.com|archive-date=2012-07-31|archive-url=https://archive.today/20120731041746/http://www.emporis.info/en/wm/bu/?id=1835marketstreet-philadelphia-pa-usa|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7277|title=1835 Market Street|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609162745/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7277|archive-date=2007-06-09|url-status=dead}}</ref> |- | 24 || [[Centre Square|Centre Square I]] || 417 / 127 || 32 || 1973 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=centresquarei-philadelphia-pa-usa|title=Centre Square I|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930145823/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=centresquarei-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=456|title=Centre Square I|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070608145258/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=456|archive-date=2007-06-08|url-status=dead}}</ref> |- | 25 || [[Aramark Tower]] || 412 / 126 || 32 || 1984 | Formerly known as One Reading Center<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=aramarktower-philadelphia-pa-usa|title=Aramark Tower|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930144053/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=aramarktower-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=453|title=Aramark Tower|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609024644/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=453|archive-date=2007-06-09|url-status=dead}}</ref> |- | 26 || [[Wachovia Building (Philadelphia)|Wachovia Building]] || 405 / 123 || 29 || 1927 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=wachoviabuilding-philadelphia-pa-usa|title=Wachovia Building|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929145806/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=wachoviabuilding-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9221|title=Wachovia Building|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 27 || [[One Logan Square]] || 400 / 122 || 31 || 1983 |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1logansquare-philadelphia-pa-usa|title=One Logan Square|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930162219/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1logansquare-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4624|title=1 Logan Square|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070608145253/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4624|archive-date=2007-06-08|url-status=dead}}</ref> |- |} <nowiki>*</nowiki> Indicates still under construction, but has been topped out. ==Tallest under construction, approved and proposed== [[Image:Murano philadelphia construction.jpg|thumb|right|upright|[[The Murano]] under construction in October 2007]] This lists buildings that are under construction, approved, or proposed in Philadelphia that are at least 400 feet (122 meters) in height. Under construction buildings that have already been topped out are also included. The rank that each building would hold if it were completed is listed. However, its rank is not dependent on any other buildings that are not currently completed or topped off. {| class="wikitable sortable" |- ! Name ! Height*<br><small>[[Foot (length)|feet]] / [[Metre|m]]</small> ! Floors* ! Year<br><small>(est.)</small> ! Status !class="unsortable"| Notes |- | [[American Commerce Center]] || <span style="display:none">01.0</span>1,510 / 460 || 63 || 2012 || Approved || Would become the tallest building in Philadelphia and the 3rd-tallest in the United States upon completion, as well as the tallest building east of Chicago and west of New York City, surpassing the Comcast Center.<ref>{{cite web|title=American Commerce Center|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=americancommercecenter-philadelphia-pa-usa|publisher=Emporis.com|accessdate=2008-03-24|archive-date=2012-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025012122/http://www.emporis.com/building/americancommercecenter-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=American Commerce Center|url=http://forum.skyscraperpage.com/showthread.php?t=147514|publisher=SkyscraperPage.com|accessdate=2008-03-14}}</ref> |- | [[World Trade Square|Old City Harbor Tower II]] | <span style="display:none">03.0</span>636 / 194 || 37 || 2010 || Proposed | Would stand as the 6th-tallest building in the city upon completion. Planned to be the same height as Old City Harbor Tower III.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.info/en/wm/bu/?id=oldcityharbortowerii-philadelphia-pa-usa|title=Old City Harbor Tower II|accessdate=2007-08-16|publisher=Emporis.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.info/en/wm/bu/?id=oldcityharbortoweriii-philadelphia-pa-usa|title=Old City Harbor Tower III|accessdate=2007-08-16|publisher=Emporis.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[World Trade Square|Old City Harbor Tower III]] | <span style="display:none">04.0</span>636 / 194 || 37 || 2010 || Proposed | Would stand as the 6th-tallest building in the city upon completion. Planned to be the same height as Old City Harbor Tower II.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=oldcityharbortoweriii-philadelphia-pa-usa|title=Old City Harbor Tower III|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930180002/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=oldcityharbortoweriii-philadelphia-pa-usa|url-status=dead}}</ref> |- | [[Mandeville Place]] | <span style="display:none">05.0</span>607 / 185 || 41 || 2008 || Proposed | Would stand as the 7th-tallest building and the tallest all-residential building in the city upon completion.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.info/en/wm/bu/?id=mandevilleplace-philadelphia-pa-usa|title=Mandeville Place|accessdate=2007-08-16|publisher=Emporis.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=37107|title=Mandeville Place|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071115065433/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=37107|archive-date=2007-11-15|url-status=dead}}</ref> |- | [[Waldorf Astoria Hotel & Residences Philadelphia]] | <span style="display:none">06.0</span>585 / 178 || 48 || 2009 || Approved | Would stand as the 7th-tallest building in the city upon completion.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.info/en/wm/bu/?id=1441chestnut-philadelphia-pa-usa|title=1441 Chestnut|accessdate=2007-08-16|publisher=Emporis.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5100|title=1441 Chestnut|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116105451/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5100|archive-date=2007-11-16|url-status=dead}}</ref> |- | [[Trump Tower (Philadelphia)|Trump Tower Philadelphia]] | <span style="display:none">07.0</span>528 / 161 || 45 || 2008 || Proposed | Would stand as the 10th-tallest building in the city upon completion.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.info/en/wm/bu/?id=trumptowerphiladelphia-philadelphia-pa-usa|title=Trump Tower Philadelphia|accessdate=2007-08-16|publisher=Emporis.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=47217|title=Trump Tower Philadelphia|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[World Trade Square|Old City Harbor Tower I]] | <span style="display:none">10.0</span>435 / 132 || 42 || 2010 || Proposed | Would stand as the 20th-tallest building in the city upon completion.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.info/en/wm/bu/?id=oldcityharbortowerresidential-philadelphia-pa-usa|title=Old City Harbor Tower (Residential)|accessdate=2007-08-22|publisher=Emporis.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[The Horizon (Philadelphia)|The Horizon]] | <span style="display:none">11.0</span>409 / 125 || 37 || 2009 || Approved | Would stand as the 24th-tallest building in the city upon completion.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.info/en/wm/bu/?id=streethorizon-philadelphia-pa-usa|title=The Horizon|accessdate=2007-08-16|publisher=Emporis.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=24674|title=The Horizon|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116105426/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=24674|archive-date=2007-11-16|url-status=dead}}</ref> |- | [[Parkway22|Parkway22 Tower I]] | <span style="display:none">12.0</span>407 / 124 || 35 || 2009 || Approved | Would stand as the 24th-tallest building in the city upon completion.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.info/en/wm/bu/?id=bestwesterncondominiumredevelopmentphasei-philadelphia-pa-usa|title=Parkway22 Tower I|accessdate=2007-08-16|publisher=Emporis.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=47216|title=Parkway22 Tower I|accessdate=2007-08-22|publisher=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116113424/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=47216|archive-date=2007-11-16|url-status=dead}}</ref> |- | [[Cira Centre South|Cira Centre South Office Tower]] <span style="display:none">13.0</span> | || 40 || 2012 || Approved | Height figures have not yet been released.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=ciracentresouthofficetower-philadelphia-pa-usa|title=Cira Centre South Office Tower|accessdate=2008-04-17|publisher=emporis.com}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pennconnects.upenn.edu/find_a_project/planned/planned_a_to_f/cira_centre_south_overview.php|title=Cira Centre South|accessdate=2007-10-31|publisher=University of Pennsylvania}}</ref><ref name="cira approved">{{cite web|url=http://www.philly.com/philly/news/local/20071018_Cira_Centre_South_project_gets_Council_panels_OK.html|title=Cira Centre South project gets Council panel's OK|accessdate=2007-10-31|last=Shields|first=Jeff|publisher=Philly.com}}</ref> |- |} <nowiki>*</nowiki> Table entry without text indicates that information regarding a building's height has not yet been released. {{clear}} ==Timeline of tallest buildings== Philadelphia has seen few city record-holders compared to other cities with comparable skylines. The City Hall stood as the tallest structure in the city for 86 years, and was also a world record holder for tallest habitable building from 1901 until the 1908 completion of the [[Singer Building]] in [[New York City]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Name ! Street address ! Years as tallest ! Height<br><small>[[Foot (length)|feet]] / [[Metre|m]]</small> ! Floors !class="unsortable"| Notes |- | [[Christ Church, Philadelphia|Christ Church]] | 20 N. American St. | 1754–1854 || 196 / 60 || | [[Robert Smith (architect)|Robert Smith]], architect<ref name=church/><ref>{{cite book |last=Avery|first=Ron | title = A Concise History of Philadelphia |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000aver| publisher = Otis Books | year = 1999 | location = Philadelphia | pages = page 27 | id = ISBN 0-9658825-1-9 }}</ref> |- | [[Tenth Presbyterian Church]] | 17th & Spruce Sts. | 1854-1901 || 250 / 76 || | [[John McArthur, Jr.]], architect. <br />The church's 150-foot (45 m) wooden spire was removed in 1912.<ref>{{cite web | last=Barfield | first=Jennifer | coauthors=Dot Boersma and Matthew White | date=September 25, 2005 | title=Architecture | publisher=Tenth Presbyterian Church (Presbyterian Church in America) |url=http://www.tenth.org/index.php?id=144 | accessdate=2009-01-21}}</ref> |- | [[Philadelphia City Hall]] | [[Broad Street (Philadelphia)|Broad]] & [[Market Street (Philadelphia)|Market Street]] | 1901–1987 || 548 / 167 || 9 | [[John McArthur, Jr.]], architect<ref name=cityh/><ref>{{cite web|url=http://www.aviewoncities.com/philadelphia/cityhall.htm|title=City Hall|accessdate=2007-08-17|publisher=A View On Cities|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927223029/http://www.aviewoncities.com/philadelphia/cityhall.htm|dead-url=yes}}</ref> |- | [[One Liberty Place]] | 1650 [[Market Street (Philadelphia)|Market Street]] | 1987–2008 || 945 / 288 || 61 | [[Helmut Jahn]], architect<ref name=onelib/><ref>{{cite book |last= Terranova |first= Antonino | title = Skyscrapers |url= https://archive.org/details/skyscrapers0000terr | publisher = White Star S.r.l. | year = 2003 | location = Vercelli, Italy | pages = pages 153 - 154 | id = ISBN 0-7607-4733-4 }}</ref> |- | [[Comcast Center (office building)|Comcast Center]] | 1701 John F. Kennedy Boulevard | 2008–present || 975 / 297 || 57 | [[Robert A. M. Stern|Robert A. M. Stern Architects]]<ref name=comc/><ref name=comcast/> |- |} {{clear}} == ਬਾਹਾਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://web.archive.org/web/20070102005856/http://www.skyscraperpage.com/diagrams/?c326 Diagram of Philadelphia skyscrapers] on SkyscraperPage * [http://www.philadelphiaCFA.org Philadelphia Center for Architecture] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕਾ ਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ|ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ]] bx9rgc5p0onh5ff5gbydau73avcl033 0 7088 851152 834422 2026-11-03T03:40:11Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851152 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ | name = ਮੋਹਾਲੀ | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/2/2 | image1 = | image3 = AGRICULTURE BHAWAN, MOHALI-1.jpg | image4 = PUDA Bhawan Sahibzada Ajit Singh Nagar ,Punjab 04.jpg | image5 = Tata BSS Mohali Office.jpg | image6 = PCA Stadium, Mohali 1.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = ਸਿਖਰ ਤੋਂ; ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਫੋਰੈਸਟ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਵਨ, ਪੁੱਡਾ ਭਵਨ, ਟਾਟਾ ਬੀਐਸਐਸ ਮੋਹਾਲੀ ਦਫਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈਐਸ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]]। | nickname = | image_map = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30.699|N|76.693|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 1 ਨਵੰਬਰ 1975 | founder = | named_for = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_total_km2 = 400 | population_total = 176152 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 316 | population_urban = | population_blank1_title = ਸ਼ਹਿਰ | population_blank2_title = ਮੈਟਰੋ | population_footnotes = <ref name="Census2011_UA"/> | population_demonym = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = [https://www.indiapost.gov.in/vas/pages/FindPinCode.aspx 140XXX - 160XXX] | area_code = +91 172 | registration_plate = PB-65 | blank_name_sec1 = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ|ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | blank_info_sec1 = 0.911 ਮਰਦ/ਔਰਤ (ਸ਼ਹਿਰ) | blank1_name_sec1 = ਸਾਖਰਤਾ | blank1_info_sec1 = 91.96% (ਸ਼ਹਿਰ) <br /> 91.86% (ਮੈਟਰੋ) | blank2_name_sec1 = [[ਜੀਡੀਪੀ]] | blank2_info_sec1 = ₹6,500 ਕਰੋੜ (US$ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ) 2009-10 ਵਿੱਚ | website = http://mcmohali.org/ | footnotes = | type = ਸ਼ਹਿਰ }} '''ਮੋਹਾਲੀ''', ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{cite news |title=Capt calls Mohali the state capital, invites investment |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/capt-calls-mohali-the-state-capital-invites-investment/story-W3xivjdRuhfvWqPN9XxUBL.html |access-date=18 February 2021 |work=Hindustan Times |date=6 December 2019 |language=en}}</ref> ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਛੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="auto">{{cite news |title=Mohali as next big IT hub: 'Mohali among top 10 Indian cities in IT |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/mohali-among-top-10-indian-cities-in-it/articleshow/62535306.cms |access-date=18 February 2021 |work=The Times of India |date=17 January 2018 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Punjabi Bureau of Investment Promotion |title=SAS NAGAR |url=http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |website=Invest Punjab |access-date=30 March 2021 |archive-date=16 ਮਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516215616/http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |url-status=dead }}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{cite web |last1=TNN |title=Greater Mohali Area Development Authority builds 5 new roads to International Airport |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Greater-Mohali-Area-Development-Authority-builds-5-new-roads-to-Internationa-airport/articleshow/53087734.cms |website=The Times of India |access-date=30 March 2021}}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ]] ਬਣ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ੧੯੬੬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਬਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਕੇਂਦਰਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੂਲ ਪਰਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ , ਇਸਦੇ ਲਈ ਵੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਫੇਜ ਸੱਤ ਤੱਕ ਸੀ। ਫੇਜ ੮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫੇਜ ੮ ਵਿੱਚ ੧੯੯੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਸ ਅੱਡਿਆ ਬਣਾ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ੧ / ੫ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਈ [[ਬਹਿਰਸਰੋਤੀਕਰਣ]] [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਹੀ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਕੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ( ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ) ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਦੋ ਉਪਗਰਹੀ ਨਗਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਤਰਿਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਾਲਤ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਫਤੇਹਗੜ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜੀ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਥਾਂ ਹਨ [[ਚੰਡੀਗੜ]], [[ਪੰਚਕੁਲਾ]], [[ਜੀਰਕਪੁਰ]], [[ਪਿੰਜੌਰ]], [[ਖਰੜ]], [[ਕੁਰਾਲੀ]], [[ਰੋਪੜ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਿੰਦਾ ਸ਼ਹਿਰ , ਰੋਪੜ|ਮੋਰਿੰਦਾ]] । == ਮੌਸਮ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਉਪ - ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀਏ]] ਮਹਾਦਵੀਪੀਏ [[ਮਾਨਸੂਨ]] ੀ [[ਮੌਸਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ , ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਠੰਡ, ਅਮੂਮਨ [[ਵਰਖਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ - ਬੇਸ਼ੀ ਹੈ ( - ੧ °ਤੋਂ . ਤੋਂ 44 °ਤੋਂ ) । ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀ ਕਦੇ ਦਿਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਰਖਾ ੬੧੭ ਮਿਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਪਸ਼ਚਮ]] ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਗਰੀਸ਼ਮ : ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੪੪°ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ 35°ਤੋਂ . ਤੋਂ ੪੨°ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ : ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੁ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੩੬° ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ੧੬° ਅਤੇ ੨੭° ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਤਾਪਮਾਨ ੧੩° ਤੋਂ . ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੀਤ : ਸਰਦੀਆਂ ( ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ) ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੭° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੧੫° ਤੋਂ ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) - ੨° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੫° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ : ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੧੬° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੨੫° ਤੋਂ . ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) ੯° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੧੮° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ੨੦੦੧ ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਜਨਗਣਨਾ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, <ref>{{GR|India}}</ref> ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਕਿਆ ੧ , ੨੩, ੨੮੪ ਸੀ। ਪੁਰਖ ੫੩ % ਵੱਲ ਔਰਤਾਂ 4੭ % ਸਨ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਦਰ ੮੩ % ਹੈ ਜੋ ਕਿ ੫੯ . ੫ % ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੫ % ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੧ % ਹੈ। ੧੦ % ਜਨਸੰਖਿਆ ੬ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। == ਨਗਰ ਨਿਯੋਜਨ == <gallery> Image:Typical North Indian house in Mohali.jpg|ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ|alt=ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ </gallery> ਚੰਡੀਗੜ ਨੂੰ ਸੇਕਟਰੋਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਣ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ੮੦੦ ਮੀ x ੧੨੦੦ ਮੀ ਦੇ ਸੇਕਟਰ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੇਕਟਰ ੬੨]], ਜੋ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ|ਪੀਸੀਏ]] ਸਟੇਡਿਅਮ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਤੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਚੰਗੇ ਜੁੜਾਵ ਇਸਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਹਾਲ ਕੀਤੀ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਹਾਂ ਯੋਜਨਾ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ੧੧੪ ਸੇਕਟਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਆਈਏਏਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਕੇਬੀਏਸ ਸਿੱਧੂ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਪੁਡਾ ਭਵਨ - ਜੋ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] [ http : / / puda . nic . in / ] ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਮੁੱਖਆਲਾ ਹੈ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਡਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਰਿਚਾਯਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਡਾ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਜ [[ਭਾਰੀ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] ( ਜੀਮਾਡਾ ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਲਾ ਕਲੇਕਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਕ੍ਰਿਕੇਟ == [[ਤਸਵੀਰ:LightsMohali.png|thumb|left|300px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡਿਅਮ]] ੧੯੯੨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ( [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਸਟੇਡਿਅਮ|ਪੀਸੀਏ]] ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ - ਇਸਨੂੰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਪੀਸੀਏ ਨੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ [[ਤਰਣਤਾਲ]], [[ਸਵਾਸਥ ਕਲੱਬ]], [[ਟੇਨਿਸ]] ਕੋਰਟ, [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]], [[ਭੋਜਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ ਖ਼ਾਨਾ]] ਅਤੇ [ http : / / www . cricketnet . co . in ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨੇਟ ] ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ / ਪੁਡਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੀਸੀਏ ਨੂੰ ਕੌੜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਵ ਆਵੰਟਿਤ ਕਰਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁਣੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੱਦ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਆਈਏਸ ਬਿੰਦਰਾ]] , ਪੀਸੀਏ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾਰਤ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਰਵੇਸਰਵਾ ਵੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ - ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਿਕੇਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], [[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਦਿਨੇਸ਼ ਮੋਂਗਿਆ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਨਿਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਕਾਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਟੀਏਲ [[ਪੰਜਾਬ ਟਰੈਕਟਰ ਲਿਮਿਟੇਡ]], [[ਆਈਸੀਆਈ ਪੇਂਟਸ]] ਅਤੇ [[ਗੋਦਰੇਜ ਸਮੂਹ]] ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀਏ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਂ ਰਹੀ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:QuarkCity.png|thumb|250px|ਕਵਾਰਕ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] [[ਇੰਫੋਸਿਸ]], ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਾ ਮੰਨਿਆ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ|ਆਈ ਟੀ]] ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਹੈ , ਦਾ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਚੰਡੀਗੜ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਡੇਲ ਇੰਕ .|ਡੇਲ]], [[ਕਵਾਰਕ ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]], [[ਫਿਲਿਪਸ]], [[ਸੇਬਿਜ ਇੰਫੋਟੇਕ]], ਏਸਸੀਏਲ ( ਸੇਮਿਕੰਡਕਟਰ ) ਅਤੇ [[ਪਨਕਾਮ]] ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। [[ਡੇਂਵਰ]] - ਆਧਾਰਿਤ [[ਕਵਾਰਕ, ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]] ਨੇ ੫੦ ਕਰੋਡ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਕੀਤੀ {{convert | 46 | acre | m2 | adj = on}} [[ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ੩੦ % ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ੧੦ % ਦੁਕਾਨਾਂ , ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਜਰਿਏ ੨੫, ੦੦੦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ੧ ਲੱਖ ਪਰੋਕਸ਼ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। [ http : / / www . quarkcity . com ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ] ਇੱਕ {{convert | 51 | acre | m2 | adj = on}} , ਬਹੁ - ਪ੍ਰਯੋਗੀਏ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ]] ( ਏਸਈਜੀ ) ਹੈ। ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਲਈ ਕੋਰਬੁਜਿਏ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕੀਤੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ੨੬੫ ਕਿਮੀ ( ੧੬੬ ਮੀਲ ) [[ਜਵਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਜਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == [[File:District court complex ,Mohal, Punjab.jpg|thumb|District court complex ,Mohal, Punjab, India]] * [[ਉਪ ਆਯੁਕਤ ( ਭਾਰਤ )|ਉਪ ਆਯੁਕਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਲੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। < / u> == ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ == ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਲਈ ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - * [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਬਗੀਚੀ ਗਾਰਡਨ]] ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰੇ - [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] * [[ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ]] - [[ਪਿੰਜੌਰ]] * [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] , ਨਾਡਾ, ਪੰਚਕੁਲਾ * ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਸੇਕਟਰ ੧੭]] ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * [[ਭਾਖੜਾ]] [[ਨੰਗਲ]] [[ਬੰਨ੍ਹ]] * [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰਾ]] - [[ਸੇਕਟਰ ੭੦]] * [[ਥੰਡਰ ਜੋਨ]] - [[ਲਾਂਡਰਾਂ]] * [[ਫਨ ਸਿਟੀ]] - [[ਰਾਮਗੜ]] * [[ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]], [[ਸੇਕਟਰ ੧੦]], ਚੰਡੀਗੜ * ਸੇਕਟਰ ੨੨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * ਪੀਵੀਆਰ ਸਿਨੇਮਾ * ਫਨ ਰਿਪਬਲਿਕ * ਰੋਜ ਗਾਰਡਨ == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ == * [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ]]- ਪਿੰਡ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] [[File:Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab.jpg|thumb|left|Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab]] [[File:Night view of Fateh Burj, Punjab, India.JPG|200px|right|thumb|[[Banda Singh Bahadur]] War Memorial at Ajitgarh, Punjab]] * [ http : / / www . asiarooms . com / travel - guide / india / chandigarh / sightseeing - in - chandigarh / amb - sahib - gurudwara - in - chandigarh . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [ http : / / angithasahib . com / about . html | ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [[ਗੁਰੁਦਵਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] - [ਸੋਹਾਣਾ] * ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੀਰ - ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਗਾਹ, ਫੇਜ - ੧ * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] * [ http : / / www . chandigarh . co . uk / religious - places / nabha - sahib - gurudwara . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਭਾ ਸਾਹਿਬ ] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] == ਸਿੱਖਿਆ == * [[ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਭਿਅੰਤਰਿਕੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ]], [[ਟੰਗੋਰੀ]], ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮੇਨ]] ( ਸੀਸੀਈਡਬਲਿਊ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਫਾਰਮੇਸੀ]] ( ਸੀਸੀਪੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਕੇਟਰਿਙਗ ਟਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਸੀਏਚਏਮ ) * [[ਚੰਡੀਗਞ ਇੰਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਕਾਲਜ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟਿਕਲ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ]] ( ਏਨਆਈਪੀਈਆਰ ) * [ http : / / www . sasiitmohali . com ਸੱਸ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਇੰਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟਕਨਾਲਾਜੀ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ ( ਏਸਏਏਸਆਈਆਈਟੀਆਰ ) ] * [ http : / / www . gjimt . com ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਟਕਨਾਲਾਜੀ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * ਸੀਡਕ, [ http : / / www . cdacmohali . in / ਸੀਡਕ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਉਪਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਨਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧਰਤ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == * ਰਾਇਤ ਏੰਡ ਬਾਹਰਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਖਰੜ * ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] * [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ|ਆਈਆਈਏਸਈਆਰ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕਾਬੂ ਬੋਰਡ]] * [[ਵੋਖਾਰਟ ਹਸਪਤਾਲ]] * [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] * [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ ( ਏਫਟੀਪੀ )]] * [[ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕੈਰਮ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ]] * [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] - http : / / www . ypsmohali . in * ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਫੇਜ - ੭ * ਆਰਮੀ ਢੰਗ ਸੰਸਥਾਨ * [ http : / / www . tqmbizschool . org ਪੀਟੀਊ ਦਾ ਟੀਕਿਊਏਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪ੍ਰਨਿਊਰਸ਼ਿਪ ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ। ਬੀ - ੧੦੨ , ਫੇਜ - ੮ , ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤਰ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * [[ਕਾਂਟਿਨੇਂਟਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏੰਡ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਆਈਆਈਏਸ ) * ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਲਾਰੇਂਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਸੇਂਟ ਜੇਵਿਅਰਸ ਸੀਨਿਅਰ ਸੇਕੇਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੇਕਟਰ ੭੧, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਨਿਊ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{Commons category-inline|Mohali|ਮੋਹਾਲੀ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਹਾਲੀ]] qqgj0j8gw2yqjrvhxpm077bwh8nsq57 851153 851152 2026-11-03T03:43:52Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851153 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ | name = ਮੋਹਾਲੀ | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/2/2 | image1 = | image3 = AGRICULTURE BHAWAN, MOHALI-1.jpg | image4 = PUDA Bhawan Sahibzada Ajit Singh Nagar ,Punjab 04.jpg | image5 = Tata BSS Mohali Office.jpg | image6 = PCA Stadium, Mohali 1.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = ਸਿਖਰ ਤੋਂ; ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਫੋਰੈਸਟ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਵਨ, ਪੁੱਡਾ ਭਵਨ, ਟਾਟਾ ਬੀਐਸਐਸ ਮੋਹਾਲੀ ਦਫਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈਐਸ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]]। | nickname = | image_map = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30.699|N|76.693|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 1 ਨਵੰਬਰ 1975 | founder = | named_for = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_total_km2 = 400 | population_total = 176152 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 316 | population_urban = | population_blank1_title = ਸ਼ਹਿਰ | population_blank2_title = ਮੈਟਰੋ | population_footnotes = <ref name="Census2011_UA"/> | population_demonym = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = [https://www.indiapost.gov.in/vas/pages/FindPinCode.aspx 140XXX - 160XXX] | area_code = +91 172 | registration_plate = PB-65 | blank_name_sec1 = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ|ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | blank_info_sec1 = 0.911 ਮਰਦ/ਔਰਤ (ਸ਼ਹਿਰ) | blank1_name_sec1 = ਸਾਖਰਤਾ | blank1_info_sec1 = 91.96% (ਸ਼ਹਿਰ) <br /> 91.86% (ਮੈਟਰੋ) | blank2_name_sec1 = [[ਜੀਡੀਪੀ]] | blank2_info_sec1 = ₹6,500 ਕਰੋੜ (US$ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ) 2009-10 ਵਿੱਚ | website = http://mcmohali.org/ | footnotes = | type = ਸ਼ਹਿਰ }} '''ਮੋਹਾਲੀ''', ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{cite news |title=Capt calls Mohali the state capital, invites investment |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/capt-calls-mohali-the-state-capital-invites-investment/story-W3xivjdRuhfvWqPN9XxUBL.html |access-date=18 February 2021 |work=Hindustan Times |date=6 December 2019 |language=en}}</ref> ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਛੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="auto">{{cite news |title=Mohali as next big IT hub: 'Mohali among top 10 Indian cities in IT |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/mohali-among-top-10-indian-cities-in-it/articleshow/62535306.cms |access-date=18 February 2021 |work=The Times of India |date=17 January 2018 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Punjabi Bureau of Investment Promotion |title=SAS NAGAR |url=http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |website=Invest Punjab |access-date=30 March 2021 |archive-date=16 ਮਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516215616/http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |url-status=dead }}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{cite web |last1=TNN |title=Greater Mohali Area Development Authority builds 5 new roads to International Airport |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Greater-Mohali-Area-Development-Authority-builds-5-new-roads-to-Internationa-airport/articleshow/53087734.cms |website=The Times of India |access-date=30 March 2021}}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ]] ਬਣ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ੧੯੬੬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਬਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਕੇਂਦਰਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੂਲ ਪਰਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਵੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਫੇਜ ਸੱਤ ਤੱਕ ਸੀ। ਫੇਜ ੮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫੇਜ ੮ ਵਿੱਚ ੧੯੯੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਸ ਅੱਡਿਆ ਬਣਾ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ੧ / ੫ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਈ [[ਬਹਿਰਸਰੋਤੀਕਰਣ]] [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਹੀ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਕੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ( ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ) ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਦੋ ਉਪਗਰਹੀ ਨਗਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਤਰਿਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਾਲਤ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਫਤੇਹਗੜ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜੀ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਥਾਂ ਹਨ [[ਚੰਡੀਗੜ]], [[ਪੰਚਕੁਲਾ]], [[ਜੀਰਕਪੁਰ]], [[ਪਿੰਜੌਰ]], [[ਖਰੜ]], [[ਕੁਰਾਲੀ]], [[ਰੋਪੜ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਿੰਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਪੜ|ਮੋਰਿੰਦਾ]] । == ਮੌਸਮ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਉਪ - ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀਏ]] ਮਹਾਦਵੀਪੀਏ [[ਮਾਨਸੂਨ]] ੀ [[ਮੌਸਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਠੰਡ, ਅਮੂਮਨ [[ਵਰਖਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ - ਬੇਸ਼ੀ ਹੈ ( - ੧ °ਤੋਂ . ਤੋਂ 44 °ਤੋਂ ) । ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀ ਕਦੇ ਦਿਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਰਖਾ ੬੧੭ ਮਿਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਪਸ਼ਚਮ]] ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਗਰੀਸ਼ਮ : ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੪੪°ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ 35°ਤੋਂ . ਤੋਂ ੪੨°ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ : ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੁ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੩੬° ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ੧੬° ਅਤੇ ੨੭° ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਤਾਪਮਾਨ ੧੩° ਤੋਂ . ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੀਤ : ਸਰਦੀਆਂ ( ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ) ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੭° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੧੫° ਤੋਂ ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) - ੨° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੫° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ : ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੧੬° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੨੫° ਤੋਂ . ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) ੯° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੧੮° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ੨੦੦੧ ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਜਨਗਣਨਾ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, <ref>{{GR|India}}</ref> ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਕਿਆ ੧, ੨੩, ੨੮੪ ਸੀ। ਪੁਰਖ ੫੩ % ਵੱਲ ਔਰਤਾਂ 4੭ % ਸਨ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਦਰ ੮੩ % ਹੈ ਜੋ ਕਿ ੫੯ . ੫ % ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੫ % ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੧ % ਹੈ। ੧੦ % ਜਨਸੰਖਿਆ ੬ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। == ਨਗਰ ਨਿਯੋਜਨ == <gallery> Image:Typical North Indian house in Mohali.jpg|ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ|alt=ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ </gallery> ਚੰਡੀਗੜ ਨੂੰ ਸੇਕਟਰੋਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਣ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ੮੦੦ ਮੀ x ੧੨੦੦ ਮੀ ਦੇ ਸੇਕਟਰ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੇਕਟਰ ੬੨]], ਜੋ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ|ਪੀਸੀਏ]] ਸਟੇਡਿਅਮ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਤੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਚੰਗੇ ਜੁੜਾਵ ਇਸਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਹਾਲ ਕੀਤੀ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਹਾਂ ਯੋਜਨਾ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ੧੧੪ ਸੇਕਟਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਆਈਏਏਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਕੇਬੀਏਸ ਸਿੱਧੂ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਪੁਡਾ ਭਵਨ - ਜੋ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] [ http : / / puda . nic . in / ] ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਮੁੱਖਆਲਾ ਹੈ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਡਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਰਿਚਾਯਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਡਾ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਜ [[ਭਾਰੀ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] ( ਜੀਮਾਡਾ ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਲਾ ਕਲੇਕਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਕ੍ਰਿਕੇਟ == [[ਤਸਵੀਰ:LightsMohali.png|thumb|left|300px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡਿਅਮ]] ੧੯੯੨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ( [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਸਟੇਡਿਅਮ|ਪੀਸੀਏ]] ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ - ਇਸਨੂੰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਪੀਸੀਏ ਨੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ [[ਤਰਣਤਾਲ]], [[ਸਵਾਸਥ ਕਲੱਬ]], [[ਟੇਨਿਸ]] ਕੋਰਟ, [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]], [[ਭੋਜਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ ਖ਼ਾਨਾ]] ਅਤੇ [ http : / / www . cricketnet . co . in ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨੇਟ ] ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ / ਪੁਡਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੀਸੀਏ ਨੂੰ ਕੌੜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਵ ਆਵੰਟਿਤ ਕਰਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁਣੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੱਦ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਆਈਏਸ ਬਿੰਦਰਾ]], ਪੀਸੀਏ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾਰਤ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਰਵੇਸਰਵਾ ਵੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ - ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਿਕੇਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], [[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਦਿਨੇਸ਼ ਮੋਂਗਿਆ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਨਿਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਕਾਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਟੀਏਲ [[ਪੰਜਾਬ ਟਰੈਕਟਰ ਲਿਮਿਟੇਡ]], [[ਆਈਸੀਆਈ ਪੇਂਟਸ]] ਅਤੇ [[ਗੋਦਰੇਜ ਸਮੂਹ]] ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀਏ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਂ ਰਹੀ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:QuarkCity.png|thumb|250px|ਕਵਾਰਕ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] [[ਇੰਫੋਸਿਸ]], ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਾ ਮੰਨਿਆ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ|ਆਈ ਟੀ]] ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਦਾ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਚੰਡੀਗੜ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਡੇਲ ਇੰਕ .|ਡੇਲ]], [[ਕਵਾਰਕ ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]], [[ਫਿਲਿਪਸ]], [[ਸੇਬਿਜ ਇੰਫੋਟੇਕ]], ਏਸਸੀਏਲ ( ਸੇਮਿਕੰਡਕਟਰ ) ਅਤੇ [[ਪਨਕਾਮ]] ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। [[ਡੇਂਵਰ]] - ਆਧਾਰਿਤ [[ਕਵਾਰਕ, ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]] ਨੇ ੫੦ ਕਰੋਡ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਕੀਤੀ {{convert | 46 | acre | m2 | adj = on}} [[ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ੩੦ % ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ੧੦ % ਦੁਕਾਨਾਂ, ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਜਰਿਏ ੨੫, ੦੦੦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ੧ ਲੱਖ ਪਰੋਕਸ਼ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। [ http : / / www . quarkcity . com ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ] ਇੱਕ {{convert | 51 | acre | m2 | adj = on}} , ਬਹੁ - ਪ੍ਰਯੋਗੀਏ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ]] ( ਏਸਈਜੀ ) ਹੈ। ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਲਈ ਕੋਰਬੁਜਿਏ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕੀਤੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ੨੬੫ ਕਿਮੀ ( ੧੬੬ ਮੀਲ ) [[ਜਵਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਜਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == [[File:District court complex ,Mohal, Punjab.jpg|thumb|District court complex ,Mohal, Punjab, India]] * [[ਉਪ ਆਯੁਕਤ ( ਭਾਰਤ )|ਉਪ ਆਯੁਕਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਲੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। < / u> == ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ == ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਲਈ ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - * [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਬਗੀਚੀ ਗਾਰਡਨ]] ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰੇ - [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] * [[ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ]] - [[ਪਿੰਜੌਰ]] * [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]], ਨਾਡਾ, ਪੰਚਕੁਲਾ * ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਸੇਕਟਰ ੧੭]] ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * [[ਭਾਖੜਾ]] [[ਨੰਗਲ]] [[ਬੰਨ੍ਹ]] * [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰਾ]] - [[ਸੇਕਟਰ ੭੦]] * [[ਥੰਡਰ ਜੋਨ]] - [[ਲਾਂਡਰਾਂ]] * [[ਫਨ ਸਿਟੀ]] - [[ਰਾਮਗੜ]] * [[ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]], [[ਸੇਕਟਰ ੧੦]], ਚੰਡੀਗੜ * ਸੇਕਟਰ ੨੨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * ਪੀਵੀਆਰ ਸਿਨੇਮਾ * ਫਨ ਰਿਪਬਲਿਕ * ਰੋਜ ਗਾਰਡਨ == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ == * [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ]]- ਪਿੰਡ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] [[File:Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab.jpg|thumb|left|Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab]] [[File:Night view of Fateh Burj, Punjab, India.JPG|200px|right|thumb|[[Banda Singh Bahadur]] War Memorial at Ajitgarh, Punjab]] * [ http : / / www . asiarooms . com / travel - guide / india / chandigarh / sightseeing - in - chandigarh / amb - sahib - gurudwara - in - chandigarh . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [ http : / / angithasahib . com / about . html | ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [[ਗੁਰੁਦਵਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] - [ਸੋਹਾਣਾ] * ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੀਰ - ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਗਾਹ, ਫੇਜ - ੧ * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] * [ http : / / www . chandigarh . co . uk / religious - places / nabha - sahib - gurudwara . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਭਾ ਸਾਹਿਬ ] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] == ਸਿੱਖਿਆ == * [[ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਭਿਅੰਤਰਿਕੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ]], [[ਟੰਗੋਰੀ]], ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮੇਨ]] ( ਸੀਸੀਈਡਬਲਿਊ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਫਾਰਮੇਸੀ]] ( ਸੀਸੀਪੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਕੇਟਰਿਙਗ ਟਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਸੀਏਚਏਮ ) * [[ਚੰਡੀਗਞ ਇੰਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਕਾਲਜ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟਿਕਲ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ]] ( ਏਨਆਈਪੀਈਆਰ ) * [ http : / / www . sasiitmohali . com ਸੱਸ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਇੰਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟਕਨਾਲਾਜੀ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ ( ਏਸਏਏਸਆਈਆਈਟੀਆਰ ) ] * [ http : / / www . gjimt . com ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਟਕਨਾਲਾਜੀ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * ਸੀਡਕ, [ http : / / www . cdacmohali . in / ਸੀਡਕ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਉਪਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਨਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧਰਤ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == * ਰਾਇਤ ਏੰਡ ਬਾਹਰਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਖਰੜ * ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] * [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ|ਆਈਆਈਏਸਈਆਰ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕਾਬੂ ਬੋਰਡ]] * [[ਵੋਖਾਰਟ ਹਸਪਤਾਲ]] * [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] * [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ ( ਏਫਟੀਪੀ )]] * [[ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕੈਰਮ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ]] * [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] - http : / / www . ypsmohali . in * ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਫੇਜ - ੭ * ਆਰਮੀ ਢੰਗ ਸੰਸਥਾਨ * [ http : / / www . tqmbizschool . org ਪੀਟੀਊ ਦਾ ਟੀਕਿਊਏਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪ੍ਰਨਿਊਰਸ਼ਿਪ ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ। ਬੀ - ੧੦੨ , ਫੇਜ - ੮, ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤਰ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * [[ਕਾਂਟਿਨੇਂਟਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏੰਡ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਆਈਆਈਏਸ ) * ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਲਾਰੇਂਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਸੇਂਟ ਜੇਵਿਅਰਸ ਸੀਨਿਅਰ ਸੇਕੇਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੇਕਟਰ ੭੧, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਨਿਊ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{Commons category-inline|Mohali|ਮੋਹਾਲੀ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਹਾਲੀ]] gh8qtn1riwok6yvjjpib1vbno9ge1gm 851154 851153 2026-11-03T03:47:09Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851154 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ | name = ਮੋਹਾਲੀ | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/2/2 | image1 = | image3 = AGRICULTURE BHAWAN, MOHALI-1.jpg | image4 = PUDA Bhawan Sahibzada Ajit Singh Nagar ,Punjab 04.jpg | image5 = Tata BSS Mohali Office.jpg | image6 = PCA Stadium, Mohali 1.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = ਸਿਖਰ ਤੋਂ; ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਫੋਰੈਸਟ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਵਨ, ਪੁੱਡਾ ਭਵਨ, ਟਾਟਾ ਬੀਐਸਐਸ ਮੋਹਾਲੀ ਦਫਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈਐਸ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]]। | nickname = | image_map = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30.699|N|76.693|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 1 ਨਵੰਬਰ 1975 | founder = | named_for = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_total_km2 = 400 | population_total = 176152 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 316 | population_urban = | population_blank1_title = ਸ਼ਹਿਰ | population_blank2_title = ਮੈਟਰੋ | population_footnotes = <ref name="Census2011_UA"/> | population_demonym = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = [https://www.indiapost.gov.in/vas/pages/FindPinCode.aspx 140XXX - 160XXX] | area_code = +91 172 | registration_plate = PB-65 | blank_name_sec1 = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ|ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | blank_info_sec1 = 0.911 ਮਰਦ/ਔਰਤ (ਸ਼ਹਿਰ) | blank1_name_sec1 = ਸਾਖਰਤਾ | blank1_info_sec1 = 91.96% (ਸ਼ਹਿਰ) <br /> 91.86% (ਮੈਟਰੋ) | blank2_name_sec1 = [[ਜੀਡੀਪੀ]] | blank2_info_sec1 = ₹6,500 ਕਰੋੜ (US$ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ) 2009-10 ਵਿੱਚ | website = http://mcmohali.org/ | footnotes = | type = ਸ਼ਹਿਰ }} '''ਮੋਹਾਲੀ''', ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{cite news |title=Capt calls Mohali the state capital, invites investment |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/capt-calls-mohali-the-state-capital-invites-investment/story-W3xivjdRuhfvWqPN9XxUBL.html |access-date=18 February 2021 |work=Hindustan Times |date=6 December 2019 |language=en}}</ref> ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਛੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="auto">{{cite news |title=Mohali as next big IT hub: 'Mohali among top 10 Indian cities in IT |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/mohali-among-top-10-indian-cities-in-it/articleshow/62535306.cms |access-date=18 February 2021 |work=The Times of India |date=17 January 2018 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Punjabi Bureau of Investment Promotion |title=SAS NAGAR |url=http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |website=Invest Punjab |access-date=30 March 2021 |archive-date=16 ਮਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516215616/http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |url-status=dead }}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{cite web |last1=TNN |title=Greater Mohali Area Development Authority builds 5 new roads to International Airport |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Greater-Mohali-Area-Development-Authority-builds-5-new-roads-to-Internationa-airport/articleshow/53087734.cms |website=The Times of India |access-date=30 March 2021}}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ]] ਬਣ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ੧੯੬੬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਬਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਕੇਂਦਰਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੂਲ ਪਰਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਵੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਫੇਜ ਸੱਤ ਤੱਕ ਸੀ। ਫੇਜ ੮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫੇਜ ੮ ਵਿੱਚ ੧੯੯੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਸ ਅੱਡਿਆ ਬਣਾ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ੧ / ੫ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਈ [[ਬਹਿਰਸਰੋਤੀਕਰਣ]] [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਹੀ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਕੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ( ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ) ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਦੋ ਉਪਗਰਹੀ ਨਗਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਤਰਿਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਾਲਤ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਫਤੇਹਗੜ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜੀ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਥਾਂ ਹਨ [[ਚੰਡੀਗੜ]], [[ਪੰਚਕੁਲਾ]], [[ਜੀਰਕਪੁਰ]], [[ਪਿੰਜੌਰ]], [[ਖਰੜ]], [[ਕੁਰਾਲੀ]], [[ਰੋਪੜ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਿੰਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਪੜ|ਮੋਰਿੰਦਾ]] । == ਮੌਸਮ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਉਪ - ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀਏ]] ਮਹਾਦਵੀਪੀਏ [[ਮਾਨਸੂਨ]] ੀ [[ਮੌਸਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਠੰਡ, ਅਮੂਮਨ [[ਵਰਖਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ - ਬੇਸ਼ੀ ਹੈ ( - ੧ °ਤੋਂ . ਤੋਂ 44 °ਤੋਂ ) । ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀ ਕਦੇ ਦਿਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਰਖਾ ੬੧੭ ਮਿਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਪਸ਼ਚਮ]] ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਗਰੀਸ਼ਮ : ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੪੪°ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ 35°ਤੋਂ . ਤੋਂ ੪੨°ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ : ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੁ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੩੬° ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ੧੬° ਅਤੇ ੨੭° ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਤਾਪਮਾਨ ੧੩° ਤੋਂ . ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੀਤ : ਸਰਦੀਆਂ ( ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ) ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੭° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੧੫° ਤੋਂ ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) - ੨° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੫° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ : ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੧੬° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੨੫° ਤੋਂ . ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) ੯° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੧੮° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ੨੦੦੧ ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਜਨਗਣਨਾ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, <ref>{{GR|India}}</ref> ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਕਿਆ ੧, ੨੩, ੨੮੪ ਸੀ। ਪੁਰਖ ੫੩ % ਵੱਲ ਔਰਤਾਂ 4੭ % ਸਨ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਦਰ ੮੩ % ਹੈ ਜੋ ਕਿ ੫੯ . ੫ % ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੫ % ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੧ % ਹੈ। ੧੦ % ਜਨਸੰਖਿਆ ੬ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। == ਨਗਰ ਨਿਯੋਜਨ == <gallery> Image:Typical North Indian house in Mohali.jpg|ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ|alt=ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ </gallery> ਚੰਡੀਗੜ ਨੂੰ ਸੇਕਟਰੋਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਣ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ੮੦੦ ਮੀ x ੧੨੦੦ ਮੀ ਦੇ ਸੇਕਟਰ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੇਕਟਰ ੬੨]], ਜੋ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ|ਪੀਸੀਏ]] ਸਟੇਡਿਅਮ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਤੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਚੰਗੇ ਜੁੜਾਵ ਇਸਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਹਾਲ ਕੀਤੀ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਹਾਂ ਯੋਜਨਾ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ੧੧੪ ਸੇਕਟਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਆਈਏਏਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਕੇਬੀਏਸ ਸਿੱਧੂ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਪੁਡਾ ਭਵਨ - ਜੋ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] [ http : / / puda . nic . in / ] ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਮੁੱਖਆਲਾ ਹੈ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਡਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਰਿਚਾਯਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਡਾ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਜ [[ਭਾਰੀ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] ( ਜੀਮਾਡਾ ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਲਾ ਕਲੇਕਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਕ੍ਰਿਕੇਟ == [[ਤਸਵੀਰ:LightsMohali.png|thumb|left|300px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡਿਅਮ]] ੧੯੯੨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ( [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਸਟੇਡਿਅਮ|ਪੀਸੀਏ]] ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ - ਇਸਨੂੰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਪੀਸੀਏ ਨੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ [[ਤਰਣਤਾਲ]], [[ਸਵਾਸਥ ਕਲੱਬ]], [[ਟੇਨਿਸ]] ਕੋਰਟ, [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]], [[ਭੋਜਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ ਖ਼ਾਨਾ]] ਅਤੇ [ http : / / www . cricketnet . co . in ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨੇਟ ] ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ / ਪੁਡਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੀਸੀਏ ਨੂੰ ਕੌੜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਵ ਆਵੰਟਿਤ ਕਰਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁਣੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੱਦ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਆਈਏਸ ਬਿੰਦਰਾ]], ਪੀਸੀਏ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾਰਤ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਰਵੇਸਰਵਾ ਵੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ - ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਿਕੇਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], [[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਦਿਨੇਸ਼ ਮੋਂਗਿਆ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਨਿਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਕਾਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਟੀਏਲ [[ਪੰਜਾਬ ਟਰੈਕਟਰ ਲਿਮਿਟੇਡ]], [[ਆਈਸੀਆਈ ਪੇਂਟਸ]] ਅਤੇ [[ਗੋਦਰੇਜ ਸਮੂਹ]] ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀਏ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਂ ਰਹੀ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:QuarkCity.png|thumb|250px|ਕਵਾਰਕ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] [[ਇੰਫੋਸਿਸ]], ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਾ ਮੰਨਿਆ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ|ਆਈ ਟੀ]] ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਦਾ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਚੰਡੀਗੜ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਡੇਲ ਇੰਕ .|ਡੇਲ]], [[ਕਵਾਰਕ ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]], [[ਫਿਲਿਪਸ]], [[ਸੇਬਿਜ ਇੰਫੋਟੇਕ]], ਏਸਸੀਏਲ ( ਸੇਮਿਕੰਡਕਟਰ ) ਅਤੇ [[ਪਨਕਾਮ]] ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। [[ਡੇਂਵਰ]] - ਆਧਾਰਿਤ [[ਕਵਾਰਕ, ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]] ਨੇ ੫੦ ਕਰੋਡ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਕੀਤੀ {{convert | 46 | acre | m2 | adj = on}} [[ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ੩੦ % ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ੧੦ % ਦੁਕਾਨਾਂ, ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਜਰਿਏ ੨੫, ੦੦੦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ੧ ਲੱਖ ਪਰੋਕਸ਼ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। [ http : / / www . quarkcity . com ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ] ਇੱਕ {{convert | 51 | acre | m2 | adj = on}} , ਬਹੁ - ਪ੍ਰਯੋਗੀਏ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ]] ( ਏਸਈਜੀ ) ਹੈ। ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਲਈ ਕੋਰਬੁਜਿਏ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕੀਤੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ੨੬੫ ਕਿਮੀ ( ੧੬੬ ਮੀਲ ) [[ਜਵਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਜਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == [[File:District court complex ,Mohal, Punjab.jpg|thumb|District court complex ,Mohal, Punjab, India]] * [[ਉਪ ਆਯੁਕਤ ( ਭਾਰਤ )|ਉਪ ਆਯੁਕਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਲੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। < / u> == ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ == ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਲਈ ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - * [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਬਗੀਚੀ ਗਾਰਡਨ]] ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰੇ - [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] * [[ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ]] - [[ਪਿੰਜੌਰ]] * [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]], ਨਾਡਾ, ਪੰਚਕੁਲਾ * ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਸੇਕਟਰ ੧੭]] ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * [[ਭਾਖੜਾ]] [[ਨੰਗਲ]] [[ਬੰਨ੍ਹ]] * [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰਾ]] - [[ਸੇਕਟਰ ੭੦]] * [[ਥੰਡਰ ਜੋਨ]] - [[ਲਾਂਡਰਾਂ]] * [[ਫਨ ਸਿਟੀ]] - [[ਰਾਮਗੜ]] * [[ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]], [[ਸੇਕਟਰ ੧੦]], ਚੰਡੀਗੜ * ਸੇਕਟਰ ੨੨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * ਪੀਵੀਆਰ ਸਿਨੇਮਾ * ਫਨ ਰਿਪਬਲਿਕ * ਰੋਜ ਗਾਰਡਨ == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ == * [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ]]- ਪਿੰਡ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] [[File:Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab.jpg|thumb|left|Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab]] [[File:Night view of Fateh Burj, Punjab, India.JPG|200px|right|thumb|[[Banda Singh Bahadur]] War Memorial at Ajitgarh, Punjab]] * [ http : / / www . asiarooms . com / travel - guide / india / chandigarh / sightseeing - in - chandigarh / amb - sahib - gurudwara - in - chandigarh . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [ http : / / angithasahib . com / about . html | ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [[ਗੁਰੁਦਵਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] - [ਸੋਹਾਣਾ] * ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੀਰ - ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਗਾਹ, ਫੇਜ - ੧ * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] * [ http : / / www . chandigarh . co . uk / religious - places / nabha - sahib - gurudwara . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਭਾ ਸਾਹਿਬ ] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] == ਸਿੱਖਿਆ == * [[ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਭਿਅੰਤਰਿਕੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ]], [[ਟੰਗੋਰੀ]], ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮੇਨ]] ( ਸੀਸੀਈਡਬਲਿਊ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਫਾਰਮੇਸੀ]] ( ਸੀਸੀਪੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਕੇਟਰਿਙਗ ਟਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਸੀਏਚਏਮ ) * [[ਚੰਡੀਗਞ ਇੰਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਕਾਲਜ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟਿਕਲ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ]] ( ਏਨਆਈਪੀਈਆਰ ) * [ http : / / www . sasiitmohali . com ਸੱਸ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਇੰਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟਕਨਾਲਾਜੀ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ ( ਏਸਏਏਸਆਈਆਈਟੀਆਰ ) ] * [ http : / / www . gjimt . com ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਟਕਨਾਲਾਜੀ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * ਸੀਡਕ, [ http : / / www . cdacmohali . in / ਸੀਡਕ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਉਪਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਨਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧਰਤ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == * ਰਾਇਤ ਏੰਡ ਬਾਹਰਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਖਰੜ * ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] * [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ|ਆਈਆਈਏਸਈਆਰ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕਾਬੂ ਬੋਰਡ]] * [[ਵੋਖਾਰਟ ਹਸਪਤਾਲ]] * [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] * [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ ( ਏਫਟੀਪੀ )]] * [[ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕੈਰਮ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ]] * [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] - http : / / www . ypsmohali . in * ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਫੇਜ - ੭ * ਆਰਮੀ ਢੰਗ ਸੰਸਥਾਨ * [ http : / / www . tqmbizschool . org ਪੀਟੀਊ ਦਾ ਟੀਕਿਊਏਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪ੍ਰਨਿਊਰਸ਼ਿਪ ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ। ਬੀ - ੧੦੨, ਫੇਜ - ੮, ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤਰ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * [[ਕਾਂਟਿਨੇਂਟਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏੰਡ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਆਈਆਈਏਸ ) * ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਲਾਰੇਂਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਸੇਂਟ ਜੇਵਿਅਰਸ ਸੀਨਿਅਰ ਸੇਕੇਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੇਕਟਰ ੭੧, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਨਿਊ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{Commons category-inline|Mohali|ਮੋਹਾਲੀ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਹਾਲੀ]] 5befblp83l3jizo8amjib9lbk65sfhr 851155 851154 2026-11-03T03:50:35Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851155 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ | name = ਮੋਹਾਲੀ | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/2/2 | image1 = | image3 = AGRICULTURE BHAWAN, MOHALI-1.jpg | image4 = PUDA Bhawan Sahibzada Ajit Singh Nagar ,Punjab 04.jpg | image5 = Tata BSS Mohali Office.jpg | image6 = PCA Stadium, Mohali 1.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = ਸਿਖਰ ਤੋਂ; ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਫੋਰੈਸਟ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਵਨ, ਪੁੱਡਾ ਭਵਨ, ਟਾਟਾ ਬੀਐਸਐਸ ਮੋਹਾਲੀ ਦਫਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈਐਸ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]]। | nickname = | image_map = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30.699|N|76.693|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 1 ਨਵੰਬਰ 1975 | founder = | named_for = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_total_km2 = 400 | population_total = 176152 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 316 | population_urban = | population_blank1_title = ਸ਼ਹਿਰ | population_blank2_title = ਮੈਟਰੋ | population_footnotes = <ref name="Census2011_UA"/> | population_demonym = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = [https://www.indiapost.gov.in/vas/pages/FindPinCode.aspx 140XXX - 160XXX] | area_code = +91 172 | registration_plate = PB-65 | blank_name_sec1 = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ|ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | blank_info_sec1 = 0.911 ਮਰਦ/ਔਰਤ (ਸ਼ਹਿਰ) | blank1_name_sec1 = ਸਾਖਰਤਾ | blank1_info_sec1 = 91.96% (ਸ਼ਹਿਰ) <br /> 91.86% (ਮੈਟਰੋ) | blank2_name_sec1 = [[ਜੀਡੀਪੀ]] | blank2_info_sec1 = ₹6,500 ਕਰੋੜ (US$ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ) 2009-10 ਵਿੱਚ | website = http://mcmohali.org/ | footnotes = | type = ਸ਼ਹਿਰ }} '''ਮੋਹਾਲੀ''', ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{cite news |title=Capt calls Mohali the state capital, invites investment |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/capt-calls-mohali-the-state-capital-invites-investment/story-W3xivjdRuhfvWqPN9XxUBL.html |access-date=18 February 2021 |work=Hindustan Times |date=6 December 2019 |language=en}}</ref> ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਛੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="auto">{{cite news |title=Mohali as next big IT hub: 'Mohali among top 10 Indian cities in IT |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/mohali-among-top-10-indian-cities-in-it/articleshow/62535306.cms |access-date=18 February 2021 |work=The Times of India |date=17 January 2018 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Punjabi Bureau of Investment Promotion |title=SAS NAGAR |url=http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |website=Invest Punjab |access-date=30 March 2021 |archive-date=16 ਮਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516215616/http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |url-status=dead }}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{cite web |last1=TNN |title=Greater Mohali Area Development Authority builds 5 new roads to International Airport |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Greater-Mohali-Area-Development-Authority-builds-5-new-roads-to-Internationa-airport/articleshow/53087734.cms |website=The Times of India |access-date=30 March 2021}}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ]] ਬਣ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ੧੯੬੬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਬਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਕੇਂਦਰਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੂਲ ਪਰਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਵੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਫੇਜ ਸੱਤ ਤੱਕ ਸੀ। ਫੇਜ ੮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫੇਜ ੮ ਵਿੱਚ ੧੯੯੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਸ ਅੱਡਿਆ ਬਣਾ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ੧ / ੫ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਈ [[ਬਹਿਰਸਰੋਤੀਕਰਣ]] [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਹੀ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਕੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ( ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ) ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਦੋ ਉਪਗਰਹੀ ਨਗਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਤਰਿਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਾਲਤ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਫਤੇਹਗੜ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜੀ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਥਾਂ ਹਨ [[ਚੰਡੀਗੜ]], [[ਪੰਚਕੁਲਾ]], [[ਜੀਰਕਪੁਰ]], [[ਪਿੰਜੌਰ]], [[ਖਰੜ]], [[ਕੁਰਾਲੀ]], [[ਰੋਪੜ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਿੰਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਪੜ|ਮੋਰਿੰਦਾ]] । == ਮੌਸਮ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਉਪ - ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀਏ]] ਮਹਾਦਵੀਪੀਏ [[ਮਾਨਸੂਨ]] ੀ [[ਮੌਸਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਠੰਡ, ਅਮੂਮਨ [[ਵਰਖਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ - ਬੇਸ਼ੀ ਹੈ ( - ੧ °ਤੋਂ . ਤੋਂ 44 °ਤੋਂ ) । ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀ ਕਦੇ ਦਿਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਰਖਾ ੬੧੭ ਮਿਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਪਸ਼ਚਮ]] ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਗਰੀਸ਼ਮ : ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੪੪°ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ 35°ਤੋਂ . ਤੋਂ ੪੨°ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ : ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੁ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੩੬° ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ੧੬° ਅਤੇ ੨੭° ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਤਾਪਮਾਨ ੧੩° ਤੋਂ . ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੀਤ : ਸਰਦੀਆਂ ( ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ) ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੭° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੧੫° ਤੋਂ ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) - ੨° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੫° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ : ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੧੬° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੨੫° ਤੋਂ . ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) ੯° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੧੮° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ੨੦੦੧ ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਜਨਗਣਨਾ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, <ref>{{GR|India}}</ref> ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਕਿਆ ੧, ੨੩, ੨੮੪ ਸੀ। ਪੁਰਖ ੫੩ % ਵੱਲ ਔਰਤਾਂ 4੭ % ਸਨ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਦਰ ੮੩ % ਹੈ ਜੋ ਕਿ ੫੯ . ੫ % ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੫ % ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੧ % ਹੈ। ੧੦ % ਜਨਸੰਖਿਆ ੬ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। == ਨਗਰ ਨਿਯੋਜਨ == <gallery> Image:Typical North Indian house in Mohali.jpg|ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ|alt=ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ </gallery> ਚੰਡੀਗੜ ਨੂੰ ਸੇਕਟਰੋਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਣ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ੮੦੦ ਮੀ x ੧੨੦੦ ਮੀ ਦੇ ਸੇਕਟਰ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੇਕਟਰ ੬੨]], ਜੋ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ|ਪੀਸੀਏ]] ਸਟੇਡਿਅਮ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਤੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਚੰਗੇ ਜੁੜਾਵ ਇਸਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਹਾਲ ਕੀਤੀ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਹਾਂ ਯੋਜਨਾ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ੧੧੪ ਸੇਕਟਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਆਈਏਏਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਕੇਬੀਏਸ ਸਿੱਧੂ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਪੁਡਾ ਭਵਨ - ਜੋ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] [ http : / / puda . nic . in / ] ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਮੁੱਖਆਲਾ ਹੈ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਡਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਰਿਚਾਯਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਡਾ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਜ [[ਭਾਰੀ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] ( ਜੀਮਾਡਾ ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਲਾ ਕਲੇਕਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਕ੍ਰਿਕੇਟ == [[ਤਸਵੀਰ:LightsMohali.png|thumb|left|300px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡਿਅਮ]] ੧੯੯੨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ( [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਸਟੇਡਿਅਮ|ਪੀਸੀਏ]] ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ - ਇਸਨੂੰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਪੀਸੀਏ ਨੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ [[ਤਰਣਤਾਲ]], [[ਸਵਾਸਥ ਕਲੱਬ]], [[ਟੇਨਿਸ]] ਕੋਰਟ, [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]], [[ਭੋਜਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ ਖ਼ਾਨਾ]] ਅਤੇ [ http : / / www . cricketnet . co . in ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨੇਟ ] ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ / ਪੁਡਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੀਸੀਏ ਨੂੰ ਕੌੜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਵ ਆਵੰਟਿਤ ਕਰਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁਣੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੱਦ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਆਈਏਸ ਬਿੰਦਰਾ]], ਪੀਸੀਏ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾਰਤ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਰਵੇਸਰਵਾ ਵੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ - ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਿਕੇਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], [[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਦਿਨੇਸ਼ ਮੋਂਗਿਆ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਨਿਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਕਾਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਟੀਏਲ [[ਪੰਜਾਬ ਟਰੈਕਟਰ ਲਿਮਿਟੇਡ]], [[ਆਈਸੀਆਈ ਪੇਂਟਸ]] ਅਤੇ [[ਗੋਦਰੇਜ ਸਮੂਹ]] ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀਏ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਂ ਰਹੀ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:QuarkCity.png|thumb|250px|ਕਵਾਰਕ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] [[ਇੰਫੋਸਿਸ]], ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਾ ਮੰਨਿਆ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ|ਆਈ ਟੀ]] ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਦਾ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਚੰਡੀਗੜ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਡੇਲ ਇੰਕ .|ਡੇਲ]], [[ਕਵਾਰਕ ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]], [[ਫਿਲਿਪਸ]], [[ਸੇਬਿਜ ਇੰਫੋਟੇਕ]], ਏਸਸੀਏਲ ( ਸੇਮਿਕੰਡਕਟਰ ) ਅਤੇ [[ਪਨਕਾਮ]] ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। [[ਡੇਂਵਰ]] - ਆਧਾਰਿਤ [[ਕਵਾਰਕ, ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]] ਨੇ ੫੦ ਕਰੋਡ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਕੀਤੀ {{convert | 46 | acre | m2 | adj = on}} [[ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ੩੦ % ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ੧੦ % ਦੁਕਾਨਾਂ, ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਜਰਿਏ ੨੫, ੦੦੦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ੧ ਲੱਖ ਪਰੋਕਸ਼ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। [ http : / / www . quarkcity . com ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ] ਇੱਕ {{convert | 51 | acre | m2 | adj = on}} , ਬਹੁ - ਪ੍ਰਯੋਗੀਏ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ]] ( ਏਸਈਜੀ ) ਹੈ। ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਲਈ ਕੋਰਬੁਜਿਏ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕੀਤੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ੨੬੫ ਕਿਮੀ ( ੧੬੬ ਮੀਲ ) [[ਜਵਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਜਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == [[File:District court complex ,Mohal, Punjab.jpg|thumb|District court complex ,Mohal, Punjab, India]] * [[ਉਪ ਆਯੁਕਤ ( ਭਾਰਤ )|ਉਪ ਆਯੁਕਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਲੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। < / u> == ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ == ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਲਈ ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - * [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਬਗੀਚੀ ਗਾਰਡਨ]] ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰੇ - [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] * [[ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ]] - [[ਪਿੰਜੌਰ]] * [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]], ਨਾਡਾ, ਪੰਚਕੁਲਾ * ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਸੇਕਟਰ ੧੭]] ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * [[ਭਾਖੜਾ]] [[ਨੰਗਲ]] [[ਬੰਨ੍ਹ]] * [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰਾ]] - [[ਸੇਕਟਰ ੭੦]] * [[ਥੰਡਰ ਜੋਨ]] - [[ਲਾਂਡਰਾਂ]] * [[ਫਨ ਸਿਟੀ]] - [[ਰਾਮਗੜ]] * [[ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]], [[ਸੇਕਟਰ ੧੦]], ਚੰਡੀਗੜ * ਸੇਕਟਰ ੨੨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * ਪੀਵੀਆਰ ਸਿਨੇਮਾ * ਫਨ ਰਿਪਬਲਿਕ * ਰੋਜ ਗਾਰਡਨ == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ == * [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ]]- ਪਿੰਡ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] [[File:Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab.jpg|thumb|left|Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab]] [[File:Night view of Fateh Burj, Punjab, India.JPG|200px|right|thumb|[[Banda Singh Bahadur]] War Memorial at Ajitgarh, Punjab]] * [ http : / / www . asiarooms . com / travel - guide / india / chandigarh / sightseeing - in - chandigarh / amb - sahib - gurudwara - in - chandigarh . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [ http : / / angithasahib . com / about . html | ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [[ਗੁਰੁਦਵਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] - [ਸੋਹਾਣਾ] * ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੀਰ - ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਗਾਹ, ਫੇਜ - ੧ * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] * [ http : / / www . chandigarh . co . uk / religious - places / nabha - sahib - gurudwara . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਭਾ ਸਾਹਿਬ ] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] == ਸਿੱਖਿਆ == * [[ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਭਿਅੰਤਰਿਕੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ]], [[ਟੰਗੋਰੀ]], ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮੇਨ]] ( ਸੀਸੀਈਡਬਲਿਊ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਫਾਰਮੇਸੀ]] ( ਸੀਸੀਪੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਕੇਟਰਿਙਗ ਟਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਸੀਏਚਏਮ ) * [[ਚੰਡੀਗਞ ਇੰਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਕਾਲਜ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟਿਕਲ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ]] ( ਏਨਆਈਪੀਈਆਰ ) * [ http : / / www . sasiitmohali . com ਸੱਸ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਇੰਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟਕਨਾਲਾਜੀ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ ( ਏਸਏਏਸਆਈਆਈਟੀਆਰ ) ] * [ http : / / www . gjimt . com ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਟਕਨਾਲਾਜੀ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * ਸੀਡਕ, [ http : / / www . cdacmohali . in / ਸੀਡਕ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਉਪਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਨਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧਰਤ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == * ਰਾਇਤ ਏੰਡ ਬਾਹਰਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਖਰੜ * ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] * [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ|ਆਈਆਈਏਸਈਆਰ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕਾਬੂ ਬੋਰਡ]] * [[ਵੋਖਾਰਟ ਹਸਪਤਾਲ]] * [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] * [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ ( ਏਫਟੀਪੀ )]] * [[ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕੈਰਮ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ]] * [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] - http : / / www . ypsmohali . in * ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਫੇਜ - ੭ * ਆਰਮੀ ਢੰਗ ਸੰਸਥਾਨ * [ http : / / www . tqmbizschool . org ਪੀਟੀਊ ਦਾ ਟੀਕਿਊਏਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪ੍ਰਨਿਊਰਸ਼ਿਪ ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ। ਬੀ - ੧੦੨, ਫੇਜ - ੮, ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤਰ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * [[ਕਾਂਟਿਨੇਂਟਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏੰਡ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਆਈਆਈਏਸ ) * ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਲਾਰੇਂਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਸੇਂਟ ਜੇਵਿਅਰਸ ਸੀਨਿਅਰ ਸੇਕੇਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੇਕਟਰ ੭੧, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਨਿਊ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{Commons category-inline|Mohali|ਮੋਹਾਲੀ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਹਾਲੀ]] dim1906cnd2nmpe959gkum8038vbya3 851156 851155 2026-11-03T03:54:01Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851156 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ | name = ਮੋਹਾਲੀ | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/2/2 | image1 = | image3 = AGRICULTURE BHAWAN, MOHALI-1.jpg | image4 = PUDA Bhawan Sahibzada Ajit Singh Nagar ,Punjab 04.jpg | image5 = Tata BSS Mohali Office.jpg | image6 = PCA Stadium, Mohali 1.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = ਸਿਖਰ ਤੋਂ; ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਫੋਰੈਸਟ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਵਨ, ਪੁੱਡਾ ਭਵਨ, ਟਾਟਾ ਬੀਐਸਐਸ ਮੋਹਾਲੀ ਦਫਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈਐਸ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]]। | nickname = | image_map = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30.699|N|76.693|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 1 ਨਵੰਬਰ 1975 | founder = | named_for = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_total_km2 = 400 | population_total = 176152 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 316 | population_urban = | population_blank1_title = ਸ਼ਹਿਰ | population_blank2_title = ਮੈਟਰੋ | population_footnotes = <ref name="Census2011_UA"/> | population_demonym = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = [https://www.indiapost.gov.in/vas/pages/FindPinCode.aspx 140XXX - 160XXX] | area_code = +91 172 | registration_plate = PB-65 | blank_name_sec1 = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ|ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | blank_info_sec1 = 0.911 ਮਰਦ/ਔਰਤ (ਸ਼ਹਿਰ) | blank1_name_sec1 = ਸਾਖਰਤਾ | blank1_info_sec1 = 91.96% (ਸ਼ਹਿਰ) <br /> 91.86% (ਮੈਟਰੋ) | blank2_name_sec1 = [[ਜੀਡੀਪੀ]] | blank2_info_sec1 = ₹6,500 ਕਰੋੜ (US$ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ) 2009-10 ਵਿੱਚ | website = http://mcmohali.org/ | footnotes = | type = ਸ਼ਹਿਰ }} '''ਮੋਹਾਲੀ''', ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{cite news |title=Capt calls Mohali the state capital, invites investment |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/capt-calls-mohali-the-state-capital-invites-investment/story-W3xivjdRuhfvWqPN9XxUBL.html |access-date=18 February 2021 |work=Hindustan Times |date=6 December 2019 |language=en}}</ref> ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਛੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="auto">{{cite news |title=Mohali as next big IT hub: 'Mohali among top 10 Indian cities in IT |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/mohali-among-top-10-indian-cities-in-it/articleshow/62535306.cms |access-date=18 February 2021 |work=The Times of India |date=17 January 2018 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Punjabi Bureau of Investment Promotion |title=SAS NAGAR |url=http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |website=Invest Punjab |access-date=30 March 2021 |archive-date=16 ਮਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516215616/http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |url-status=dead }}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{cite web |last1=TNN |title=Greater Mohali Area Development Authority builds 5 new roads to International Airport |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Greater-Mohali-Area-Development-Authority-builds-5-new-roads-to-Internationa-airport/articleshow/53087734.cms |website=The Times of India |access-date=30 March 2021}}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ]] ਬਣ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ੧੯੬੬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਬਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਕੇਂਦਰਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੂਲ ਪਰਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਵੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਫੇਜ ਸੱਤ ਤੱਕ ਸੀ। ਫੇਜ ੮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫੇਜ ੮ ਵਿੱਚ ੧੯੯੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਸ ਅੱਡਿਆ ਬਣਾ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ੧ / ੫ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਈ [[ਬਹਿਰਸਰੋਤੀਕਰਣ]] [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਹੀ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਕੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ( ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ) ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਦੋ ਉਪਗਰਹੀ ਨਗਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਤਰਿਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਾਲਤ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਫਤੇਹਗੜ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜੀ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਥਾਂ ਹਨ [[ਚੰਡੀਗੜ]], [[ਪੰਚਕੁਲਾ]], [[ਜੀਰਕਪੁਰ]], [[ਪਿੰਜੌਰ]], [[ਖਰੜ]], [[ਕੁਰਾਲੀ]], [[ਰੋਪੜ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਿੰਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਪੜ|ਮੋਰਿੰਦਾ]] । == ਮੌਸਮ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਉਪ - ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀਏ]] ਮਹਾਦਵੀਪੀਏ [[ਮਾਨਸੂਨ]] ੀ [[ਮੌਸਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਠੰਡ, ਅਮੂਮਨ [[ਵਰਖਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ - ਬੇਸ਼ੀ ਹੈ ( - ੧ °ਤੋਂ . ਤੋਂ 44 °ਤੋਂ ) । ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀ ਕਦੇ ਦਿਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਰਖਾ ੬੧੭ ਮਿਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਪਸ਼ਚਮ]] ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਗਰੀਸ਼ਮ : ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੪੪°ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ 35°ਤੋਂ . ਤੋਂ ੪੨°ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ : ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੁ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੩੬° ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ੧੬° ਅਤੇ ੨੭° ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਤਾਪਮਾਨ ੧੩° ਤੋਂ . ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੀਤ : ਸਰਦੀਆਂ ( ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ) ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੭° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੧੫° ਤੋਂ ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) - ੨° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੫° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ : ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੧੬° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੨੫° ਤੋਂ . ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) ੯° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੧੮° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ੨੦੦੧ ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਜਨਗਣਨਾ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, <ref>{{GR|India}}</ref> ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਕਿਆ ੧, ੨੩, ੨੮੪ ਸੀ। ਪੁਰਖ ੫੩ % ਵੱਲ ਔਰਤਾਂ 4੭ % ਸਨ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਦਰ ੮੩ % ਹੈ ਜੋ ਕਿ ੫੯ . ੫ % ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੫ % ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੧ % ਹੈ। ੧੦ % ਜਨਸੰਖਿਆ ੬ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। == ਨਗਰ ਨਿਯੋਜਨ == <gallery> Image:Typical North Indian house in Mohali.jpg|ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ|alt=ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ </gallery> ਚੰਡੀਗੜ ਨੂੰ ਸੇਕਟਰੋਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਣ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ੮੦੦ ਮੀ x ੧੨੦੦ ਮੀ ਦੇ ਸੇਕਟਰ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੇਕਟਰ ੬੨]], ਜੋ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ|ਪੀਸੀਏ]] ਸਟੇਡਿਅਮ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਤੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਚੰਗੇ ਜੁੜਾਵ ਇਸਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਹਾਲ ਕੀਤੀ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਹਾਂ ਯੋਜਨਾ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ੧੧੪ ਸੇਕਟਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਆਈਏਏਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਕੇਬੀਏਸ ਸਿੱਧੂ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਪੁਡਾ ਭਵਨ - ਜੋ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] [ http : / / puda . nic . in / ] ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਮੁੱਖਆਲਾ ਹੈ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਡਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਰਿਚਾਯਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਡਾ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਜ [[ਭਾਰੀ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] ( ਜੀਮਾਡਾ ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਲਾ ਕਲੇਕਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਕ੍ਰਿਕੇਟ == [[ਤਸਵੀਰ:LightsMohali.png|thumb|left|300px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡਿਅਮ]] ੧੯੯੨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ( [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਸਟੇਡਿਅਮ|ਪੀਸੀਏ]] ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ - ਇਸਨੂੰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਪੀਸੀਏ ਨੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ [[ਤਰਣਤਾਲ]], [[ਸਵਾਸਥ ਕਲੱਬ]], [[ਟੇਨਿਸ]] ਕੋਰਟ, [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]], [[ਭੋਜਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ ਖ਼ਾਨਾ]] ਅਤੇ [ http : / / www . cricketnet . co . in ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨੇਟ ] ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ / ਪੁਡਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੀਸੀਏ ਨੂੰ ਕੌੜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਵ ਆਵੰਟਿਤ ਕਰਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁਣੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੱਦ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਆਈਏਸ ਬਿੰਦਰਾ]], ਪੀਸੀਏ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾਰਤ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਰਵੇਸਰਵਾ ਵੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ - ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਿਕੇਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], [[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਦਿਨੇਸ਼ ਮੋਂਗਿਆ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਨਿਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਕਾਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਟੀਏਲ [[ਪੰਜਾਬ ਟਰੈਕਟਰ ਲਿਮਿਟੇਡ]], [[ਆਈਸੀਆਈ ਪੇਂਟਸ]] ਅਤੇ [[ਗੋਦਰੇਜ ਸਮੂਹ]] ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀਏ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਂ ਰਹੀ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:QuarkCity.png|thumb|250px|ਕਵਾਰਕ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] [[ਇੰਫੋਸਿਸ]], ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਾ ਮੰਨਿਆ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ|ਆਈ ਟੀ]] ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਦਾ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਚੰਡੀਗੜ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਡੇਲ ਇੰਕ .|ਡੇਲ]], [[ਕਵਾਰਕ ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]], [[ਫਿਲਿਪਸ]], [[ਸੇਬਿਜ ਇੰਫੋਟੇਕ]], ਏਸਸੀਏਲ ( ਸੇਮਿਕੰਡਕਟਰ ) ਅਤੇ [[ਪਨਕਾਮ]] ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। [[ਡੇਂਵਰ]] - ਆਧਾਰਿਤ [[ਕਵਾਰਕ, ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]] ਨੇ ੫੦ ਕਰੋਡ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਕੀਤੀ {{convert | 46 | acre | m2 | adj = on}} [[ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ੩੦ % ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ੧੦ % ਦੁਕਾਨਾਂ, ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਜਰਿਏ ੨੫, ੦੦੦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ੧ ਲੱਖ ਪਰੋਕਸ਼ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। [ http : / / www . quarkcity . com ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ] ਇੱਕ {{convert | 51 | acre | m2 | adj = on}} , ਬਹੁ - ਪ੍ਰਯੋਗੀਏ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ]] ( ਏਸਈਜੀ ) ਹੈ। ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਲਈ ਕੋਰਬੁਜਿਏ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕੀਤੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ੨੬੫ ਕਿਮੀ ( ੧੬੬ ਮੀਲ ) [[ਜਵਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਜਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == [[File:District court complex ,Mohal, Punjab.jpg|thumb|District court complex ,Mohal, Punjab, India]] * [[ਉਪ ਆਯੁਕਤ ( ਭਾਰਤ )|ਉਪ ਆਯੁਕਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਲੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। < / u> == ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ == ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਲਈ ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - * [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਬਗੀਚੀ ਗਾਰਡਨ]] ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰੇ - [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] * [[ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ]] - [[ਪਿੰਜੌਰ]] * [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]], ਨਾਡਾ, ਪੰਚਕੁਲਾ * ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਸੇਕਟਰ ੧੭]] ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * [[ਭਾਖੜਾ]] [[ਨੰਗਲ]] [[ਬੰਨ੍ਹ]] * [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰਾ]] - [[ਸੇਕਟਰ ੭੦]] * [[ਥੰਡਰ ਜੋਨ]] - [[ਲਾਂਡਰਾਂ]] * [[ਫਨ ਸਿਟੀ]] - [[ਰਾਮਗੜ]] * [[ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]], [[ਸੇਕਟਰ ੧੦]], ਚੰਡੀਗੜ * ਸੇਕਟਰ ੨੨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * ਪੀਵੀਆਰ ਸਿਨੇਮਾ * ਫਨ ਰਿਪਬਲਿਕ * ਰੋਜ ਗਾਰਡਨ == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ == * [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ]]- ਪਿੰਡ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] [[File:Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab.jpg|thumb|left|Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab]] [[File:Night view of Fateh Burj, Punjab, India.JPG|200px|right|thumb|[[Banda Singh Bahadur]] War Memorial at Ajitgarh, Punjab]] * [ http : / / www . asiarooms . com / travel - guide / india / chandigarh / sightseeing - in - chandigarh / amb - sahib - gurudwara - in - chandigarh . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [ http : / / angithasahib . com / about . html | ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [[ਗੁਰੁਦਵਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] - [ਸੋਹਾਣਾ] * ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੀਰ - ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਗਾਹ, ਫੇਜ - ੧ * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] * [ http : / / www . chandigarh . co . uk / religious - places / nabha - sahib - gurudwara . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਭਾ ਸਾਹਿਬ ] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] == ਸਿੱਖਿਆ == * [[ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਭਿਅੰਤਰਿਕੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ]], [[ਟੰਗੋਰੀ]], ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮੇਨ]] ( ਸੀਸੀਈਡਬਲਿਊ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਫਾਰਮੇਸੀ]] ( ਸੀਸੀਪੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਕੇਟਰਿਙਗ ਟਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਸੀਏਚਏਮ ) * [[ਚੰਡੀਗਞ ਇੰਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਕਾਲਜ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟਿਕਲ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ]] ( ਏਨਆਈਪੀਈਆਰ ) * [ http : / / www . sasiitmohali . com ਸੱਸ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਇੰਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟਕਨਾਲਾਜੀ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ ( ਏਸਏਏਸਆਈਆਈਟੀਆਰ ) ] * [ http : / / www . gjimt . com ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਟਕਨਾਲਾਜੀ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * ਸੀਡਕ, [ http : / / www . cdacmohali . in / ਸੀਡਕ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਉਪਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਨਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧਰਤ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == * ਰਾਇਤ ਏੰਡ ਬਾਹਰਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਖਰੜ * ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] * [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ|ਆਈਆਈਏਸਈਆਰ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕਾਬੂ ਬੋਰਡ]] * [[ਵੋਖਾਰਟ ਹਸਪਤਾਲ]] * [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] * [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ ( ਏਫਟੀਪੀ )]] * [[ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕੈਰਮ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ]] * [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] - http : / / www . ypsmohali . in * ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਫੇਜ - ੭ * ਆਰਮੀ ਢੰਗ ਸੰਸਥਾਨ * [ http : / / www . tqmbizschool . org ਪੀਟੀਊ ਦਾ ਟੀਕਿਊਏਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪ੍ਰਨਿਊਰਸ਼ਿਪ ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ। ਬੀ - ੧੦੨, ਫੇਜ - ੮, ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤਰ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * [[ਕਾਂਟਿਨੇਂਟਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏੰਡ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਆਈਆਈਏਸ ) * ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਲਾਰੇਂਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਸੇਂਟ ਜੇਵਿਅਰਸ ਸੀਨਿਅਰ ਸੇਕੇਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੇਕਟਰ ੭੧, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਨਿਊ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{Commons category-inline|Mohali|ਮੋਹਾਲੀ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਹਾਲੀ]] 8qp15jo1vvrtiu33z2jxm4nb1swyt6n 851157 851156 2026-11-03T03:57:16Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851157 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ | name = ਮੋਹਾਲੀ | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/2/2 | image1 = | image3 = AGRICULTURE BHAWAN, MOHALI-1.jpg | image4 = PUDA Bhawan Sahibzada Ajit Singh Nagar ,Punjab 04.jpg | image5 = Tata BSS Mohali Office.jpg | image6 = PCA Stadium, Mohali 1.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = ਸਿਖਰ ਤੋਂ; ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਫੋਰੈਸਟ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਵਨ, ਪੁੱਡਾ ਭਵਨ, ਟਾਟਾ ਬੀਐਸਐਸ ਮੋਹਾਲੀ ਦਫਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈਐਸ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]]। | nickname = | image_map = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30.699|N|76.693|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 1 ਨਵੰਬਰ 1975 | founder = | named_for = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_total_km2 = 400 | population_total = 176152 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 316 | population_urban = | population_blank1_title = ਸ਼ਹਿਰ | population_blank2_title = ਮੈਟਰੋ | population_footnotes = <ref name="Census2011_UA"/> | population_demonym = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = [https://www.indiapost.gov.in/vas/pages/FindPinCode.aspx 140XXX - 160XXX] | area_code = +91 172 | registration_plate = PB-65 | blank_name_sec1 = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ|ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | blank_info_sec1 = 0.911 ਮਰਦ/ਔਰਤ (ਸ਼ਹਿਰ) | blank1_name_sec1 = ਸਾਖਰਤਾ | blank1_info_sec1 = 91.96% (ਸ਼ਹਿਰ) <br /> 91.86% (ਮੈਟਰੋ) | blank2_name_sec1 = [[ਜੀਡੀਪੀ]] | blank2_info_sec1 = ₹6,500 ਕਰੋੜ (US$ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ) 2009-10 ਵਿੱਚ | website = http://mcmohali.org/ | footnotes = | type = ਸ਼ਹਿਰ }} '''ਮੋਹਾਲੀ''', ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{cite news |title=Capt calls Mohali the state capital, invites investment |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/capt-calls-mohali-the-state-capital-invites-investment/story-W3xivjdRuhfvWqPN9XxUBL.html |access-date=18 February 2021 |work=Hindustan Times |date=6 December 2019 |language=en}}</ref> ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਛੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="auto">{{cite news |title=Mohali as next big IT hub: 'Mohali among top 10 Indian cities in IT |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/mohali-among-top-10-indian-cities-in-it/articleshow/62535306.cms |access-date=18 February 2021 |work=The Times of India |date=17 January 2018 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Punjabi Bureau of Investment Promotion |title=SAS NAGAR |url=http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |website=Invest Punjab |access-date=30 March 2021 |archive-date=16 ਮਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516215616/http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |url-status=dead }}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{cite web |last1=TNN |title=Greater Mohali Area Development Authority builds 5 new roads to International Airport |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Greater-Mohali-Area-Development-Authority-builds-5-new-roads-to-Internationa-airport/articleshow/53087734.cms |website=The Times of India |access-date=30 March 2021}}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ]] ਬਣ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ੧੯੬੬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਬਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਕੇਂਦਰਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੂਲ ਪਰਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਵੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਫੇਜ ਸੱਤ ਤੱਕ ਸੀ। ਫੇਜ ੮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫੇਜ ੮ ਵਿੱਚ ੧੯੯੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਸ ਅੱਡਿਆ ਬਣਾ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ੧ / ੫ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਈ [[ਬਹਿਰਸਰੋਤੀਕਰਣ]] [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਹੀ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਕੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ( ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ) ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਦੋ ਉਪਗਰਹੀ ਨਗਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਤਰਿਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਾਲਤ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਫਤੇਹਗੜ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜੀ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਥਾਂ ਹਨ [[ਚੰਡੀਗੜ]], [[ਪੰਚਕੁਲਾ]], [[ਜੀਰਕਪੁਰ]], [[ਪਿੰਜੌਰ]], [[ਖਰੜ]], [[ਕੁਰਾਲੀ]], [[ਰੋਪੜ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਿੰਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਪੜ|ਮੋਰਿੰਦਾ]] । == ਮੌਸਮ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਉਪ - ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀਏ]] ਮਹਾਦਵੀਪੀਏ [[ਮਾਨਸੂਨ]] ੀ [[ਮੌਸਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਠੰਡ, ਅਮੂਮਨ [[ਵਰਖਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ - ਬੇਸ਼ੀ ਹੈ ( - ੧ °ਤੋਂ . ਤੋਂ 44 °ਤੋਂ ) । ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀ ਕਦੇ ਦਿਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਰਖਾ ੬੧੭ ਮਿਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਪਸ਼ਚਮ]] ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਗਰੀਸ਼ਮ : ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੪੪°ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ 35°ਤੋਂ . ਤੋਂ ੪੨°ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ : ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੁ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੩੬° ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ੧੬° ਅਤੇ ੨੭° ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਤਾਪਮਾਨ ੧੩° ਤੋਂ . ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੀਤ : ਸਰਦੀਆਂ ( ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ) ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੭° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੧੫° ਤੋਂ ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) - ੨° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੫° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ : ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੧੬° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੨੫° ਤੋਂ . ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) ੯° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੧੮° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ੨੦੦੧ ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਜਨਗਣਨਾ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, <ref>{{GR|India}}</ref> ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਕਿਆ ੧, ੨੩, ੨੮੪ ਸੀ। ਪੁਰਖ ੫੩ % ਵੱਲ ਔਰਤਾਂ 4੭ % ਸਨ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਦਰ ੮੩ % ਹੈ ਜੋ ਕਿ ੫੯ . ੫ % ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੫ % ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੧ % ਹੈ। ੧੦ % ਜਨਸੰਖਿਆ ੬ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। == ਨਗਰ ਨਿਯੋਜਨ == <gallery> Image:Typical North Indian house in Mohali.jpg|ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ|alt=ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ </gallery> ਚੰਡੀਗੜ ਨੂੰ ਸੇਕਟਰੋਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਣ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ੮੦੦ ਮੀ x ੧੨੦੦ ਮੀ ਦੇ ਸੇਕਟਰ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੇਕਟਰ ੬੨]], ਜੋ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ|ਪੀਸੀਏ]] ਸਟੇਡਿਅਮ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਤੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਚੰਗੇ ਜੁੜਾਵ ਇਸਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਹਾਲ ਕੀਤੀ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਹਾਂ ਯੋਜਨਾ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ੧੧੪ ਸੇਕਟਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਆਈਏਏਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਕੇਬੀਏਸ ਸਿੱਧੂ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਪੁਡਾ ਭਵਨ - ਜੋ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] [ http : / / puda . nic . in / ] ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਮੁੱਖਆਲਾ ਹੈ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਡਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਰਿਚਾਯਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਡਾ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਜ [[ਭਾਰੀ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] ( ਜੀਮਾਡਾ ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਲਾ ਕਲੇਕਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਕ੍ਰਿਕੇਟ == [[ਤਸਵੀਰ:LightsMohali.png|thumb|left|300px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡਿਅਮ]] ੧੯੯੨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ( [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਸਟੇਡਿਅਮ|ਪੀਸੀਏ]] ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ - ਇਸਨੂੰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਪੀਸੀਏ ਨੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ [[ਤਰਣਤਾਲ]], [[ਸਵਾਸਥ ਕਲੱਬ]], [[ਟੇਨਿਸ]] ਕੋਰਟ, [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]], [[ਭੋਜਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ ਖ਼ਾਨਾ]] ਅਤੇ [ http : / / www . cricketnet . co . in ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨੇਟ ] ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ / ਪੁਡਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੀਸੀਏ ਨੂੰ ਕੌੜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਵ ਆਵੰਟਿਤ ਕਰਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁਣੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੱਦ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਆਈਏਸ ਬਿੰਦਰਾ]], ਪੀਸੀਏ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾਰਤ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਰਵੇਸਰਵਾ ਵੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ - ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਿਕੇਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], [[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਦਿਨੇਸ਼ ਮੋਂਗਿਆ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਨਿਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਕਾਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਟੀਏਲ [[ਪੰਜਾਬ ਟਰੈਕਟਰ ਲਿਮਿਟੇਡ]], [[ਆਈਸੀਆਈ ਪੇਂਟਸ]] ਅਤੇ [[ਗੋਦਰੇਜ ਸਮੂਹ]] ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀਏ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਂ ਰਹੀ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:QuarkCity.png|thumb|250px|ਕਵਾਰਕ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] [[ਇੰਫੋਸਿਸ]], ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਾ ਮੰਨਿਆ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ|ਆਈ ਟੀ]] ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਦਾ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਚੰਡੀਗੜ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਡੇਲ ਇੰਕ .|ਡੇਲ]], [[ਕਵਾਰਕ ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]], [[ਫਿਲਿਪਸ]], [[ਸੇਬਿਜ ਇੰਫੋਟੇਕ]], ਏਸਸੀਏਲ ( ਸੇਮਿਕੰਡਕਟਰ ) ਅਤੇ [[ਪਨਕਾਮ]] ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। [[ਡੇਂਵਰ]] - ਆਧਾਰਿਤ [[ਕਵਾਰਕ, ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]] ਨੇ ੫੦ ਕਰੋਡ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਕੀਤੀ {{convert | 46 | acre | m2 | adj = on}} [[ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ੩੦ % ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ੧੦ % ਦੁਕਾਨਾਂ, ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਜਰਿਏ ੨੫, ੦੦੦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ੧ ਲੱਖ ਪਰੋਕਸ਼ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। [ http : / / www . quarkcity . com ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ] ਇੱਕ {{convert | 51 | acre | m2 | adj = on}} , ਬਹੁ - ਪ੍ਰਯੋਗੀਏ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ]] ( ਏਸਈਜੀ ) ਹੈ। ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਲਈ ਕੋਰਬੁਜਿਏ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕੀਤੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ੨੬੫ ਕਿਮੀ ( ੧੬੬ ਮੀਲ ) [[ਜਵਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਜਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == [[File:District court complex ,Mohal, Punjab.jpg|thumb|District court complex ,Mohal, Punjab, India]] * [[ਉਪ ਆਯੁਕਤ ( ਭਾਰਤ )|ਉਪ ਆਯੁਕਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਲੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। < / u> == ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ == ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਲਈ ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - * [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਬਗੀਚੀ ਗਾਰਡਨ]] ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰੇ - [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] * [[ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ]] - [[ਪਿੰਜੌਰ]] * [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]], ਨਾਡਾ, ਪੰਚਕੁਲਾ * ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਸੇਕਟਰ ੧੭]] ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * [[ਭਾਖੜਾ]] [[ਨੰਗਲ]] [[ਬੰਨ੍ਹ]] * [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰਾ]] - [[ਸੇਕਟਰ ੭੦]] * [[ਥੰਡਰ ਜੋਨ]] - [[ਲਾਂਡਰਾਂ]] * [[ਫਨ ਸਿਟੀ]] - [[ਰਾਮਗੜ]] * [[ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]], [[ਸੇਕਟਰ ੧੦]], ਚੰਡੀਗੜ * ਸੇਕਟਰ ੨੨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * ਪੀਵੀਆਰ ਸਿਨੇਮਾ * ਫਨ ਰਿਪਬਲਿਕ * ਰੋਜ ਗਾਰਡਨ == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ == * [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ]]- ਪਿੰਡ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] [[File:Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab.jpg|thumb|left|Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab]] [[File:Night view of Fateh Burj, Punjab, India.JPG|200px|right|thumb|[[Banda Singh Bahadur]] War Memorial at Ajitgarh, Punjab]] * [ http : / / www . asiarooms . com / travel - guide / india / chandigarh / sightseeing - in - chandigarh / amb - sahib - gurudwara - in - chandigarh . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [ http : / / angithasahib . com / about . html | ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [[ਗੁਰੁਦਵਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] - [ਸੋਹਾਣਾ] * ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੀਰ - ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਗਾਹ, ਫੇਜ - ੧ * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] * [ http : / / www . chandigarh . co . uk / religious - places / nabha - sahib - gurudwara . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਭਾ ਸਾਹਿਬ ] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] == ਸਿੱਖਿਆ == * [[ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਭਿਅੰਤਰਿਕੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ]], [[ਟੰਗੋਰੀ]], ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮੇਨ]] ( ਸੀਸੀਈਡਬਲਿਊ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਫਾਰਮੇਸੀ]] ( ਸੀਸੀਪੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਕੇਟਰਿਙਗ ਟਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਸੀਏਚਏਮ ) * [[ਚੰਡੀਗਞ ਇੰਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਕਾਲਜ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟਿਕਲ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ]] ( ਏਨਆਈਪੀਈਆਰ ) * [ http : / / www . sasiitmohali . com ਸੱਸ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਇੰਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟਕਨਾਲਾਜੀ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ ( ਏਸਏਏਸਆਈਆਈਟੀਆਰ ) ] * [ http : / / www . gjimt . com ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਟਕਨਾਲਾਜੀ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * ਸੀਡਕ, [ http : / / www . cdacmohali . in / ਸੀਡਕ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਉਪਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਨਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧਰਤ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == * ਰਾਇਤ ਏੰਡ ਬਾਹਰਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਖਰੜ * ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ , ਫੇਜ - ੨, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] * [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ|ਆਈਆਈਏਸਈਆਰ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕਾਬੂ ਬੋਰਡ]] * [[ਵੋਖਾਰਟ ਹਸਪਤਾਲ]] * [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] * [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ ( ਏਫਟੀਪੀ )]] * [[ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕੈਰਮ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ]] * [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] - http : / / www . ypsmohali . in * ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਫੇਜ - ੭ * ਆਰਮੀ ਢੰਗ ਸੰਸਥਾਨ * [ http : / / www . tqmbizschool . org ਪੀਟੀਊ ਦਾ ਟੀਕਿਊਏਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪ੍ਰਨਿਊਰਸ਼ਿਪ ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ। ਬੀ - ੧੦੨, ਫੇਜ - ੮, ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤਰ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * [[ਕਾਂਟਿਨੇਂਟਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏੰਡ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਆਈਆਈਏਸ ) * ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਲਾਰੇਂਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਸੇਂਟ ਜੇਵਿਅਰਸ ਸੀਨਿਅਰ ਸੇਕੇਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੇਕਟਰ ੭੧, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਨਿਊ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{Commons category-inline|Mohali|ਮੋਹਾਲੀ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਹਾਲੀ]] r1khc5np6zhdx52p0c4632sahaytnoz 851158 851157 2026-11-03T04:00:20Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851158 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ | name = ਮੋਹਾਲੀ | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/2/2 | image1 = | image3 = AGRICULTURE BHAWAN, MOHALI-1.jpg | image4 = PUDA Bhawan Sahibzada Ajit Singh Nagar ,Punjab 04.jpg | image5 = Tata BSS Mohali Office.jpg | image6 = PCA Stadium, Mohali 1.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = ਸਿਖਰ ਤੋਂ; ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਫੋਰੈਸਟ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਵਨ, ਪੁੱਡਾ ਭਵਨ, ਟਾਟਾ ਬੀਐਸਐਸ ਮੋਹਾਲੀ ਦਫਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈਐਸ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]]। | nickname = | image_map = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30.699|N|76.693|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 1 ਨਵੰਬਰ 1975 | founder = | named_for = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_total_km2 = 400 | population_total = 176152 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 316 | population_urban = | population_blank1_title = ਸ਼ਹਿਰ | population_blank2_title = ਮੈਟਰੋ | population_footnotes = <ref name="Census2011_UA"/> | population_demonym = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = [https://www.indiapost.gov.in/vas/pages/FindPinCode.aspx 140XXX - 160XXX] | area_code = +91 172 | registration_plate = PB-65 | blank_name_sec1 = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ|ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | blank_info_sec1 = 0.911 ਮਰਦ/ਔਰਤ (ਸ਼ਹਿਰ) | blank1_name_sec1 = ਸਾਖਰਤਾ | blank1_info_sec1 = 91.96% (ਸ਼ਹਿਰ) <br /> 91.86% (ਮੈਟਰੋ) | blank2_name_sec1 = [[ਜੀਡੀਪੀ]] | blank2_info_sec1 = ₹6,500 ਕਰੋੜ (US$ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ) 2009-10 ਵਿੱਚ | website = http://mcmohali.org/ | footnotes = | type = ਸ਼ਹਿਰ }} '''ਮੋਹਾਲੀ''', ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{cite news |title=Capt calls Mohali the state capital, invites investment |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/capt-calls-mohali-the-state-capital-invites-investment/story-W3xivjdRuhfvWqPN9XxUBL.html |access-date=18 February 2021 |work=Hindustan Times |date=6 December 2019 |language=en}}</ref> ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਛੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="auto">{{cite news |title=Mohali as next big IT hub: 'Mohali among top 10 Indian cities in IT |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/mohali-among-top-10-indian-cities-in-it/articleshow/62535306.cms |access-date=18 February 2021 |work=The Times of India |date=17 January 2018 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Punjabi Bureau of Investment Promotion |title=SAS NAGAR |url=http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |website=Invest Punjab |access-date=30 March 2021 |archive-date=16 ਮਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516215616/http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |url-status=dead }}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{cite web |last1=TNN |title=Greater Mohali Area Development Authority builds 5 new roads to International Airport |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Greater-Mohali-Area-Development-Authority-builds-5-new-roads-to-Internationa-airport/articleshow/53087734.cms |website=The Times of India |access-date=30 March 2021}}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ]] ਬਣ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ੧੯੬੬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਬਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਕੇਂਦਰਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੂਲ ਪਰਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਵੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਫੇਜ ਸੱਤ ਤੱਕ ਸੀ। ਫੇਜ ੮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫੇਜ ੮ ਵਿੱਚ ੧੯੯੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਸ ਅੱਡਿਆ ਬਣਾ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ੧ / ੫ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਈ [[ਬਹਿਰਸਰੋਤੀਕਰਣ]] [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਹੀ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਕੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ( ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ) ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਦੋ ਉਪਗਰਹੀ ਨਗਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਤਰਿਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਾਲਤ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਫਤੇਹਗੜ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜੀ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਥਾਂ ਹਨ [[ਚੰਡੀਗੜ]], [[ਪੰਚਕੁਲਾ]], [[ਜੀਰਕਪੁਰ]], [[ਪਿੰਜੌਰ]], [[ਖਰੜ]], [[ਕੁਰਾਲੀ]], [[ਰੋਪੜ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਿੰਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਪੜ|ਮੋਰਿੰਦਾ]] । == ਮੌਸਮ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਉਪ - ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀਏ]] ਮਹਾਦਵੀਪੀਏ [[ਮਾਨਸੂਨ]] ੀ [[ਮੌਸਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਠੰਡ, ਅਮੂਮਨ [[ਵਰਖਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ - ਬੇਸ਼ੀ ਹੈ ( - ੧ °ਤੋਂ . ਤੋਂ 44 °ਤੋਂ ) । ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀ ਕਦੇ ਦਿਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਰਖਾ ੬੧੭ ਮਿਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਪਸ਼ਚਮ]] ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਗਰੀਸ਼ਮ : ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੪੪°ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ 35°ਤੋਂ . ਤੋਂ ੪੨°ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ : ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੁ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੩੬° ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ੧੬° ਅਤੇ ੨੭° ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਤਾਪਮਾਨ ੧੩° ਤੋਂ . ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੀਤ : ਸਰਦੀਆਂ ( ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ) ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੭° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੧੫° ਤੋਂ ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) - ੨° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੫° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ : ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੧੬° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੨੫° ਤੋਂ . ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) ੯° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੧੮° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ੨੦੦੧ ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਜਨਗਣਨਾ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, <ref>{{GR|India}}</ref> ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਕਿਆ ੧, ੨੩, ੨੮੪ ਸੀ। ਪੁਰਖ ੫੩ % ਵੱਲ ਔਰਤਾਂ 4੭ % ਸਨ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਦਰ ੮੩ % ਹੈ ਜੋ ਕਿ ੫੯ . ੫ % ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੫ % ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੧ % ਹੈ। ੧੦ % ਜਨਸੰਖਿਆ ੬ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। == ਨਗਰ ਨਿਯੋਜਨ == <gallery> Image:Typical North Indian house in Mohali.jpg|ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ|alt=ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ </gallery> ਚੰਡੀਗੜ ਨੂੰ ਸੇਕਟਰੋਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਣ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ੮੦੦ ਮੀ x ੧੨੦੦ ਮੀ ਦੇ ਸੇਕਟਰ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੇਕਟਰ ੬੨]], ਜੋ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ|ਪੀਸੀਏ]] ਸਟੇਡਿਅਮ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਤੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਚੰਗੇ ਜੁੜਾਵ ਇਸਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਹਾਲ ਕੀਤੀ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਹਾਂ ਯੋਜਨਾ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ੧੧੪ ਸੇਕਟਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਆਈਏਏਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਕੇਬੀਏਸ ਸਿੱਧੂ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਪੁਡਾ ਭਵਨ - ਜੋ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] [ http : / / puda . nic . in / ] ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਮੁੱਖਆਲਾ ਹੈ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਡਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਰਿਚਾਯਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਡਾ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਜ [[ਭਾਰੀ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] ( ਜੀਮਾਡਾ ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਲਾ ਕਲੇਕਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਕ੍ਰਿਕੇਟ == [[ਤਸਵੀਰ:LightsMohali.png|thumb|left|300px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡਿਅਮ]] ੧੯੯੨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ( [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਸਟੇਡਿਅਮ|ਪੀਸੀਏ]] ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ - ਇਸਨੂੰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਪੀਸੀਏ ਨੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ [[ਤਰਣਤਾਲ]], [[ਸਵਾਸਥ ਕਲੱਬ]], [[ਟੇਨਿਸ]] ਕੋਰਟ, [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]], [[ਭੋਜਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ ਖ਼ਾਨਾ]] ਅਤੇ [ http : / / www . cricketnet . co . in ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨੇਟ ] ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ / ਪੁਡਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੀਸੀਏ ਨੂੰ ਕੌੜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਵ ਆਵੰਟਿਤ ਕਰਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁਣੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੱਦ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਆਈਏਸ ਬਿੰਦਰਾ]], ਪੀਸੀਏ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾਰਤ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਰਵੇਸਰਵਾ ਵੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ - ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਿਕੇਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], [[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਦਿਨੇਸ਼ ਮੋਂਗਿਆ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਨਿਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਕਾਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਟੀਏਲ [[ਪੰਜਾਬ ਟਰੈਕਟਰ ਲਿਮਿਟੇਡ]], [[ਆਈਸੀਆਈ ਪੇਂਟਸ]] ਅਤੇ [[ਗੋਦਰੇਜ ਸਮੂਹ]] ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀਏ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਂ ਰਹੀ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:QuarkCity.png|thumb|250px|ਕਵਾਰਕ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] [[ਇੰਫੋਸਿਸ]], ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਾ ਮੰਨਿਆ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ|ਆਈ ਟੀ]] ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਦਾ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਚੰਡੀਗੜ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਡੇਲ ਇੰਕ .|ਡੇਲ]], [[ਕਵਾਰਕ ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]], [[ਫਿਲਿਪਸ]], [[ਸੇਬਿਜ ਇੰਫੋਟੇਕ]], ਏਸਸੀਏਲ ( ਸੇਮਿਕੰਡਕਟਰ ) ਅਤੇ [[ਪਨਕਾਮ]] ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। [[ਡੇਂਵਰ]] - ਆਧਾਰਿਤ [[ਕਵਾਰਕ, ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]] ਨੇ ੫੦ ਕਰੋਡ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਕੀਤੀ {{convert | 46 | acre | m2 | adj = on}} [[ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ੩੦ % ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ੧੦ % ਦੁਕਾਨਾਂ, ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਜਰਿਏ ੨੫, ੦੦੦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ੧ ਲੱਖ ਪਰੋਕਸ਼ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। [ http : / / www . quarkcity . com ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ] ਇੱਕ {{convert | 51 | acre | m2 | adj = on}} , ਬਹੁ - ਪ੍ਰਯੋਗੀਏ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ]] ( ਏਸਈਜੀ ) ਹੈ। ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਲਈ ਕੋਰਬੁਜਿਏ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕੀਤੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ੨੬੫ ਕਿਮੀ ( ੧੬੬ ਮੀਲ ) [[ਜਵਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਜਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == [[File:District court complex ,Mohal, Punjab.jpg|thumb|District court complex ,Mohal, Punjab, India]] * [[ਉਪ ਆਯੁਕਤ ( ਭਾਰਤ )|ਉਪ ਆਯੁਕਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਲੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। < / u> == ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ == ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਲਈ ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - * [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਬਗੀਚੀ ਗਾਰਡਨ]] ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰੇ - [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] * [[ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ]] - [[ਪਿੰਜੌਰ]] * [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]], ਨਾਡਾ, ਪੰਚਕੁਲਾ * ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਸੇਕਟਰ ੧੭]] ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * [[ਭਾਖੜਾ]] [[ਨੰਗਲ]] [[ਬੰਨ੍ਹ]] * [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰਾ]] - [[ਸੇਕਟਰ ੭੦]] * [[ਥੰਡਰ ਜੋਨ]] - [[ਲਾਂਡਰਾਂ]] * [[ਫਨ ਸਿਟੀ]] - [[ਰਾਮਗੜ]] * [[ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]], [[ਸੇਕਟਰ ੧੦]], ਚੰਡੀਗੜ * ਸੇਕਟਰ ੨੨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * ਪੀਵੀਆਰ ਸਿਨੇਮਾ * ਫਨ ਰਿਪਬਲਿਕ * ਰੋਜ ਗਾਰਡਨ == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ == * [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ]]- ਪਿੰਡ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] [[File:Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab.jpg|thumb|left|Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab]] [[File:Night view of Fateh Burj, Punjab, India.JPG|200px|right|thumb|[[Banda Singh Bahadur]] War Memorial at Ajitgarh, Punjab]] * [ http : / / www . asiarooms . com / travel - guide / india / chandigarh / sightseeing - in - chandigarh / amb - sahib - gurudwara - in - chandigarh . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [ http : / / angithasahib . com / about . html | ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [[ਗੁਰੁਦਵਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] - [ਸੋਹਾਣਾ] * ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੀਰ - ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਗਾਹ, ਫੇਜ - ੧ * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] * [ http : / / www . chandigarh . co . uk / religious - places / nabha - sahib - gurudwara . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਭਾ ਸਾਹਿਬ ] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] == ਸਿੱਖਿਆ == * [[ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਭਿਅੰਤਰਿਕੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ]], [[ਟੰਗੋਰੀ]], ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮੇਨ]] ( ਸੀਸੀਈਡਬਲਿਊ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਫਾਰਮੇਸੀ]] ( ਸੀਸੀਪੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਕੇਟਰਿਙਗ ਟਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਸੀਏਚਏਮ ) * [[ਚੰਡੀਗਞ ਇੰਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਕਾਲਜ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟਿਕਲ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ]] ( ਏਨਆਈਪੀਈਆਰ ) * [ http : / / www . sasiitmohali . com ਸੱਸ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਇੰਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟਕਨਾਲਾਜੀ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ ( ਏਸਏਏਸਆਈਆਈਟੀਆਰ ) ] * [ http : / / www . gjimt . com ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਟਕਨਾਲਾਜੀ , ਫੇਜ - ੨ , ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * ਸੀਡਕ, [ http : / / www . cdacmohali . in / ਸੀਡਕ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਉਪਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਨਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧਰਤ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == * ਰਾਇਤ ਏੰਡ ਬਾਹਰਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਖਰੜ * ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਫੇਜ - ੨, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] * [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ|ਆਈਆਈਏਸਈਆਰ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕਾਬੂ ਬੋਰਡ]] * [[ਵੋਖਾਰਟ ਹਸਪਤਾਲ]] * [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] * [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ ( ਏਫਟੀਪੀ )]] * [[ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕੈਰਮ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ]] * [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] - http : / / www . ypsmohali . in * ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਫੇਜ - ੭ * ਆਰਮੀ ਢੰਗ ਸੰਸਥਾਨ * [ http : / / www . tqmbizschool . org ਪੀਟੀਊ ਦਾ ਟੀਕਿਊਏਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪ੍ਰਨਿਊਰਸ਼ਿਪ ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ। ਬੀ - ੧੦੨, ਫੇਜ - ੮, ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤਰ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * [[ਕਾਂਟਿਨੇਂਟਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏੰਡ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਆਈਆਈਏਸ ) * ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਲਾਰੇਂਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਸੇਂਟ ਜੇਵਿਅਰਸ ਸੀਨਿਅਰ ਸੇਕੇਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੇਕਟਰ ੭੧, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਨਿਊ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{Commons category-inline|Mohali|ਮੋਹਾਲੀ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਹਾਲੀ]] 8eayp8mty2m8dhd0vni8ttd1raflw3g 851159 851158 2026-11-03T04:03:51Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851159 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ | name = ਮੋਹਾਲੀ | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/2/2 | image1 = | image3 = AGRICULTURE BHAWAN, MOHALI-1.jpg | image4 = PUDA Bhawan Sahibzada Ajit Singh Nagar ,Punjab 04.jpg | image5 = Tata BSS Mohali Office.jpg | image6 = PCA Stadium, Mohali 1.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = ਸਿਖਰ ਤੋਂ; ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਫੋਰੈਸਟ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਵਨ, ਪੁੱਡਾ ਭਵਨ, ਟਾਟਾ ਬੀਐਸਐਸ ਮੋਹਾਲੀ ਦਫਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈਐਸ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]]। | nickname = | image_map = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30.699|N|76.693|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 1 ਨਵੰਬਰ 1975 | founder = | named_for = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_total_km2 = 400 | population_total = 176152 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 316 | population_urban = | population_blank1_title = ਸ਼ਹਿਰ | population_blank2_title = ਮੈਟਰੋ | population_footnotes = <ref name="Census2011_UA"/> | population_demonym = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = [https://www.indiapost.gov.in/vas/pages/FindPinCode.aspx 140XXX - 160XXX] | area_code = +91 172 | registration_plate = PB-65 | blank_name_sec1 = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ|ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | blank_info_sec1 = 0.911 ਮਰਦ/ਔਰਤ (ਸ਼ਹਿਰ) | blank1_name_sec1 = ਸਾਖਰਤਾ | blank1_info_sec1 = 91.96% (ਸ਼ਹਿਰ) <br /> 91.86% (ਮੈਟਰੋ) | blank2_name_sec1 = [[ਜੀਡੀਪੀ]] | blank2_info_sec1 = ₹6,500 ਕਰੋੜ (US$ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ) 2009-10 ਵਿੱਚ | website = http://mcmohali.org/ | footnotes = | type = ਸ਼ਹਿਰ }} '''ਮੋਹਾਲੀ''', ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{cite news |title=Capt calls Mohali the state capital, invites investment |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/capt-calls-mohali-the-state-capital-invites-investment/story-W3xivjdRuhfvWqPN9XxUBL.html |access-date=18 February 2021 |work=Hindustan Times |date=6 December 2019 |language=en}}</ref> ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਛੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="auto">{{cite news |title=Mohali as next big IT hub: 'Mohali among top 10 Indian cities in IT |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/mohali-among-top-10-indian-cities-in-it/articleshow/62535306.cms |access-date=18 February 2021 |work=The Times of India |date=17 January 2018 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Punjabi Bureau of Investment Promotion |title=SAS NAGAR |url=http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |website=Invest Punjab |access-date=30 March 2021 |archive-date=16 ਮਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516215616/http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |url-status=dead }}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{cite web |last1=TNN |title=Greater Mohali Area Development Authority builds 5 new roads to International Airport |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Greater-Mohali-Area-Development-Authority-builds-5-new-roads-to-Internationa-airport/articleshow/53087734.cms |website=The Times of India |access-date=30 March 2021}}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ]] ਬਣ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ੧੯੬੬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਬਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਕੇਂਦਰਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੂਲ ਪਰਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਵੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਫੇਜ ਸੱਤ ਤੱਕ ਸੀ। ਫੇਜ ੮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫੇਜ ੮ ਵਿੱਚ ੧੯੯੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਸ ਅੱਡਿਆ ਬਣਾ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ੧ / ੫ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਈ [[ਬਹਿਰਸਰੋਤੀਕਰਣ]] [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਹੀ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਕੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ( ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ) ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਦੋ ਉਪਗਰਹੀ ਨਗਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਤਰਿਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਾਲਤ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਫਤੇਹਗੜ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜੀ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਥਾਂ ਹਨ [[ਚੰਡੀਗੜ]], [[ਪੰਚਕੁਲਾ]], [[ਜੀਰਕਪੁਰ]], [[ਪਿੰਜੌਰ]], [[ਖਰੜ]], [[ਕੁਰਾਲੀ]], [[ਰੋਪੜ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਿੰਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਪੜ|ਮੋਰਿੰਦਾ]] । == ਮੌਸਮ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਉਪ - ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀਏ]] ਮਹਾਦਵੀਪੀਏ [[ਮਾਨਸੂਨ]] ੀ [[ਮੌਸਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਠੰਡ, ਅਮੂਮਨ [[ਵਰਖਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ - ਬੇਸ਼ੀ ਹੈ ( - ੧ °ਤੋਂ . ਤੋਂ 44 °ਤੋਂ ) । ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀ ਕਦੇ ਦਿਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਰਖਾ ੬੧੭ ਮਿਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਪਸ਼ਚਮ]] ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਗਰੀਸ਼ਮ : ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੪੪°ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ 35°ਤੋਂ . ਤੋਂ ੪੨°ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ : ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੁ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੩੬° ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ੧੬° ਅਤੇ ੨੭° ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਤਾਪਮਾਨ ੧੩° ਤੋਂ . ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੀਤ : ਸਰਦੀਆਂ ( ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ) ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੭° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੧੫° ਤੋਂ ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) - ੨° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੫° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ : ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੧੬° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੨੫° ਤੋਂ . ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) ੯° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੧੮° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ੨੦੦੧ ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਜਨਗਣਨਾ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, <ref>{{GR|India}}</ref> ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਕਿਆ ੧, ੨੩, ੨੮੪ ਸੀ। ਪੁਰਖ ੫੩ % ਵੱਲ ਔਰਤਾਂ 4੭ % ਸਨ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਦਰ ੮੩ % ਹੈ ਜੋ ਕਿ ੫੯ . ੫ % ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੫ % ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੧ % ਹੈ। ੧੦ % ਜਨਸੰਖਿਆ ੬ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। == ਨਗਰ ਨਿਯੋਜਨ == <gallery> Image:Typical North Indian house in Mohali.jpg|ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ|alt=ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ </gallery> ਚੰਡੀਗੜ ਨੂੰ ਸੇਕਟਰੋਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਣ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ੮੦੦ ਮੀ x ੧੨੦੦ ਮੀ ਦੇ ਸੇਕਟਰ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੇਕਟਰ ੬੨]], ਜੋ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ|ਪੀਸੀਏ]] ਸਟੇਡਿਅਮ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਤੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਚੰਗੇ ਜੁੜਾਵ ਇਸਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਹਾਲ ਕੀਤੀ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਹਾਂ ਯੋਜਨਾ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ੧੧੪ ਸੇਕਟਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਆਈਏਏਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਕੇਬੀਏਸ ਸਿੱਧੂ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਪੁਡਾ ਭਵਨ - ਜੋ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] [ http : / / puda . nic . in / ] ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਮੁੱਖਆਲਾ ਹੈ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਡਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਰਿਚਾਯਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਡਾ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਜ [[ਭਾਰੀ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] ( ਜੀਮਾਡਾ ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਲਾ ਕਲੇਕਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਕ੍ਰਿਕੇਟ == [[ਤਸਵੀਰ:LightsMohali.png|thumb|left|300px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡਿਅਮ]] ੧੯੯੨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ( [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਸਟੇਡਿਅਮ|ਪੀਸੀਏ]] ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ - ਇਸਨੂੰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਪੀਸੀਏ ਨੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ [[ਤਰਣਤਾਲ]], [[ਸਵਾਸਥ ਕਲੱਬ]], [[ਟੇਨਿਸ]] ਕੋਰਟ, [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]], [[ਭੋਜਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ ਖ਼ਾਨਾ]] ਅਤੇ [ http : / / www . cricketnet . co . in ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨੇਟ ] ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ / ਪੁਡਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੀਸੀਏ ਨੂੰ ਕੌੜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਵ ਆਵੰਟਿਤ ਕਰਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁਣੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੱਦ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਆਈਏਸ ਬਿੰਦਰਾ]], ਪੀਸੀਏ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾਰਤ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਰਵੇਸਰਵਾ ਵੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ - ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਿਕੇਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], [[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਦਿਨੇਸ਼ ਮੋਂਗਿਆ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਨਿਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਕਾਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਟੀਏਲ [[ਪੰਜਾਬ ਟਰੈਕਟਰ ਲਿਮਿਟੇਡ]], [[ਆਈਸੀਆਈ ਪੇਂਟਸ]] ਅਤੇ [[ਗੋਦਰੇਜ ਸਮੂਹ]] ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀਏ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਂ ਰਹੀ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:QuarkCity.png|thumb|250px|ਕਵਾਰਕ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] [[ਇੰਫੋਸਿਸ]], ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਾ ਮੰਨਿਆ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ|ਆਈ ਟੀ]] ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਦਾ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਚੰਡੀਗੜ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਡੇਲ ਇੰਕ .|ਡੇਲ]], [[ਕਵਾਰਕ ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]], [[ਫਿਲਿਪਸ]], [[ਸੇਬਿਜ ਇੰਫੋਟੇਕ]], ਏਸਸੀਏਲ ( ਸੇਮਿਕੰਡਕਟਰ ) ਅਤੇ [[ਪਨਕਾਮ]] ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। [[ਡੇਂਵਰ]] - ਆਧਾਰਿਤ [[ਕਵਾਰਕ, ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]] ਨੇ ੫੦ ਕਰੋਡ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਕੀਤੀ {{convert | 46 | acre | m2 | adj = on}} [[ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ੩੦ % ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ੧੦ % ਦੁਕਾਨਾਂ, ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਜਰਿਏ ੨੫, ੦੦੦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ੧ ਲੱਖ ਪਰੋਕਸ਼ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। [ http : / / www . quarkcity . com ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ] ਇੱਕ {{convert | 51 | acre | m2 | adj = on}} , ਬਹੁ - ਪ੍ਰਯੋਗੀਏ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ]] ( ਏਸਈਜੀ ) ਹੈ। ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਲਈ ਕੋਰਬੁਜਿਏ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕੀਤੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ੨੬੫ ਕਿਮੀ ( ੧੬੬ ਮੀਲ ) [[ਜਵਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਜਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == [[File:District court complex ,Mohal, Punjab.jpg|thumb|District court complex ,Mohal, Punjab, India]] * [[ਉਪ ਆਯੁਕਤ ( ਭਾਰਤ )|ਉਪ ਆਯੁਕਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਲੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। < / u> == ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ == ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਲਈ ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - * [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਬਗੀਚੀ ਗਾਰਡਨ]] ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰੇ - [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] * [[ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ]] - [[ਪਿੰਜੌਰ]] * [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]], ਨਾਡਾ, ਪੰਚਕੁਲਾ * ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਸੇਕਟਰ ੧੭]] ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * [[ਭਾਖੜਾ]] [[ਨੰਗਲ]] [[ਬੰਨ੍ਹ]] * [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰਾ]] - [[ਸੇਕਟਰ ੭੦]] * [[ਥੰਡਰ ਜੋਨ]] - [[ਲਾਂਡਰਾਂ]] * [[ਫਨ ਸਿਟੀ]] - [[ਰਾਮਗੜ]] * [[ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]], [[ਸੇਕਟਰ ੧੦]], ਚੰਡੀਗੜ * ਸੇਕਟਰ ੨੨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * ਪੀਵੀਆਰ ਸਿਨੇਮਾ * ਫਨ ਰਿਪਬਲਿਕ * ਰੋਜ ਗਾਰਡਨ == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ == * [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ]]- ਪਿੰਡ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] [[File:Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab.jpg|thumb|left|Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab]] [[File:Night view of Fateh Burj, Punjab, India.JPG|200px|right|thumb|[[Banda Singh Bahadur]] War Memorial at Ajitgarh, Punjab]] * [ http : / / www . asiarooms . com / travel - guide / india / chandigarh / sightseeing - in - chandigarh / amb - sahib - gurudwara - in - chandigarh . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [ http : / / angithasahib . com / about . html | ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [[ਗੁਰੁਦਵਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] - [ਸੋਹਾਣਾ] * ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੀਰ - ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਗਾਹ, ਫੇਜ - ੧ * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] * [ http : / / www . chandigarh . co . uk / religious - places / nabha - sahib - gurudwara . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਭਾ ਸਾਹਿਬ ] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] == ਸਿੱਖਿਆ == * [[ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਭਿਅੰਤਰਿਕੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ]], [[ਟੰਗੋਰੀ]], ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮੇਨ]] ( ਸੀਸੀਈਡਬਲਿਊ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਫਾਰਮੇਸੀ]] ( ਸੀਸੀਪੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਕੇਟਰਿਙਗ ਟਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਸੀਏਚਏਮ ) * [[ਚੰਡੀਗਞ ਇੰਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਕਾਲਜ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟਿਕਲ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ]] ( ਏਨਆਈਪੀਈਆਰ ) * [ http : / / www . sasiitmohali . com ਸੱਸ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਇੰਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟਕਨਾਲਾਜੀ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ ( ਏਸਏਏਸਆਈਆਈਟੀਆਰ ) ] * [ http : / / www . gjimt . com ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਟਕਨਾਲਾਜੀ , ਫੇਜ - ੨, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * ਸੀਡਕ, [ http : / / www . cdacmohali . in / ਸੀਡਕ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਉਪਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਨਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧਰਤ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == * ਰਾਇਤ ਏੰਡ ਬਾਹਰਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਖਰੜ * ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਫੇਜ - ੨, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] * [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ|ਆਈਆਈਏਸਈਆਰ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕਾਬੂ ਬੋਰਡ]] * [[ਵੋਖਾਰਟ ਹਸਪਤਾਲ]] * [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] * [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ ( ਏਫਟੀਪੀ )]] * [[ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕੈਰਮ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ]] * [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] - http : / / www . ypsmohali . in * ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਫੇਜ - ੭ * ਆਰਮੀ ਢੰਗ ਸੰਸਥਾਨ * [ http : / / www . tqmbizschool . org ਪੀਟੀਊ ਦਾ ਟੀਕਿਊਏਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪ੍ਰਨਿਊਰਸ਼ਿਪ ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ। ਬੀ - ੧੦੨, ਫੇਜ - ੮, ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤਰ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * [[ਕਾਂਟਿਨੇਂਟਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏੰਡ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਆਈਆਈਏਸ ) * ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਲਾਰੇਂਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਸੇਂਟ ਜੇਵਿਅਰਸ ਸੀਨਿਅਰ ਸੇਕੇਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੇਕਟਰ ੭੧, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਨਿਊ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{Commons category-inline|Mohali|ਮੋਹਾਲੀ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਹਾਲੀ]] 6ixg6c7jdmtszz8ytr34y8zt529k4mj 851161 851159 2026-11-03T04:06:57Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851161 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ | name = ਮੋਹਾਲੀ | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/2/2 | image1 = | image3 = AGRICULTURE BHAWAN, MOHALI-1.jpg | image4 = PUDA Bhawan Sahibzada Ajit Singh Nagar ,Punjab 04.jpg | image5 = Tata BSS Mohali Office.jpg | image6 = PCA Stadium, Mohali 1.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = ਸਿਖਰ ਤੋਂ; ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਫੋਰੈਸਟ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਵਨ, ਪੁੱਡਾ ਭਵਨ, ਟਾਟਾ ਬੀਐਸਐਸ ਮੋਹਾਲੀ ਦਫਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈਐਸ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]]। | nickname = | image_map = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30.699|N|76.693|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 1 ਨਵੰਬਰ 1975 | founder = | named_for = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_total_km2 = 400 | population_total = 176152 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 316 | population_urban = | population_blank1_title = ਸ਼ਹਿਰ | population_blank2_title = ਮੈਟਰੋ | population_footnotes = <ref name="Census2011_UA"/> | population_demonym = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = [https://www.indiapost.gov.in/vas/pages/FindPinCode.aspx 140XXX - 160XXX] | area_code = +91 172 | registration_plate = PB-65 | blank_name_sec1 = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ|ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | blank_info_sec1 = 0.911 ਮਰਦ/ਔਰਤ (ਸ਼ਹਿਰ) | blank1_name_sec1 = ਸਾਖਰਤਾ | blank1_info_sec1 = 91.96% (ਸ਼ਹਿਰ) <br /> 91.86% (ਮੈਟਰੋ) | blank2_name_sec1 = [[ਜੀਡੀਪੀ]] | blank2_info_sec1 = ₹6,500 ਕਰੋੜ (US$ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ) 2009-10 ਵਿੱਚ | website = http://mcmohali.org/ | footnotes = | type = ਸ਼ਹਿਰ }} '''ਮੋਹਾਲੀ''', ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{cite news |title=Capt calls Mohali the state capital, invites investment |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/capt-calls-mohali-the-state-capital-invites-investment/story-W3xivjdRuhfvWqPN9XxUBL.html |access-date=18 February 2021 |work=Hindustan Times |date=6 December 2019 |language=en}}</ref> ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਛੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="auto">{{cite news |title=Mohali as next big IT hub: 'Mohali among top 10 Indian cities in IT |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/mohali-among-top-10-indian-cities-in-it/articleshow/62535306.cms |access-date=18 February 2021 |work=The Times of India |date=17 January 2018 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Punjabi Bureau of Investment Promotion |title=SAS NAGAR |url=http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |website=Invest Punjab |access-date=30 March 2021 |archive-date=16 ਮਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516215616/http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |url-status=dead }}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{cite web |last1=TNN |title=Greater Mohali Area Development Authority builds 5 new roads to International Airport |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Greater-Mohali-Area-Development-Authority-builds-5-new-roads-to-Internationa-airport/articleshow/53087734.cms |website=The Times of India |access-date=30 March 2021}}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ]] ਬਣ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ੧੯੬੬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਬਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਕੇਂਦਰਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੂਲ ਪਰਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਵੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਫੇਜ ਸੱਤ ਤੱਕ ਸੀ। ਫੇਜ ੮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫੇਜ ੮ ਵਿੱਚ ੧੯੯੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਸ ਅੱਡਿਆ ਬਣਾ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ੧ / ੫ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਈ [[ਬਹਿਰਸਰੋਤੀਕਰਣ]] [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਹੀ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਕੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ( ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ) ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਦੋ ਉਪਗਰਹੀ ਨਗਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਤਰਿਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਾਲਤ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਫਤੇਹਗੜ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜੀ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਥਾਂ ਹਨ [[ਚੰਡੀਗੜ]], [[ਪੰਚਕੁਲਾ]], [[ਜੀਰਕਪੁਰ]], [[ਪਿੰਜੌਰ]], [[ਖਰੜ]], [[ਕੁਰਾਲੀ]], [[ਰੋਪੜ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਿੰਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਪੜ|ਮੋਰਿੰਦਾ]] । == ਮੌਸਮ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਉਪ - ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀਏ]] ਮਹਾਦਵੀਪੀਏ [[ਮਾਨਸੂਨ]] ੀ [[ਮੌਸਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਠੰਡ, ਅਮੂਮਨ [[ਵਰਖਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ - ਬੇਸ਼ੀ ਹੈ ( - ੧ °ਤੋਂ . ਤੋਂ 44 °ਤੋਂ ) । ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀ ਕਦੇ ਦਿਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਰਖਾ ੬੧੭ ਮਿਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਪਸ਼ਚਮ]] ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਗਰੀਸ਼ਮ : ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੪੪°ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ 35°ਤੋਂ . ਤੋਂ ੪੨°ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ : ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੁ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੩੬° ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ੧੬° ਅਤੇ ੨੭° ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਤਾਪਮਾਨ ੧੩° ਤੋਂ . ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੀਤ : ਸਰਦੀਆਂ ( ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ) ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੭° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੧੫° ਤੋਂ ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) - ੨° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੫° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ : ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੧੬° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੨੫° ਤੋਂ . ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) ੯° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੧੮° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ੨੦੦੧ ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਜਨਗਣਨਾ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, <ref>{{GR|India}}</ref> ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਕਿਆ ੧, ੨੩, ੨੮੪ ਸੀ। ਪੁਰਖ ੫੩ % ਵੱਲ ਔਰਤਾਂ 4੭ % ਸਨ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਦਰ ੮੩ % ਹੈ ਜੋ ਕਿ ੫੯ . ੫ % ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੫ % ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੧ % ਹੈ। ੧੦ % ਜਨਸੰਖਿਆ ੬ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। == ਨਗਰ ਨਿਯੋਜਨ == <gallery> Image:Typical North Indian house in Mohali.jpg|ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ|alt=ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ </gallery> ਚੰਡੀਗੜ ਨੂੰ ਸੇਕਟਰੋਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਣ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ੮੦੦ ਮੀ x ੧੨੦੦ ਮੀ ਦੇ ਸੇਕਟਰ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੇਕਟਰ ੬੨]], ਜੋ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ|ਪੀਸੀਏ]] ਸਟੇਡਿਅਮ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਤੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਚੰਗੇ ਜੁੜਾਵ ਇਸਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਹਾਲ ਕੀਤੀ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਹਾਂ ਯੋਜਨਾ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ੧੧੪ ਸੇਕਟਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਆਈਏਏਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਕੇਬੀਏਸ ਸਿੱਧੂ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਪੁਡਾ ਭਵਨ - ਜੋ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] [ http : / / puda . nic . in / ] ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਮੁੱਖਆਲਾ ਹੈ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਡਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਰਿਚਾਯਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਡਾ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਜ [[ਭਾਰੀ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] ( ਜੀਮਾਡਾ ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਲਾ ਕਲੇਕਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਕ੍ਰਿਕੇਟ == [[ਤਸਵੀਰ:LightsMohali.png|thumb|left|300px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡਿਅਮ]] ੧੯੯੨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ( [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਸਟੇਡਿਅਮ|ਪੀਸੀਏ]] ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ - ਇਸਨੂੰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਪੀਸੀਏ ਨੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ [[ਤਰਣਤਾਲ]], [[ਸਵਾਸਥ ਕਲੱਬ]], [[ਟੇਨਿਸ]] ਕੋਰਟ, [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]], [[ਭੋਜਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ ਖ਼ਾਨਾ]] ਅਤੇ [ http : / / www . cricketnet . co . in ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨੇਟ ] ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ / ਪੁਡਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੀਸੀਏ ਨੂੰ ਕੌੜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਵ ਆਵੰਟਿਤ ਕਰਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁਣੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੱਦ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਆਈਏਸ ਬਿੰਦਰਾ]], ਪੀਸੀਏ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾਰਤ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਰਵੇਸਰਵਾ ਵੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ - ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਿਕੇਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], [[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਦਿਨੇਸ਼ ਮੋਂਗਿਆ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਨਿਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਕਾਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਟੀਏਲ [[ਪੰਜਾਬ ਟਰੈਕਟਰ ਲਿਮਿਟੇਡ]], [[ਆਈਸੀਆਈ ਪੇਂਟਸ]] ਅਤੇ [[ਗੋਦਰੇਜ ਸਮੂਹ]] ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀਏ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਂ ਰਹੀ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:QuarkCity.png|thumb|250px|ਕਵਾਰਕ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] [[ਇੰਫੋਸਿਸ]], ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਾ ਮੰਨਿਆ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ|ਆਈ ਟੀ]] ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਦਾ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਚੰਡੀਗੜ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਡੇਲ ਇੰਕ .|ਡੇਲ]], [[ਕਵਾਰਕ ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]], [[ਫਿਲਿਪਸ]], [[ਸੇਬਿਜ ਇੰਫੋਟੇਕ]], ਏਸਸੀਏਲ ( ਸੇਮਿਕੰਡਕਟਰ ) ਅਤੇ [[ਪਨਕਾਮ]] ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। [[ਡੇਂਵਰ]] - ਆਧਾਰਿਤ [[ਕਵਾਰਕ, ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]] ਨੇ ੫੦ ਕਰੋਡ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਕੀਤੀ {{convert | 46 | acre | m2 | adj = on}} [[ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ੩੦ % ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ੧੦ % ਦੁਕਾਨਾਂ, ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਜਰਿਏ ੨੫, ੦੦੦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ੧ ਲੱਖ ਪਰੋਕਸ਼ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। [ http : / / www . quarkcity . com ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ] ਇੱਕ {{convert | 51 | acre | m2 | adj = on}} , ਬਹੁ - ਪ੍ਰਯੋਗੀਏ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ]] ( ਏਸਈਜੀ ) ਹੈ। ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਲਈ ਕੋਰਬੁਜਿਏ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕੀਤੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ੨੬੫ ਕਿਮੀ ( ੧੬੬ ਮੀਲ ) [[ਜਵਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਜਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == [[File:District court complex ,Mohal, Punjab.jpg|thumb|District court complex ,Mohal, Punjab, India]] * [[ਉਪ ਆਯੁਕਤ ( ਭਾਰਤ )|ਉਪ ਆਯੁਕਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਲੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। < / u> == ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ == ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਲਈ ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - * [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਬਗੀਚੀ ਗਾਰਡਨ]] ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰੇ - [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] * [[ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ]] - [[ਪਿੰਜੌਰ]] * [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]], ਨਾਡਾ, ਪੰਚਕੁਲਾ * ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਸੇਕਟਰ ੧੭]] ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * [[ਭਾਖੜਾ]] [[ਨੰਗਲ]] [[ਬੰਨ੍ਹ]] * [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰਾ]] - [[ਸੇਕਟਰ ੭੦]] * [[ਥੰਡਰ ਜੋਨ]] - [[ਲਾਂਡਰਾਂ]] * [[ਫਨ ਸਿਟੀ]] - [[ਰਾਮਗੜ]] * [[ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]], [[ਸੇਕਟਰ ੧੦]], ਚੰਡੀਗੜ * ਸੇਕਟਰ ੨੨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * ਪੀਵੀਆਰ ਸਿਨੇਮਾ * ਫਨ ਰਿਪਬਲਿਕ * ਰੋਜ ਗਾਰਡਨ == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ == * [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ]]- ਪਿੰਡ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] [[File:Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab.jpg|thumb|left|Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab]] [[File:Night view of Fateh Burj, Punjab, India.JPG|200px|right|thumb|[[Banda Singh Bahadur]] War Memorial at Ajitgarh, Punjab]] * [ http : / / www . asiarooms . com / travel - guide / india / chandigarh / sightseeing - in - chandigarh / amb - sahib - gurudwara - in - chandigarh . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [ http : / / angithasahib . com / about . html | ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [[ਗੁਰੁਦਵਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] - [ਸੋਹਾਣਾ] * ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੀਰ - ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਗਾਹ, ਫੇਜ - ੧ * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] * [ http : / / www . chandigarh . co . uk / religious - places / nabha - sahib - gurudwara . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਭਾ ਸਾਹਿਬ ] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] == ਸਿੱਖਿਆ == * [[ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਭਿਅੰਤਰਿਕੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ]], [[ਟੰਗੋਰੀ]], ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮੇਨ]] ( ਸੀਸੀਈਡਬਲਿਊ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਫਾਰਮੇਸੀ]] ( ਸੀਸੀਪੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਕੇਟਰਿਙਗ ਟਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਸੀਏਚਏਮ ) * [[ਚੰਡੀਗਞ ਇੰਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਕਾਲਜ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟਿਕਲ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ]] ( ਏਨਆਈਪੀਈਆਰ ) * [ http : / / www . sasiitmohali . com ਸੱਸ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਇੰਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟਕਨਾਲਾਜੀ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ ( ਏਸਏਏਸਆਈਆਈਟੀਆਰ ) ] * [ http : / / www . gjimt . com ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਟਕਨਾਲਾਜੀ, ਫੇਜ - ੨, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * ਸੀਡਕ, [ http : / / www . cdacmohali . in / ਸੀਡਕ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਉਪਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਨਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧਰਤ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == * ਰਾਇਤ ਏੰਡ ਬਾਹਰਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਖਰੜ * ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਫੇਜ - ੨, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] * [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ|ਆਈਆਈਏਸਈਆਰ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕਾਬੂ ਬੋਰਡ]] * [[ਵੋਖਾਰਟ ਹਸਪਤਾਲ]] * [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] * [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ ( ਏਫਟੀਪੀ )]] * [[ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕੈਰਮ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ]] * [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] - http : / / www . ypsmohali . in * ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਫੇਜ - ੭ * ਆਰਮੀ ਢੰਗ ਸੰਸਥਾਨ * [ http : / / www . tqmbizschool . org ਪੀਟੀਊ ਦਾ ਟੀਕਿਊਏਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪ੍ਰਨਿਊਰਸ਼ਿਪ ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ। ਬੀ - ੧੦੨, ਫੇਜ - ੮, ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤਰ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * [[ਕਾਂਟਿਨੇਂਟਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏੰਡ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਆਈਆਈਏਸ ) * ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਲਾਰੇਂਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਸੇਂਟ ਜੇਵਿਅਰਸ ਸੀਨਿਅਰ ਸੇਕੇਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੇਕਟਰ ੭੧, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਨਿਊ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{Commons category-inline|Mohali|ਮੋਹਾਲੀ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਹਾਲੀ]] 6wnpv3tyj3pee9ahgn3o6g6v8kbjqu8 851162 851161 2026-11-03T04:16:48Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851162 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | other_name = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ | name = ਮੋਹਾਲੀ | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/2/2 | image1 = | image3 = AGRICULTURE BHAWAN, MOHALI-1.jpg | image4 = PUDA Bhawan Sahibzada Ajit Singh Nagar ,Punjab 04.jpg | image5 = Tata BSS Mohali Office.jpg | image6 = PCA Stadium, Mohali 1.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = ਸਿਖਰ ਤੋਂ; ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਫੋਰੈਸਟ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਵਨ, ਪੁੱਡਾ ਭਵਨ, ਟਾਟਾ ਬੀਐਸਐਸ ਮੋਹਾਲੀ ਦਫਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈਐਸ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]]। | nickname = | image_map = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30.699|N|76.693|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 1 ਨਵੰਬਰ 1975 | founder = | named_for = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_total_km2 = 400 | population_total = 176152 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 316 | population_urban = | population_blank1_title = ਸ਼ਹਿਰ | population_blank2_title = ਮੈਟਰੋ | population_footnotes = <ref name="Census2011_UA"/> | population_demonym = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = [https://www.indiapost.gov.in/vas/pages/FindPinCode.aspx 140XXX - 160XXX] | area_code = +91 172 | registration_plate = PB-65 | blank_name_sec1 = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ|ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | blank_info_sec1 = 0.911 ਮਰਦ/ਔਰਤ (ਸ਼ਹਿਰ) | blank1_name_sec1 = ਸਾਖਰਤਾ | blank1_info_sec1 = 91.96% (ਸ਼ਹਿਰ) <br /> 91.86% (ਮੈਟਰੋ) | blank2_name_sec1 = [[ਜੀਡੀਪੀ]] | blank2_info_sec1 = ₹6,500 ਕਰੋੜ (US$ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ) 2009-10 ਵਿੱਚ | website = http://mcmohali.org/ | footnotes = | type = ਸ਼ਹਿਰ }} '''ਮੋਹਾਲੀ''', ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{cite news |title=Capt calls Mohali the state capital, invites investment |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/capt-calls-mohali-the-state-capital-invites-investment/story-W3xivjdRuhfvWqPN9XxUBL.html |access-date=18 February 2021 |work=Hindustan Times |date=6 December 2019 |language=en}}</ref> ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਛੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="auto">{{cite news |title=Mohali as next big IT hub: 'Mohali among top 10 Indian cities in IT |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/mohali-among-top-10-indian-cities-in-it/articleshow/62535306.cms |access-date=18 February 2021 |work=The Times of India |date=17 January 2018 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Punjabi Bureau of Investment Promotion |title=SAS NAGAR |url=http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |website=Invest Punjab |access-date=30 March 2021 |archive-date=16 ਮਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516215616/http://investpunjab.gov.in/about;Key=sas |url-status=dead }}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{cite web |last1=TNN |title=Greater Mohali Area Development Authority builds 5 new roads to International Airport |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Greater-Mohali-Area-Development-Authority-builds-5-new-roads-to-Internationa-airport/articleshow/53087734.cms |website=The Times of India |access-date=30 March 2021}}</ref> ਮੋਹਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ]] ਬਣ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ੧੯੬੬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਬਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਕੇਂਦਰਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੂਲ ਪਰਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਵੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਫੇਜ ਸੱਤ ਤੱਕ ਸੀ। ਫੇਜ ੮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫੇਜ ੮ ਵਿੱਚ ੧੯੯੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਸ ਅੱਡਿਆ ਬਣਾ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ੧ / ੫ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਈ [[ਬਹਿਰਸਰੋਤੀਕਰਣ]] [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਹੀ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਕੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ( ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ) ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਦੋ ਉਪਗਰਹੀ ਨਗਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਤਰਿਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਾਲਤ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਫਤੇਹਗੜ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜੀ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਚੰਡੀਗੜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਥਾਂ ਹਨ [[ਚੰਡੀਗੜ]], [[ਪੰਚਕੁਲਾ]], [[ਜੀਰਕਪੁਰ]], [[ਪਿੰਜੌਰ]], [[ਖਰੜ]], [[ਕੁਰਾਲੀ]], [[ਰੋਪੜ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਿੰਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਪੜ|ਮੋਰਿੰਦਾ]] । == ਮੌਸਮ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਉਪ - ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀਏ]] ਮਹਾਦਵੀਪੀਏ [[ਮਾਨਸੂਨ]] ੀ [[ਮੌਸਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਠੰਡ, ਅਮੂਮਨ [[ਵਰਖਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ - ਬੇਸ਼ੀ ਹੈ ( - ੧ °ਤੋਂ . ਤੋਂ 44 °ਤੋਂ ) । ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀ ਕਦੇ ਦਿਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਰਖਾ ੬੧੭ ਮਿਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਪਸ਼ਚਮ]] ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਗਰੀਸ਼ਮ : ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੪੪°ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ 35°ਤੋਂ . ਤੋਂ ੪੨°ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ : ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੁ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ੩੬° ਤੋਂ . ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ੧੬° ਅਤੇ ੨੭° ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਤਾਪਮਾਨ ੧੩° ਤੋਂ . ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੀਤ : ਸਰਦੀਆਂ ( ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ) ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੭° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੧੫° ਤੋਂ ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) - ੨° ਤੋਂ . ਤੋਂ ੫° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ : ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ( ਅਧਿਕਤਮ ) ੧੬° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੨੫° ਤੋਂ . ਅਤੇ ( ਹੇਠਲਾ ) ੯° ਤੋਂ . ਅਤੇ ੧੮° ਤੋਂ . ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ੨੦੦੧ ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਜਨਗਣਨਾ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, <ref>{{GR|India}}</ref> ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਨਸੰਕਿਆ ੧, ੨੩, ੨੮੪ ਸੀ। ਪੁਰਖ ੫੩ % ਵੱਲ ਔਰਤਾਂ 4੭ % ਸਨ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਦਰ ੮੩ % ਹੈ ਜੋ ਕਿ ੫੯ . ੫ % ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੫ % ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੮੧ % ਹੈ। ੧੦ % ਜਨਸੰਖਿਆ ੬ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। == ਨਗਰ ਨਿਯੋਜਨ == <gallery> Image:Typical North Indian house in Mohali.jpg|ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ|alt=ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਘਰ ; ( ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ) ਸੇਕਟਰ ੬੮, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ </gallery> ਚੰਡੀਗੜ ਨੂੰ ਸੇਕਟਰੋਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਣ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ੮੦੦ ਮੀ x ੧੨੦੦ ਮੀ ਦੇ ਸੇਕਟਰ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੁਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੇਕਟਰ ੬੨]], ਜੋ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ|ਪੀਸੀਏ]] ਸਟੇਡਿਅਮ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ਤੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਚੰਗੇ ਜੁੜਾਵ ਇਸਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਹਾਲ ਕੀਤੀ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਹਾਂ ਯੋਜਨਾ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ੧੧੪ ਸੇਕਟਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਆਈਏਏਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਕੇਬੀਏਸ ਸਿੱਧੂ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਪੁਡਾ ਭਵਨ - ਜੋ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] [ http : / / puda . nic . in / ] ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਮੁੱਖਆਲਾ ਹੈ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਡਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਰਿਚਾਯਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਡਾ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਜ [[ਭਾਰੀ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ]] ( ਜੀਮਾਡਾ ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਲਾ ਕਲੇਕਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਕ੍ਰਿਕੇਟ == [[ਤਸਵੀਰ:LightsMohali.png|thumb|left|300px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡਿਅਮ]] ੧੯੯੨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ( [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਸਟੇਡਿਅਮ|ਪੀਸੀਏ]] ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ - ਇਸਨੂੰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਪੀਸੀਏ ਨੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ [[ਤਰਣਤਾਲ]], [[ਸਵਾਸਥ ਕਲੱਬ]], [[ਟੇਨਿਸ]] ਕੋਰਟ, [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]], [[ਭੋਜਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ ਖ਼ਾਨਾ]] ਅਤੇ [ http : / / www . cricketnet . co . in ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨੇਟ ] ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ / ਪੁਡਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੀਸੀਏ ਨੂੰ ਕੌੜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਵ ਆਵੰਟਿਤ ਕਰਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਹੁਣੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੱਦ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਆਈਏਸ ਬਿੰਦਰਾ]], ਪੀਸੀਏ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾਰਤ ਆਈਏਏਸ ਅਫਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਰਵੇਸਰਵਾ ਵੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ - ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਿਕੇਟਰ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], [[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਦਿਨੇਸ਼ ਮੋਂਗਿਆ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਨਿਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ == ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਕਾਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਟੀਏਲ [[ਪੰਜਾਬ ਟਰੈਕਟਰ ਲਿਮਿਟੇਡ]], [[ਆਈਸੀਆਈ ਪੇਂਟਸ]] ਅਤੇ [[ਗੋਦਰੇਜ ਸਮੂਹ]] ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀਏ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਂ ਰਹੀ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:QuarkCity.png|thumb|250px|ਕਵਾਰਕ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] [[ਇੰਫੋਸਿਸ]], ਜੋ ਕਿ ਜਾਣਾ ਮੰਨਿਆ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ|ਆਈ ਟੀ]] ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਦਾ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਚੰਡੀਗੜ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਡੇਲ ਇੰਕ .|ਡੇਲ]], [[ਕਵਾਰਕ ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]], [[ਫਿਲਿਪਸ]], [[ਸੇਬਿਜ ਇੰਫੋਟੇਕ]], ਏਸਸੀਏਲ ( ਸੇਮਿਕੰਡਕਟਰ ) ਅਤੇ [[ਪਨਕਾਮ]] ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। [[ਡੇਂਵਰ]] - ਆਧਾਰਿਤ [[ਕਵਾਰਕ, ਇੰਕ .|ਕਵਾਰਕ]] ਨੇ ੫੦ ਕਰੋਡ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਕੀਤੀ {{convert | 46 | acre | m2 | adj = on}} [[ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ੩੦ % ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ੧੦ % ਦੁਕਾਨਾਂ, ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਜਰਿਏ ੨੫, ੦੦੦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ੧ ਲੱਖ ਪਰੋਕਸ਼ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। [ http : / / www . quarkcity . com ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ] ਇੱਕ {{convert | 51 | acre | m2 | adj = on}}, ਬਹੁ - ਪ੍ਰਯੋਗੀਏ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ]] ( ਏਸਈਜੀ ) ਹੈ। ਕਵਾਰਕਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਲਈ ਕੋਰਬੁਜਿਏ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ ਦੀ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕੀਤੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ੨੬੫ ਕਿਮੀ ( ੧੬੬ ਮੀਲ ) [[ਜਵਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਜਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == [[File:District court complex ,Mohal, Punjab.jpg|thumb|District court complex ,Mohal, Punjab, India]] * [[ਉਪ ਆਯੁਕਤ ( ਭਾਰਤ )|ਉਪ ਆਯੁਕਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਲੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। < / u> == ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ == ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਲਈ ਰੋਚਕ ਸਥਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - * [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] - ਚੰਡੀਗੜ * [[ਬਗੀਚੀ ਗਾਰਡਨ]] ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰੇ - [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] * [[ਪਿੰਜੌਰ ਗਾਰਡਨ]] - [[ਪਿੰਜੌਰ]] * [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]], ਨਾਡਾ, ਪੰਚਕੁਲਾ * ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਸੇਕਟਰ ੧੭]] ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * [[ਭਾਖੜਾ]] [[ਨੰਗਲ]] [[ਬੰਨ੍ਹ]] * [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸੰਗੀਤਮਏ ਫੱਵਾਰਾ]] - [[ਸੇਕਟਰ ੭੦]] * [[ਥੰਡਰ ਜੋਨ]] - [[ਲਾਂਡਰਾਂ]] * [[ਫਨ ਸਿਟੀ]] - [[ਰਾਮਗੜ]] * [[ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]], [[ਸੇਕਟਰ ੧੦]], ਚੰਡੀਗੜ * ਸੇਕਟਰ ੨੨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ * ਪੀਵੀਆਰ ਸਿਨੇਮਾ * ਫਨ ਰਿਪਬਲਿਕ * ਰੋਜ ਗਾਰਡਨ == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ == * [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ]]- ਪਿੰਡ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] [[File:Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab.jpg|thumb|left|Gurdwara Singh Shaheedan ,Sohana , Punjab]] [[File:Night view of Fateh Burj, Punjab, India.JPG|200px|right|thumb|[[Banda Singh Bahadur]] War Memorial at Ajitgarh, Punjab]] * [ http : / / www . asiarooms . com / travel - guide / india / chandigarh / sightseeing - in - chandigarh / amb - sahib - gurudwara - in - chandigarh . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [ http : / / angithasahib . com / about . html | ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ] , ਫੇਜ - ੮ * [[ਗੁਰੁਦਵਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] - [ਸੋਹਾਣਾ] * ਲਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੀਰ - ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਗਾਹ, ਫੇਜ - ੧ * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] * [ http : / / www . chandigarh . co . uk / religious - places / nabha - sahib - gurudwara . html ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਭਾ ਸਾਹਿਬ ] - [[ਜੀਰਕਪੁਰ]] == ਸਿੱਖਿਆ == * [[ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਭਿਅੰਤਰਿਕੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ]], [[ਟੰਗੋਰੀ]], ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮੇਨ]] ( ਸੀਸੀਈਡਬਲਿਊ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਫਾਰਮੇਸੀ]] ( ਸੀਸੀਪੀ ) * [[ਚੰਡੀਗੜ ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਕੇਟਰਿਙਗ ਟਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਸੀਏਚਏਮ ) * [[ਚੰਡੀਗਞ ਇੰਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਕਾਲਜ]] ( ਸੀਈਸੀ ) * [[ਦਿ ਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟਿਕਲ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ]] ( ਏਨਆਈਪੀਈਆਰ ) * [ http : / / www . sasiitmohali . com ਸੱਸ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਇੰਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟਕਨਾਲਾਜੀ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ ( ਏਸਏਏਸਆਈਆਈਟੀਆਰ ) ] * [ http : / / www . gjimt . com ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਏੰਡ ਟਕਨਾਲਾਜੀ, ਫੇਜ - ੨, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * ਸੀਡਕ, [ http : / / www . cdacmohali . in / ਸੀਡਕ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਉਪਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਨਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਧਰਤ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == * ਰਾਇਤ ਏੰਡ ਬਾਹਰਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇਞਜਿਨੀਇਰਿਙਗ ਖਰੜ * ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਫੇਜ - ੨, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] * [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] * [[ਇੰਡਿਅਨ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਏੰਡ ਰਿਸਰਚ|ਆਈਆਈਏਸਈਆਰ]] ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ * [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕਾਬੂ ਬੋਰਡ]] * [[ਵੋਖਾਰਟ ਹਸਪਤਾਲ]] * [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] * [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ ਪਾਰਕ ( ਏਫਟੀਪੀ )]] * [[ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕੈਰਮ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ]] * [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ]] - http : / / www . ypsmohali . in * ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਫੇਜ - ੭ * ਆਰਮੀ ਢੰਗ ਸੰਸਥਾਨ * [ http : / / www . tqmbizschool . org ਪੀਟੀਊ ਦਾ ਟੀਕਿਊਏਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪ੍ਰਨਿਊਰਸ਼ਿਪ ਗਿਆਨ ਜੋਤੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ। ਬੀ - ੧੦੨, ਫੇਜ - ੮, ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤਰ, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ] * [[ਕਾਂਟਿਨੇਂਟਲ ਇੰਸਟਿਟਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਏੰਡ ਟੇਕਨਾਲਾਜੀ]] ( ਸੀਆਈਆਈਏਸ ) * ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਲਾਰੇਂਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ * ਸੇਂਟ ਜੇਵਿਅਰਸ ਸੀਨਿਅਰ ਸੇਕੇਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੇਕਟਰ ੭੧, ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਨਿਊ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{Commons category-inline|Mohali|ਮੋਹਾਲੀ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਹਾਲੀ]] 0au8avesthov3a572cyumnf6dlobv2c 0 11265 851222 700317 2026-11-03T10:11:18Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851222 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction |type = district |native_name =ਅਨੰਤਪੁਰ ਜ਼ਿਲਾ |state_name = Andhra Pradesh |district = ਅਨੰਤਪੁਰ ਜ਼ਿਲਾ |base_map = Map AP dist all shaded.png |base_map_label = no |map_caption = ਆਂਦਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ |latd = 14.68 |longd = 77.6 |area_total = 19130 |area_magnitude = |altitude = |population_total = 3640478 |population_as_of = 2001 |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 =saikiran.kotireddy |leader_title_2 = |leader_name_2 = |footnotes = }} '''ਅਨੰਤਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ''' (ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ: '''ਅਨੰਤਪੁਰਮੁ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ'''<ref>{{cite news|author=Staff Reporter|title=Anantapur district to be renamed Anantapuram|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-district-to-be-renamed-anantapuram/article4604677.ece|access-date=5 June 2017|work=The Hindu|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130414170226/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-district-to-be-renamed-anantapuram/article4604677.ece|archive-date=14 April 2013}}</ref>) [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਇਲਸੀਮਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਚਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਤਰਫ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਗਮ ਦਿਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤੀਰਥਸ‍ਥਾਨ ਅਤੇ ਕਿਲੋਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ‍ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲਾ ਅਨੰਤਪੁਰ 19130 ਵਰਗ ਕਿਮੀ. ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ [[ਕੁਰਲੂਲ ਜ਼ਿਲਾ|ਕੁਰਲੂਲ]] ਵਲੋਂ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ [[ਕਡੱਪਾ ਜ਼ਿਲਾ|ਕਡੱਪਾ]] ਅਤੇ [[ਚਿਤ‍ਤੂਰ ਜ਼ਿਲਾ|ਚਿਤ‍ਤੂਰ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਰਾਜ‍ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਜ਼ਿਲਾ ਆਪਣੇ ਰੇਸ਼ਮ ਵ‍ਪਾਰ ਦੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸੈਰ ਥਾਂ== ਅਨੰਤਪੁਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰਯਟਨ ਸ‍ਥਲ ਹਨ : ===ਲਿਪਾਕਸ਼ੀ ਮੰਦਿਰ=== ਲਿਪਾਕਸ਼ੀ ਵਾਸ‍ਤੁਹਾਡਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਅਨੰਤਪੁਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂਪੁਰ ਦਾ ਹਿਸ‍ਜਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਆਪਣੇ ਕਲਾਤ‍ਮਕ ਮੰਦਿਰਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਸਾਰੀ 16ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬ‍ਦਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਜੈਨਗਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮੰਦਿਰਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਉਦਾਹਰਣ ਲਿਪਾਕਸ਼ੀ ਮੰਦਿਰ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਦਿਰ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ , ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼‍ਣੁ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵੀਰਭਦਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਤਿੰਨ ਮੰਦਿਰ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਵੀਰਭਦਰ ਦਾ ਰੌਦਰਾਵਤਾਰ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨਾਇਕ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਕੁਲਦੇਵਤਾ ਸਨ। ਲਿਪਾਕਸ਼ੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗਲਿੰਗ ਦੇ ਸੰਭਵਤ : ਸਭਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਸ‍ਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਧ‍ਯਾਨ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ===ਪੇਨੁਕੋਂਡਾ ਕਿਲਾ=== ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਲੇ ਦਾ ਹਰ ਪਤ‍ਥਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਨੁਕੋਂਡਾ ਅਨੰਤਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਦਾ ਨਗਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਜੈਨਗਰ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੇ ਦੂਜੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਉਕ‍ਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਹਾੜ ਦੀ ਸਿੱਖਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾ ਇਹ ਕਿਲਾ ਨਗਰ ਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦ੍ਰਸ਼‍ਯ ਪ੍ਰਸ‍ਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਤਪੁਰ ਵਲੋਂ 70 ਕਿਮੀ . ਦੂਰ ਇਹ ਕਿਲਾ ਕੁਰਨੂਲ - ਬੰਗਲੁਰੁ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖੋਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬੁਕ‍ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਵੀਰਿਆ ਵਰਿਪੁਂਨ‍ਨਾ ਉਦਿਆਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਨਸਤ‍ਤਾ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਜਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਲੇ ਦਾ ਵਾਸ‍ਤੁ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵੈਰੀ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁਂਚ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਯੇਰਾਮੰਚੀ ਦਵਾਰ ਵਲੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ 11 ਫੀਟ ਉੱਚੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਵਿਖਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 1575 ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਗਗਨ ਮਹਲ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਯੁੱਧ ਰਿਜਾਰਟ ਸੀ। ਪੇਨੁਕੋਂਡਾ ਕਿਲੇ ਦੇ ਵਾਸ‍ਤੁਸ਼ਿਲ‍ਪ ਵਿੱਚ ਹਿਦੁ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸੰਗਮ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ===ਪੁੱਟਾਪਰਥੀ=== ਸ਼੍ਰੀ ਸਤ‍ਯ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ ਦਾ ਜੰਨ‍ਮਸ‍ਥਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਾਥੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 1950 ਵਿੱਚ ਉਂਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸ‍ਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਸ਼ਰਮ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੇਸ‍ਟਹਾਉਸ, ਰਸੋਈਘਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨਾਲਾ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਅਨੇਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬੰਨ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ‍ਕੂਲ, ਵਿਸ਼‍ਵਵਿਦਿਆਲੇ, ਆਵਾਸੀਏ ਕਲੋਨੀਆਂ, ਹਸ‍ਪਤਾਲ, ਪ‍ਲੇਨੇਟੇਰਿਅਮ, ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ===ਸ਼੍ਰੀ ਕਦਿਰੀ ਲਕਸ਼‍ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਮੰਦਿਰ=== ਨਰਸਿੰ‍ਹਾ ਸਵਾਮੀ ਮੰਦਿਰ ਅਨੰਤਪੁਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥਸ‍ਥਾਨ ਹੈ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਜਿਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸ਼ਰੱਧਾਲੁ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਗਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਰਸਿੰ‍ਹਾ ਸਵਾਮੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼‍ਣੁ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਸਨ। ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪਥਰਲਾਪੱਟਨਮ ਦੇ ਰੰਗਨਾਇਡੁ ਜੋ ਇੱਕ ਪਲੇਗਰ ਸਨ, ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰੰਗਮੰਟਪ ਦੀ ਸੀਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਲਕਸ਼‍ਮੀ ਮੰਟਮ ਕੀਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗਵਤ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਉੱਕਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਤਸ‍ਬਹਾਦਰਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਬੇਰਸ ਪੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਿੱਚ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖੋਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੋਹਫ਼ੀਆਂ ਦਾ ਉਲ‍ਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵ‍ਯਕਤੀ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁ : ਖਾਂ ਵਲੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਹਰੇ ਅਤੇ ਸਕਰਾਂਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ===ਤੀਂ‍ਮਾੰ‍ਮਾ ਮਰੀਮਨੁ=== ਕਦਿਰੀ ਵਲੋਂ 35 ਕਿਮੀ. ਅਤੇ ਅਨੰਤਪੁਰ ਵਲੋਂ 100 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਇਹ ਸ‍ਥਾਨ ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰਖਤ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਸ‍ਥਾਨੀਏ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੀਂ‍ਮਾੰ‍ਮਾ ਮਰੀਮਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸ੍ਰਕਸ਼‍ਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਖਤ ਦੀਆਂਸ਼ਾਖਾਵਾਂਪੰਜ ਏਕਡ਼ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 1989 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਗਿਨੀਜ ਬੁੱਕ ਆਫ ਵਰਲ‍ਡ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੀਂ‍ਮਾੰ‍ਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੰਦਿਰ ਹੇ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਂ‍ਮੰ‍ਮਾ ਦਾ ਜੰਨ‍ਮ ਸੇਤੀ ਬਾਲਿਜੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਬਾਲਿਆ ਵੀਰਇਯਾ ਦੀ ਮੋਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਜਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸ‍ਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਂਨ‍ਹੋਂਨੇ ਆਤ‍ਮਦਾਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੀ ਸ‍ਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇਹ ਬੋਹੜ ਦਾ ਦਰਖਤ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼‍ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਨਿ : ਔਲਾਦ ਦੰਪਤੀ ਇੱਥੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਤੀਂ‍ਮੰ‍ਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਔਲਾਦ ਉਤ‍ਪੰਨ‍ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਰਾਤਰਿ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਜਾਤਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜਾਰਾਂ ਭਕ‍ਤ ਇੱਥੇ ਆਕੇ ਤੀਂ‍ਮੰ‍ਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੈ। ===ਰਾਇਦੁਰਗ ਕਿਲਾ=== ਰਾਇਦੁਰਗ ਕਿਲੇ ਦਾ ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾੰਮ੍ਰਿਾਜ‍ਯ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਤ‍ਵਪੂਰਣ ਸ‍ਥਾਨ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕ ਕਿਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਸ਼‍ਮਨਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਉਸਾਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਵਲੋਂ 2727 ਫੀਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਇਹ ਬੇਦਾਰੋਂ ਦਾ ਗੜ ਸੀ ਜੋ ਵਿਜੈਨਗਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਿਲੇ ਦੇ ਰਹਿੰਦ ਖੂਹੰਦ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸੱਕਦੇ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਲੇ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਜੰਗ ਨਾਇਕ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਕਿਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਚਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਵਾਰ ਪਤ‍ਥਰ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਨਕ‍ਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਅਨੇਕ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਨਰਸਿੰਹਸ‍ਗਿੱਦੜੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਏਲੰ‍ਮਾ ਮੰਦਿਰ। ਇੱਥੇ ਭਕ‍ਤਾਂ ਦਾ ਆਣਾ-ਜਾਣਾ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਸੰਨ‍ਨਾ ਵੈਂਕਟੇਸ਼‍ਵਰ, ਵੇਣੁਗੋਪਾਲ, ਜੰਬੁਕੇਸ਼‍ਵਰ, ਵੀਰਭਦਰ ਅਤੇ ਕੰਨ‍ਯਕਪਰਮੇਸ਼‍ਵਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ===ਲਕਸ਼‍ਮੀ ਨਰਸਿੰਹ ਸਵਾਮੀ ਮੰਦਿਰ=== ਹਰਿਆਲੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਅਨੰਤਪੁਰ ਵਲੋਂ 36 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ। ਦੰਤਕਥਾਵਾਂਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਲਕਸ਼‍ਮੀ ਨਰਸਿੰਹ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਪਦਚਿਹਮੋਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਪਸੰਦੀਦਾ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਦਿ ਲਕਸ਼‍ਮੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਚੇਂਚੁ ਲਕਸ਼‍ਮੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਹਨ। ===ਗੂਟੀ ਕਿਲਾ=== ਗੂਟੀ ਅਨੰਤਪੁਰ ਵਲੋਂ 52 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲਾ ਆਂਧ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਕੰਨ‍ਨੜ ਅਤੇ ਸੰਸ‍ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕਿਲੇ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਸੱਤਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬ‍ਦਿੱਤੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁਰਾਰੀ ਰਾਵ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤ‍ਅਤੇ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੋਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੂਟੀ ਕੈ‍ ਫਿਅਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੀਰ ਜੁਮਲਾ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕੁਤੁਬ ਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਵੇਲਾ ਵਿੱਚ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਅਤੇ ਬਰਿਟਿਸ਼ੋਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਗੂਟੀ ਕਿਲਾ ਗੂਟੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਲੋਂ 300 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਲ 15 ਕਿਲੇ ਅਤੇ 15 ਮੁਖ‍ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ। ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਕੁਵਾਂਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਧਾਰਾ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਜੁਡ਼ੀ ਹੋਈ ਹੈ। ==ਆਣਾ-ਜਾਣਾ== ; ਹਵਾ ਰਸਤਾ ਬੰਗਲੁਰੁ ( 200ਕਿਮੀ . ) ਅਤੇ ਪੁੱਟਾਪੁਰਥੀ ( 70 ) ਹਵਾਈਅੱਡੇ ਵਲੋਂ ਅਨੰਤਪੁਰ ਅੱਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਲੁਰੁ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੁੱਟਾਪੁਰਥੀ ਸੀਮਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ; ਰੇਲ ਰਸਤਾ ਅਨੰਤਪੁਰ ਵਲੋਂ ਹੈਦਰਾਬਾਦ , ਬੰਗਲੁਰੁ , ਮੁਂਬਈ , ਨਵੀਂ ਦਿਲ‍ਲਈ , ਅਹਮਦਾਬਾਦ , ਜੈਪੁਰ , ਭੁਵਨੇਸ਼‍ਵਰ , ਪੁਣੇ , ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਅਤੇ ਅੰਨ‍ਯ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਰੇਲਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ; ਸੜਕ ਰਸਤਾ ਅਨੰਤਪੁਰ ਵਲੋਂ ਰਾਸ਼‍ਟਰੀਏ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 7 ਅਤੇ 205 ਗੁਜਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਨੰਤਪੁਰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਜੋਡ਼ਦੇ ਹਨ। ਆਂਧ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਲਈ ਨਿਜੀ ਅਤੇ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਬਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬ‍ਧ ਹਨ। ==ਆਬਾਦੀ== * ਕੁੱਲ - 3,640,478 * ਮਰਦ - 1,859,588 * ਔਰਤਾਂ - 1,780,890 * ਪੇਂਡੂ - 2,720,915 * ਸ਼ਹਿਰੀ - 919,562 * ਰਾਜ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਫ਼ੀਸਦ - 14.19% ===ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਤਰ=== =====ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ===== * ਕੁੱਲ - 1,774,088 * ਮਰਦ - 1,104,042 * ਔਰਤਾਂ - 670,046 =====ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਤਰ===== * ਕੁੱਲ - 56.13% * ਮਰਦ - 68.38% * ਔਰਤਾਂ - 43.34% ===ਕੰਮ ਕਾਜੀ=== * ਕੁੱਲ ਕੰਮ ਕਾਜੀ - 1,777,536 * ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਕਾਜੀ - 1,471,218 * ਸੀਮਾਂਤ ਕੰਮ ਕਾਜੀ- 306,318 * ਗੈਰ ਕੰਮ ਕਾਜੀ- 1,862,942 ===ਧਰਮ (ਮੁੱਖ ੩)=== * ਹਿੰਦੂ - 3,225,156 * ਮੁਸਲਮਾਨ - 389,201 * ਇਸਾਈ - 20,770 ===ਉਮਰ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ=== * ੦ - ੪ ਸਾਲ- 311,720 * ੫ - ੧੪ ਸਾਲ- 878,170 * ੧੫ - ੫੯ ਸਾਲ- 2,175,541 * ੬੦ ਸਾਲ ਅਤੇ ਵੱਧ - 275,047 '''ਕੁੱਲ ਪਿੰਡ''' - 925 ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਆਂਦਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] tltwofrwjlrhmjglr7539l7eqkc9skr 0 11741 851140 273603 2026-11-03T03:03:37Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851140 wikitext text/x-wiki * [[ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਯ]]: ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। * ਅਗਸਤਯ ਨਛੱਤਰ: ਦੱਖਣ ਖਗੋਲਾਰਧ ਵਿੱਚ ਨਛੱਤਰ ਦਾ ਵੀ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਨੂੰ en: Canopus ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। * ਅਗਸਤਿਅਮੁਨਿ: - ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ * ਅਗਸਤਿਅਮੁਨਿ ਮੰਦਰ, ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ: ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਗਸਤਿਅਮੁਨਿ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਯ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਸ਼ਰਮ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਗਸਤਯ]] hga7mhsucquty81e7r2uyfahceikh18 0 12157 851230 637515 2026-11-03T11:13:32Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851230 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Flag of the Taliban.svg|thumb|200x200px|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Afghanistan (orthographic projection).svg|thumb|200px]] '''ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ''' ([[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]]: جمهوری اسلامی افغانستان) ਦੱਖਣ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਤੇ ਕਦੇ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਚੀਨ]], ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ]], [[ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਇਰਾਨ]] ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸ ਅਤੇ ਸ਼ਕ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦਾ ਅੰਗ ਰਿਹਾ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਕਈ ਸਮਰਾਟਾਂ, ਆਕਰਮਣਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜੇਤੂਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ, ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾਰਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਤੁਰਕ, ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਬਾਬਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ, ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਇਤਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।1978 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਫੋਜਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਥੋ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਅਫਗਾਨੀ ਕਵੀ(ਜੋ ਇੱਕ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਆਗੂ ਵੀ ਸੀ)ਤਰਾਕੀ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ|ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਸੋਉਦੀ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਨੂੰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਲਾਮਿਕ ਜਿਹਾਦ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਦਿੱਤਾ,ਜਿਸਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹਨ, ਤਾਲਿਬਾਨ ਤੇ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਵਰਗੇ ਸੰਗਠਨ|ਸੋਵੀਅਤ ਫੋਜਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਲਿਬਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਪਲਟਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਾਜੀਬੁਉਲਾ ਨੂੰ ਕਾਬਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੇਆਮ ਖੰਬੇ ਨਾਲ ਲਟਕਾ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ| ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਤਾਲੇਬਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਾਟੋ (NATO) ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਉੱਥੇ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਗਰ ਹਨ-ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਬਲ, ਕੰਧਾਰ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਨਸਲ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੂਨ (ਪਠਾਨ ਜਾਂ ਅਫਗਾਨ) ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਜਬੇਕ, ਤਾਜਿਕ, ਤੁਰਕਮੇਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਬੋਲੀ ਪਸ਼ਤੋ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਫਗਾਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸਤਾਨ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਹੈ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ। ਸਤਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ, ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਗੈਰਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭੌਂ ਜਾਂ ਦੇਸ਼। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਥੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਨਸਲ (ਪਸ਼ਤੂਨ) ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਵਗਾਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਗ਼ ਦੀ ਧੁਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗ ਦੀ ਨਹੀਂ। ==ਇਤਿਹਾਸ== {{ਮੁੱਖ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} ਅੱਜ ਜੋ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਹੈ ਉਸਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੋਇਆ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਸ਼ਬਦ ਕਿੰਨਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਵਿਵਾਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਤੈਅ ਹੈ ਕਿ 1700 ਇਸਵੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਹਮਲਾ 328 ਈਪੂਃ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਅਕਸਰ ਫਾਰਸ ਦੇ ਹਖਾਮਨੀ ਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗਰੇਕੋ-ਬੈਕਟਰਿਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋਇਆ। ਈਰਾਨ ਦੇ ਪਾਰਥੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੱਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਭੂਭਾਗ ਉੱਤੇ ਸਾਸਾਨੀ ਸ਼ਾਸਨ ਆਇਆ। ਫਾਰਸ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਫਤਿਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਈ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਗਦਾਦ ਸਥਿਤ ਅੱਬਾਸੀ ਖਿਲਾਫਤ, ਫਿਰ ਖੋਰਾਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਤ ਸਾਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਗਜਨਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ। ਗਜਨਾ ਉੱਤੇ ਗੋਰ ਦੇ ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਂ ਲਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਗੌਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੱਧ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਧੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲਾਵਾਰਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ, ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਖੇਤਰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅੰਗ ਸਨ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਫਗਾਨ (ਯਾਨੀ ਪਸ਼ਤੂਨ) ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਕਈ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ਉਂਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਕੀਤੀ। 1933 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1973 ਤੱਕ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਰਿਹਾ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਰਿਹਾ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। 1979 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੱਥ ਰਿਹਾ ਸੀ। 1997 ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਜੋ ਸੁੰਨੀ ਕੱਟੜਵਾਦੀ ਸਨ ਨੇ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਕਾਬਜ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸਾਥ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਏ। 2001 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਨਾਟੋ ਦੀ ਫੌਜ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। == ਧਰਮ == {{Bar box | title=ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ<ref>http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/Afghanistan_Religion_lg.png</ref> | titlebar=#ddd | float=right | bars= {{Bar percent|[[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]|green|89.7|84.7–89.7%}} {{Bar percent|ਇਮਾਮਿਆਯਾਹ|lightgreen|15|7–15%}} {{Bar percent|ਇਸਮਾਈਲੀ|greenyellow|4.5}} {{Bar percent|ਹੋਰ ਧਰਮ|orange|0.5}} }} ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ 99% ਆਬਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ। ਇਥੇ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਜਿਆਦਾਤਰ ਕਾਬਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |author=Lavina Melwani |url=http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |title=Hindus Abandon Afghanistan |work=Hinduism Today |date= |accessdate=19 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070111080626/http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |archivedate=11 January 2007}}</ref><ref>{{cite news |last=Majumder |first=Sanjoy |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |title=Sikhs struggle in Afghanistan |publisher=BBC News |date=25 September 2003 |accessdate=19 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090222132753/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |archivedate=22 February 2009 }}</ref> ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋਰਾਸਤਰੀਅਨ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਥੇ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਸੀ। 320-185 ਈ ਪੂਰਵ ਮੋਰੀਅਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪਸਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book|url=http://archive.org/details/historicalatlaso0000roma|title=A historical atlas of Afghanistan|last=Internet Archive|first=Amy|date=2003|publisher=New York : Rosen Pub. Group|isbn=978-0-8239-3863-6}}</ref>ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਫਤਿਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਬਹੁ-ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ। ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਪੈਰੋਕਾਰ ਵਧੇਰੇ ਸਨ। ਸਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪਸਾਰ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰਾਂ ਤੇ ਬੋਧੀ ਮੱਠਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਮਸੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Pew">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=9 August 2012|work=The World’s Muslims: Unity and Diversity|publisher=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|accessdate=4 September 2013}}</ref>2001 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ 2.7 ਕਰੋੜ ਅਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 99% ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 84 % ਸੁੰਨੀ ਹਨ ਤੇ ਕੇਵਲ 15% ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਮ ਹਨ।<ref name=":0" /> [[File:Quran majed.jpg|thumb|ਕੁਰਾਨ ਮਜ਼ੀਦ]] [[File:Muslims in Afghanistan.jpg|thumb|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ]] == ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵੰਡ == {{ਮੁੱਖ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬੇ}} ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਲ 34 ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਵਿਭਾਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ - {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ|3}} * [[ਬਦਖਸ਼ਾਨ]] * [[ਬਦਗੀਸ਼]] * [[ਬਾਗਲਾਨ]] * [[ਬਾਲਕ]] * [[ਬਮਇਨ]] * [[ਦਾਇਕੁੰਡੀ]] * [[ਫ਼ਰਾਹ]] * [[ਫ਼ਰਇਬ]] * [[ਗ਼ਜ਼ਨੀ]] * [[ਗ਼ੋਰ]] * [[ਹੇਲਮੰਦ]] * [[ਹੇਰਾਤ]] * [[ਜੋਜਾਨ]] * [[ਕਾਬੁਲ]] * [[ਕਾਂਧਾਰ]] * [[ਕਪਿਸਾ]] * [[ਖੋਸਤ]] * [[ਕੋਨਾਰ]] * [[ਕੁਂਦੂਜ]] * [[ਲਗਮਾਨ]] * [[ਲੋਗਰ]] * [[ਨਾਂਗਰਹਰ]] * [[ਨਿਮਰੂਜ]] * [[ਨੂਰੇਸਤਾਨ]] * [[ਓਰੁਜਗਾਨ]] * [[ਪਕਤੀਆ]] * [[ਪਕਤੀਕਾ]] * [[ਪੰਜਸ਼ਿਰ]] * [[ਪਰਵਾਨ]] * [[ਸਮੰਗਾਨ]] * [[ਸਰੇ ਪੋਲ]] * [[ਤਕਾਰ]] * [[ਵਾਰਦਾਕ]] * [[ਜਬੋਲ]] {{ਕਾਲਮ ਬੰਦ}} ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬੇ]] * [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == '''ਕਿਤਾਬਾਂ''' {{refbegin}} {{columns|width=50% |col1= * {{cite book |last=Banting |first=Erinn. |url={{Google books |plainurl=yes |id=fl8cd15sc7wC }} |title=Afghanistan the People |publisher=Crabtree Publishing Company |year=2003 |isbn=978-0-7787-9336-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112040605/https://books.google.com/books?id=fl8cd15sc7wC |archivedate=12 January 2014 }} * {{cite book |last=Bleaney |first=C. H |last2=Gallego |first2=María Ángeles |url={{Google books |plainurl=yes |id=qCh41lAvg8oC }} |title=Afghanistan: a bibliography |publisher=BRILL |year=2006 |isbn=978-90-04-14532-0|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112033848/https://books.google.com/books?id=qCh41lAvg8oC |archivedate=12 January 2014 }} * {{cite book |last=Clements |first=Frank |url={{Google books |plainurl=yes |id=bv4hzxpo424C }} |title=Conflict in Afghanistan: a Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112045524/https://books.google.com/books?id=bv4hzxpo424C |archivedate=12 January 2014 }} * {{cite book |last=Fowler |first=Corinne |url={{Google books |plainurl=yes |id=o4IrhX7n66YC }} |title=Chasing Tales: Travel Writing, Journalism and the History of British Ideas About Afghanistan |publisher=Rodopi |year=2007 |isbn=978-90-420-2262-1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112023838/https://books.google.com/books?id=o4IrhX7n66YC |archivedate=12 January 2014 }} * {{cite book |last=Griffiths |first=John C |url={{Google books |plainurl=yes |id=M7nMtaXdAS8C }} |title=Afghanistan: a History of Conflict |publisher=Carlton Books |year=2001 |isbn=978-1-84222-597-4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112023924/https://books.google.com/books?id=M7nMtaXdAS8C |archivedate=12 January 2014 }} * {{cite book |last=Habibi |first=Abdul Hai |authorlink=Abdul Hai Habibi |year=2003 |title=Afghanistan: an Abridged History |publisher=Fenestra Books |isbn=978-1-58736-169-2}} * {{cite book |last=Hopkins |first=B.D. |url={{Google books |plainurl=yes |id=FOMUAQAAIAAJ }} |title=The Making of Modern Afghanistan |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-0-230-55421-4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112030245/https://books.google.com/books?id=FOMUAQAAIAAJ |archivedate=12 January 2014 }} * {{cite book |last=Johnson |first=Robert |title=The Afghan Way of War: How and Why They Fight |year=2011 |url={{Google books |plainurl=yes |id=lNuH5YQJr6UC }} |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979856-8}} |col2= * {{cite book |last=Levi |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=KakcAAAAMAAJ |title=The Light Garden of the Angel King: Journeys in Afghanistan |publisher=Collins |year=1972 |isbn=978-0-00-211042-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112032642/https://books.google.com/books?id=KakcAAAAMAAJ |archivedate=12 January 2014 }} * {{cite book |last=Malleson |first=George Bruce |authorlink=George Bruce Malleson |url=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C |title=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |edition=Elibron Classic Replica |publisher=Adamant Media Corporation |year=2005 |isbn=978-1-4021-7278-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102050104/https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C |archivedate=2 January 2014 }} * {{cite book |last=Olson |first=Gillia M |url=https://books.google.com/books?id=0KhVWQeRGJsC |title=Afghanistan |publisher=Capstone Press |year=2005 |isbn=978-0-7368-2685-3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112045512/https://books.google.com/books?id=0KhVWQeRGJsC |archivedate=12 January 2014 }} * {{cite book|last=Omrani |first=Bijan |last2=Leeming |first2=Matthew |url=https://books.google.com/books?id=VVu_NwAACAAJ|title=Afghanistan: A Companion and Guide |publisher=Odyssey Publications |edition=2nd |year=2011 |isbn=978-962-217-816-8 }} * {{cite book |last=Reddy |first=L.R. |url=https://books.google.com/books?id=NubtDf2T3cAC |title=Inside Afghanistan: End of the Taliban Era? |publisher=APH Publishing |year=2002 |isbn=978-81-7648-319-3}} * {{cite book |last=Romano |first=Amy |url=https://books.google.com/books?id=TKUxyVCrYn0C |title=A Historical Atlas of Afghanistan |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-8239-3863-6}} * {{cite book |last=Runion |first=Meredith L. |url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC |title=The History of Afghanistan |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=978-0-313-33798-7}} }} {{refend}} '''ਲੇਖ''' {{refbegin}} *Meek, James. [http://www.lrb.co.uk/v36/n24/james-meek/worse-than-a-defeat Worse than a Defeat].'' London Review of Books,'' Vol. 36, No. 24, December 2014, pages 3–10 {{refend}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Sister project links|voy=Afghanistan|Afghanistan|s=Wikisource:Afghanistan}} {{EB1911 poster|Afghanistan}} * [http://president.gov.af/en Office of the President] * {{CIA World Factbook link|af|Afghanistan}} * {{GovPubs|Afghanistan}} * {{Dmoz|Regional/Asia/Afghanistan}} * {{Wikiatlas|Afghanistan}} * [http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide Research Guide to Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823112103/http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide |date=2015-08-23 }} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼]] kugvdkgj4tuh8xg2khir4rzudrv5yvx 0 13648 851076 725116 2026-11-02T21:44:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851076 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Delwada.jpg|thumb|right|280px|ਦਿਲਵਾੜਾ ਮੰਦਰ]] '''ਦਿਲਵਾੜਾ ਮੰਦਰ''' ਖੂਬਸੂਰਤ [[ਜੈਨ]] ਮੰਦਰਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਹ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ [[ਸਿਰੋਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰੋਹੀ ਜਿਲੇ]] ਦੇ [[ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ]] ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਗਿਆਰਾਂਵੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰਾਂਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿਚਾਲ਼ੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://philae.sas.upenn.edu/Hindi/hindipix.html |title=IMAGES OF NORTHERN INDIA |publisher= |accessdate=2009-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925000314/http://philae.sas.upenn.edu/Hindi/hindipix.html |archive-date=2019-09-25 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.generalism.net/lakshmi/Clothing/Chalukya/Chalukya_Biyari.html |title=Biyari in Manasollasa, A Chalukya Garb Primer, Introduction - so where are all the Chalukya Pictures? |publisher= |accessdate=2009-03-13 |archive-date=2009-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090131092916/http://generalism.net/lakshmi/Clothing/Chalukya/Chalukya_Biyari.html |url-status=dead }}</ref> == ਬਾਹਰੀ ਸੂਤਰ == * [http://www.pragyasagar.com/Tirth/DilwaraJainTemple.htm ਦਿਲਵਾੜਾ ਮੰਦਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090424205025/http://www.pragyasagar.com/Tirth/DilwaraJainTemple.htm |date=2009-04-24 }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} sn16f19fn70bl0phhqs1pg3mwlyv5bz 0 13822 851144 760562 2026-11-03T03:17:58Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851144 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Pushkar Lake.jpg|thumb|ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ]] '''ਅਜਮੇਰ''' ਜਿਸਨੂੰ ਇਹਤਰਾਮ ਨਾਲ ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਜਮੇਰ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਸੰਨ [[੨੦੦੦]] ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੂਜਬ ਉਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ੫ ਲੱਖ ਸੀ। [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ ੧੯੫੬ ਤੱਕ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਅਜਮੇਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸੂਬਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਜਮੇਰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਸਨਅਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਮਰਕਜ਼ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਅਜਮੇਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਚ ਰਾਜਾ ਅਜੈ ਪਾਲ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ। ੧੧੯੩ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਬ ਉੱਦ ਦੀਨ ਗੋਰੀ ਨੇ ਅਜਮੇਰ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਲਤਨਤ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੋਰੀ ਨੇ ਤਾਵਾਨ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਤੇ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੁਆਮਲਾਤ ਮੁੜ ਚੌਹਾਨ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ੧੩੬੫ ਤੱਕ ਇਹ ਸਲਤਨਤ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਫਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ। ੧੫੦੯ ਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਤੇ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਸ਼ੀਦਗੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ੧੫੩੨ ਚ ਉਸਦਾ ਮੁੜ ਮੁਕੰਮਲ ਕੰਟਰੋਲ ਲੈ ਲਿਆ। ੧੫੫੯ ਚ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ੧੭੭੦ ਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ। ੧੮੧੮ ਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏਆਂ ਚ ਅਜਮੇਰ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] 1ktjamfpl5kihuwffdgsvylws1envcw 0 14804 851017 719224 2026-11-02T17:38:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851017 wikitext text/x-wiki {{About|ਸੋਸ਼ਲ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਸੇਵਾ|ਉਹ ਕੰਪਨੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦੀ ਮਾਲਕੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੀ ਸੀ|ਟਵਿਟਰ, ਇੰਕ.}} {{Infobox website | name = ਟਵਿਟਰ | logo = [[File:X logo 2023.svg|100px]] | logo size = | logo_caption = ਸਾਬਕਾ ਬਰਡ ਲੋਗੋ (ਖੱਬੇ) ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ X ਲੋਗੋ (ਸੱਜੇ) ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪੜਾਅਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। | screenshot = Screen of X (Twitter).png | caption = ਟਵਿਟਰ ਦਾ ਸਕ੍ਰੀਨਸ਼ੌਟ, ਜੁਲਾਈ 2023 ਤੱਕ, ਲੌਗ ਆਊਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵਿਜ਼ਿਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ X ਲੋਗੋ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬ੍ਰਾਂਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। | company_type = <!-- Go to X Corp. for the main page --> | website_type = [[ਸਮਾਜਿਕ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਸੇਵਾ]] | native_clients = {{hlist|[[ਆਈਓਐਸ]]|[[ਆਈਪੈਡਓਐਸ]]|[[ਐਂਡਰਾਇਡ (ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ)|ਐਂਡਰਾਇਡ]]|[[ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ ਵਿੰਡੋਜ਼ | ਵਿੰਡੋਜ਼]]|[[ਮੈਕਓਐਸ]]}} | language = ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈ | foundation = {{Start date and age|2006|03|21}}, [[ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿੱਚ | area_served = ਵਿਸ਼ਵਭਰ | founder = {{Unbulleted list|class=nowrap|[[ਜੈਕ ਡੋਰਸੀ]]|[[ਨੂਹ ਗਲਾਸ]]|[[ਬਿਜ਼ ਸਟੋਨ]]|[[ਈਵਾਨ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ (ਇੰਟਰਨੈਟ ਉਦਯੋਗਪਤੀ)|ਈਵਾਨ ਵਿਲੀਅਮਜ਼]]}} | chairman = [[ਐਲੋਨ ਮਸਕ]] | owner = {{Unbulleted list|ਓਡੀਓ (2006)|ਓਬੀਅਸ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (2006–2007)|[[ਟਵਿਟਰ, ਇੰਕ.]] (2007–2023)|[[ਐਕਸ ਕਾਰਪ.]] (2023–ਵਰਤਮਾਨ)}} | CEO = ਲਿੰਡਾ ਯਾਕਾਰਿਨੋ | url = {{Official URL}} | registration = ਲੋੜੀਂਦੀ | num_users = {{increase}} 535&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ [[ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸਰਗਰਮ ਉਪਭੋਗਤਾ|MAU]] (ਜੂਨ 2023)<ref>{{Cite news |last=Corse |first=Alexa |date=2023-07-07 |title=In Remaking Twitter, Elon Musk Created an Opening for Rivals |language=en-US |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/by-remaking-twitter-elon-musk-created-an-opening-for-rivals-c6c8310d |access-date=2023-07-09 |issn=0099-9660}}</ref> | launch_date = {{Start date and age|2006|07|15}} | current_status = ਸਰਗਰਮ | programming_language = {{hlist|[[ਜਾਵਾ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਜਾਵਾ]]|[[ਰੂਬੀ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਰੂਬੀ]]|[[ਸਕਾਲਾ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਸਕਾਲਾ]]|[[ਜਾਵਾ ਸਕ੍ਰਿਪਟ]]}} | footnotes = <ref>{{Cite web |last=Main |first=Nikki |title=Elon's Ego Can Rest Easy Knowing He Now Has the Most Followers on Twitter |url=https://gizmodo.com/elon-musk-twitter-guinness-book-of-world-records-1850282449 |website=[[Gizmodo]] |date=March 30, 2023|language=en}}</ref><ref name=Dorsey2006/><ref name=10K>{{cite web|url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1418091/000141809122000029/twtr-20211231.htm|title=US SEC: FY2021 Form 10-K Twitter, Inc.|publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]|access-date=March 27, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://about.twitter.com/en_us/company.html|title=Twitter – Company|website=about.twitter.com|access-date=July 30, 2019|archive-date=ਨਵੰਬਰ 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104185131/https://about.twitter.com/en_us/company.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Twitter coding"/><ref name="infoq-jvm">{{cite web|first=Charles|last=Humble|title=Twitter Shifting More Code to JVM, Citing Performance and Encapsulation As Primary Drivers|date=July 4, 2011|work=InfoQ |access-date=January 15, 2013|url=http://www.infoq.com/articles/twitter-java-use}}</ref><ref name=launch/><ref name=mDAU>{{cite web |url=https://www.reuters.com/technology/exclusive-where-did-tweeters-go-twitter-is-losing-its-most-active-users-internal-2022-10-25/ |title=Exclusive: Twitter is losing its most active users, internal documents show |date=October 26, 2022 |last=Dang |first=Sheila |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name=yaccarino-ceo>{{cite news |last=Frier |first=Sarah |date=June 5, 2023 |title=Twitter's New CEO Linda Yaccarino Has First Day in the Role |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-06-06/twitter-s-new-ceo-yaccarino-has-first-day-in-the-role?srnd=premium-europe |publisher=Bloomberg News}}</ref> }} '''ਟਵਿਟਰ''', ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ '''X''' ('''(𝕏)''') ਜਾਂ ਐਕਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਂਡ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ<!-- Do not change to X yet. -->, ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ [[ਸੋਸ਼ਲ ਨੈਟਵਰਕਿੰਗ ਸਰਵਿਸ|ਸੋਸ਼ਲ ਨੈਟਵਰਕਿੰਗ ਸੇਵਾ]] ਹੈ ਜੋ ਅਮਰੀਕੀ ਕੰਪਨੀ [[ਐਕਸ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ]] ([[ਟਵਿੱਟਰ, ਇੰਕ.]] ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ) ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਟਵਿੱਟਰ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ-ਅਧਾਰਤ ਟਵਿੱਟਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੀਮਤ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਇਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਡੇਟਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="irishtimes-twitterint">{{cite news |title=Ireland to become privacy regulator for 300m Twitter users |work=Irish Times |url=https://www.irishtimes.com/business/technology/ireland-to-become-privacy-regulator-for-300m-twitter-users-1.2180137 |access-date=May 12, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/content/twitter-com/legal/en/tos|title=Twitter Terms of Service|website=twitter.com}}</ref> ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ, ਉਪਭੋਗਤਾ ਟੈਕਸਟ, ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਪੋਸਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ "ਟਵੀਟਸ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Rosen |first=Aliza |date=November 7, 2017 |title=Tweeting Made Easier |url=https://blog.twitter.com/en_us/topics/product/2017/tweetingmadeeasier |access-date=November 7, 2017 |website=Twitter Blog |language=en-us}}</ref><ref name="slate-10apr2023">{{cite magazine |last1=Pahwa |first1=Nitish |last2=Stern |first2=Mark Joseph |title=Twitter Isn't a Company Anymore |url=https://slate.com/technology/2023/04/twitter-inc-x-corp-elon-musk-x-nevada.html |access-date=April 10, 2023 |magazine=[[Slate (magazine)|Slate]] |date=April 10, 2023}}</ref> [[ਰਜਿਸਟਰਡ ਉਪਭੋਗਤਾ]] ਟਵੀਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ, "ਰੀਟਵੀਟ" ਟਵੀਟ, ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟ ਮੈਸੇਜ (DM) ਹੋਰ ਰਜਿਸਟਰਡ ਉਪਭੋਗਤਾ। ਉਪਭੋਗਤਾ ਟਵਿੱਟਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਜਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਫਰੰਟਐਂਡ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਦੁਆਰਾ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਇੰਟਰਫੇਸ (APIs) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਟਵਿੱਟਰ ਨੂੰ ਜੈਕ ਡੋਰਸੀ, ਨੂਹ ਗਲਾਸ, ਬਿਜ਼ ਸਟੋਨ, ਅਤੇ ਇਵਾਨ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਚ 2006 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੂਲ ਕੰਪਨੀ, ਟਵਿੱਟਰ, ਇੰਕ., [[ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ 25 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਫਤਰ ਸਨ।<ref>{{cite web|url=https://about.twitter.com/|title=Company: "About Twitter"|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403002854/https://about.twitter.com/company|archive-date=April 3, 2016|access-date=April 24, 2014}}</ref> 2012 ਤੱਕ, 100 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 340 ਮਿਲੀਅਨ ਟਵੀਟ ਕੀਤੇ,<ref name=":14">{{cite web |url=https://blog.twitter.com/2012/twitter-turns-six |title=Twitter turns six |date=March 21, 2012 |publisher=Twitter |access-date=ਜੁਲਾਈ 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513220043/https://blog.twitter.com/2012/twitter-turns-six |archive-date=ਮਈ 13, 2013 |url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਔਸਤਨ 1.6 ਬਿਲੀਅਨ ਖੋਜ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ।<ref name="Twitter_500" /><ref>{{cite web |url=https://blog.twitter.com/2011/engineering-behind-twitter%E2%80%99s-new-search-experience |title=The Engineering Behind Twitter's New Search Experience |date=May 31, 2011 |access-date=June 7, 2014 |work=Twitter Engineering Blog |publisher=Twitter |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325080255/https://blog.twitter.com/2011/engineering-behind-twitter%E2%80%99s-new-search-experience |archive-date=March 25, 2014 }}</ref><ref name=":14" /> 2013 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦਾ SMS" ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite news |last=D'Monte |first=Leslie |date=April 29, 2009 |title=Swine flu's tweet tweet causes online flutter |work=[[Business Standard]] |url=http://www.business-standard.com/india/news/swine-flu%5Cs-tweet-tweet-causes-online-flutter/356604/ |access-date=February 4, 2011 |quote=Also known as the 'SMS of the internet', Twitter is a free social networking service}}</ref> 2019 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ, ਟਵਿੱਟਰ ਦੇ 330 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਸਿਕ ਸਰਗਰਮ ਉਪਭੋਗਤਾ ਸਨ।<ref name="Twitter">{{cite news |last=Molina |first=Brett |date=October 26, 2017 |title=Twitter overcounted active users since 2014, shares surge on profit hopes |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/tech/news/2017/10/26/twitter-overcounted-active-users-since-2014-shares-surge/801968001/}}</ref> ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਵੀਟ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਟਵੀਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|last=Carlson|first=Nicholas|url=https://www.cbsnews.com/news/stunning-new-numbers-on-who-uses-twitter/|title=Stunning New Numbers on Who Uses Twitter|work=[[Business Insider]]|date=June 2, 2009}}</ref><ref>{{cite web|last1=Wojcik|first1=Stefan|last2=Hughes|first2=Adam|url=https://www.pewresearch.org/internet/2019/04/24/sizing-up-twitter-users/|title=Sizing Up Twitter Users|work=[[Pew Research Center]]|date=April 24, 2019 |access-date=April 25, 2019}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਲਗਭਗ 48 ਮਿਲੀਅਨ ਖਾਤੇ (ਸਾਰੇ ਖਾਤਿਆਂ ਦਾ 15%) ਜਾਅਲੀ ਸਨ।<ref name=Rodriguez/> 27 ਅਕਤੂਬਰ, 2022 ਨੂੰ, ਵਪਾਰਕ ਦਿੱਗਜ ਐਲੋਨ ਮਸਕ ਨੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 44 ਬਿਲੀਅਨ US ਡਾਲਰ ਵਿੱਚ ਟਵਿੱਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news |last1=Isaac |first1=Mike |last2=Hirsch |first2=Lauren |date=April 25, 2022 |title=Musk's deal for Twitter is worth about $44 billion. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/04/25/business/elon-musk-twitter/musks-deal-for-twitter-is-worth-about-44-billion?smid=url-copy |access-date=April 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |last=Feiner |first=Lauren |date=April 25, 2022 |title=Twitter accepts Elon Musk's buyout deal |url=https://www.cnbc.com/2022/04/25/twitter-accepts-elon-musks-buyout-deal.html |access-date=April 25, 2022 |website=CNBC}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Kay |first1=Grace |last2=Hays |first2=Kali |title=Elon Musk is officially Twitter's new owner, and he's firing executives already |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-twitter-reach-agreement-to-close-acquisition-deal-2022-10 |access-date=October 28, 2022 |website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web |title=Twitter Purchased by Elon Musk: A Timeline of How It Happened |url=https://www.wsj.com/story/twitter-purchased-by-elon-musk-how-it-went-down-72a07de3 |access-date=November 7, 2022 |website=WSJ |first=Todd |last=Olmstead |date=October 28, 2022}}</ref> ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Sato |first=Mia |date=December 2, 2022 |title=Hate speech is soaring on Twitter under Elon Musk, report finds |url=https://www.theverge.com/2022/12/2/23489808/elon-musk-twitter-hate-speech-increase-content-moderation |access-date=April 13, 2023 |website=The Verge |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=New Data Suggests that Hate Speech is on the Rise on Twitter 2.0 |url=https://www.socialmediatoday.com/news/New-Report-Suggests-Hate-Speech-Rising-on-Twitter/645482/ |access-date=April 13, 2023 |website=Social Media Today |language=en-US}}</ref> ਮਸਕ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ 20 ਦਸੰਬਰ, 2022 ਨੂੰ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ CEO ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਦਲੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ, ਅਜਿਹੀ ਬਦਲੀ ਦੇ ਨਾਲ, NBCuniversal ਲਈ ਵਿਗਿਆਪਨ ਵਿਕਰੀ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੁਖੀ ਲਿੰਡਾ ਯਾਕਾਰਿਨੋ, ਜੋ 5 ਜੂਨ, 2023 ਨੂੰ ਮਸਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੀ.ਈ.ਓ.<ref name=yaccarino-ceo /><ref name=":13">{{Cite news |last=Miller |first=Monica |date=December 21, 2022 |title=Elon Musk to quit as Twitter CEO when replacement found |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-64037261 |access-date=December 21, 2022}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2023 ਵਿੱਚ, ਮਸਕ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਟਵਿੱਟਰ ਨੂੰ X ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਟਵਿੱਟਰ ਬਰਡ ਲੋਗੋ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web |last=Valinsky |first=Jordan |date=2023-07-24 |title=Twitter X logo: Elon Musk rebrands social media platform {{!}} CNN Business |url=https://www.cnn.com/2023/07/24/tech/twitter-rebrands-x-elon-musk-hnk-intl/index.html |access-date=2023-07-25 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Elon Musk reveals rebranding of Twitter as X - and what he wants us to now call a tweet |url=https://news.sky.com/story/elon-musk-reveals-rebranding-of-twitter-as-x-and-what-he-wants-us-to-now-call-a-tweet-12926425 |access-date=2023-07-25 |website=Sky News |language=en}}</ref> == ਵਰਤੋਂ == ਟਵਿਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਭੋਗਤਾ ਨੂੰ ਟਵਿਟਰ ਦਾ ਖਾਤਾ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ [[ਵੇਬ ਬਰਾਉਜਰ]] ਟਵਿਟਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੇਜ਼ ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਈਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਿਦਆਂ ਜਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਖਾਤੇ ਨੂੰ ਟਵਿਟਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਖਾਤਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕ ਇੱਕ ਹੀ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਟਵਿਟਰ ਖਾਂਦਾ ਅਦਿਅਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੈ।<ref name="ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ"/> ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਉੱਠੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਯੋਜਕਤਾ (''ਓਵਰਕਨੇਕਟਿਵਿਟੀ'') ਨੂੰ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬੋਝ ਸੱਮਝਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।<ref name="ਜੀਤੂ"/> ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਵਲੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਈ ਵਿਅਵਸਾਔਂ ਵਿੱਚ ਟਵਿਟਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਗਾਹਕੋ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅਦਿਅਤਨ ਕਰਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲਗਾ ਹੈ। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਸੇਵੀ ਵੀ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦਾ ਅੱਛਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਟਵਿਟਰ ਸਮੂਹ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਆਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਣ ਲਗਾ ਹੈ। [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ [[੨੦੦੮|2008]] ਦੇ [[ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਚੁਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਨਾਂ ਦਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਤੱਕ ਇਸਦੇ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪਹੁਂਚ ਬਣਾਈ ਸੀ। [[ਮਾਇਕਰੋਬਲਾਗਿੰਗ]] ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੁਭਾਅ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੀਲਿਏ ਬਲਾਗ ਅੱਡਿਆ ਨੇ ਅਮੀਤਾਭ ਬੱਚਨ ਦੇ ਬਲਾਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਖਾਸ ਤੌਰ'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਮਾਇਕਰੋਬਲਾਗਿੰਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। [[ਬੀਬੀਸੀ]]<ref>[http://twitter.com/bbc ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ ਟਵਿਟਰ ਉੱਤੇ]</ref> ਅਤੇ [[ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ]]<ref>[http://twitter.com/ajenglish ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ ਟਵਿਟਰ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ]</ref> ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਚਾਰ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ [[ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਪਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਆਸ਼ੀ [[ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ]]<ref>[http://twitter.com/barackobama ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਟਵਿਟਰ ਉੱਤੇ]</ref> ਵੀ ਟਵਿਟਰ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।<ref name="ਗਾਤਾਰ">[http://www.nirantar.org/0708-tech-deergha-microblogging ੧੪੦ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ:ਮਾਇਕਰੋਬਲਾਗਿੰਗ]। ਲਗਾਤਾਰ। ੧੫ ਜੁਲਾਈ, ੨੦੦੮। ਦੇਬਾਸ਼ੀਸ਼ ਚੱਕਰਵਰਤੀ</ref> ਹਾਲ ਦੇ ਖਬਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਸ਼ਿ ਥਰੂਰ]], [[ਰਿਤੀਕ ਰੋਸ਼ਨ]], [[ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ]], [[ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੱਚਨ]], [[ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]], ਆਦਿ ਵੀ ਸਾਇਟੋਂ ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣੇ ਤੱਕ ਇਹ ਸੇਵਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਪਲੱਬਧ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਈ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਸਪੇਨਿਸ਼]], [[ਜਾਪਾਨੀ]], [[ਜਰਮਨ]], [[ਫਰੇਂਚ]] ਅਤੇ [[ਇਤਾਲਵੀ]] ਬੋਲੀਆਂ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। == ਰੈਂਕਿੰਗਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Twitter sf hq.jpg|thumb|200px|[[ਸੈਨਤ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ]], [[ਕੈਲੀਫੋਰਨਿਆ]] ਵਿੱਚ 795, ਫਾਲਸਮ ਸਟਰੀਟ ਸਥਿਤ ਟਵਿਟਰ ਮੁੱਖਆਲਾ ਭਵਨ]] ਟਵਿਟਰ, [[:en:Alexa|ਅਲੇਕਸਾ ਇੰਟਰਨੇਟ]] ਦੇ [[:en:web traffic|ਵੇਬ ਆਵਾਜਾਈ]] ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਵੇਬਸਾਈਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 26ਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਉੱਤੇ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{cite web| url=http://www.alexa.com/siteinfo/twitter.com| title=twitter.com - ਟਰੈਫਿਕ ਡਾਟਾ ਫਰਾਮ ਏਲੇਕਸਾ| publisher=ਏਲੇਕਸਾ ਇੰਟਰਨੇਟ| date=੧੩ ਜੁਲਾਈ, ੨੦੦੯| accessdate=੧੩ ਜੁਲਾਈ, ੨੦੦੯| archive-date=2020-04-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20200422054633/https://www.alexa.com/siteinfo/twitter.com| dead-url=yes}}</ref> ਉਂਜ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਦੈਨਿਕਉਪਯੋਕਤਾਵਾਂਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਪਨੀ ਸਰਗਰਮ ਖਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫਰਵਰੀ 2009 [[:en:Compete.com|ਕਾਮ੍ਪ੍ਲੀਤ.ਡਾਟ.ਕਾਮ]] ਬਲਾਗ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਟਵਿਟਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=Kazeniac>{{cite news|author=ਕੈਜੇਨਿਏਕ, ਏੰਡੀ|title=ਸੋਸ਼ਲ ਨੇਟਵਰਕਸ: ਫੇਸਬੁਕ ਟੇਕਸ ਓਵਰ ਟਾਪ ਸਪਾਟ, ਟਵਿਟਰ ਕਲਾਇੰਬਸ|url=http://blog.compete.com/2009/02/09/facebook-myspace-twitter-social-network/|date=੯ ਫਰਵਰੀ, २००९|publisher=Compete.com|accessdate=੧੭ ਫਰਵਰੀ, ੨੦੦੯|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721111825/http://blog.compete.com/2009/02/09/facebook-myspace-twitter-social-network/|dead-url=yes}}</ref> ਇਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਸਿਕ ਨਵੇਂ ਆਗੰਤੁਕੋਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 60 ਲੱਖ ਅਤੇ ਮਾਸਿਕ ਜਾਂਚ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5 ਕਰੋੜ 50 ਲੱਖ ਹੈ<ref name=Kazeniac />, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੇਵਲ 40% ਉਪਯੋਗਕਰਤਾ ਹੀ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਚ 2009 ਵਿੱਚ Nielsen.com ਬਲਾਗ ਨੇ ਟਵਿਟਰ ਨੂੰ ਮੈਂਬਰ ਸਮੁਦਾਏ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਫਰਵਰੀ 2009 ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੋਈ ਸਾਇਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਟਵਿਟਰ ਦੀ ਮਾਸਿਕ ਵਾਧਾ 1382%, [[:en:Zimbio|ਜ਼ਿਮ੍ਬਿਓ]] ਦੀ 240%, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ [[ਫੇਸਬੁਕ]] ਦੀ ਵਾਧਾ 228% ਹੈ।<ref name="McGiboney">{{cite news|author=ਮੈਕਜਿਬੋਨੀ, ਮਿਸ਼ੇਲ|title=ਟ੍ਵਿਟਰ’ਸ ਟ੍ਵੀਟ ਸ੍ਮੈਲ ਆਫ਼ ਸਕ੍ਸੇਸ|url=http://blog.nielsen.com/nielsenwire/online_mobile/twitters-tweet-smell-of-success/|publisher=ਨੀਲਸੇਨ|date=੧੯ ਮਾਚ, ੨੦੦੯|accessdate=੫ ਅਪ੍ਰੈਲ, ੨੦੦੯|archive-date=2011-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222170941/http://blog.nielsen.com/nielsenwire/online_mobile/twitters-tweet-smell-of-success/|dead-url=yes}}</ref> == ਸੁਰੱਖਿਆ == ਹਾਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਵਿਟਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੁੱਝ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਟਵਿਟਰ ਇੱਕ ਹਫਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ [[ਫਿਸ਼ਿੰਗ]] ਸਕੈਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਟਵਿਟਰ ਦੁਆਰਾਉਪਯੋਕਤਾਵਾਂਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਉਹ ਡਾਇਰੇਕਟ ਮੇਸੇਜ ਉੱਤੇ ਆਏ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕੀ ਲਿੰਕ ਨੂੰ ਕਲਿਕ ਨਹੀਂ ਕਰੋ। [[ਸਾਇਬਰ ਲੜਾਈ|ਸਾਇਬਰ ਅਪਰਾਧੀ]] ਉਪਯੋਕਤਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝਾਂਸਾ ਦੇਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਯੋਕਤਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਾਸਵਰਡ ਆਦਿ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੈ।<ref name="ਨਵਭਾਰਤ">[http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/5633670.cms ਇੱਕ ਹਫਤੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਟਵਿਟਰ ਉੱਤੇ ਅਟੈਕ]। ਨਵਭਾਰਤ ਟਾਈਮਸ। ੨ ਮਾਰਚ, ੨੦੧੦</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਉਪਯੋਕਤਾ ਨੂੰ ਟਵਿਟਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਲੋਂ ਡਾਇਰੇਕਟ ਮੇਸੇਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਲਿੰਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਲਿਕ ਕਰਦੇ ਹੀ ਉਪਯੋਕਤਾ ਇੱਕ ਫਰਜੀ ਵੇਬਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਪਹੁਂਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਟਵਿਟਰ ਦੇ ਹੋਮ ਪੇਜ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉੱਤੇ ਉਪਯੋਕਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਾਗ-ਇਸ ਬਯੋਰੇ ਏੰਟਰ ਕਰਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਂਜ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਟਵਿਟਰ ਦੇ ਮੂਲ ਵਰਕੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਬਯੋਰੇ ਚੁਰਾ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਪਯੋਕਤਾ, ਡੇਵਿਡ ਕੈਮਰਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟਵਿਟਰ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਏੰਟਰ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਦਬਾਈ, ਉਹ ਖ਼ਰਾਬ ਸੁਨੇਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟਵਿਟਰ ਮਿੱਤਰ-ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਾਰੇਉਪਯੋਕਤਾਵਾਂਤੱਕ ਪਹੁਂਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਕੈਮ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਇੰਟਰਨੇਟ ਤੱਕ ਪਹੁਂਚ ਗਿਆ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਇਬਰ ਅਪਰਾਧੀ ਚੁਰਾਈ ਗਈ ਸਤਰਾਰੰਭ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਾਕੀ ਖਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਕ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿੱਚ ਸਹੇਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹੈਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਨ ਹੇਤੁਉਪਯੋਕਤਾਵਾਂਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖਾਂਦੇ ਦਾ ਪਾਸਵਰਡ ਕੋਈ ਔਖਾ ਸ਼ਬਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹਿਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਵਿਟਰ ਖਾਂਦੇ ਵਲੋਂ ਸ਼ੱਕੀ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਾਸਵਰਡ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਦਲ ਲਵੇਂ।<ref name="ਨਵਭਾਰਤ"/> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਟਵਿਟਰ ਖਾਂਦੇ ਦੀ ਸੇਂਟਿੰਗਸ ਜਾਂ ਕਨੇਕਸ਼ਨ ਏਰਿਆ ਵੀ ਜਾਂਚਾਂ। ਜੇਕਰ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਥਰਡ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਐਪਲਿਕੇਸ਼ਨ ਸ਼ੱਕੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਖਾਂਦੇ ਨੂੰ ਏਕਸੇਸ ਕਰਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿਓ। ਟਵਿਟਰ ਨੇ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੜੀ ਕਰਣ ਹੇਤੁ ਪਾਸਵਰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣ ਵਾਲੇ 370 ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾ ਪਾਸਵਰਡ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਸਰਲ ਹੈ। [[ਦ ਟੇਲੀਗਰਾਫ]] ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਟਵਿਟਰ ਨੇ 12345 ਅਤੇ ''Password'' ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਾਸਵਰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਅਤਿਅੰਤ ਸਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰਉਪਯੋਕਤਾਵਾਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਸਵਰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਰਸ਼ੇ ਅਤੇ ਫੇਰਾਰੀ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਚੇਲਸੀ ਅਤੇ ਆਰਸਨੇਲ ਵਰਗੀ ਫੁਟਬਾਲ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਕਲਪਨਾ (ਸਾਇੰਸ ਫਿਕਸ਼ਨ) ਦੇ ਕੁੱਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰੋਕ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>[http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/5405585.cms ਟਵਿਟਰ ਪਾਸਵਰਡ ਲਈ ੩੭੦ ਸ਼ਬਦ ਬਾਤ ]। ਨਵਭਾਰਤ ਟਾਈਮਸ। ੨ ਜਨਵਰੀ, ੨੦੧੦। ਪੀਟੀਆਈ</ref> == ਨੋਟ == {{notelist}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|refs= <ref name="Twitter_500">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2012/07/30/analyst-twitter-passed-500m-users-in-june-2012-140m-of-them-in-us-jakarta-biggest-tweeting-city/|title=Twitter Passed 500M Users In June 2012, 140M Of Them In US; Jakarta 'Biggest Tweeting' City|work=[[TechCrunch]]|date=July 30, 2012}}</ref> }} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite book|last=Fitton|first=Laura|title=Twitter for Dummies|year=2009|publisher=Wiley Publishing|location=Hoboken, NJ|isbn=9780470479919|author2=Gruen, Michael E.|author3=Poston, Leslie|author4=foreword by Jack Dorsey|url-access=registration|url=https://archive.org/details/twitterfordummie00fitt}} * Tufekci, Zeynep. 2017. ''[https://web.archive.org/web/20200530054535/https://yalebooks.yale.edu/book/9780300215120/twitter-and-tear-gas Twitter and Tear Gas: The Power and Fragility of Networked Protest]''. [[Yale University Press]]. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Sister project links|auto=1|wikt=Twitter|d=y}} {{Scholia|topic}} * {{Official website|}} * {{Onion URL|twitter3e4tixl4xyajtrzo62zg5vztmjuricljdp2c5kshju4avyoid}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਵਿਟਰ]] 0itz1pv5arpwz428z9ifos0a5ubhebh 0 15117 851227 829147 2026-11-03T10:57:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851227 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਪੁਸਤਕ | name =ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ | title_orig = The old man and the sea | translator = | image = [[ਤਸਵੀਰ:Oldmansea.jpg]] | image_caption = | author = '''[[ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ]]''' | illustrator = | cover_artist = "a"<ref>{{cite web |url=http://www.pprize.com/BookDetail.php?bk=35 |title=Pulitzer Prize First Edition Guide: Photos of the first edition of '&#39;The Old Man and the Sea'&#39; |publisher=Pprize.com |date=June 7, 2007 |accessdate=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180409004129/http://www.pprize.com/BookDetail.php?bk=35 |archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 9, 2018 |url-status=dead}}</ref> | country = ਅਮਰੀਕਾ | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | series = | subject = | genre = ਨਾਵਲ | publisher = ਚਾਰਲਸ ਸਕ੍ਰਿਬਨਰ'ਜ ਸਨਜ | pub_date = 1952 | english_pub_date = | media_type = | pages = 127 | isbn = | oclc = | preceded_by = | followed_by = }} [[File:TheOldManGregorioFuentes.jpg|thumb| ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ 100 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ, [[ਗਰੀਗੋਰੀਓ ਫ਼ੁਐਂਤੇ]], ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਦੇ ਨਾਵਲ ''ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ'' ਦੇ ਨਾਇਕ ਲਈ ਮਾਡਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ।]] '''''ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ''''' (ਮੂਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:The old man and the sea, ਦ ਓਲਡ ਮੈਨ ਐਂਡ ਦ ਸੀ) ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ [[ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ]] ਦੁਆਰਾ 1951 ਵਿੱਚ [[ਕਿਊਬਾ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ 1952 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਇੱਕ [[ਨਾਵਲ]] ਹੈ।<ref>{{cite journal |author=The Editors |title=From Ernest Hemingway to the Editors of Life |date=25 August 1952 |journal=Life |publisher=Time Inc |volume=33 |issue=8 |page=124 |issn=0024-3019 |url=https://books.google.com/books?id=g1YEAAAAMBAJ&pg=PA124 |quote=ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਦੀ ਰਚਨਾ 27000-ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ '''ਦ ਓਲਡ ਮੈਨ ਐਂਡ ਦ ਸੀ''' ਹੈ।}}</ref> ਇਹ ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਛਪਵਾਈ। ਇਹ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਰਹੇ ਮਾਹੀਗੀਰ ਸੈਂਟੀਆਗੋ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ ਜੋ ਗਲਫ਼ ਸਟ੍ਰੀਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਾਰਲਿਨ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਲਈ ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਨੂੰ 1953 ਵਿੱਚ [[ਪੁਲਿਤਜਰ ਇਨਾਮ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਇਨਾਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ਼ ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਨੂੰ 1954 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ==ਕਹਾਣੀ ਸਾਰ== ਇਹ ਇੱਕ ਘਾਗ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਮਾਹੀਗੀਰ ਸੈਂਟੀਆਗੋ ਦੇ ਅਜ਼ਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹਵਾਨਾ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਛਲੀਆਂ ਪਕੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਚੌਰਾਸੀ ਦਿਨ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਮਛਲੀ ਪਕੜਨ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰੇ ਦੀ ਬਦਬਖ਼ਤੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਨੇਕ ਦਿਲ ਮਾਨੋਲਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਬੁੱਢੇ ਸੈਂਟੀਆਗੋ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਮਯਾਬ ਮਛੇਰੇ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਨੋਲਨ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਅਤੇ ਪਚਾਸੀਵੇਂ ਦਿਨ ਸੈਂਟੀਆਗੋ ਨੇ ਲੜਕੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਗਲਫ਼ ਸਟ੍ਰੀਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਮਾਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਆਖ਼ਿਰ ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਫਸਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਹੀ ਗਿਆ। ਮੱਛੀ ਏਡੀ ਵੱਡੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਧੂਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਹੀ। ਸਗੋਂ ਉਹ ਕਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਧੂਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਲੇਕਿਨ ਮਛਲੀ ਆਪਣੇ ਸਫ਼ਰ ਤੇ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬੁੱਢੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਛਲੀ ਮੈਂ ਆਖ਼ਿਰ ਦਮ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹੂੰਗਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰੂੰਗਾ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਉਸ ਦੀ ਡੋਰ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਭਾਰ ਕਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਗਿਰਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਬਹਿ ਨਿਕਲਿਆ ਉਸ ਨੇ ਮਛਲੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਦਮ ਉਛਲੀ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਛਲੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੜੀਆਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਈਆਂ ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਉਮੀਦ ਦਾ ਦਾਮਨ ਹਥੋਂ ਨਹੀਂ ਛਡਿਆ। ਦੋ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੋ ਰਾਤਾਂ ਇਸ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਈਆਂ। ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਮਛਲੀ ਥੱਕ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿਸਤੀ ਦੁਆਲੇ ਗੇੜੇ ਲਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਦ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਉਹ ਰੱਸੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮਛਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਡੇੜ੍ਹ ਹਜ਼ਾਰ ਪੌਂਡ ਹੋਵੇਗਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਘਰ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਖੂੰਖਾਰ ਸ਼ਾਰਕ ਨੇ ਮਛਲੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗੋਸ਼ਤ ਨੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਨੇਜ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਦੇ ਮਾਰਿਆ। ਸ਼ਾਰਕ ਉਲਟ ਤਾਂ ਗਈ ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਦੇ ਹਥੋਂ ਨੇਜ਼ਾ ਅਤੇ ਰੱਸਾ ਵੀ ਗਿਆ। ਦੋ ਘੰਟੇ ਬਾਦ ਹੋਰ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੇ ਮਛਲੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਚੱਪੂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ਧਾਰ ਵਾਲਾ ਚਾਕੂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਤਮਾਮ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਵਕਤ ਤੱਕ ਉਹ ਮਛਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਖਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਬੁੱਢਾ ਗ਼ਮਗ਼ੀਨ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਜ਼ਾਇਆ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਇੱਕ ਬੜੀ ਤਾਦਾਦ ਨੇ ਬੱਚੀ ਖੁਚੀ ਮਛਲੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਸੈਂਟੀਆਗੋ ਲਈ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਵਕਤ ਸੀ ਕਿ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ(ਹਾਰ) ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ਼ਤੀ ਚਲਾਣ ਲੱਗਾ। ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੇ ਮਛਲੀ ਦੇ ਜਿਸਮ ਤੇ ਤਕੜਾ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਿਸਮ ਦਾ ਸਾਰਾ ਗੋਸ਼ਤ ਨੋਚ ਕੇ ਲੈ ਗਈਆਂ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਹੁ ਫੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਤੱਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਥੱਕਿਆ ਹਾਰਿਆ ਬੁੱਢਾ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਦੂਸਰੇ ਮਾਹੀਗੀਰ ਹੈਰਤ ਨਾਲ ਬੁੱਢੇ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਅਤੇ ਮਛਲੀ ਦੇ ਅਜ਼ੀਮ ਪਿੰਜਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ==ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ== *''ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ'' (ਅਨੁ. [[ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਂਤ]]) * ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ (ਅਨੁ.- ਪਵਨ ਗੁਲਾਟੀ) * ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ (ਅਨੁ.- ਅਛਰੂ ਸਿੰਘ) * ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ (ਅਨੁ.- ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਦਨ) * ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ (ਅਨੁ:- ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ]] a3fak1fas7s3axyvglwjj7diws74njk 0 17693 851033 683948 2026-11-02T19:01:33Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851033 wikitext text/x-wiki {{ਮਈ ਕਲੰਡਰ|float=right}} <big><big>[[ਜੇਠ|9 ਜੇਠ]] [[ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਜੰਤਰੀ|ਨਾ: ਸ਼ਾ:]]</big></big> '''22 ਮਈ''' [[ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ]] ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 142ਵਾਂ ([[ਲੀਪ ਸਾਲ]] ਵਿੱਚ 143ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 223 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ। ==ਵਾਕਿਆ== * [[1570]] &ndash; ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਲਸ ਪ੍ਰਕਾਸਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 70 ਦੇਸ਼ਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਸਨ। * [[1746]] &ndash; [[ਰੂਸ]] ਅਤੇ [[ਆਸਟ੍ਰੀਆ]] ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤੇਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। * [[1892]] &ndash; [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੇ ਇੱਕ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸ਼ੇਫੀਲਡ]] ਨੇ [[ਟੁੱਥ ਪੇਸਟ]] ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ। * [[1908]] &ndash; [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ [[ਰਾਇਟ ਭਰਾ]] ਨੇ 'ਫ਼ਲਾਇੰਗ ਮਸ਼ੀਨ' ਪੇਟੇਂਟ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਨ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਾ। * [[1914]] &ndash; [[ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਬਿਰਤਾਂਤ]] ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ਼ [[ਵੈਨਕੂਵਰ]] ਪੁੱਜਾ। * [[1919]] &ndash; [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ]] ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। * [[1927]] &ndash; [[ਚੀਨ]] ਦੇ [[ਨਾਨ-ਸ਼ਾਨ]] 'ਚ 8.3 ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਕਰੀਬ 2 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ। * [[1936]] &ndash; [[ਲਾਰਡ ਬ੍ਰੇਬੋਰਨ]] ਨੇ [[ਮੁੰਬਈ]] 'ਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਟੇਡੀਅਮ [[ਬ੍ਰੇਬੋਰਨ ਸਟੇਡੀਅਮ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ। * [[1939]] &ndash; [[ਜਰਮਨ]] ਦੇ [[ਅਡੋਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ]] ਅਤੇ [[ਇਟਲੀ]] ਦੇ [[ਬੇਨੀਤੋ ਮੁਸੋਲੀਨੀ]] ਨੇ ਸਾਂਝਾ ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਹਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ; ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ '[[ਸਟੀਲ ਪੈਕਟ]]' ਦਾ ਨਾਂ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। * [[1941]] &ndash; [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਿਕਾਂ]] ਨੇ [[ਬਗਦਾਦ]] 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। * [[1964]] &ndash; [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 11 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿਤੇ। * [[1972]] &ndash; [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] [[ਰੂਸ]] ਗਿਆ; ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਅਮਰੀਕਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ ਜੋ ਰੂਸ ਗਿਆ ਸੀ। * [[1973]] &ndash; ਸਾਬਕਾ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ਨੇ [[ਵਾਟਰਗੇਟ ਘੋਟਾਲਾ]] 'ਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ। * [[1974]] &ndash; [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਨੇ [[ਨੇਵਾਦਾ]] ਤੋਂ ਪਰਮਾਣੂੰ ਪਰਖ ਕੀਤਾ। * [[1981]] &ndash; ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ [[ਸੋਊਜ-40]] [[ਧਰਤੀ]] 'ਤੇ ਆਇਆ। * [[1987]] &ndash; ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਮੇਰਠ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗੇ ਹੋਏ [[ਹਾਸ਼ਿਮਪੁਰਾ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ]] * [[1988]] &ndash; [[ਭਾਰਤ]] ਨੇ [[ਅਗਨੀ ਮਿਜ਼ਾਇਲ-4|ਅਗਨੀ ਮਿਜ਼ਾਇਲ]] ਦੀ ਸਫਲ ਪਰਖ ਕੀਤੀ। * [[1990]] &ndash; [[ਮਾਈਕਰੋਸਾਫ਼ਟ|ਮਾਈਕਰੋਸਾਫ਼ਟ ਕੰਪਨੀ]] ਨੇ [[ਵਿੰਡੋਜ਼]] ਦੀ 3.0 ਵਰਸ਼ਨ ਰਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। * [[1997]] &ndash; [[ਬਿਲ ਕਲਿੰਟਨ]] ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 42ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ==ਜਨਮ== * [[1772]] &ndash; [[ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ]] [[ਰਾਜਾ ਰਾਮਮੋਹਨ ਰਾਏ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1813]] &ndash; ਡਰਾਮਾ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਕਮਪੋਜਰ [[ਰਿਚਰਡ ਵੈਗਨਰ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1844]] &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਮੇਕਰ [[ਮੈਰੀ ਕੈਸਾਟ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1859]] &ndash; ਸਕਾਟਿਸ਼ ਡਾਕਟਰ ਤੇ ਲੇਖਕ [[ਸਰ ਆਰਥਰ ਕਾਨਨ ਡੌਇਲ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1885]] &ndash; ਇਤਾਲਵੀ ਸੋਸਲਿਸਟ ਸਿਆਸਤਦਾਨ [[ਜਿਆਕੋਮੋ ਮਾਤਿਓਤੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1866]] &ndash; ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਇਲੀਆ ਤਾਲਸਤਾਏ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1887]] &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਅਥਲੀਟ ਅਤੇ ਓਲੰਪਿਕ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ ਖਿਡਾਰੀ [[ਜਿਮ ਥੋਰਪੇ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1888]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਕ, ਕਾਰਕੁੰਨ, ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ [[ਭਾਗਿਆ ਰੇੱਡੀ ਵਰਮਾ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1900]] &ndash; ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ [[ਦੇਵਦਾਸ ਗਾਂਧੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1917]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ [[ਉਜਰਾ ਬਟ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1920]] &ndash; ਫੈਸੀਨੇਟਿੰਗ ਵੁਮੈਨਹੁੱਡ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਹੈਲੇਨ ਐਂਡੇਲਿਨ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1926]] &ndash; ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ [[ਰਮਨਲਾਲ ਜੋਸ਼ੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1929]] &ndash; ਮਿਸਰੀ ਵਰਨੈਕੂਲਰ [[ਅਹਿਮਦ ਫ਼ਵਾਦ ਨਜਮ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1937]] &ndash; ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ [[ਫਾਕੂੰਦੋ ਕਾਬਰਾਲ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1940]] &ndash; ਸਾਬਕਾ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ [[ਈ. ਏ. ਐੱਸ. ਪ੍ਰਸੰਨਾ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1942]] &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਹਿਸਾਬਦਾਨ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ [[ਥਿਓਡੋਰ ਕਚੀਨਸਕੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1943]] &ndash; ਨੋਬਲ ਅਮਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਜੇਤਾ [[ਬੈਟੀ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ (ਨੋਬਲ ਵਿਜੇਤਾ)]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1954]] &ndash; ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸਾਂਤਾ ਬਾਰਬਰਾ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਭਾਗ ਵਿਖੇ ਜਪਾਨੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ [[ਸ਼ੁਜੀ ਨਾਕਾਮੁਰਾ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1955]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਮੈਟਾ-ਆਲੋਚਕ [[ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1959]] &ndash; ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਪਾਰਟੀ (ਪੀਡੀਪੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਮਹਿਬੂਬਾ ਮੁਫ਼ਤੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1961]] &ndash; ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਰੱਖਿਅਕ ਹੈ ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨਾਮ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਬਾਨੀ [[ਸੁਮਾਇਰਾ ਅਬਦੂਲਾਲੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1964]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਤੌਰ "ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਹਿਲਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ" ਦੀ ਮੁੱਖੀ [[ਰੀਮਾ ਨਾਨਾਵਤੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1979]] &ndash; ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਪੇਸ਼ਕਾਰ [[ਨਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1981]] &ndash; ਪਲਸਤੀਨੀ ਸੀਰੀਆਈ ਓਪਨ-ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਡੈਵਲਪਰ [[ਬਾਸਲ ਖ਼ਰਤਾਬੀਲ]] ਦਾ ਜਨਮ।* [[1985]] &ndash; ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਮੂਲ ਦੀ ਇੱਕ ਚੀਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ [[ਜ਼ੋਜ਼ਿਉਨਾ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1987]] &ndash; ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਕਟ-ਰੱਖਿਅਕ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਮਦ]] ਦਾ ਜਨਮ। ==ਦਿਹਾਂਤ== * [[337]] &ndash; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ [[ਕੋਂਸਤਾਂਤੀਨ ਮਹਾਨ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1545]] &ndash; ਭਾਰਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1885]] &ndash; [[ਵਿਕਤੋਰ ਊਗੋ]] ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵੀ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1932]] &ndash; ਆਇਰਿਸ਼ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਮੈਨੇਜਰ [[ਲੇਡੀ ਗਰੈਗਰੀ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1967]] &ndash; ਜੋਪਲਿਨ ਮਿਸੂਰੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਅਤੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸ [[ਲੈਂਗਸਟਨ ਹਿਊਜ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[2001]] &ndash; ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰ [[ਯਾਂ ਊਗਰੋਂ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[2009]] &ndash; ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ ਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਵਰਕਰ [[ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। {{ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਜੰਤਰੀ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ]] m7wq36l028hl2ovvl908dseehmok536 0 18180 851007 619582 2026-11-02T16:50:50Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851007 wikitext text/x-wiki {{ਦਸੰਬਰ ਕਲੰਡਰ|float=right}} '''12 ਦਸੰਬਰ''' [[ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ]] ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 346ਵਾਂ ([[ਲੀਪ ਸਾਲ]] ਵਿੱਚ 347ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 19 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਦੇਸੀ ਕਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਦਿਨ 28 ਮੱਘਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। == ਵਾਕਿਆ == * [[1705]] &ndash; [[ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ]] ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣੇ ਗਏ। * [[1800]] &ndash; [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.]] [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। * [[1896]] &ndash; [[ਗੁਗਲੀਏਲਮੋ ਮਾਰਕੋਨੀ]] ਨੇ [[ਟਾਇਨਬੀ ਹਾਲ]] [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ [[ਰੇਡੀਓ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਈ। * [[1901]] &ndash; [[ਗੁਗਲੀਏਲਮੋ ਮਾਰਕੋਨੀ]] ਨੇ ਪਹਿਲਾ [[ਰੇਡੀਓ]] ਸਿਗਨਲ "S" [***] [[ਮੋਰਸ ਕੋਡ]] ਰਾਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। * [[1911]] &ndash; [[ਕਲਕੱਤਾ]] ਦੀ ਥਾਂ [[ਦਿੱਲੀ]] [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਈ। * [[1923]] &ndash; [[ਮੁੰਡੇਰ ਸਾਕਾ]] ਵਿੱਚ ਦੋ ਬੱਬਰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀਆਂ, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ; ਬੱਬਰ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਧੁੱਗਾ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ। * [[1925]] &ndash; [[ਕੈਲੇਫ਼ੋਰਨੀਆ]] ਦੇ ਨਗਰ [[ਸੈਨ ਲੁਈਸ ਓਬਿਸਪੋ]] 'ਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਟਲ ਖੁਲਿ੍ਹਆ। * [[1927]] &ndash; ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ [[ਚੀਨ]] ਦੇ ਨਗਰ [[ਕਾਂਟਨ]] 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। * [[1956]] &ndash; [[ਫ਼ੋਰਡ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਨੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ 50 ਕਰੋੜ ਡਾਲਰ ਦਾ ਦਾਨ ਦਿਤਾ। * [[1956]] &ndash; [[ਯੂ.ਐਨ.ਓ.]] ਨੇ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ [[ਰੂਸ]] ਨੂੰ [[ਹੰਗਰੀ]] ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਮ ਕੱਢਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ। * [[1963]] &ndash; [[ਬਰਤਾਨੀਆ]] ਨੇ [[ਕੀਨੀਆ]] ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਤੀ। * [[1967]] &ndash; [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਨੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਆਖ਼ਰੀ 6500 ਬੰਦੇ ਵੀ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢ ਲਏ। * [[1971]] &ndash; [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ]]: ਭਾਰਤ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਮੇਘਨਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। * [[1997]] &ndash; [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ ਜਸਟਿਸ ਮਨਿਸਟਰੀ ਨੇ [[ਮਾਈਕਰੋਸਾਫ਼ਟ]] ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬਰਾਊਜ਼ਰ]] ਨੂੰ [[ਵਿੰਡੋ]] ਤੋਂ ਵਖਰਾ ਵੇਚੇ ਤਾਂ ਜੋ ਵੈੱਬ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਨਾਪਲੀ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ==ਜਨਮ== [[File:Mulk Raj Anand.jpg|120px|thumb|[[ਮੁਲਕ ਰਾਜ ਆਨੰਦ]]]] [[File:Rajinikanth during audio release of robot.jpg|120px|thumb|[[ਰਜਨੀਕਾਂਤ]]]] [[File:Yuvraj Singh appointed as Ulysse Nardin watch brand ambassador.jpeg|120px|thumb|[[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]]]] [[File:Nand Singh VC IWM IND 3975.jpg |120px|thumb|ਸੁੁਬੇਦਾਰ [[ਨੰਦ ਸਿੰਘ]]]] [[File:Dia5275_Ravi_Shankar.jpg|120px|thumb|[[ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]]]] * [[1805]] &ndash; ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਲੇਖਕ [[ਮੁਲਕ ਰਾਜ ਆਨੰਦ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1821]] &ndash; ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ [[ਗੁਸਤਾਵ ਫਲੌਬੈਰ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1902]] &ndash; ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ [[ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1905]] &ndash; ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਪੱਤਰਕਾਰ [[ਵਾਸਲੀ ਗਰੋਸਮਾਨ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1923]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ [[ਫੂਲਾਂ ਰਾਣੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1925]] &ndash; ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਇਰ, ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਮਲੂ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1928]] &ndash; ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਕਿਰਗੀਜ਼ ਲੇਖਕ [[ਚੰਗੇਜ਼ ਆਇਤਮਾਤੋਵ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1929]] &ndash; ਇੰਗਲਿਸ਼ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਸਕ੍ਰੀਨਲੇਖਕ, ਐਕਟਰ [[ਜੌਨ ਓਸਬਰਨ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1936]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾ [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1940]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ [[ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1949]] &ndash; ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਆਗੂ [[ਗੋਪੀਨਾਥ ਮੁੰਡੇ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1950]] &ndash; ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ [[ਬਲਬੀਰ ਆਤਿਸ਼]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1950]] &ndash; ਤਮਿਲ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਐਕਟਰ [[ਰਜਨੀਕਾਂਤ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1970]] &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ [[ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਕੌਨਲੀ]] ਦਾ ਜਨਮ। * [[1981]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਜਨਮ। ==ਦਿਹਾਂਤ== * [[1889]] &ndash; ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਰਾਬਟ ਬ੍ਰਾਉਨਿੰਗ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1942]] &ndash; ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਿਹਾਤ। * [[1947]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ ਜੇਤੂ ਸੈਨਿਕ [[ਨੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[1999]] &ndash; ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਅੰਗ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਜੋਸਫ਼ ਹੈੱਲਰ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[2012]] &ndash; ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। * [[2015]] &ndash; ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ [[ਸ਼ਰਦ ਜੋਸ਼ੀ]] ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸੰਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ]] 6yko0uhu2tyt6n65u647pe21s4d8k1h 0 21521 850986 837730 2026-11-02T15:16:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 850986 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜੋਹਰਾ ਸਹਿਗਲ | image =Uday Shankar Ballet Troupe, ca (1935-37).jpg | imagesize = | caption = ਸਾਹਮਣੇ ਖੱਬੇ ਜੋਹਰਾ ਸਹਿਗਲ, ਉਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ (1935-1937) | othername = ਜ਼ੋਹਰਾ ਮੁਮਤਾਜ਼-ਉੱਲਾ ਖਾਨ <br> ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੀ ਜ਼ੋਹਰਾ ਬੇਗਮ ਮੁਮਤਾਜ਼-ਉੱਲਾ ਖਾਨ (ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ) | birth_date = {{birth date |1912|04|27|df=yes}} | birth_place = [[ਸਹਾਰਨਪੁਰ]], ਯੂ ਪੀ, [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=y|2014|07|10|1912|04|27}} | death_place = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀi]], [[ਭਾਰਤ]] | yearsactive = 1946–2007 | spouse = ਕਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਥ ਸਹਿਗਲ | occupation = [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]], [[ਡਾਂਸਰ]] | religion = | children =ਕਿਰਨ ਸਹਿਗਲ<br>ਪਵਨ ਸਹਿਗਲ}} '''ਜੋਹਰਾ ਸਹਿਗਲ'''<ref name=scree>{{Cite web |url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/857648 |title=Zohra Sehgal profile at screenonline.org.uk |access-date=2013-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131119214606/http://www.screenonline.org.uk/people/id/857648/ |archive-date=2013-11-19 |url-status=dead}}</ref> (27 ਅਪਰੈਲ 1912 – 10 ਜੁਲਾਈ 2014) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਸੀ। ਇਸਨੇ 1935 ਵਿੱਚ ਉਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਡਾਂਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ ਕਈ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਤੇ ਕਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿਵਲ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] 2010 ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite press release |title=This Year's Padma Awards announced|url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=57307|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]|date=25 January 2010|accessdate=25 January 2010}}</ref> ==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ== ਜ਼ੋਹਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 1912 ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੂਈਨ ਮੇਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲੈ ਸਕੇ ਜਿੱਥੇ ਕੁਲੀਨ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੂਈਨ ਮੇਰੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਯੂਰਪ ਜਾਣ ਦੀ ਠਾਨ ਲਈ ਅਤੇ ਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਮਿਸਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੀਆ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਜਹਾਜ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਕੇ ਯੂਰਪ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।<ref name=bbc>[http://www.bbc.co.uk/urdu/entertainment/2012/05/120505_zohra_sehgal_feature_tf.shtml زہرہ سہگل: قصّہ ایک صدی کا عارف وقار]</ref> ==ਡਾਂਸ== ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਚ ਦੀ ਤਰਬੀਅਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕ਼ਾਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚਾ ਉਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜੋ ਕਿ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬੈਲੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਬਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name=bbc/> ਜੋਹਰਾ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਚ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਉਹ ਉਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਏਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਕਿ 1935 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ, ਮਿਸਰ, ਅਮਰੀਕਾ ਆਦਿ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। 1940 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵਾਪਸ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਇਆ ਤਾਂ ਜ਼ੋਹਰਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਯੁਵਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਚ ਸਿਖਾਣ ਲੱਗੀ।<ref name=totu>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/36760549.cms "The dashing dadima: Zohra Sehgal"], ''The Times of India'', 8 April 2001.</ref> ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ 8 ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਨੇ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਉਹ [[ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਸ ਥਿਏਟਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਇਪਟਾ) ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਥਿਏਟਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਰਹੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਵ ਉਮਰ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਸਹਿਗਲ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਦੋਸਤੀ ਵਧੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਪਰ ਆਖਰ ਜ਼ੋਹਰਾ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਮੰਨ ਗਏ ਅਤੇ 14 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ।<ref name=bbc/> ਜਦੋਂ ਉਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜ਼ੋਹਰਾ ਅਤੇ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਡਾਂਸ ਸਕੂਲ ਖੋਲ ਲਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤਫਰਕੇ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਫਿਰ ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ੋਹਰਾ ਉਸਦੀ ਭੈਣ [[ਉਜਰਾ ਬਟ]] ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਥਿਏਟਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ==ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ== ਜ਼ੋਹਰਾ ਨੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਥਿਏਟਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਥਿਏਟਰ ਗਰੁਪ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਫਿਲਮ [[ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ]] ਅਤੇ [[ਨੀਚਾ ਨਗਰ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਫਿਲਮਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਖਿਆਲ ਬੁਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਸਨ। ਜ਼ੋਹਰਾ ਦਾ ਪਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ੋਹਰਾ ਨੇ ਕੋਰੀਓਗਰਾਫੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂਦੱਤ]] ਵੀ ਫਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕਿਸਮਤ ਅਜਮਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜ਼ੋਹਰਾ ਸਹਿਗਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ [[ਬਾਜ਼ੀ (ਫ਼ਿਲਮ)]] ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਓਗਰਾਫੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ [[ਅਵਾਰਾ]] ਵਿੱਚ ਸੁਫ਼ਨਾ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਾਂਸ 'ਘਰ ਆਇਆ ਮੇਰਾ ਪਰਦੇਸੀ' ਦੀ ਕੋਰੀਓਗਰਾਫੀ ਜ਼ੋਹਰਾ ਤੋਂ ਕਰਵਾਈ। 1959 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਤੇ ਲੰਦਨ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਟੀਵੀ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ: ''ਮਾਈਂਡ ਯੂਅਰ ਲੈਂਗੁਏਜ'', ''ਜੈਵਲ ਇਨ ਦੀ ਕਰਾਊਨ'', ''ਤੰਦੂਰੀ ਨਾਇਟਸ'' ਵਗ਼ੈਰਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ==ਮੌਤ== 10 ਜੁਲਾਈ 2014 ਨੂੰ 102 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ==ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਿਲਮਾਂ== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! ਸਾਲ !! ਫ਼ਿਲਮ !! ਚਰਿਤਰ !! ਟਿੱਪਣੀ |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2007 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|2007]] || [[ਚੀਨੀ ਕਮ (2007 ਫ਼ਿਲਮ)|ਚੀਨੀ ਕਮ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2007 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|2007]] || [[ਸਾਂਵਰਿਯਾ (2007 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਾਂਵਰਿਯਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2005 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|2005]] || [[ਦ ਮਿਸਟਰੈਸ ਆਫ ਸਪਾਇਸੇਜ਼ (2005 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦ ਮਿਸਟਰੈਸ ਆਫ ਸਪਾਇਸੇਜ਼]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2004 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|2004]] || [[ਕੌਨ ਹੈ ਜੋ ਸਪਨੋਂ ਮੇਂ ਆਯਾ? (2004 ਫ਼ਿਲਮ)|ਕੌਨ ਹੈ ਜੋ ਸਪਨੋਂ ਮੇਂ ਆਯਾ?]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2004 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|2004]] || [[ਵੀਰ-ਜ਼ਾਰਾ (2004 ਫ਼ਿਲਮ)|ਵੀਰ-ਜ਼ਾਰਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2003 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|2003]] || [[ਸਾਯਾ (2003 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਾਯਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2001 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|2001]] || [[ਦ ਮਿਸਟਿਕ ਮਸਿਯੂਰ (2001 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦ ਮਿਸਟਿਕ ਮਸਿਯੂਰ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2000 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|2000]] || [[ਤੇਰਾ ਜਾਦੂ ਚਲ ਗਯਾ (2000 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤੇਰਾ ਜਾਦੂ ਚਲ ਗਯਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1999 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1999]] || [[ਦਿਲਲਗੀ (1999 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦਿਲਲਗੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1999 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1999]] || [[ਹਮ ਦਿਲ ਦੇ ਚੁਕੇ ਸਨਮ (1999 ਫ਼ਿਲਮ)|ਹਮ ਦਿਲ ਦੇ ਚੁਕੇ ਸਨਮ]] || ਦਾਦੀ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1997 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1997]] || [[ਤਮੰਨਾ (1997 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤਮੰਨਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1984 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕ ਫ਼ਿਲਮ|1984]] || [[ਦ ਜ੍ਵੈਲ ਇਨ ਦ ਕ੍ਰਾਉਨ (1984 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦ ਜ੍ਵੈਲ ਇਨ ਦ ਕ੍ਰਾਉਨ]] || || ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕ ਫ਼ਿਲਮ |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1969 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1969]] || [[ਦ ਗੁਰੁ (1969 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦ ਗੁਰੁ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1950]] || [[ਅਫ਼ਸਰ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਫ਼ਸਰ]] || || |- |} == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ. !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਨੋਟਸ |- |1935 |''ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਇੰਡੀਆ'' | | |- |1943 |''ਰਾਹ ਗੀਰ'' | | |- |1946 |''[[ਨੀਚਾ ਨਗਰ]]'' |ਭਾਬੀ | |- |1946 |''[[ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ]]'' | | |- |1950 |''ਅਫ਼ਸਰ'' | | |- |1953 |''ਫ਼ਰੇਬ'' | | |- |1956 |''ਹੀਰ'' | | |- |1957 |''ਪੈਸਾ'' | | |- | rowspan="2" |1964 |ਦਾ ਇੰਡਿਯਨ ਟੇਲਜ਼ ਔਫ ਰੁਦ੍ਰਯਾਰਡ ਕਿਪਲਿੰਗ |ਫ਼ਾਰੇਦਾ/ਅਮੀਰਾ ਦੀ ਮਾਂ/ਆਯਾ/ਮਿਸਜ਼ ਹੌਕਸਬੀ ਦੀ ਆਯਾ |5 ਐਪੀਸੋਡ |- | rowspan="2" |''[[ਡਾਕਟਰ ਹੂ]]'' |ਪਿੰਗ-ਚੋ 'ਦੀ ਅਟੈਂਡੈਂਟ |2 ਐਪੀਸੋਡ ਸੀਰੀਅਲਃ ''ਮਾਰਕੋ ਪੋਲੋ'' <ref>{{Cite web |title=Zohra Sehgal &#124; Actress, Additional Crew |url=https://www.imdb.com/name/nm0782247/ |website=[[IMDb]]}}</ref> |- |1965 |ਸ਼ੇਰਾਹ |ਐਪੀਸੋਡਃ "ਦ ਨਾਈਟ ਆਫ਼ ਜਾਫ਼ਾ" <ref name="HoweWalker">{{Cite book|doi=Stephen James Walker|location=London}}</ref> |- |1967 |ਦਾ ਲੋਂਗ ਡੂਏਲ |ਦੇਵੀ | |- |1967 |''ਥੀਏਟਰ 625'' |ਅੰਮਾ। |ਐਪੀਸੋਡਃ "55 ਕਾਲਮ" |- |1968 |''ਦਾ ਵੇਂਜਿਆਂਸ ਔਫ ਸ਼ੀ'' |ਪੁਤਰੀ | |- |1968 |''ਦਾ ਏਕਸਪਰਟ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਿੰਘ |ਐਪੀਸੋਡਃ "ਮਿਸ ਡੇਲੀ" |- |1969 |''ਦਾ ਗੁਰੂ'' |ਮਸਤਾਨੀ | |- |1973 |''ਰੈਜੀਮੈਂਟ'' |ਨਾਨੀ ਜੀ |ਐਪੀਸੋਡਃ "ਔਰਤਾਂ" |- |1973 |ਟੇਲਜ਼ ਦੈਟ ਵਿਟਨੇਸ ਮੈਡਨਸ |ਮਾਲੀਆ | (ਸੇਗਮੇਂਟ "ਲਾਉ") |- |1974 |ਇਟ ਆਇੰਟ ਹਾਫ਼ ਹੋਟ ਮਮ |ਰੰਗੀ ਦੀ ਸੱਸ |ਐਪੀਸੋਡਃ "ਦ ਰੋਡ ਟੂ ਬੰਨੂ" |- |1978 |ਮਾਇੰਡ ਯੂਅਰ ਲੇੰਗੁਏਜ |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਿੰਘ |ਐਪੀਸੋਡਃ "ਮੈਨੀ ਹੇਪੀ ਰਿਟਰਨਜ਼" |- |1983 |''ਦਾ ਕੋਉਰਟੀਸਿਆੰਸ ਔਫ ਬੰਬਈ'' |ਮਾਰੀਆ | |- |1984 |ਦਾ ਜੇਵੇਲ ਇਨ ਦਾ ਕਰਾਉਣ |ਲੀਲੀ ਚੈਟਰਜੀ |2 ਐਪੀਸੋਡ |- |1985 |''ਤੰਦੂਰੀ ਨਾਇਟਸ'' | | |- |1985 |''ਹਰਮ'' |ਅਫਾਫ | |- |1986 |''ਕਾਰਵਾਗਿਓ'' |ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੀ ਦਾਦੀ | |- |1987 |''ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ'' | | |- |1987 |''ਨੇਵਰ ਸੇ ਡਾਈ'' |ਗਜਮੁਖੀ |4 ਐਪੀਸੋਡ |- |1989 |''ਮਨਿਕਾ, ਉਨੇ ਵਿਏ ਪਲਸ ਟਾਰਡ'' |ਮੇਰੇ ਡੀ ਰਣਜੀਤ | |- |1989 |''ਦਾ ਬਿੱਲ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਨ |2 ਐਪੀਸੋਡ |- |1991 |''ਮਸਾਲਾ'' |ਦਾਦੀ ਮਾਂ। | |- |1990 |''ਮੁੱਲਾ ਨਸੀਰੂਦੀਨ'' |ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ/ਕਹਾਣੀਕਾਰ |ਟੀ. ਵੀ. ਮਿੰਨੀ-ਸੀਰੀਜ਼ |- |1992–1994 |''ਫਰਮ ਫ੍ਰੇੰਡਜ਼'' |ਸੁਵੀਰਾ ਭਾਟੀਆ |8 ਐਪੀਸੋਡ |- |1993 | ''ਭਾਜੀ ਓਨ ਦਾ ਬੀਚ'' |ਪੁਸ਼ਪਾ | |- |1994 |''ਲਿਟਲ ਨੈਪੋਲੀਅਨਜ਼'' |ਜੈਬੇਨ ਸ਼ਾਹ |3 ਐਪੀਸੋਡ |- |1995 |ਅਮਾਂ ਏੰਡ ਫੇਮਿਲੀ |ਅੰਮਾ। |ਟੀ. ਵੀ. ਲਡ਼ੀਵਾਰ |- |1995 |''ਏਕ ਥਾ ਰਸਟੀ'' | |ਟੀ. ਵੀ. ਲਡ਼ੀਵਾਰ |- |1998 |''ਤਮੰਨਾ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਚੋਪਡ਼ਾ | |- |1998 |''ਦਿਲ ਸੇ..'' |ਦਾਦੀ ਮਾਂ। | |- |1998 |ਨੋਟ ਏ ਨਾਇਸ ਮੇਨ ਟੂ ਨੋ |ਮਹਿਮਾਨ |ਟੀ. ਵੀ. ਲਡ਼ੀਵਾਰ |- |1999 |''[[ਹਮ ਦਿਲ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਸਨਮ|ਹਮ ਦਿਲ ਦੇ ਚੁਕੇ ਸਨਮ]]'' |ਦਾਦੀ। | |- |1999 |''ਦਿੱਲਲਗੀ'' |ਰਣਵੀਰ ਦੀ ਦਾਦੀ | |- |1999 |''ਖਵਾਹਿਸ਼'' |ਆਪਾ |ਟੀ. ਵੀ. ਲਡ਼ੀਵਾਰ |- |2000 |''ਤੇਰਾ ਜਾਦੂ ਚਲ ਗਿਆ'' |ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ | (ਗੀਤ 'ਅਗਰ ਮੇਂ ਹੈ ਮਸ਼ੂਰ' ਵਿੱਚ) |- |2001 |''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਤਨੀ ਖ਼ੁਬਸੂਰਤੀ ਹੈ'' |ਦਾਦੀ। |ਟੀ. ਵੀ. ਲਡ਼ੀਵਾਰ |- |2001 |''ਦਾ ਮਿਸਟਿਕ ਮਾਸੂਰ'' |ਦਾਦੀ। | |- |2001 |''ਲੈੰਡ ਮਾਰਕ'' |ਗ੍ਰੈਨ |ਛੋਟਾ |- |2002 |ਬੇੰਡ ਇਟ ਲਾਇਕ ਬੇਕਹਮ |ਬੀਜੀ | |- |2002 |''ਅਨੀਤਾ ਏੰਡ ਮੀ'' |ਨਾਨੀਮਾ | |- |2002 |''ਚਲੋ ਇਸ਼ਕ ਲੜਾਏਂ'' |ਦਾਦੀ | |- |2003 |''ਸਾਇਆ'' |ਸਿਸਟਰ ਮਾਰਥਾ | |- |2003 |''ਕਲ ਹੋ ਨਾ ਹੋ'' | | |- |2004 |''ਕੌਨ ਹੈ ਜੋ ਸਪਨਾ ਮੇਂ ਆਯਾ?'' | | |- |2004 |''[[ਵੀਰ-ਜ਼ਾਰਾ]]'' |ਬੇਬੇ | |- |2005 |''ਚਿਕਨ ਟਿੱਕਾ ਮਸਾਲਾ'' |ਦਾਦੀ ਮਾਂ। | |- |2005 |''ਮਸਾਲੇ ਦੀ ਮਾਲਕਣ'' |ਪਹਿਲੀ ਮਾਂ | |- |2007 |''ਚੀਨੀ ਕਮ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗੁਪਤਾ | |- |2007 |''ਸਾਵਰੀਆ'' |ਲੀਲੀਅਨ ਜੀ ਉਰਫ ਲੀਲੀਪੌਪ | (ਅੰਤਿਮ ਫ਼ਿਲਮ ਭੂਮਿਕਾ |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1912]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014]] ipeiaehk1geg1jlyhp9br2kryk6ucba 0 23073 851235 812304 2026-11-03T11:44:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851235 wikitext text/x-wiki {{Geobox | ਦਰਿਆ <!-- *** Heading *** --> | name = ਬਾਹਮਣੀ ਦਰਿਆ | native_name = | other_name = | category = <!-- *** Image *** --> | image = Koel_river_Jaraikela_Orissa.png | image_caption = ਜਰਾਈਕੇਲਾ, ਉੜੀਸਾ ਕੋਲ ਦੱਖਣੀ ਕੋਇਲ ਦਰਿਆ ਜੋ ਬਾਹਮਣੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ <!-- *** Name *** --> | etymology = | nickname = <!-- *** Country etc. *** --> | country = [[ਭਾਰਤ]] | state = [[ਉੜੀਸਾ]] | state1 = | region = | district = | municipality = <!-- *** Family *** --> | parent = | tributary_left = | tributary_right = | city = | landmark = <!-- *** Locations *** --> | source = [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਇਲ ਦਰਿਆ]] ਅਤੇ [[ਸੰਖ ਦਰਿਆ]] ਦਾ ਸੰਗਮ | source_location = | source_region = | source_country = | source_elevation = | source_lat_d = 22 | source_lat_m = 14 | source_lat_s = 45 | source_lat_NS =N | source_long_d = 84 | source_long_m =47 | source_long_s = 02 | source_long_EW = E | mouth = [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] | mouth_location = | mouth_country = | mouth_elevation = | mouth_lat_d = | mouth_lat_m = | mouth_lat_s = | mouth_lat_NS = N | mouth_long_d = | mouth_long_m = | mouth_long_s = | mouth_long_EW = E <!-- *** Dimensions *** --> | length = | width = | depth = | watershed = | discharge = | discharge_location = <!-- *** Free frields *** --> | free = <!-- *** Maps *** --> | map = | map_caption = | map_locator = <!-- *** Websites *** --> | commons = | statistics = | website = <!-- *** Footnotes *** --> | footnotes = }} [[Image:Mahanadi.jpg|thumb|right|220px|ਬਾਹਮਣੀ ਦਰਿਆ (ਉੱਤੇ)]] '''ਬਾਹਮਣੀ''' ਪੂਰਬੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਰਾਜ [[ਉੜੀਸਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੌਸਮੀ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੰਖ ਦਰਿਆ|ਸੰਖ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਇਲ ਦਰਿਆ|ਦੱਖਣੀ ਕੋਇਲ]] ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨਾਲ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਗੜ੍ਹ, ਕੇਂਦੂਝਾਰ, ਧਨਕਨਾਲ, ਕਟਕ ਅਤੇ ਜਾਜਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.india9.com/i9show/-Orissa/Brahmani-River-20953.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713102321/https://www.india9.com/i9show/-Orissa/Brahmani-River-20953.htm |archive-date=2019-07-13 |url-status=dead}}</ref> [[ਮਹਾਂਨਦੀ ਦਰਿਆ|ਮਹਾਂਨਦੀ]] ਅਤੇ [[ਬੈਤਰਾਣੀ ਦਰਿਆ|ਬੈਤਰਾਣੀ]] ਸਮੇਤ ਇਹ ਧਮਰਾ ਵਿਖੇ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡੈਲਟਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੜੀਸਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਦਰਿਆ]] ton6ec1xnje8gv3h6hcwmgwojrnm94a 0 24113 851194 843146 2026-11-03T08:04:07Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851194 wikitext text/x-wiki [[Image:Anarkali.jpg|thumb|250px|ਏ ਆਰ ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਕ੍ਰਿਤ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਮੂਰਤ]] '''ਅਨਾਰਕਲੀ''' (ਉਰਦੂ ਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ: انارکلی) ਇੱਕ [[ਲਾਹੌਰ]], ਪੰਜਾਬ (ਹਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਦਾਸੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਚੀ ਨਾਦਿਰਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸੁਹੱਪਣ ਦੇ ਜਾਦੂ ਹੇਠ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਨਾਰਕਲੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>http://www.thehindu.com/features/magazine/akbars-beloved-anarkali/article4633617.ece</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.wichaar.com/news/315/ARTICLE/16056/2009-09-01.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-07-06 |archive-date=2013-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017051937/http://wichaar.com/news/315/ARTICLE/16056/2009-09-01.html |dead-url=yes }}</ref> ਬਾਲੀਵੁਡ ਦੀ ਫਿਲਮ [[ਮੁਗ਼ਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ]] ਵਿੱਚ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂਰਉੱਦੀਨ ਸਲੀਮ (ਜਾਂ ਸਲੀਮ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਜੁਰਮ ਤਹਿਤ ਉਸਨੂੰ ਦੋ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਚਿਣਕੇ ਜਿੰਦਾ ਦਫਨ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਲਪਿਤ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਬਦੁਲ ਹਲੀਮ ਸ਼ਰਾਰ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਗਲਪ ਰਚਨਾ ਹੈ। ==ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ== ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਰਿਅਮ-ਉਜ਼-ਜਮਾਨੀ ਦਾ ਸਲੀਮ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ) ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਗੜਿਆ ਅਤੇ ਗੰਵਾਰ ਮੁੰਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਬੇਟੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪਰਤਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਉਤਸਵ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਹਰਮ ਨੇ ਨਦਿਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ, ਨੂਰ ਖਾਨ ਅਰਗਨ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਮੁਜਰਾ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |url=http://lsrantiquity2013.weebly.com/1/post/2013/02/-legend-of-anarkali-myth-mystery-and-history.html | title=Legend of Anarkali: myth, mystery and history | accessdate=2013-09-05}}</ref> ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਸੁਹੱਪਣ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web |url=http://creative.sulekha.com/what-is-the-truth-about-anarkali_460884_blog |title=WHAT IS THE TRUTH ABOUT ANARKALI? |accessdate=2013-09-05 |archive-date=2013-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017035142/http://creative.sulekha.com/what-is-the-truth-about-anarkali_460884_blog |url-status=dead }}</ref> ਫਿੰਚ ਦੇ ਰਿਸਾਲੇ( Finch's journal) ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਡੇਨੀਅਲ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://beta.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history | title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history | accessdate=2013-09-05}}</ref> ਉਸਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਜਰੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਰਾਦਾ ਦੱਸਿਆ। ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਬਣੀ ਕਿ ਅਨਾਰਕਲੀ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੱਕ ਨਾਚੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤਾਂ ਅਕਬਰ (ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ, ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਔਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਰਮਿੰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ) ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸਬਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਫੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸਲੀਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕਢ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕੋਲ ਲੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਉਗਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੇ (ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ) ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਬਰ ਆਖਰ ਸਮਰਾਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿਤਾ। ਅਕਬਰ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਦਿੱਤੇ: ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਉਸ ਕੋਲ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤੇ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੇ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਨਾਰਕਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸਲੀਮ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ ਕੀਤੀ। ਅਕਬਰ ਸਹਿਮਤਹੋ ਗਿਆ। ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਰੱਖੀ, ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਸਲੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੇ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨਾਰ ਦੀ ਕਲੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬੇਹੋਸ਼ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਅਲਵਿਦਾ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗਾਰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਲ ਤੋਂ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ,ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿੰਦਾ ਦਫਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ == ਪਛਮੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਰਣ == ਸਲੀਮ ਅਤੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਛਮੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿਲੀਅਮ ਫਿੰਚ ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਟੈਰੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਫਿੰਚ ਫਰਵਰੀ 1611 ਵਿੱਚ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਕਥਿਤ ਮੌਤ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਬਯਾਨਾ ਤੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਨੀਲ ਵੇਚਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ ਕਿ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[7] .. ਡੌਨ ਸ਼ਾ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਅਕਬਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾ ਸੇਲੀਮ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ (ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਇਮਾਕ ਕੇਲੇ, ਜਾਂ ਪੋਮਗ੍ਰੇਨੇਟ ਕਰਨਲ ਸੀ); ਜਿਸਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਰਾਜਾ [ਅਕਬਰ] ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ [ਜਹਾਂਗੀਰ], ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ, ਚਾਰ ਵਰਗ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਥਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਬਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉੱਪਰ ਕਈ ਕਮਰੇ ਹਨ। ਉਸ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਉਤਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਫੇਅਰ ਜੌਂਟਰ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਉੱਪਰ ਕਮਰੇ ਸਨ... (sic) ~ ਵਿਲੀਅਮ ਫਿੰਚ।[nb 1] ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੇਟ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਵਰਗ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿੰਚ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਰਣਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।[7][8] ਐਡਵਰਡ ਟੈਰੀ, ਜੋ ਵਿਲੀਅਮ ਫਿੰਚ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਅਕਬਰ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਧਮਕੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।[9][10] == ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Tomb_of_Anar_Kali_Lahore.jpg|thumb|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਸੰਭਾਵਤ ਮਕਬਰਾ।]] ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਵਿਲੀਅਮ ਫਿੰਚ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 24 ਅਗਸਤ 1608 ਨੂੰ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=11 February 2012 |title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history |url=http://beta.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history |access-date=2013-09-05}}</ref> === ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰੀ ਖਾਤੇ === [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_tomb_sarcophagus,_November_2008.jpg|thumb|ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ [[ਮਾਰਬਲ|ਸੰਗਮਰਮਰ]] ਦੇ ਸਮਾਰਕ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈਃ "'''ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜੀ ਉੱਠਣ ਦੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।'''"]] ਸਲੀਮ ਅਤੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੱਛਮੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿਲੀਅਮ ਫਿੰਚ ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਟੈਰੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਫਿੰਚ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਬਯਾਨਾ ਵਿਖੇ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਨੀਲ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਫਰਵਰੀ 1611 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<blockquote>... ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਅਕਬਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਡੌਨ ਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸਮਾਰਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾ ਸੇਲੀਮ ਨੂੰ (ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇੰਮੈਕ ਕੇਲੇ, ਜਾਂ ਪੋਮਗ੍ਰੇਨੇਟ ਕਰਨਲ ਸੀ), ਜਿਸ ਦੇ ਨੋਟਿਸ 'ਤੇ ਰਾਜਾ [ਅਕਬਰ] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ [ਜਹਾਂਗੀਰ], ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ, ਚਾਰ ਵਰਗ ਬਾਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਥਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਬਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੇਟ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਮਰੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਜਿਸ ਕਬਰ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਾਰ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਸਨ... (~ ਵਿਲੀਅਮ ਫਿੰਚ. {{Refn|Don Sha his mother→ Mother of Daniyal Mirza<br /> Acbar→Emperor Akbar, Sha Selim Prince Salim i.e. Emperor Jahangir, Immaeque Kelle → Most probable misspelling of Anarkali by ~ [[William Finch (merchant)|William Finch]] (Later traveler [[Edward Terry (author)|Edward Terry]] spells it clear enough so they are referring to name 'Anarkali' William Finch is referring to Mother of Daniyal Mirza, While no proof she was a Akbar's wife but both the travellers seem to refer her as Akbar's wife.<br /> moholl→ Misspelling of word 'Mahal' meaning 'palace' From William Finch is referring to the tomb separately So not clear if place of death and tomb are same or different from his account<br />Most likely construction of the tomb was incomplete until 1615 while Finch visited in 1611<br /> * Also see [[Anarkali#Personalities and timeline]] section below|group=nb}}&nbsp;</blockquote>ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਜਾਦੇ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਿਣੇ ਜਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਚਾਰ ਵਰਗ ਬਾਗ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਕਬਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫਿੰਚ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਰਣਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕਬਰ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |date=11 February 2012 |title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history |url=http://beta.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history |access-date=2013-09-05}}</ref> ਵਿਲੀਅਮ ਫਿੰਚ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਏ ਐਡਵਰਡ ਟੈਰੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਅਕਬਰ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਧਮਕੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |date=11 February 2012 |title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history |url=http://beta.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history |access-date=2013-09-05}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 February 2012 |title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history |url=http://beta.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history |access-date=2013-09-05}}</ref> === ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ === ਲੀਜ਼ਾ ਬਾਲਬਨਲੀਲਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹਰਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਪਤੀ/ਪਤਨੀ, ਇੱਕੋ ਰਖੇਲ ਜਾਂ ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=":62" /> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁਨੀ ਲਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਸਲੀਮ ਦੀ ਮਾਂ, [[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ]] ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਕਰਾਣੀ ਸੀ।{{Sfn|Lal|1980}} ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਜੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਲੀਮ ਅਤੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਰਮਿਆਨ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਵੱਢ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੇ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਲਬਨਲੀਲਰ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਨਮੋਹਕ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੰਤਕਥਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name=":62">{{Cite book|location=London}}</ref> === ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਦਾਅਵੇ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣ === ==== ਲਿਖਤ ==== ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਃ "'''ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜੀ ਉੱਠਣ ਦੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।'''" ਮਜਨੂਨ ਸਲੀਮ ਅਕਬਰ ਐਂਡਰਿਊ ਟਾਪਸਫੀਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਪੇਂਟਿੰਗਜ਼ ਫਰੌਮ ਮੁਗਲ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ, (ਪੀ. 171 ਐਨ. 18) ਰਾਬਰਟ ਸਕੈਲਟਨ ਨੇ ਇਸ ਕਥਨ ਦੀ ਪਛਾਣ 13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਵੀ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਆਦੀ|ਸਾਦੀ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।&nbsp; ==== ਜਹਾਂਗੀਰ ਮਜਨੂਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ==== ਐੱਬਾ ਕੋਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ|ਮਜਨੂਨ]] ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਜਾ ਮੰਨਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪਾਗਲ ਹੈ। ਐੱਬਾ ਕੋਚ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਕਬਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਮਜਨੂਨ ਲਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1618 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਮਜਨੂੱਨ ਰਾਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਮਜਨੂ਼ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪੰਛੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਚ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ। ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰਾਮ ਨਾਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਘੜੰਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜਨੂੰ (ਭਾਵੁਕ ਪ੍ਰੇਮੀ) ਵਜੋਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।<ref name=":11">{{Cite book|location=New Delhi|deadurl=Ram Nath}}</ref> ਨਾਥ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਕਬਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ 1599 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਭਵ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰੋਮਾਂਸ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਾਸ਼ ਸੀ।<ref name=":11" /> ==== ਅਨਾਰਕਲੀ ਕੌਣ ਸੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ==== * ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਨਾਰ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਸੀ। * ਅਨਾਰਕਲੀ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਸੀ * ਅਨਾਰਕਲੀ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ (ਅਤੇ ਸ਼ਹਜ਼ਾਦੇ ਦਾਨੀਆਲ ਦੀ ਮਾਂ) ਦੀ ਰਖੇਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। * ਅਨਾਰਕਲੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਜਮਾਲ ਜਾਂ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ===== ਸਿਰਫ਼ ਅਨਾਰ ਦਾ ਬਾਗ਼ ===== ਹਾਰੂਨ ਖਾਲਿਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਰਖੇਲ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਖਾਲਿਦ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨਾਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪੋਤੇ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ "ਸਕੀਨਤ ਅਲ-ਔਲੀਆ" ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਬੈਠਦੇ ਸਨ।<ref name=":2" /> ਸੁਭਾਸ਼ ਪਰਿਹਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਾਰਾ ਨੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਬਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name=":9">{{Cite web |last=Parihar |first=Subhash |date=2022-04-08 |title=The Tribune - Windows - Featured story |url=https://www.tribuneindia.com/2000/20000408/windows/main5.htm |access-date=2022-07-28 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> ਲਾਹੌਰ ਪਾਸਟ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟ ਦੇ ਲੇਖਕ ਮੁਹੰਮਦ ਬਕੀਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ [[ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ|ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਜਮਾਲ]] ਦੀ ਕਬਰ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਬਰ ਦਾ ਨਾਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।<ref name=":2" /> ===== ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਜਮਾਲ ===== ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕੀਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਸਾਹਿਬ-ਏ ਜਮਾਲ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਲੀਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਲਤਾਨ ਪਰਵੇਜ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨੇਕ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 18 ਜੂਨ 1596 ਨੂੰ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=July 2022}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2022)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> ਅਕਬਰ ਨਾਮਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ "ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਕਬਰ ਇਸ ਅਣਉਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੇ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ"[1] [ਵਾਧੂ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ] ਅਕਬਰ ਨਾਮਾ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਕ, ਐਚ. ਬੇਵਰਿਜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਕਬਰ ਨੇ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ "ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਭਤੀਜੀ" (ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਦੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਧੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ) ਨਾਲ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ।[1] ਅਨਿਰੁੱਧ ਰੇਅ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਕਰੇ ਸਾਲ 1599 ਅਤੇ ਸਲੀਮ ਨਾਮ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਮ ਜਹਾਂਗੀਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਰੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਬਰ ਨੇ 6 ਨਵੰਬਰ 1598 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਕਬਰ ਨੇ 1599 ਵਿੱਚ ਕਬਰ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਰੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਜਮਾਲ ਦੀ ਮੌਤ 1599 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕਬਰ ਉਸ ਦੀ ਹੋ ਤਾਂ ।<ref>{{Cite web |date=11 February 2012 |title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history |url=http://beta.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history |access-date=2013-09-05}}</ref> ===== ਸ਼ਰਫ਼-ਉਨ-ਨਿਸਾ ===== ਹਾਰੂਨ ਖਾਲਿਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੂਰ ਅਹਿਮਦ ਚਿਸ਼ਤੀ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਹਕੀਕਾਤ-ਏ-ਚਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1849 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨਾਰਕਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਫ਼-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਖੈਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਹਕੀਕ-ਏ-ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਆਪਣੀ ਦੱਖਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਖਾਲਿਦ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਲੀਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਖਾਲਿਦ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੱਖਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਕਬਰਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਖਾਲਿਦ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਜੇ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਅਨਾਰਕਲੀ ਅਕਬਰ ਦੀ ਰਖੈਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਈਦ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਦੀ 1892 ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਤਰੀਖ-ਏ-ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਸ਼ਰਫ਼-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਸੀ।<ref name=":2" /> ਐਲੀਸਨ ਬੈਂਕਸ ਫਾਈਂਡਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book|location=New York}}</ref> ਫ਼ਿਨਡਲੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯਾਤਰੀ ਫਿੰਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਨੀਆਲ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।<ref name=":3" /> ਲਤੀਫ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਤੀਫ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਖੇਲ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲਿ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਲੀਮ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੇ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name=":2" /> ਇਸੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਫਿੰਚ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. "ਜਿਸ ਦੇ ਗੌਰ ਕਰਣ ਤੇ ਰਾਜਾ [ਅਕਬਰ] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ"... ਲੀਜ਼ਾ ਬਾਲਬਨਲੀਲਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 20 ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":3" /><ref name=":6">{{Cite book|location=London}}</ref> ਫ਼ਿਨਡਲੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਮਿਤੀ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸਲੀਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਲੀਮ ਲਈ ਇਹ ਚਰਿੱਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਗਿਆਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਲੀਮ ਅਤੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।<ref name=":3" /> ਖਾਲਿਦ ਲਤੀਫ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ ਤਾਜ ਦੇ 1922 ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਅਨਾਰਕਲੀ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗਲਪ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":2" /> ===== ਪ੍ਰਿੰਸ ਦਾਨੀਆਲ ਦੀ ਮਾਂ ===== ਉਪਰੋਕਤ ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ, 'ਦ ਲਾਸਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਃ ਦ ਲਾਈਵਜ਼ ਐਂਡ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਗ੍ਰੇਟ ਮੁਗਲਜ਼' ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਬਰਾਹਮ ਏਰਾਲੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ "ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਸਲੀਮ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਟਕਰਾਅ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨਾਰਕਲੀ ਪ੍ਰਿੰਸ [[ਦਾਨਿਆਲ ਮਿਰਜ਼ਾ|ਦਾਨੀਆਲ ਮਿਰਜ਼ਾ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।<ref name=":4">{{Cite book|location=New Delhi}}</ref> ਏਰਾਲੀ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਲੀਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਦੇ ਸੰਤਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਪਾਗਲ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਿਆ। ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਲੀਮ ਨੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਪਰ ਖੁਦ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਘੁਸਪੈਠਿਯਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ।<ref name=":4"/> ਸਮਰਾਟ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ "ਘੁਸਪੈਠਿਯੇ" ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਪਾਗਲ ਆਦਮੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":4" /> ਸੁਭਾਸ਼ ਪਰਿਹਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਏਰਾਲੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸ ਦਾਨੀਆਲ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ 1596 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਬਰ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ।<ref name=":9"/> ===== ਨੂਰ ਜਹਾਂ ===== ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਸ਼ੇਰ ਅਫਗਾਨ ਦੀ 1607 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਕੁਤੁਬੁਦੀਨ ਕੋਕਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਝੜਪ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 25 ਮਈ 1611 ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref name=":8" /><ref name=":63">{{Cite book|location=London}}</ref> ਮਸੂਦੁਲ ਹਸਨ ਅਤੇ ਲੀਜ਼ਾ ਬਾਲਬਨਲੀਲਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":8">{{Cite book|location=New Delhi}}</ref> ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰਾਮ ਨਾਥ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਣਜਾਣ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੇਰ ਅਫਗਾਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ 1599 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਗਭਗ 22 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਨਾਥ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ ਹੋਵੇਗੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਕਬਰ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":10">{{Cite book|location=New Delhi|deadurl=Ram Nath}}</ref> ਨਾਥ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੇਨੀਪ੍ਰਸਾਦ ਵਰਗੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹਨ। ਨਾਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡੀ ਲੈਟ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਯਾਤਰੀ ਪੇਲਸਰਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਅਫਗਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਹੋਰ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":10" /> ਨਾਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਲਈ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ (1607) ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=":10" />{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2023}} ਹਸਨ ਅਤੇ ਬਾਲਬਨਲੀਲਾਰਸੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਥਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਝੂਠੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ 40 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ।<ref name=":8"/><ref name=":63"/> ਅਰਚਨਾ ਗਰੋਡੀਆ ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਅਫਗਾਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਮੇਵਾੜ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਅਫਗਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਿਤਾਬ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=11 February 2012 |title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history |url=http://beta.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history |access-date=2013-09-05}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਲੀਮ (ਜਹਾਂਗੀਰ) ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਯਾਦ</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]</sup> ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 18 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1645 ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ [[ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਬਾਗ|ਸ਼ਾਹਦਰਾ]] ਵਿਖੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ [[ਨੂਰਜਹਾਂ ਦਾ ਮਕਬਰਾ|ਕਬਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=11 February 2012 |title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history |url=http://beta.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history |access-date=2013-09-05}}</ref> ==== ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰਾਮ ਨਾਥ ਦੀ ਰਾਏ ==== ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਰ. ਨਾਥ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕੋਈ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਅਨਾਰਕਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਇੱਕ ਕਬਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੋਹੇ ਨੂੰ ''[[ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ|ਮਜਨੂਨ]]'' ਪਿਛੇਤਰ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name=":5">{{Cite web |last=Parihar |first=Subhash |date=2000-04-08 |title=The Tribune - Windows - Featured story |url=https://www.tribuneindia.com/2000/20000408/windows/main5.htm |access-date=2022-07-21 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈਃ<blockquote>ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਆਪਣੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ''ਯਾਰ'' ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ''ਮਜਨੂਨ'' ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇਗਾ। ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ? ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਹੋਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਥੋੜਾ ਕਾਵਿਕ ਵੀ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਅਸਫਲ ਰੋਮਾਂਸ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ... ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਸਾਲ 1599 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਨਾਖੁਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਰੁਨਿਸਾ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੂਰਜਹਾਂ ਬੇਗਮ) ਦਾ ਵੀ ਉਸੇ ਸਾਲ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਰੋਮਾਂਸ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਕੋਮਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਕਬਰ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਤੱਕ ਗਿਆ।<ref name=":5"/><ref name=":11"/> </blockquote> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] rgjvzsmihwvj9hr2bwfr2ol2gvt0leq 0 24328 851048 837956 2026-11-02T20:09:50Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851048 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ<br>ਅਕਬਰ | title = | image = Govardhan. Akbar With Lion and Calf ca. 1630, Metmuseum (cropped).jpg | succession = [[File:Flag of the Mughal Empire.svg|border|22x20px]] ਤੀਜਾ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] | reign = 11 ਫਰਵਰੀ 1556 – 27 ਅਕਤੂਬਰ 1605<ref name=Eraly04>{{cite book|last=Eraly|first=Abraham|title=The Mughal Throne: The Saga of India's Great Emperors|year=2004|publisher=Phoenix|isbn=9780753817582|pages=115, 116|edition=}}</ref><ref>{{cite web|title=Akbar (Mughal emperor)|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/11421/Akbar|publisher=Encyclopedia Britannica Online|accessdate=18 January 2013}}</ref> | coronation = 14 ਫਰਵਰੀ 1556<ref name=Eraly04/> | Full title = | predecessor = [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] | successor = [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] | regent = [[ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਨ]] (1556–1560) | spouse = {{unbulleted list| {{Marriage|[[ਰੁਕਾਇਆ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ]]|1556}}<ref name="Thackston1999p437">{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler M. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |page=437 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Ruqayya-Sultan Begam, the daughter of Mirza Hindal and wife of His Majesty Arsh-Ashyani [Akbar], had passed away in Akbarabad. She was His Majesty's chief wife. Since she did not have children, when Shahjahan was born His Majesty Arsh-Ashyani entrusted that "unique pearl of the caliphate" to the begam's care, and she undertook to raise the prince. She departed this life at the age of eighty-four.}}</ref> |{{Marriage|[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ]]|1561}} |{{Marriage|[[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ]]|1562}}<ref name="farishta">{{cite book|last1=Hindu Shah|first1=Muhammad Qasim|title=Gulshan-I-Ibrahimi|volume=2|date=1595–1612|page=223|quote=Akbur, after this conquest, made pilgrimage to Khwaja Moyin-ood-Deen Chishty at Ajmere and returned to Agra; from whence he proceeded to visit the venerable Sheikh Sulim Chishty, in the village of Seekry. As all the king's children had hitherto died, he solicited the Sheikh's prayers, who consoled him, by assuring him he would soon have a son, who would live to a good old age. Shortly after, his favourite sooltana, being then pregnant, on Wednesday the 17th of Rubbee-ool-Awul, in the year 997 was delivered of a son, who was called Sulim.}}</ref> <ref name=jlmehta>{{cite book|last1=Mehta|first1=J.L.|title=Advance Study in the history of Medieval India:Mughal Empire|volume=II|publisher=Sterling Publisher Private Limited|year=1981|isbn=8120704320|quote=Bihari Mal gave rich dowry to his daughter and sent his son Bhagwan Das with a contingent of Rajput soldiers to escort his newly married sister to Agra as per Hindu custom. Akbar was deeply impressed by the highly dignified, sincere and princely conduct of his Rajput relations. He took Man Singh, the youthful son of Bhagwant Das into the royal service. Akbar was fascinated by the charm and accomplishments of his Rajput wife; he developed real love for her and raised her to the status of chief queen. She came to exercise profound impact on socio-cultural environment of the entire royal household and changed the lifestyle of Akbar. Salim (later Jahangir), heir to the throne, was born of this wedlock on 30th August, 1569.}}</ref> }} | spouse-type = ਰਾਣੀਆਂ | spouses-type = ਪਤਨੀਆਂ | spouses = {{unbulleted list| |{{Marriage|ਰਾਜ ਕੁੰਵਾਰੀ|1570}} |{{Marriage|ਨਥੀ ਬਾਈ|1570}} |{{Marriage|ਭਾਕਰੀ ਬੇਗਮ|1572}} |{{Marriage|ਕਾਸੀਮਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ|1575}} |ਗੌਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ |ਬੀਬੀ ਦੌਲਤ ਸ਼ਾਦ |ਰੁਕਮਾਵਤੀ |''[[#ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਰਖੇਲਾਂ|ਅਤੇ ਹੋਰ]]''}} | issue = [[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ#ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ|ਹਸਨ ਮਿਰਜ਼ਾ]]<br/>[[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ#ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ|ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ]]<br/>[[ਜਹਾਂਗੀਰ]]<br/>[[ਮੁਰਾਦ ਮਿਰਜ਼ਾ (ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ)|ਮੁਰਾਦ ਮਿਰਜ਼ਾ]]<br/>[[ਦਾਨਿਆਲ ਮਿਰਜ਼ਾ]]<br/>[[ਫਾਤਿਮਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]]<br/>[[ਅਰਾਮ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]]<br/>[[ਸ਼ਕਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]]<br/>ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖਾਨਮ | house = [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਬਾਬਰ ਦਾ ਘਰ]] | father = [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] | mother = [[ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]]<ref>[http://www.google.com.pk/imgres?q=akbarnama&hl=en&biw=1024&bih=673&tbm=isch&tbnid=ZV3LjbwYAx0Q1M:&imgrefurl=http://collections.vam.ac.uk/item/O9283/painting-akbars-mother-travels-by-boat/&docid=roKrcHUoKz9a5M&w=498&h=768&ei=VIiFTrXVPMPf4QTGspWHDw&zoom=1&iact=hc&vpx=316&vpy=157&dur=12469&hovh=279&hovw=181&tx=129&ty=197&page=3&tbnh=143&tbnw=95&start=41&ndsp=21&ved=1t:429,r:9,s:41 Google Images<!-- Bot generated title -->]</ref> | birth_date = {{birth date|1542|10|25|df=y}}<ref>{{cite web | url=http://www.historyorb.com/birthdays/october/15 | title=Famous Birthdays on 15th October | accessdate=21 October 2012}}</ref> | birth_place = [[ਅਮਰਕੋਟ]], [[ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ]] (ਹੁਣ [[ਉਮੇਰਕੋਟ]], [[ਸਿੰਧ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | death_date = {{death date and age|1605|10|27|1542|10|25|df=y}} | death_place = [[ਫ਼ਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ]], [[ਆਗਰਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]) | date of burial = | place of burial = [[ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ|ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਸਿਕੰਦਰਾ]], [[ਆਗਰਾ]] | religion = [[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]],<ref>{{cite book|last=Eraly|first=Abraham|title=Emperors of the Peacock Throne : The Saga of the Great Mughals|url=https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral|year=2000|publisher=Penguin books|isbn=9780141001432|page=[https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/189 189]|edition=}}</ref> <br>[[ਦੀਨ-ਏ-ਇਲਾਹੀ]] | caption = [[ਗੋਵਰਧਨ (ਮੁਗਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰ)|ਗੋਵਰਧਨ]] ਦੁਆਰਾ ਅਕਬਰ, {{ਲਗਭਗ|1630}} }} '''ਅਬੂਲ-ਫਤਿਹ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ'''<ref name=Britannica>{{cite web |last1=Ballhatchet |first1=Kenneth A. |title=Akbar |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar |website=Encyclopædia Britannica |access-date=17 July 2017 |language=en}}</ref> (25 ਅਕਤੂਬਰ 1542{{efn|name=birth}} – 27 ਅਕਤੂਬਰ 1605),<ref name="iranicaonline1">{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india |title=Akbar I |publisher=[[Encyclopaedia Iranica]] |date=29 July 2011 |access-date=18 January 2014}}</ref><ref name=":0">{{cite web |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199546091.001.0001/acref-9780199546091-e-209 |title=Akbar I |publisher=Oxford Reference |date=17 February 2012 |doi=10.1093/acref/9780199546091.001.0001 |isbn=9780199546091}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fazl |first=Abul |title=The Akbarnama |year=1907 |url=https://archive.org/details/dli.csl.7334 |publisher=ASIATIC SOCIETY OF BENGAL |pages=[https://archive.org/details/dli.csl.7334/page/n147 139]–140 |translator-last=Beveridge |translator-first=Henry}}</ref> '''ਅਕਬਰ ਮਹਾਨ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ<ref>{{cite journal |last=Syed |first=Jawad |title=Akbar's multiculturalism: lessons for diversity management in the 21st century |journal=Canadian Journal of Administrative Sciences |volume=28 |issue=4 |doi=10.1002/CJAS.185 |year=2011 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd. |page=404}}</ref> ({{lang-fa|{{nq|اکبر اعظم}}}} {{IPA-fa|akbarɪ azam}}), ਅਤੇ '''ਅਕਬਰ ਪਹਿਲੇ''' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ({{IPA-fa|akbar}}),<ref name=time/> ਤੀਜਾ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1556 ਤੋਂ 1605 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਹੁਮਾਯੂੰ, ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਡੋਮੇਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਜਰਨੈਲ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਮੁਗਲ ਫੌਜੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦਬਦਬੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੂਰੇ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਜਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਕਬਾਇਲੀ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੁਗਲ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੋਈ। ਅਕਬਰ ਖੁਦ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਯੂਨਾਨੀ, ਲਾਤੀਨੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ 24,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਿਲਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਅਨੁਵਾਦਕ, ਕਲਾਕਾਰ, ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਰ, ਲਿਖਾਰੀ, ਬੁੱਕਬਾਈਂਡਰ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="Murray, Stuart 2009">Murray, Stuart. 2009. The library: an illustrated history. Chicago, ALA Editions</ref> ਅਕਬਰ ਨੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।{{sfn|Wiegand|Davis|1994|p=273}} ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਕੂਲ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਤਾਬੀ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਾ ਬਣਨ ਲਈ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Murray, Stuart 2009" /> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਕਵੀਆਂ, ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ। ਦਿੱਲੀ, ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਿਖੇ ਅਕਬਰ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਕਲਾ, ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਤਿਮੁਰਿਦ ਅਤੇ ਪਰਸੋ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਭਾਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ, ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਇੰਡੋ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉਭਰਿਆ। ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਏਕਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੀਨ-ਏ-ਇਲਾਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਰੋਸਟ੍ਰੀਅਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਟੈਕਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੂਲ ਪਰਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਦੇਸੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਸਾਮਰਾਜ ਉਸਦੀ ਪਰਜਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸਲੀਮ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦੁਆਰਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ। ==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ== ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ 1539 ਤੋਂ 1541 ਵਿੱਚ ਚੌਸਾ ਅਤੇ ਕਨੌਜ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰਿਆ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਿੰਧ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ।<ref name="Multiple5">{{cite book|author=Banjerji, S.K.|title=Humayun Badshah|url=https://archive.org/details/humayunbadshah035068mbp|publisher=Oxford University Press|year=1938}}</ref> ਉੱਥੇ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ 14 ਸਾਲਾ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ, ਸ਼ੇਖ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਜਾਮੀ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹਿੰਦਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਇੱਕ ਫਾਰਸੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਹਿਆ। ਜਲਾਲ ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ ਦਾ ਜਨਮ ਅਗਲੇ ਸਾਲ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1542 (ਰਜ਼ਬ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, 949 ਏ.) ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ (ਅਜੋਕੇ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਅਮਰਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸਾਦ।{{efn|name=birth|ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰੋਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ [[ਅਬੂਲ-ਫਜ਼ਲ]], ਅਕਬਰ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਮ ਅਤੇ ਮਿਤੀ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ ਅਤੇ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1542 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਜੌਹਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਵਿੰਸੇਂਟ ਆਰਥਰ ਸਮਿਥ]] ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਬਰ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਨਵੰਬਰ 1542 ([[ਸ਼ਾਬਾਨ]] ਦੇ ਚੌਦਵੇਂ ਦਿਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਸੀ) ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਦਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ("ਧਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚੰਦ") ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਮਿਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਰਚ 1546 ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸੁੰਨਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਜਲਾਲ ਉਦ-ਦੀਨ ("ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ") ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{harvnb|Smith|1917|pp=18–19}}</ref>}}<ref name=":0" /><ref>{{harvnb|Smith|1917|pp=12–19}}</ref> [[File:Akbar.jpg|thumb|left|upright|ਅਕਬਰ ਇੱਕ ਲੜਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ]] ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਅਕਬਰ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਦੌੜਨਾ ਅਤੇ ਲੜਨਾ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਦਲੇਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਾ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਂ ਲਿਖਣਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਇਹ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ।<ref name="AknamaVolI">{{cite book|author=Fazl, Abul|title=Akbarnama Volume I}}</ref><ref>{{harvnb|Smith|1917|p=22}}</ref> 20 ਨਵੰਬਰ 1551 ਨੂੰ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਹਿੰਦਾਲ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮਰ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।<ref name=Erskine>{{cite book|last=Erskine|first=William|title=A History of India Under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun, Volume 2|year=1854|publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans|isbn=978-1108046206|pages=403, 404}}</ref> ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਹਿੰਦਾਲ ਦੀ ਧੀ, ਰੁਕਈਆ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref name="Sterling Publishers Pvt. Ltd">{{cite book |last1=Mehta |first1=Jaswant Lal |year=1984 |orig-year=First published 1981 |title=Advanced Study in the History of Medieval India |url=https://books.google.com/books?id=-TsMl0vSc0gC&pg=PG189 |volume=II |edition=2nd |publisher=Sterling Publishers |isbn=978-81-207-1015-3 |oclc=1008395679 |page=189}}</ref> ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਹਿੰਦਾਲ ਅਤੇ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਗੀਰ ਉਸਦੇ ਭਤੀਜੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਸਦਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="auto">{{cite book |last=Ferishta |first=Mahomed Kasim |title=History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Till the Year AD 1612 |year=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05555-0 |page=169}}</ref> ਅਕਬਰ ਦਾ ਰੁਕਈਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।<ref name="Eraly 2000 123, 272">{{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=Emperors of the Peacock Throne : the saga of the great Mughals |url=https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral |year=2000 |publisher=Penguin books |isbn=978-0141001432 |pages=[https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/123 123], 272}}</ref> ਉਹ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਸੀ।<ref name="Sang-E-Meel Pub">{{cite book |last1=Schimmel |first1=Annemarie |editor-last=Waghmar |editor-first=Burzine K. |translator-last=Attwood |translator-first=Corinne |title=The empire of the Great Mughals : history, art and culture |date=2005 |publisher=Sang-E-Meel Pub. |location=Lahore |isbn=978-1861891853 |page=[https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/149 149] |edition=Revised |url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/149}}</ref><ref name="Thackston1999p437" /> ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ 1555 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੱਤ ਲਿਆ,<ref>{{cite journal |title=Akbar, the Great Mughal |url=https://www.nature.com/articles/150600b0 |access-date=31 January 2021 |journal=Nature |date=21 November 1942 |volume=150 |issue=3812 |pages=600–601 |language=en |doi=10.1038/150600b0|bibcode=1942Natur.150R.600. |s2cid=4084248 }}</ref> ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਮੌਤ ਨੂੰ ਛੁਪਾਇਆ। ਅਕਬਰ ਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ 1556 ਨੂੰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="India Today">{{cite news |title=Remembering Akbar the Great: Facts about the most liberal Mughal emperor |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/akbar-the-great-348793-2016-10-27 |access-date=31 January 2021 |work=India Today |date=27 October 2016 |language=en}}</ref> ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਗ਼ਲ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ। ਕਲਾਨੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, 14 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://punjabgovt.nic.in/government/gurdas1.GIF |title=Gurdas |publisher=[[Government of Punjab (India)|Government of Punjab]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527210721/http://punjabgovt.nic.in/government/gurdas1.GIF |archive-date=27 May 2008 |access-date=30 May 2008}}</ref><ref>[http://gurdaspur.nic.in/html/profile.htm#history History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050802074716/http://gurdaspur.nic.in/html/profile.htm#history|date=2 August 2005}} [[Gurdaspur district]] website.</ref> ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਹਾਂਸ਼ਾਹ ("ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ" ਲਈ ਫ਼ਾਰਸੀ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="India Today"/> ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਤਰਫੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।<ref>{{harvnb|Smith|2002|p=337}}</ref> == ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ == === ਫੌਜੀ ਕਾਢਾਂ === [[File:India in 1605.jpg|thumb|ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ (ਪੀਲਾ)]] ਅਕਬਰ ਕੋਲ ਅਜੇਤੂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="India Today"/><ref name="Lal">{{Cite book |last=Lal |first=Ruby |url=https://books.google.com/books?id=B8NJ41GiXvsC&pg=PA140 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-85022-3 |page=140}}</ref> ਇਸ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਢਾਂਚਾਗਤ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਕੈਲੀਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸੀ।<ref name="Kulke">{{Cite book | publisher = Routledge | page = 205|url=https://books.google.com/books?id=V73N8js5ZgAC&pg=PA205|isbn=978-0-415-32920-0 | last = Kulke | first = Hermann | title = A history of India | year = 2004 }}</ref> ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਸਬਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰਹੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Kulke"/> ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੋਪਾਂ, ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Lal"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਵੀ ਮੈਚਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਖਰੀਦ ਵਿੱਚ ਓਟੋਮਾਨਸ, ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ।<ref name="Schimmel">{{Cite book | publisher = Reaktion Books | page = [https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/88 88]|url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne| url-access = registration |isbn=978-1-86189-185-3 | last = Schimmel | first = Annemarie | title = The Empire of the Great Mughals: History, Art, and Culture | year = 2004 }}</ref> ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਥਿਆਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਉੱਤਮ ਸਨ ਜੋ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ, ਜਾਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।<ref name="Richards1">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | page = 288|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA288|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> ਇਹਨਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ, ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ "ਤੁਰਕੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [ਭਾਰਤ] ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹੋਣ।"<ref name="Elgood">{{Cite book | publisher = I.B. Tauris | page = 135|url=https://books.google.com/books?id=epaMx7jSZjIC&pg=PA135|isbn=978-1-85043-963-9 | last = Elgood | first = Robert | title = Firearms of the Islamic World | year = 1995 }}</ref> ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਗਨਪਾਉਡਰ ਸਾਮਰਾਜ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Gommans">{{Cite book | publisher = Routledge | page = 134|url=https://books.google.com/books?id=HSWlKB1nylkC&pg=PA134|isbn=978-0-415-23988-2 | last = Gommans | first = Jos | title = Mughal Warfare: Indian Frontiers and High Roads to Empire, 1500–1700 | year = 2002 }}</ref> === ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ === [[File:Kaiser Akbar bändigt einen Elefanten.jpg|thumb|upright|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ]] ਅਕਬਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸਫਾਵਿਦ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਆਗਰਾ 'ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਾਂ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਲੜਕੇ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। . ਅਕਬਰ ਦੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗੜ੍ਹ, ਜੋ ਕਿ ਬਦਖ਼ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਤੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Eraly1">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | pages = 118–124|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA118|isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2000 }}</ref> ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਰੀਜੈਂਟ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਕੌਂਸਲ ਬੁਲਾਈ, ਤਾਂ ਅਕਬਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਆਖਰਕਾਰ ਰਈਸ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਤੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੁਗਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਸ਼ਾਸਕ ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਰਚ ਕਰਨਗੇ। ਦਿੱਲੀ ਤਰਦੀ ਬੇਗ ਖਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Eraly1"/> ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਅਕਬਰ ਲਈ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Harvnb|Majumdar|1974|p=104|ps=: "But the arch-enemy was neither Sikandar, who had become a spent force after Māchīwārā and Sirhind"}}</ref> ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਿਆ।{{citation needed|date=July 2020}} ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਧਮਕੀ ਹੇਮੂ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਸੁਰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Eraly1"/> ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਹੇਮੂ ਦੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਮੁੜ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ।<ref>{{Harvnb|Chandra|2007|pp=226–227}}</ref> ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੇ 5 ਨਵੰਬਰ 1556 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹੇਮੂ ਅਤੇ ਸੁਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।<ref name="Panipat">{{harvnb|Chandra|2007|p=227}}</ref> ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਗਰਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਤੇ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਆਏ, ਜੋ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards2">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 9–13|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA13|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> ਅਗਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬੰਗਾਲ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1558 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਜਮੇਰ, ਜੋ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦਾ ਅਪਰਚਰ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref name="Richards2"/> ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਗੜ੍ਹ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।<ref name="Richards2"/> ਸ਼ਾਹੀ ਬੇਗਮਾਂ, ਮੁਗਲ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਲਿਆਏ ਗਏ ਸਨ - ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ, ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਸੈਟਲ ਹੋ ਸਕਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਿਸ ਦੇ ਉਹ ਆਦੀ ਸਨ"<ref name="Eraly1"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹਨ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ, ਬਾਬਰ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬੰਦੋਬਸਤਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਸਥਾਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਵੀ ਸਨ।<ref name="Eraly1"/><ref name="Richards2"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਤੈਮੂਰਿਡ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{New Cambridge History of Islam|volume=3}}</ref> === ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ === [[File:Prince Akbar and Noblemen Hawking, Probably Accompanied by His Guardian Bairam Khan.jpg|thumb|upright|ਅਕਬਰ ਆਪਣੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਗਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਈਸ ਨਾਲ ਬਾਜ਼]] 1559 ਤੱਕ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Richards3">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 14–15|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA14|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕਬਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰੀਜੈਂਟ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦਾਂ ਨੇ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Richards3"/> ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਰਾਟ, ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪਾਲਕ ਮਾਂ, ਮਹਿਮ ਅੰਗਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1560 ਦੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੱਜ ਲਈ ਮੱਕਾ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="expansion">{{harvnb|Smith|2002|p=339}}</ref> ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਮੱਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Panipat"/> ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਧੀਨਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਦਿੱਤਾ; ਬੈਰਾਮ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਚੁਣਿਆ।<ref>{{harvnb|Chandra|2007|p=228}}</ref> ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੱਕਾ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਅਫਗਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਜੀ ਬਦਲਾਖੋਰੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards3"/> 1560 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="Richards3"/> ਉਸਦੇ ਪਾਲਕ ਭਰਾ, ਆਦਮ ਖਾਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਕਮਾਂਡਰ, ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਮੁਗਲ ਜਿੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕ, ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦੁਰ, ਸਾਰੰਗਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਰਮ, ਖਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards3"/> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤਬਾਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਾਲਕ ਭਰਾ ਨੇ ਸਾਰੀ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤੀ ਗੜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਯਦ, ਜੋ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ, ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ।<ref name="Richards3"/> ਅਕਬਰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਦਮ ਖਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬੇਰਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards3"/> ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਨੇ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਲਵੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਰਾਜ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਭੇਜੀ।<ref name="Richards3"/> ਮਾਲਵਾ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਵੀਨਤਮ ਸਾਮਰਾਜੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸੂਬਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1570 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Richards3"/> [[File:Young Abdul Rahim Khan-I-Khana being received by Akbar, Akbarnama.jpg|thumb|upright|left|ਨੌਜਵਾਨ ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਖਾਨ-ਏ-ਖਾਨਾ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ]] ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਮ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ 1562 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਦਮ ਖਾਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੱਤ ਤੋਂ ਮਹਿਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਦਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਹੁਣ ਅਤਿ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਰਜਾ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="Richards3"/> ਉਸਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਹੁਦੇ ਬਣਾਏ; ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Richards3"/> ਜਦੋਂ 1564 ਵਿੱਚ ਉਜ਼ਬੇਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਅਕਬਰ ਨੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਹਰਾਇਆ।<ref name="Eraly2">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | pages = 140–141|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA140|isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2000 }}</ref> ਉਸਨੇ ਬਾਗੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਿਆ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਜੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਬਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈ ਉਜ਼ਬੇਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਗੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਹੇਠ ਮਿੱਧਿਆ ਗਿਆ।<ref name="Eraly2"/> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਅਕਬਰ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਜੋ ਆਗਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਗੀਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਵੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Eraly2"/> 1566 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ।<ref name="Eraly2"/> 1564 ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ, ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਗੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਕਾਰਨ ਮੁਗਲਾਂ ਲਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲਾ ਸੀ।<ref name="Richards4">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 17–21|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA17|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> ਇਸ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀਰ ਨਾਰਾਇਣ, ਇੱਕ ਨਾਬਾਲਗ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਦੁਰਗਾਵਤੀ, ਗੋਂਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਯੋਧਾ ਰਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly2"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਜ਼ਬੇਕ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਕਾਰਾ ਦੇ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਆਸਫ ਖਾਨ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly2"/><ref name="Chandra">{{Cite book | publisher = Har-Anand Publications | pages = 105–106|url=https://books.google.com/books?id=0Rm9MC4DDrcC&pg=PA105|isbn=978-81-241-1066-9 | last = Chandra | first = Satish | author-link = Satish Chandra (historian) | title = Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II | year = 2005 }}</ref> ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਨੇ ਦਮੋਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਾ ਵੀਰ ਨਾਰਾਇਣ ਚੌਰਾਗੜ੍ਹ, ਗੋਂਡਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲੇ ਦੇ ਪਤਨ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Chandra"/> ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਦੌਲਤ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਅਣਗਿਣਤ ਰਕਮ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ 1000 ਹਾਥੀ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ। ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਕਮਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Chandra"/> ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪਤੀ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਲਵੇ ਵਾਂਗ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਾਲਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕੀਤਾ। ਆਸਫ ਖਾਨ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਜ਼ਾਨਾ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ 200 ਹਾਥੀ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਹਿਸਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪਿਛਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Chandra"/> ==== ਅਕਬਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ==== 1564 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਉਦੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਦਿੱਲੀ ਨੇੜੇ ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਕਾਤਲ ਨੇ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ। ਤੀਰ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ। ਕਾਤਲ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੋਸ਼ੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸ਼ਰਫੂਦੀਨ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਸੀ, ਜੋ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਈਸ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web |last1=Irfan |first1=Lubna |title=The Woman Whose Downfall Nearly Killed Akbar |url=https://thewire.in/history/mughal-emperor-akbar-maham-anga-assassination-attempt |publisher=TheWire |access-date=11 May 2020}}</ref> === ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦੀ ਜਿੱਤ === [[File:Akbar shoots Jaimal at the siege of Chitor.jpg|thumb|upright|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ 1568 ਵਿੱਚ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਯੋਧਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।]] [[File:Bullocks dragging siege-guns up hill during the attack on Ranthambhor Fort.jpg|thumb|upright|1568 ਵਿੱਚ ਰਣਥੰਭੋਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਾਲੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋਏ ਬਲਦ।]] ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਡੋ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜੇਕਰ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਵਿਚ ਸੱਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਕੇਂਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ।<ref name="Chandra"/> ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੇਵਾਤ, ਅਜਮੇਰ ਅਤੇ ਨਾਗੋਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards2"/><ref name="Eraly2"/> ਹੁਣ, ਅਕਬਰ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 1561 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Richards4"/> ਬਹੁਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ; ਮੇਵਾੜ ਅਤੇ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਉਦੈ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਸੇਨ ਰਾਠੌਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਾਹੀ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹੇ।<ref name="Eraly2"/> ਰਾਣਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਸਿਸੋਦੀਆ ਸ਼ਾਸਕ, ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1527 ਵਿੱਚ ਖਾਨਵਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Eraly2"/> ਸਿਸੋਦੀਆ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਤਮ ਰਸਮੀ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।{{Citation needed|date=April 2022}} ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਜਪੂਤ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="Eraly2"/> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਕਬਰ, ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿਚ, ਅਜੇ ਵੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਈ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name="Eraly2"/> 1567 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਮੇਵਾੜ ਵਿੱਚ ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਮੇਵਾੜ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਹੁਤ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਗਰਾ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਦੋ ਰਾਜਪੂਤ ਯੋਧਿਆਂ, ਜੈਮਲ ਅਤੇ ਪੱਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਵਾੜ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="earlyconquest">{{harvnb|Chandra|2007|p=231}}</ref> ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰਵਰੀ 1568 ਵਿਚ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਬਚੇ ਹੋਏ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ 30,000 ਗੈਰ-ਲੜਾਈ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਟਾਵਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।<ref name="chittor">{{harvnb|Smith|2002|p=342}}</ref><ref>{{cite book|last=Chandra |first=Satish|title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part I |publisher=Har-Anand Publications|isbn=81-241-0522-7|page=107|year=2001}}</ref> ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪਈ ਲੁੱਟ ਸਾਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite book|author=Payne, Tod|year=1994|publisher=[[Asian Educational Services]] |isbn=81-206-0350-8|title=Tod's Annals of Rajasthan: The Annals of Mewar|url=https://archive.org/details/todsannalsofraja00chpa|page=[https://archive.org/details/todsannalsofraja00chpa/page/70 71]}}</ref> ਉਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਆਗਰਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਉਣ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ 'ਤੇ, ਹਾਥੀਆਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਜੈਮਲ ਅਤੇ ਪੱਟਾ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="Eraly3">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | page = 11 |url=https://books.google.com/books?id=76daSuNVMTcC |isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = The Mughal World | year = 2007 }}</ref> ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਮੇਵਾੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਾੜੀ ਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਉਸਨੂੰ ਰਹਿਣ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ।<ref name="Eraly4">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | pages = 143–147|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA143|isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2000 }}</ref> ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1568 ਵਿੱਚ ਰਣਥੰਭੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਮੁਗਲ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਰਣਥੰਭੋਰ ਨੂੰ ਹਾਡਾ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Eraly4"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।<ref name="Eraly4"/> ਅਕਬਰ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Eraly4"/> ਸਿਰਫ਼ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name="Eraly4"/> ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1576 ਵਿੱਚ ਹਲਦੀਘਾਟੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly4"/> ਅਕਬਰ 1569 ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ, 23 ਮੀਲ (37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਡਬਲਯੂ.ਐੱਸ.ਡਬਲਯੂ. ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਏਗਾ। ਇਸਨੂੰ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ("ਜਿੱਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book |author=Hastings, James |year=2003 |publisher=[[Kessinger Publishing]] |isbn=0-7661-3682-5 |title=Encyclopedia of Religion and Ethics Part 10}}</ref> ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੁਗਲਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Rana-Pratap-Singh |title=Rana Pratap Singh &#124; Indian ruler |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> === ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ === [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|upright|13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਕਬਰ ਦਾ ਦਰਬਾਰ, ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਕੰਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ: ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਦਰਬਾਰੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਚਹੇਤਾ ਸੀ। ਅਕਬਰਨਾਮੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ]] ਅਕਬਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਫੌਜੀ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।<ref name="Eraly4"/> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਜਰਾਤ ਬਾਗ਼ੀ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਆਸਤਾਂ ਲਈ ਪਨਾਹਗਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ, ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਸੁਲੇਮਾਨ ਖਾਨ ਕਰਾਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਜਰਾਤ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਿਆ।<ref name="Eraly4"/> ਗੁਜਰਾਤ, ਇਸਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਤਪਾਦਨ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਸਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਹਨ।<ref name="Eraly4"/><ref name="Gujarat1">{{harvnb|Chandra|2007|p=232}}</ref> ਅਕਬਰ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇੰਡੋ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸੀ।<ref name="Richards5">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | page = 32|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA32|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਬਾਗੀ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੱਖਣੀ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਸੱਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਸੀ।<ref name="Eraly4"/> 1572 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1573 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ। ਸੂਰਤ, ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਟਵਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਲਿਆ।<ref name="Eraly4"/> ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਸ਼ਾਹ ਤੀਜਾ, ਮੱਕੀ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਫੜਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਭੱਤੇ ਨਾਲ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="Eraly4"/> ਗੁਜਰਾਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬੁਲੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਵਾਇਆ, ਪਰ ਇਦਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਫਗਾਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Richards5"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚਿਆ - ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੇ ਹਫ਼ਤੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ ਫਿਰ 2 ਸਤੰਬਰ, 1573 ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਬਾਗੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਟਾਵਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਅਧੀਨਗੀ ਮੁਗਲਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ; ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਖਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਬਰ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।<ref name="Eraly4"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਫਗਾਨ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਹੁਣ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਅਫਗਾਨ ਸਰਦਾਰ ਸੁਲੇਮਾਨ ਖਾਨ ਕਰਾਨੀ, ਜਿਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਲੇਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਾਊਦ ਖਾਨ, ਜੋ ਕਿ 1572 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਹੋਰ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="Eraly5">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | pages = 148–154|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA148|isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2000 }}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਲੇਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਖੁਤਬਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਦਾਊਦ ਖਾਨ ਨੇ ਰਾਇਲਟੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਖਤਬਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਮੁਨੀਮ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਾਊਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਖ਼ੁਦ ਬੰਗਾਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।<ref name="Eraly5"/> ਇਹ ਪੂਰਬ ਵਿਚਲੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ।<ref name=" Pletcher">{{Cite book | publisher = The Rosen Publishing Group | page = 170|url=https://books.google.com/books?id=1rk63MOPD6gC&pg=PA170|isbn=978-1-61530-201-7 | last = Pletcher | first = Kenneth | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2010 }}</ref> 1574 ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਦਾਊਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਪਟਨਾ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ।<ref name="Eraly5"/> ਅਕਬਰ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1575 ਵਿਚ ਤੁਕਾਰੋਈ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਜੋ ਦਾਊਦ ਖਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਸਨ, ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਕਰਾਣੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉੜੀਸਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਾਊਦ ਖਾਨ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮੁਗਲ ਜਰਨੈਲ, ਖਾਨ ਜਹਾਨ ਕੁਲੀ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਦਾਊਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਮੁਗਲ ਰਾਜਧਾਨੀ ਟਾਂਡਾ ਵਿਖੇ ਗਿਬਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly5"/> === ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮੁਹਿੰਮਾਂ === ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਘਰੇਲੂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1581 ਤੱਕ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਤੋਂ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੁਗਲ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਉਲਟ, ਹੁਣ ਸਮੱਸਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸੀ। ਉਹ, ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਠੰਡ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ।" ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਵਾਇਤੀ ਵਰਜਿਤ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਗਸਤ 1581 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਰਿਹਾ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਬਖਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਅਸਲ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ; ਬਖਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, 1585 ਵਿੱਚ, ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੂਬੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly5"/> ਕਾਬੁਲ ਮੁਹਿੰਮ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ।<ref name="The Age of Akbar">{{cite web |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part2_11.html|title=The Age of Akbar|publisher=columbia.edu |access-date=31 May 2013}}</ref> ਤੇਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, 1585 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅਕਬਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਗਿਆ।<ref name="The Age of Akbar"/> ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Eraly5"/> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਸ਼ੇਬਾਨੀਦ, ਇੱਕ ਕਾਬਲ ਫੌਜੀ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਤਿਮੂਰਿਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਦਖਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਲਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਉਜ਼ਬੇਕ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।<ref name="Eraly5"/><ref name="Dani">{{Cite book | publisher = UNESCO | pages = 276–277|url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&pg=PA276|isbn=978-92-3-102719-2 | last = Dani | first = Ahmad Hasan Dani |author2=Chahryar Adle|author3=Irfan Habib | title = History of Civilizations of Central Asia: Development in Contrast: From the Sixteenth to the Mid-Nineteenth Century | year = 2002 }}</ref> ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਅਫਗਾਨ ਕਬੀਲੇ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਸਨ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਜੌਰ ਅਤੇ ਸਵਾਤ ਦੇ ਯੂਸਫਜ਼ਈਆਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀਆ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ, ਬਯਾਜ਼ੀਦ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ।<ref name="The Age of Akbar"/> ਉਜ਼ਬੇਕ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref name="Richards6">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 49–51|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA49|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> 1586 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਫਾਵਿਦ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਖੁਰਾਸਾਨ ਉੱਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ।<ref name="Richards6"/> ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਫਗਾਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ, ਸਬਸਿਡੀ ਦੇਣ ਜਾਂ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref name="Richards6"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਾ ਬੀਰਬਲ ਨੂੰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਇੱਕ ਤਬਾਹੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ 'ਤੇ, ਬੀਰਬਲ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਰਵਰੀ 1586 ਵਿੱਚ ਮਾਲਦਾਰਾਈ ਦੱਰੇ 'ਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards6"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਮੁੜ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਨਵੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਗਲੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਵਾਤ ਅਤੇ ਬਜੌਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।<ref name="Richards6"/> ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਜਨਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨੇ ਅਫਗਾਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੱਕਾ ਫੌਜੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪਾਉਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Richards6"/> ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਅੱਜ ਦੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ।<ref name="Markovitz">{{Cite book | publisher = Anthem Press | page = 93|url=https://books.google.com/books?id=uzOmy2y0Zh4C&pg=PA93|isbn=978-1-84331-004-4 | last = Markovitz | first = Claude | title = A History of Modern India: 1480–1950 | year = 2002 }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਦਕਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਲਖ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਉਜ਼ਬੇਕ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪੋਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਸੂਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ।<ref name="Dani"/> ਫਿਰ ਵੀ, ਅਕਬਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਫਲਦਾਇਕ ਸੀ। ਆਖ਼ਰੀ ਬਾਗ਼ੀ ਅਫ਼ਗਾਨ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ 1600 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref name="Dani"/> ਰੋਸ਼ਨੀਆ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਫਰੀਦੀ ਅਤੇ ਓਰਕਜ਼ਈ ਕਬੀਲੇ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਅਧੀਨ ਉੱਠੇ ਸਨ, ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Dani"/> ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Dani"/> ਰੋਸ਼ਨੀਆ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਏਜ਼ਿਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਲਾਲੂਦੀਨ 1601 ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਨੀ ਨੇੜੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dani"/> ਅੱਜ ਦੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 1598 ਵਿੱਚ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਉਜ਼ਬੇਕ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।<ref name="Richards6"/> === ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਾਂ === ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਜ਼ਬੇਕਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੌਰਾਨ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Richards6"/> ਉਸਨੇ ਉੱਪਰੀ ਸਿੰਧੂ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜ ਭੇਜੀ ਜਦੋਂ, 1585 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੀਆ ਚੱਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮੁਗਲਾਂ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ, ਯਾਕੂਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਜ਼ਿੱਦੀ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜੂਨ, 1589 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਖੁਦ ਯਾਕੂਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਗੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Richards6"/> ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ, ਜੋ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਸੂਬੇ ਸਨ, ਨੇ ਅਕਬਰ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ।<ref name="Eraly6">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | pages = 156–157|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA156|isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2000 }}</ref> ਮੁਗਲ ਵੀ ਹੇਠਲੀ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। 1574 ਤੋਂ, ਭਾਕਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਾਹੀ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ, 1586 ਵਿੱਚ, ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਠੱਟਾ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਾਨੀ ਬੇਗ ਦੀ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਰਹੀ।<ref name="Richards6"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਰਿਆਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਹਿਵਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਲਈ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਭੇਜ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਨੀ ਬੇਗ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Richards6"/> ਸਹਿਵਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਹੋਰ ਹਾਰਾਂ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਨੀ ਬੇਗ ਨੇ 1591 ਵਿਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1593 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ।<ref name="Eraly6"/> === ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ === 1586 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਬਲੂਚੀ ਮੁਖੀਆਂ, ਨਾਮਾਤਰ ਪਾਨੀ ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਤੋਂ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ 1595 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਬਲੂਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅਫਗਾਨ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Eraly6"/><ref name="Mehta">{{Cite book |last=Mehta |first=J. L. |year=1984 |orig-year=First published 1981 |title=Advanced Study in the History of Medieval India |url=https://books.google.com/books?id=-TsMl0vSc0gC&pg=PA258 |volume=II |edition=2nd |publisher=Sterling Publishers |page=258 |isbn=978-81-207-1015-3 |oclc=1008395679}}</ref> ਮੁਗਲ ਜਰਨੈਲ, ਮੀਰ ਮਾਸੂਮ ਨੇ ਕਵੇਟਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸਿਬੀ ਦੇ ਗੜ੍ਹ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।<ref name="Mehta"/> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨ ਹਿੱਸੇ, ਮਕਰਾਨ ਤੱਟ ਸਮੇਤ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ।<ref name="Mehta"/> === ਸਫਾਵਿਦ ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ === ਕੰਧਾਰ ਅਰਬ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੰਧਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਸੀ।<ref name="Houtsma">{{Cite book | publisher = Brill | page = 711|url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA711|isbn=978-90-04-09796-4 | last = Houtsma | first = M.T. | title = E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume 4 | year = 1993 }}</ref> ਇਹ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ, ਤੈਮੂਰ, ਸੂਰਬੀਰ, ਜਿਸਨੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਬੰਧ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਖੁਰਾਸਾਨ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਐਪਨੇਜ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 1558 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਫਾਵਿਦ ਸਮਰਾਟ, ਤਹਮਾਸਪ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਕੰਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।<ref name="Eraly6"/> ਕੰਧਾਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਰਜੀਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਲੰਮੀ ਫੌਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਦਮ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="Eraly6"/> ਸਿੰਧ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਮੁਗਲ ਸੱਤਾ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Eraly6"/> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੰਧਾਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਪਰ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਜੋ ਖੁਦ ਓਟੋਮਨ ਤੁਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਭੇਜਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਹਾਲਾਤ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਨ।<ref name="Eraly6"/> 1593 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤੇ ਸਫਾਵਿਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਰੋਸਤਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Floor">{{Cite book | publisher = I.B. Tauris | page = 136|url=https://books.google.com/books?id=2S_DxLGKw6IC&pg=PA136|isbn=978-1-85043-930-1 | last = Floor | first = Willem | author2 = Edmund Herzig | title = Iran and the World in the Safavid Age | year = 2012 }}</ref> ਰੋਸਤਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ; ਉਸਨੂੰ 5000 ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਦਾ ਦਰਜਾ (ਮਸਾਬ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Floor"/> ਲਗਾਤਾਰ ਉਜ਼ਬੇਕ ਛਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁਸਤਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਸੁਆਗਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਫਾਵਿਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ, ਮੋਜ਼ਫਰ ਹੁਸੈਨ ਵੀ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੋਜ਼ਫਰ ਹੁਸੈਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ, ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨੂੰ 5000 ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਕੰਧਾਰੀ ਬੇਗਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਖੁਰਰਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Eraly6"/><ref name="Floor"/> ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ 1595 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਜਰਨੈਲ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Floor"/> ਕੰਧਾਰ ਦੀ ਮੁੜ ਜਿੱਤ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗਾੜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Eraly6"/> ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਹ ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਅਤੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤਾ ਸਮੀਕਰਨ ਹੁਣ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly6"/> === ਦੱਖਣ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ === [[File:Jalal al-Din Muhammad Akbar. AH 963-1014 AD 1556-1605. AV Mohur Falcon type. Asir mint. Dated Khurdad Ilahi year 45 (20 February – 20 March AD 1600).jpg|thumb|300px|ਅਕਬਰ ਦਾ ਫਾਲਕਨ ਮੋਹਰ, ਅਸੀਰ ਵਿੱਚ ਟਕਸਾਲ। ਇਹ ਸਿੱਕਾ ਅਕਬਰ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ 17 ਜਨਵਰੀ 1601 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਅਸੀਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੰਤਕਥਾ: "ਅੱਲ੍ਹਾ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਖੋਰਦਾਦ ਇਲਾਹੀ 45, ਅਸੀਰ 'ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ"।{{sfn|Smith|1917|p=274}}<ref>{{cite book |last1=Gibbs |first1=J. |title=Proceedings of the Asiatic Society of Bengal |date=1865 |publisher=Calcutta |pages=4–5 |url=https://archive.org/details/proceedingsofasi1883asia/page/4/mode/2up}}</ref>]] 1593 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1595 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਚੰਦ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਬੇਰਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite journal |last1=Adibah |first1=Sulaiman |title=Akbar (1556-1605) and India unification under the mughals |journal=ResearchGate |date=December 2017 |volume=8 |issue=12 |url=https://www.researchgate.net/publication/322752022 |access-date=31 January 2021 |language=en}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਅਗਸਤ 1600 ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 1599 ਵਿੱਚ ਅਸੀਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 17 ਜਨਵਰੀ 1601 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰਾਂ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਨਿਆਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਹਿਮਦਨਗਰ, ਬੇਰਾਰ ਅਤੇ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਬੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। "1605 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਬਦਕਸ਼ਨ ਤੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।"<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=164, 188}}</ref> ==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Akbar's Tomb - Agra - Uttar Pradesh - 001.jpg|ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ-ਆਗਰਾ-ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ File:Akbari Mahal in Agra, Uttar Pradesh in India.jpg|ਅਕਬਰੀ ਮਹਿਲ-ਆਗਰਾ-ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ </gallery> ==ਨੋਟ== {{notelist}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] b15mg91e0q5jlacy3f1szn0tvmhdubi 0 25318 851120 535458 2026-11-03T01:09:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851120 wikitext text/x-wiki {{ਬਾਰੇ|ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰ|ਫ਼ਿਲਮ|ਸਨਾਇਪਰ (1993 ਫ਼ਿਲਮ)}} [[File:061019-A-7603F-151.jpg|thumb|300px|[[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਟੀਮ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਚੋਂ ਅਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੋਈ]] [[File:TE 2REI Afghanistan.jpg|thumb|300px|ਆਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ]] '''ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: sniper; ''ਸਨਾਇਪਰ'') ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਬੰਦੂਕ ਵਰਤਣ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣ ਲਈ ਇਸ ’ਤੇ ਇੱਕ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਜਾਂ ਦੂਰਬੀਨ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਆਮ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੂਰਬੀਨ ਲਾ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਹਰ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਪੁਲਿਸ ਮਹਿਕਮੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਇਸ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਰਕਸਮੈੱਨ (marksmen) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਜਿਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਿੱਚੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। == ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ == ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੂਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਗੋਲੀ ਨੇ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਗੋਲੀ ਦਾਗਦੇ ਸਮੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸਹੀ ਹੋਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: *ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹਿੱਲਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਰਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਜਾਂ ਭੱਜਦਾ ਆਦਮੀ। ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਗੋਲੀ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਅਚਾਨਕ ਵੀ ਹਿੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। *ਗਰੂਤਾ ਖਿੱਚ ਵੀ ਗੋਲੀ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨੇੜੇ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਜੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦੂਰ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਨੇ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੋਲੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਉੱਚਾ ਦਾਗਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ, ਗਰੂਤ ਖਿੱਚ ਦੇ ਅਸਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਲੀ ਲੋੜੀਦੀਂ ਥਾਂ ’ਤੇ ਲੱਗੇ। *ਵਗਦੀ ਹਵਾ ਵੀ ਗੋਲੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਸੋ ਇਹ ਗੋਲੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਧੱਕ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਤੇਜ਼ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਮੁਤਾਬਕ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੇ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਗੋਲੀ ਦਾਗਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹਵਾ ਵਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਹੀ ਹੋਵੇ। === ਕਾਰਤੂਸ ਜਾਂ ਗੋਲੀਆਂ === ਨਿਸ਼ਾਨਚੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਾਰਤੂਸ ਜਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਦਰੁਸਤਗੀ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰੂਦ ਦੀ ਮਿਕਦਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਰਾ ਹੋਣਾ ਹਵਾ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਗਰੂਤਾ ਖਿੱਚ ਦੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਗੋਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੱਕ ਛੇਤੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਇਸਤੇ ਗਰੂਤਾ ਖਿੱਚ ਦਾ ਅਸਰ ਹੋਵੇ। ਹਲਕੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਰਫਤਾਰ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੱਡੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦਾ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਬੰਦੂਕਾਂ == [[File:Sako TRG folding stock + Zeiss 3-12x56 SSG P.JPG|thumb|250px|ਸੋਕੋ ਟੀਆਰਜੀ 42 ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਬੰਦੂਕ]] ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਬੰਦੂਕਾਂ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਆਮ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਬੰਦੂਕਾਂ ’ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਰਬੀਨ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ: ਬੋਲਟ ਐਕਸ਼ਨ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਖ਼ੁਦਕਾਰ ਬੰਦੂਕਾਂ। ਬੋਲਟ ਐਕਸ਼ਨ ਬੰਦੂਕਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਤੂਸ ਦਾਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਦੂਜਾ ਕਾਰਤੂਸ ਪਾ ਕੇ ਦਾਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਧ-ਖ਼ੁਦਕਾਰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਕਾਰਤੂਸ ਦਾਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਾਰਤੂਸ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਦਾਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੋਲਟ ਐਕਸ਼ਨ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅੱਧ-ਖ਼ੁਦਕਾਰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਸਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਰੂ ਦੂਰੀ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਖ਼ਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਆਮ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ’ਤੇ ਦੂਰਬੀਨ ਲਾ ਕੇ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == *[[ਵਸਿਲੀ ਜ਼ਾਇਤਸੇਵ]] *[[ਲਿਊਡਮਿਲਾ ਪੈਵਲਿਚੇਨਕੋ]] == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Snipers|ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ}} * [https://web.archive.org/web/20120721090848/http://englishrussia.com/2012/03/08/outstanding-soviet-female-snipers-of-wwii ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸੋਵੀਅਤ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ] * [http://wio.ru/galgrnd/sniper/sniper.htm ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ] * [http://www.allworldwars.com/Sniping%20in%20France%20by%20Major%20Hesketh-Prichard.html ਮੇਜਰ ਐਚ. ਹੈਸਕੇਥ-ਪ੍ਰਿਚਾਰਡ ਦੁਆਰਾ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ] * {{YouTube|id=VEjwxXD0q_A|title=ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਜਰਮਨ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਫਿਲਮ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ੌਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ]] fl0xq1d29ipapdu2bzu3vokthv4n23i 0 27890 851138 520124 2026-11-03T02:54:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851138 wikitext text/x-wiki {{infobox book | <!-- See [[Wikipedia:WikiProject Novels]] or [[Wikipedia:WikiProject Books]] --> | name = ਪਰਪਲ ਹਿਬੀਸਕਸ | title_orig = | translator = yanyu | image = [[File:PurpleHibiscus.jpg]] | caption = 1st edition | author = [[ਚੀਮਾਮਾਨਡਾ ਨਗੋਜ਼ੀ ਆਦੀਚੀਏ]] | illustrator = | cover_artist = | country = [[ਨਾਈਜੀਰੀਆ]] | language = [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] | series = | genre = [[ਨਾਵਲ]] | publisher = [[ਅਲਗੋਨਕੁਇਨ ਬੁਕਸ]] [[ਕਾਚੀਫੋ ਲਿਮਟਡ]] [[ਕਵਾਨੀ? ਟਰਸਟ (ਕੀਨੀਆ)]] | pub_date =ਅਕਤੂਬਰ 2003 | english_pub_date = | media_type = ਪ੍ਰਿੰਟ ([[ਪੇਪਰਬੈਕ]]) | pages = | isbn = | preceded_by = | followed_by = ''[[ਹਾਫ਼ ਆਫ਼ ਏ ਯੈਲੋ ਸਨ]]'' }} '''''ਪਰਪਲ ਹਿਬੀਸਕਸ''''' [[ਨਾਈਜੀਰੀਆ|ਨਾਈਜੀਰੀਆਈ]] ਲੇਖਿਕਾ [[ਚੀਮਾਮਾਨਡਾ ਨਗੋਜ਼ੀ ਆਦੀਚੀਏ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ [[ਅਲਗੋਨਕੁਇਨ ਬੁਕਸ]] ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਦਫ਼ਾ 2003 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਸੀ।<ref name="adichie bibliography">{{cite web|url=http://www.l3.ulg.ac.be/adichie/cnabiblio.html|title=The Chimamanda Ngozi Adichie Website - Bibliography|accessdate=2008-03-15|publisher=The Chimamanda Ngozi Adichie Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504102011/http://www.l3.ulg.ac.be/adichie/cnabiblio.html|archive-date=2017-05-04|url-status=dead}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ]] lpo6oj4654njd3emblod5hd6fztuu5x 0 28105 851173 606380 2026-11-03T06:22:55Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851173 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਲੇਖਕ | ਨਾਮ = ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ | ਤਸਵੀਰ = | ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ = 220px | ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = 1932 | ਜਨਮ_ਥਾਂ = | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ =1994 | ਮੌਤ_ਥਾਂ = | ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ =ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ | ਭਾਸ਼ਾ = ਪੰਜਾਬੀ | ਕਾਲ =ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮਗਰਲਾ ਅੱਧ | ਵਿਧਾ = | ਵਿਸ਼ਾ = | ਅੰਦੋਲਨ = | ਮੁੱਖ_ਕਿਰਿਆ = ''ਸਾਹਿਤ ਸੰਵੇਦਨਾ'' | ਪ੍ਰਭਾਵ = <!--ਇਹ ਲੇਖਕ ਕਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ--> | ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ = <!--ਇਹ ਲੇਖਕ ਕਿਸਕੋ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ--> | ਦਸਤਖਤ = | ਜਾਲ_ਪੰਨਾ = | ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ = | ਮੁੱਖ_ਕੰਮ = }} '''ਅਤਰ ਸਿੰਘ''' (1932-1994) ਦਾ ਨਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖਿਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਮਿਹਨਤ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ਬਤੌਰ ਚਿੰਤਕ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਕੋਸ਼ਕਾਰ, ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਅਕ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਸਿਰਜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਕਾਵਿ ਅਧਿਐਨ (1959) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਖਰੀ ਪੁਸਤਕ ਸੈਕੁਲਰ ਆਈਜੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਪੋਇਟਰੀ ਤਕ ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਸਾਹਿਤ-ਰੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੁਚੀ ਭਾਵੇਂ ਕਾਵਿ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਗਲਪ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਬੜੇ ਮੁਸਵਾਨ ਲੇਖ ਲਿਖੇ,ਜਿਨਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਸਾਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। '''ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ''' ਡਾਕਟਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਲੋਚਨਾਤਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਅਹਿਸਨ ਰੰਧਾਵਾ( ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਘੋੜਾ) ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ (ਦੁੱਖ ਦਰਿਆਓ ਪਾਰ) ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਬੜੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਉਹ ਸੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕੌਮੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਖੇਤਰੀ ਕੌਮੀਅਤ ਦਾ ਸਥਾਨ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। '''ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ''' ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕੀ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਅਪਾਰ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅਵ -ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰਨਾ ਵੀ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਿਤਕ  ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਾਹਾ ਲੈ ਲਟਕਾਵੈ ਸੁਚੱਜੇ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੰਗ, ਧੁਨੀ ਪੱਧਰ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਰੋਜਮਰਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਹਾਂ। '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ  ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ''' ਡਾਕਟਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਨਿਰਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜਾ ਰਹਸਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਹਾਉ ਧੀਮਾ ਅਤੇ ਟਕਰਾਓ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਹੈ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁ- ਸਿਰਜਕ ਕਲਾਕਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 1982-85 ਦੌਰਾਨ ਡਾਕਟਰ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 1992ਈ. ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗੲੇ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਆਫ਼ ਐਮੀਨੈਂਸ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>ਸੰਪਾਦਕ ਪ੍ਰੋ.ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਪੇਖ, ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ</ref> ==ਪੁਸਤਕਾਂ== ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1950 ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ (ਐਮ.ਏ.ਪੰਜਾਬੀ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ''ਕਾਵਿ ਅਧਿਐਨ'' (1959) ਵਿੱਚ ਛਪਵਾਈ। ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਵਿ-ਅਧਿਐਨ (1959) ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ- ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਸਮਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸੰਵੇਦਨਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਚੋਣਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਇਕਾਂਗੀ(1973), ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ(1973), ਦੁੱਖ ਦਰਿਆਉਂ ਪਾਰ ਦੇ(1975), ਸ਼ੀਹਾਂ ਤਾਂ ਪੱਤਣ ਮੱਲੇ(1983) ਆਦਿ ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਪਾਦਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ।<ref>ਸੰਪਾਦਕ ਪ੍ਰੋ.ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ,ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਪੇਖ, ਵਾਰਿਸਾਂ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨਾ ਦਾ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ ਦਾ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ "The Secular Principale in Modern Punjabi Literature(1991)" ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆਂ। ਜੋ 1988 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਾਧੇ ਘਾਟੇ ਨਾਲ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ "Secularization of Modern Punjabi Poetry" ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛਪਿਆ। ===ਕਾਵਿ-ਅਧਿਐਨ(1959)=== ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਡਾਂ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਸਿਧਾਂਤ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਨਿੱਖੜਵਾਂ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਚਿੰਤਨ ਨੇ ਮਹੱਤਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਿਰਜਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਅਜੇ ਮੁਢਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਨਜਰੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਪਰ ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਉਤਪਾਦਕ ਤੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਆਖਿਆ। ‘ਕਾਵਿ ਅਧਿਐਨ'ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸਾਹਿੱਤ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨਸਿਕ, ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਭਾਵੁਕ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਧਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਦੀ ਅਵੱਸ਼ਕ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਵਰਤਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਨਿੱਤ ਨਵੀਆਂ ਤੇ ਚੰਗੇਰੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕੀਤਾ। (ਕਾਵਿ ਅਧਿਐਨ,24-25) ===ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ=== ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚੋਂ ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਨਵੇਕਲਾ ਮੁਹਾਦਰਾਂ ਉੱਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਵੇਕਲਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਇਕੋਂ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰਕ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੱਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਆਕਾਰ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪ੍ਰਥਮ ਭਾਗ ਵਿਚੋਂ ਸਾਹਿਤ, ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੀ ਹੈ,ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ,ਪਰੰਪਰਾਵਾਦ,ਆਧੁਨਿਕਵਾਦ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਭਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ,“ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਦਿ੍ਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਗਾਂ,ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕਾਗਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣਾ ਹੈ"। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋੜਾਂ ਜਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਜੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚਲੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਕਾਰਨ ਸਾਡੀ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਤੋਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਾਰਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਹੁਣ ਦੀ ਘੜੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ,ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਹੋਣਾ। ===ਸਮਦਰਸ਼ਨ=== ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਸਿਧਾਂਤ-ਚਿੰਤਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਚਰਣਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਜਮੂਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਵਰਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਕਾਂਟੇ ਹੇਠ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਧਰਾਤਲ ਉੱਪਰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਚਿੰਤਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਕਿਨਾਰਕਸ਼ੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵੀ ਦਿਖਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਸਮਦਰਸ਼ਨ'ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ‘ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ’ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੇ ਹੀ ਤੀਖਣਤਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿਫ਼ਤ ਤਬਦੀਲੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਾਪਰੀ,ਜਦੋਂ 1849 ਈ.ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਆਰਥਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਫਰੰਟ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੀਆਂ ਵੰਗਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਤਰਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ, ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਅਸੰਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਦੇਸ ਭ੍ਰਮਣ ਨਾਲ, ਆਰਥਿਕ ਔਖਿਆਈਆਂ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਦੇਸ-ਵਾਸ ਨਾਲ, ਦੋ ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ, ਨਾਮਧਾਰੀ,ਗ਼ਦਰ, ਅਕਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠਾਂ ਉਹ ਖ਼ਮੀਰ ਪਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਸੋਚਣੀ,ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਸਾਡੇ ਸਮੁੱਚੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਇਸ ਅਮਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। (ਸਮਦਰਸ਼ਨ,74-75) ===ਸਾਹਿਤ ਸੰਵੇਦਨਾ=== ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਰਪੇਖ ਭਾਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤ-ਸਾਪੇਖ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗੋਲਿਆਂ ਜਾਂ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਕੁਝ ਸੋਲਾਂ ਮਜਮੂਨਾਂ ਵਿਚਲੇ ਨੌ ਮਜਬੂਨ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਇਥੇ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁੜ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਘੋਖਣਾਂ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਧਨਿਕਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ==ਆਲੋਚਨਾ== ਪੰਜਾਬੀ ਅਲੋਚਨਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ--- ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦਾ ਯੁਗ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੌ ਰੁਚੀਆਂ ਅਧਿਕ ਪ੍ਰਬਲ ਸਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਹੈ ਰੂਪਵਾਦੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾ.ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਬਾਰੇ ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1960 ਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ,..., ਨੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਰੋਇਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਦਕਾ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਦਕਾ ਇਸ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਕੁਝ ਗ਼ੈਰ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਸੀ।<ref>ਅਨੁਵਾਦ ਰਮਨਦੀਪ ਕੌਰ, ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ</ref> ਇਹ ਕਾਰਜ 1960 ਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਵੇਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਭਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਮਤਾਬਿਕ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ। ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਮਾਰਕਸ਼ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਦੀ ਬਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਕ ਸੀ। ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸ਼ਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਸਤਾਖਸਰ ਸਮਸਿਆ ਜਿਸਨੇ ਪੰਜੀਂ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਨੁਸਾਰ-"ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਸਦੇ ਨਵੇਂ ਆਲੋਚਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਲੋੜੀਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸਕੰਪਲਾਤਮਕ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਇਸਦੀ ਮਕੈਨਿਕੀ ਸੰਦੀਰਣਤਾ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਹੈ। ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀਂ ਲੱਛਣ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਉਪਰ ਜੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਖੁੱਲੇ ਆਮ ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਧਿਆ ਦੇ ਆਰੋਪਣ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਕ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਖੋਜਨ ਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮਾਨਵਬਾਦੀ ਪਰਿਪੇਖ ਉਤਾਰੇ ਜਾ ਸਕਣ।‘ਸਮਦਰਸ਼ਨ’ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਬੰਧ ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਤੀ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਲੋਚਨਾ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨੀ ਸਵੈ ਵਿਰੋਧ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਦੋ ਮਤ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੱਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸੋਖੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਆਗਾਹ ਤੋਰਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉਲਖਯੋਗ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਕੰਵਰ, ਸੁਭਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਆਦਿ ਨਾਮ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਕਾਵਿ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਕਾਵਿ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਸਤੁ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਨੇਮ ਬਾਰੇ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਹੋਂਦ ਮੰਨਣ ਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਧਰਮ, ਦਰਸ਼ਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਜ, ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਦਾ ਦੂਸਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲੋ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਉਸਦਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਕਲਪ, ਮਾਨਵਾਦੀ ਪਰਿਪੇਖ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਲੋਚਕ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵੈ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਰਤੀ ਖੰਡਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਖੰਡਿਤ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਸਮੇਂ ਕਈ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤੱਥ,ਟਿਪਣੀਆਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਨਿਰਖੇਪ ਮਾਨਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਖਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਿਰਪੇਖ ਨਹੀਂ, ਸਾਪੇਖ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾ ਵਾਂਗ ਨਿਰਪੇਖ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਜੇ ਹੀ ਇਸਤਾਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਆਯਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਗਿਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾ ਵਿੱਚ "ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।<ref>ਅਨੁਵਾਦ ਰਮਨਦੀਪ ਕੌਰ,ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ</ref> ===ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ=== ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪਰਖਿਆ ਹੈ। ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ- ਫਰੀਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆ ਕਾਫ਼ੀਆਂ, ਪੰਚ ਪਦਿਆ ਆਦਿਕ ਦਾ ਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਰੂਪ ਹਨ। ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਤੋਲ ਤੁਕਾਂਤ ਦੀਆਂ ਬੰਧਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਬੋਧਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਨਿਜ੍ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ===ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ=== ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮੀ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਵਾਰਿਸ ਨੂੰ ਬੋਧਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਕਿੱਸਾ ਕਵੀਆ ਨੂੰ ਕਚੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੈਵਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਪੱਧਰ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਟਿਪਣੀ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਹਿਤ ਠੋਸ ਬਣਾਉਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਪਰ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪਵਾਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਸਵੱਟੀ ਤੇ ਪਰਖਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ- ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਉਪਰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਾਣੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਪਰਖ ਪੜਚੋਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੇਵਲ ਕਵਿਤਾ ਤੀਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। == '''ਸਾਹਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਕਰਤੱਵ''' == ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਾਹਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਅਤੇ ਅਣਸਾਹਿਤਿਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਨਖੇੜਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ, ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕਤਾ ਸਿਧ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਾਹਿੱਤ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਣ ਭਾਸ਼ਾ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼- ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਜਿਹੜੀ ਸਾਹਿੱਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ- ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਇਕ ਜੀਵੰਤ ਤਣਾਉ ਵਿੱਚ ਬਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿੱਤ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰਚਨਾ ਵਿਚਲਾ ਮਾਨਵ, ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ- ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਖਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨਵ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਨਵਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਰਥ-ਤਰੰਗ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜਿਤਨੀਆਂ ਵੀ ਲਹਿਰਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਸਾਹਿੱਤ ਸਿਧਾਂਤ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿੱਤ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਦੇਸ਼(ਉਪਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਉਪਰ ਹੀ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿ੍ਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿੱਤ ਰਚਨਾ ਦੀ ਨਿੱਗਰ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿੱਤਕਾਰ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਜਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਉਪਰ ਧਿਆਨ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਨ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਨ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਨਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਹਿੱਤ ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚਰਣ ਉਸਦੇ ਜਟਿਲ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਨਿਮਨ-ਅੰਕਿਤ ਸਲੋਕ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਫਰੀਦਾ ਰੁਤਿ ਫਿਰੀ ਵਣੁ ਕੰਬਿਆ ਪਤ ਝੜੇ ਝੜਿ ਪਾਹਿ।। ਚਾਰੇ ਕੁੰਡਾਂ ਢੂਢੀਆਂ ਰਹਣੁ ਕਿਥਾਉ ਨਾਹਿ।। === '''ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ''' === ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਿੱਤ-ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਸਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਅਹਿਸਨ ਰੰਧਾਵਾ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ:ਰੰਨ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਘੋੜਾ), ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ (ਦੁੱਖ ਦਰਿਆਓਂ ਪਾਰ ਦੇ),ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ (ਸੇਧਾਂ), ਫ਼ਖ਼ਰ ਜ਼ਮਾਂ(ਸੱਤ ਗਵਾਚੇ ਲੋਕ) ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ (ਸ਼ੀਹਾਂ ਤਾਂ ਪੱਤਣ ਮੱਲੇ) ਬਾਰੇ ਬੜੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, ਉਹ ਸੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕੌਮੀਅਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਖੇਤਰੀ ਕੌਮੀਅਤਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ‘ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। (ਸਾਹਿੱਤ ਸੰਵੇਦਨਾ,219) ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਾਡੀ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਵਖਰੇਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਸਾਡੀ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹਨ: ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਸਲਾਮੀ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਨੇੜਲਾ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਉਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਕਾਰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਇਕ-ਰੰਗੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। (ਸਮਦਰਸ਼ਨ,158) ==== '''ਸਾਹਿਤਿਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ''' ==== ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਿੱਤ-ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪਾਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਹੈ: ਉਸਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜਾਂ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਹਾਉ ਬੜਾ ਧੀਮਾ ਅਤੇ ਠਹਿਰਾਉ ਭਰਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਸ਼ ਬੜਾ ਪ੍ਰਬਲ ਅਤੇ ਆਪਮੁਹਾਰਾ ਹੈ (ਸਾਹਿਤ ਸੰਵੇਦਨਾ,104) ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਉਪਰ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ,ਡਾ.ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਥਾਵਾਂ ਉਪਰ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਧਾਰਣ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਮਿਥਿਕ ਕਥਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਡੰਗ ਟਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬਲੀ ਚਿੰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗੀਕਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮਸਾਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਤਮਸਾਤ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਝ ਨੂੰ ਉਹ ਅੰਤਰਬੋਧ ਜਾਂ ਆਵੇਸ਼ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਆਵੇਸ਼ ਜਾਂ ਅੰਤਰਬੋਧ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਪਰ ਹੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ‘ਰਚਨਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ' (creative criticism) ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿੱਤ ਸਮਝਿਆ ਸੀ। ਡਾ.ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿੱਠ ਕੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ‘ਕਾਵਿ ਅਧਿਐਨ’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ’ ਵਰਗੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸੇਖੋਂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਂਜ ਸ.ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਦ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤਾ ਮੁਤਾਸਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ: ਐਡੀਟਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ, ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ, ਸ਼ੇਖ਼ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਚੇਅਰ ਇਤਿਆਦਿ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਵੀ ਗਿਆ ਪਰ ‘ਵਡਿਆਈ’ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੇ ਮੁਕੱਦਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਉਸਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕਦੇ ਵਿਆਖਿਆ ਹੀ ਕੀਤੀ। ==ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਸਤਕਾਂ== *Secularisation of Modern Punjabi Poetry *Secularism and Sikh Faith, Dynamics of Sikh Culture *New Percepectiveon Medievel Ind ਢੋian Literature ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜੀ ਪੁਸਤਕਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਬੰਧ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਵੀ ਲਿਖੇ। ==ਹਵਾਲੇ== <ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਆਰੰਭ, ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ|last=ਸਿੰਘ|first=ਪ੍ਰੋ .ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼|publisher=ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ|year=2018|isbn=978-81-7856-313-8|location=ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|pages=152-161}}</ref> *ਅਨੁਵਾਦ ਰਮਨਦੀਪ ਕੌਰ, ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ *ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ, ਪੁੰਨਿਆ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਲੋਚਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932]] 0y7hgavkeyl5bjr7oriomdex0unkgku 0 30832 851232 751292 2026-11-03T11:25:51Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851232 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!--For more information, see [[:Template:Infobox Writer/doc]].--> | name = ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਸਾਹਿਰ | honorific_prefix = | honorific_suffix = | image = Afzal Sahir (poet).jpg | image_size = | alt = | caption = ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਸਾਹਿਰ | native_name = ਅਫ਼ਜ਼ਲ | native_name_lang = [[ਪੰਜਾਬੀ]] | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1974|04|14}} | birth_place = [[ਫੈਸਲਬਾਦ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] [[ਪੰਜਾਬ]] | death_date = | death_place = | resting_place = | occupation = ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | ethnicity = ਪੰਜਾਬੀ | citizenship = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | education = | alma_mater = | period = | genre = ਲੈਅਬੱਧ [[ਨਜ਼ਮ]] | subject = ਸਮਾਜਿਕ | movement = | notableworks = [[ਨਾਲ ਸੱਜਣ ਦੇ ਰਹੀਏ ਵੋ]] | influences = | influenced = | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਸਾਹਿਰ''' (ਜਨਮ [[14 ਅਪਰੈਲ]] [[1974]])<ref>{{cite book| title=ਸੁਫ਼ਨੇ ਲੀਰੋ ਲੀਰ| publisher=ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕ ਮਾਲਾ| author=ਜਤਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੌਲੀ, ਜਗਜੀਤ ਕੌਰ ਜੌਲੀ| year=2006| pages=49}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਨਾਮਵਰ [[ਸ਼ਾਇਰ]], [[ਲੇਖਕ]] ਅਤੇ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕ-ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ।<ref>[http://www.5abi.com/sahit/007-afzal-shairi-sukhinder-130212.htm ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਸਾਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ: ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ - ਸੁਖਿੰਦਰ]</ref> ਉਹ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਰੇਡੀਓ]] ’ਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਅਤੇ ਆਰ.ਜੇ. ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ]] ਦੀ ਝੋਲੀ ਇੱਕ [[ਕਵਿਤਾ]] ਦੀ [[ਕਿਤਾਬ]] `ਨਾਲ ਸੱਜਣ ਦੇ ਰਹੀਏ ਵੋ` ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ [[ਪਿੰਡ]] [[ਚੱਬੇਵਾਲ]], [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਤੋਂ ਉਜੜ ਕੇ ਪਿੰਡ ਫਰਾਲਾ, [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਇਲਪੁਰ]] ਚਲੇ ਗਏ ਸੀ। ==ਨਮੂਨਾ ਸ਼ਾਇਰੀ== <poem> ਰੋਜ਼ ਦਿਹਾੜੇ, ਜੀਣਾ ਮਰਨਾ, ਸਾਡੇ ਲੇਖੀਂ ਲਿਖਿਆ ਵੇਲਾ ਕਿਹੜੀ ਟੋਰ ਟੁਰੀਂਦੈ, ਇਹ ਨਾ ਸਾਨੂੰ ਦਿਖਿਆ ਸਾਦ ਮੁਰਾਦੇ ਜੀਅ ਅਖਵਾਏ ਬੇ ਲੱਜੇ, ਬੇ ਚੱਜੇ ਸਾਈਂ ! ਅਸੀਂ ਇਸ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਰੱਜੇ (ਇਸ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਰੱਜੇ)</poem> ==ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ== *[http://www.downloaddailymotion.com/video/19673866-afzal-saahir-poetery-partition-1947.html Afzal Saahir,Poetry, Partition 1947] *[https://www.youtube.com/watch?v=6cZ33tK0p2E|Journalist Shiv Inder Singh Meets Punjabi Poet Afzal Sahir.] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀ]] 4uup3fcn0lb04kfv5jsga2iagai6z1v 8 30839 851039 215070 2026-11-02T19:43:49Z Maintenance script 10359 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 851039 css text/css #pt-numconvert { padding-left: 30px; background-image: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Numeral_converter_icon_1.svg/25px-Numeral_converter_icon_1.svg.png); background-repeat: no-repeat; background-position: 0 0; } .skin-monobook .mw-numerakri-menu { display: inline-block; vertical-align: top; } .skin-modern .mw-numerakri-menu { display: inline-block; } .skin-modern #pt-numconvert { padding-left: 50px; background-image: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Numeral_converter_icon_1_white.svg/40px-Numeral_converter_icon_1_white.svg.png); background-position: 10px 50%; } /* Need the extra ".portlet" to override the "#quickbar .portlet li" selector of the skin which is setting padding: 0 */ .skin-cologneblue .portlet #pt-numconvert { padding-right: 30px; background-position: 100% 0; mygadget[ResourceLoader|default|dependencies=mediawiki.util]|mygadget.js|mygadget.css } 8vbc46heqb9hw9m12nqxuc7hszm5zjg 0 37850 851172 806869 2026-11-03T06:09:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851172 wikitext text/x-wiki {{Infobox Occupation | name = ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ | image = [[File:Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg|220px]] | caption = ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] | official_names = ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ <!------------Details-------------------> | type = [[ਸਿੱਖਿਆ]], [[ਖੋਜ]], [[ਅਧਿਆਪਕ|ਸਿੱਖਿਆ]] | activity_sector = ਅਕਾਦਮਿਕ | competencies = ਅਕਾਦਮਿਕ ਗਿਆਨ, ਖੋਜ, ਜਰਨਲ ਲੇਖ ਜਾਂ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਲਿਖਣਾ, ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ | formation = ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ, ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਐਚਡੀ), ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਡਿਗਰੀ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਟਰਮੀਨਲ ਡਿਗਰੀ | employment_field = ਅਕਾਦਮਿਕ | related_occupation = [[ਅਧਿਆਪਕ]], [[ਲੈਕਚਰਾਰ]], ਪਾਠਕ (ਅਕਾਦਮਿਕ ਦਰਜਾ), ਖੋਜਕਰਤਾ }}'''ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Professor,''' ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ '''ਪ੍ਰੋ.''' ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ) ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]] ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ|ਪੋਸਟ-ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ]] ਅਤੇ [[ਖੋਜ]] ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ 'ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਪੇਸ਼ੇ ਕਰਦਾ ਹੈ'। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਹਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |last=Harper |first=Douglas |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Professor&searchmode=none |accessdate=2007-07-28 |work=Etymonline}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰੈਂਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, "ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ" ਇੱਕ ਅਯੋਗ ਸਿਰਲੇਖ ਵਜੋਂ ਸਿਰਫ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਫੁੱਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="macleans.ca">{{cite web |last=Pettigrew |first=Todd |date=17 June 2011 |title=Assistant? Associate? What the words before "professor" mean: Titles may not mean what you think they do |url=http://www.macleans.ca/education/uniandcollege/assistant-associate-what-the-words-before-professor-mean/ |access-date=6 October 2016 |website=Maclean's}}</ref><ref>{{cite web |title=United Kingdom, Academic Career Structure |url=https://www.eui.eu/ProgrammesAndFellowships/AcademicCareersObservatory/AcademicCareersbyCountry/UnitedKingdom |access-date=28 November 2017 |publisher=European University Institute |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122073506/https://www.eui.eu/ProgrammesAndFellowships/AcademicCareersObservatory/AcademicCareersbyCountry/UnitedKingdom |archive-date=22 ਜਨਵਰੀ 2021 |url-status=dead}}</ref> ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਰਗੇ ਹੇਠਲੇ ਰੈਂਕ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਯੋਗ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰਾਂ ਜਾਂ ਲੈਕਚਰਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last=Hartley |first=Tom |date=26 January 2013 |title=Dr Who or Professor Who? On Academic Email Etiquette |url=https://thermaltoy.wordpress.com/2013/01/26/dr-who-or-professor-who-on-academic-email-etiquette/ |access-date=28 November 2017 |publisher=Tom Hartley}}</ref> ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਕਸਰ ਮੌਲਿਕ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ, ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ, ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੋਰਸ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਕੂਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਥੀਸਿਸ ਜਾਂ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਲਈ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਭਾਗ, ਖੋਜ ਟੀਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਜਾਂ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਵਰਗੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਧੇਰੇ ਜੂਨੀਅਰ ਸਟਾਫ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਨਤਕ-ਮੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="prom">{{cite web |date=14 November 2016 |title=Promoted from doctor to professor: what changes? |url=https://www.timeshighereducation.com/features/promoted-from-doctor-to-professor-what-changes |access-date=29 November 2017 |work=Times Higher Education}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Socrates Louvre.jpg|center|thumb|[[ਸੁਕਰਾਤ]] - ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਹੁਦੇ]] lqo0ekyk8ftq9uf9q15dob49chgddkv 0 40659 851146 843194 2026-11-03T03:21:12Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851146 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ | image = | imagesize = | caption = 2017 ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ | birth_name =ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ | birth_date = {{birth date and age|df=y|1970|05|17}} | birth_place = [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]],ਪਿੰਡ ਜਾਫਰਪੁਰ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = ਅਧਿਆਪਨ, ਲੇਖਕ | death_date = | death_place = | nationality = ਭਾਰਤੀ | relatives = [[ਪਿਤਾ]] ਸ. ਬੂਝਾ ਸਿੰਘ<br>[[ਮਾਤਾ]] ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਰੋਪਤੀ | spouse = ਸਾਰਾ ਸਿੱਧੂ | children = [[ਪੁੱਤਰੀ]] ਨਵਰੂਪ ਕੌਰ<br>[[ਪੁੱਤਰ]] ਨਵਰਾਜ ਸਿੰਘ | alma_mater = | education = [[ਐਮ. ਏ. ਪੰਜਾਬੀ, ਬੀ. ਐਡ., ਬੀ. ਐਸ ਸੀ.]] | genre = [[ਕਹਾਣੀ]], [[ਵਾਰਤਕ]] | language =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]], ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | movement = | notable_works = |years_active = 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ | influences = | signature = }} '''ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ''' ਪੰਜਾਬੀ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]], ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਤਰਿਕਾ, ''ਵਿਗਿਆਨ ਜੋਤ'' ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ।ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ [[ਵਿਗਿਆਨ]] ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਧੱਕੇ ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਦਮਿਤਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ, ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸੋਝੀ, ਮਾਨਵੀ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਬੌਧਿਕ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨਾ ਕੇਵਲ [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਸਗੋਂ ਅਸਲੋ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ [[ਗਲਪ]] ਵੀ ਲਿਖੀ। ਉਸ ਦੀ [[ਵਾਰਤਕ]] ਸ਼ੈਲੀ ਕਮਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੱਥਗਗੱਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੋਧ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦ ਚੋਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਕਿਤਾਬਾਂ== ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *[[''ਨਚੀਕੇਤਾ ਦੀ ਮੌਤ'']] -1998 *[[''ਖੂਹ ਗਿੜਦਾ ਹੈ'']] -2004 *[[''ਖੁਸ਼ਕ ਅੱਖ ਦਾ ਖਾਬ'']] - 2013 *[[''ਸ਼ਾਇਦ ਰੰਮੀ ਮੰਨ ਜਾਏ ਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ'']]( ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ) 2016 *[[''ਰੰਗ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ'']] 2018 ===ਵਾਰਤਕ === *[['ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ'']] - 2000 *[[''ਤੁਰਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ'']] - 2003 *[[''ਬਾਬਾ ਬੂਝਾ ਸਿੰਘ - ਗਦਰ ਤੋਂ ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਤੱਕ'']] - 2008) *Baba Bujha Singh - Gadar ton Naxalwari Tak - 2013 (English Version) *[[''ਖੁਸ਼ਕ ਆਖ਼ ਕਾ ਖ਼ਾਬ, 2019 ( ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ )'']] - 2019) *[['' ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਬੂਝਾ ਸਿੰਘ( ਬੰਗਲਾ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰੀ ਦੇਸ ਭਗਤ ਦੀ ਜੀਵਨੀ )'']] -2023) ===ਸੰਪਾਦਨਾ=== *[[''ਨਰਕ ਕੁੰਡ'' (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ]] - 1997) *[[''ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਪੱਡਾ'' (ਜੀਵਨ ਤੇ ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ]] - 2005) *[[''ਪਾਸ਼ ਦੀ ਚੋਣਵੀ ਕਵਿਤਾ'']] (2010) *[[''ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ( ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ )'']] (2014) *[[''ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਬਲਦਾ ਕਣ-ਕਣ : ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ (ਜੀਵਨੀ) '']] (2018) * ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ ਦੋ ਮਾਸਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ '''''ਵਿਗਿਆਨ ਜੋਤ ''''' ਦਾ 21 ਸਾਲ ਅਤੇ '''ਰਾਗ '''( ਚੋ - ਮਾਸਿਕ ਸਾਹਿਤਿਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ) ਦਾ 4 ਸਾਲ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ । ==ਸਨਮਾਨ== * ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ - ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਨਚੀਕੇਤਾ ਦੀ ਮੌਤ' ਲਈ (2000) * ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ 'ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨਵ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪੁਰਸਕਾਰ (2003) * ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕਲਕੱਤਾ ਵੱਲੋਂ 'ਯੁਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ' (2005-06) ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [https://freepunjabiebooks.com/ebooks/%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%87%E0%A8%A6-%E0%A8%B0%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%8F-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B0-%E0%A8%95%E0%A8%B9/ ਫ਼ਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਈਬੁਕਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਰੰਮੀ ਮੰਨ ਜਾਵੇ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://freepunjabiebooks.com/ebooks/%E0%A8%95%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%B2%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A8%A3-%E0%A8%95%E0%A8%A3-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%B0/ਫ਼ਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਈਬੁਕਸ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਬਲਦਾ ਕਣ-ਕਣ ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] jybhy378vdfmw1inn16et28f2b138j3 0 41663 851126 813386 2026-11-03T01:32:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851126 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਨੀਲਸ ਬੋਰ | image = Niels Bohr.jpg | image_size = 220px | alt = Head and shoulders of young man in a suit and tie | birth_name = '''ਨੀਲਸ ਹੈਨਰਿਕ ਡੇਵਿਡ ਬੋਰ''' | birth_date = 7 ਅਕਤੂਬਰ 1885 | birth_place = [[ਕੋਪਨਹੇਗਨ]], ਡੈਨਮਾਰਕ | death_date = 18 ਨਵੰਬਰ 1962 | death_place = [[ਕੋਪਨਹੇਗਨ]], ਡੈਨਮਾਰਕ | nationality = ਡੈਨਿਸ਼ | field = [[ਭੌਤਿਕੀ]] | alma_mater = [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਪਨਹੇਗਨ]] | workplaces = {{plainlist| * [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਪਨਹੇਗਨ]] * [[ਕੈਮਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] * [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] }} | doctoral_advisor = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨਸੇਨ]] | academic_advisors = | doctoral_students =[[ਹੈਨਡਰਿਕ ਐਂਥਨੀ ਕਰੈਮਰਜ]] | known_for = {{plainlist| * [[ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] * [[ਕੰਪਲੀਮੈਂਟਰਿਟੀ (ਭੌਤਿਕੀ)|ਕੰਪਲੀਮੈਂਟਰਿਟੀ]] * [[ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ]] * [[ਬੋਹਰ–ਸੋਮਰਫੇਲਡ ਕੁਆਂਟਾਈਜੇਸ਼ਨ]] * [[ਸੋਮਰਫੇਲਡ–ਬੋਹਰ ਸਿਧਾਂਤ]] * [[ਬੀ ਕੇ ਐੱਸ ਸਿਧਾਂਤ]] * [[ਬੋਹਰ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ]] * [[ਬੋਹਰ ਮੈਗਨੇਟਨ]] * [[ਬੋਹਰ ਰੇਡੀਅਸ]] }} | influences = {{plainlist| * [[ਅਰਨੈਸਟ ਰਦਰਫੋਰਡ]] * [[ਹੇਰਾਲਡ ਹੌਫ਼ਡਿੰਗ]] }} | influenced = {{plainlist| * [[ਵਰਨਰ ਆਈਜ਼ਨਬਰਗ‎]] * [[ਵੋਲਫ਼ਗਾਂਗ ਪਾਲੀ]] * [[ਪਾਲ ਦਿਰਾਕ]] * [[ਲਿਸ ਮੇਟਨਰ]] * [[ਮੈਕਸ ਡੈੱਲਬ੍ਰੱਕ]] * ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ }} | awards = {{plainlist |style=white-space: nowrap; | * [[ਭੌਤਿਕੀ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (1922) * [[ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਮੈਡਲ]] (1926) * [[ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਦ ਐਲੀਫੈਂਟ]] (1947) * [[ਐਟਮਜ ਫ਼ਰ ਪੀਸ ਅਵਾਰਡ]] (1957) }} | signature = Niels Bohr Signature.svg | footnotes = |spouse=ਮਾਰਗਰੇਟ ਨਾਰਲੁੰਡ }} '''ਨੀਲਸ ਬੋਰ''' ਜਾਂ '''ਨਿਲਸ ਹੈਨਰਿਕ ਡੇਵਿਡ ਬੋਰ''' (7 ਅਕਤੂਬਰ 1885 – 18 ਨਵੰਬਰ 1962) [[ਡੈਨਮਾਰਕ]] ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਕਦਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ]] [[ਪਰਮਾਣੂ]] ਦੇ ਸਪੈਕਟਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। [[ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] ਦੇ ਦਰਵ-ਬੂੰਦ ਮਾਡਲ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਨਿਊਕਲੀ ਫੱਟ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬੋਰ ਨੇ [[ਮਿਕਦਾਰ ਮਕੈਨਕੀ]] ਦੀਆਂ ਸੰਕਲਪਨਾਤਮਕ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕੰਮਲਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ==ਬੋਰ ਮਾਡਲ== ਨੀਲਸ ਬੋਰ ਦੇ ਇਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਦਿਵਾਈ। ਨੀਲਜ਼ ਬੋਹਰ ਨੇ ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਡਲ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਲੋਸਫੀਕਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬੋਹਰ ਆਪ ਰਦਰਫੋਰਡ ਕੋਲ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੇ ਕਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਉੱਪਰੰਤ ਇਹ ਪੇਪਰ ਛਪਿਆ। ਛਪਿਆ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੱਲੇ ਬੋਹਰ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਰ ਇਸ ਮਾਡਲ ਦਾ ਬੀਜ ਰਦਰਫੋਰਡ ਮਾਡਲ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੋਰ-ਰਦਰਫੋਰਡ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਬੋਰ ਮਾਡਲ ਸੰਨ 1913 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ। ਬੋਹਰ ਸੰਨ 1939 ਤੋਂ 1962 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਕੋਪਨਹੈਗਨ ਦੀ ਰਾਇਲ ਡੈਨਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1960 ਵਿੱਚ ਬੋਹਰ ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫਾਰ ਦਿ ਕਲਟੀਵੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਵੀ ਆਇਆ। ਇਹ ਉਹੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਨੋਬੇਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ [[ਸੀ.ਵੀ. ਰਮਨ]] ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ==ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ== ਸੰਨ 1885 ਤੋਂ 1962 ਤਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਾਲੇ ਬੋਹਰ ਨੂੰ ਸੰਨ 1922 ਵਿੱਚ ਨੋਬੇਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸੰਨ 1944 ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇ [[ਡੈਨਮਾਰਕ]] ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਪਿੱਛੋਂ ਭੱਜ ਕੇ [[ਸਵੀਡਨ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੈਨਹਾਟਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੌਜੀ ਤੇ ਮਸਤ ਮੌਲੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੇਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਪੈਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਬੋਹਰ ਨੂੰ ਖੋਜ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਸੰਨ 1922 ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਕਮ ਉਸ ਨੇ ਕੋਪਨਹੈਗਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਅਟਾਮਿਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਡੈਨਿਸ਼ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੈਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਖੋਜ ਲਈ ਵੀ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ’ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਂ ਨੀਲਜ਼ ਬੋਹਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ==ਨੀਲਸ ਬੋਰ ਦਾ ਮਾਡਲ== [[Image:Bohr atom model.svg|thumb|right|ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਵਡੇਰੇ/ਦੁਰਾਡੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੱਥ ਤੋਂ ਛੋਟੇ/ਨੇੜਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੱਥ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਫੋਟਾਨ ਊਰਜਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ]] ਨੀਲਜ਼ ਬੋਹਰ<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Niels_Bohr</ref>, ਡੈਨਿਸ਼ ਪਿਤਾ ਤੇ ਯਹੂਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨੀਲਜ਼ ਬੋਹਰ ਨੇ ਕੋਪਨਹੈਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸੰਨ 1911 ਵਿੱਚ ਕਵਿੰਡਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ [[ਜੇ.ਜੇ.ਥਾਮਸਨ]] ਆਪਣੇ ਪਲੱਮ ਪੁਡਿੰਗ ਮਾਡਲ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਡਲ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ। ਨੀਲਜ਼ ਬੋਹਰ, [[ਜੇ.ਜੇ.ਥਾਮਸਨ]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ [[ਅਰਨੈਸਟ ਰਦਰਫੋਰਡ]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ernest_Rutherford</ref> ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। [[ਅਰਨੈਸਟ ਰਦਰਫੋਰਡ]] ਦਾ ਪਲੇਨੈਟਰੀ ਮਾਡਲ ਉਸ ਨੂੰ [[ਜੇ.ਜੇ.ਥਾਮਸਨ]] ਦੇ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਠੀਕ ਜਾਪਿਆ। ਬਸ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੋਧਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਨੀਲਜ਼ ਬੋਹਰ ਨੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤ ਜੋੜੇ। ==ਸਿਧਾਂਤ== #ਨਾਭੀ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਹਰ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੱਥ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਾ ਬੱਝਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। #ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਊਰਜਾ ਦੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। #ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਦਾ ਪੁੰਜ (ਮਾਸ) ਮਾਮੂਲੀ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਨਾਭੀ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। #ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਜਾਂ ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਊਰਜਾ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਵਡੇਰੇ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੱਥ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਕੱਢਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਊਰਜਾ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵਡੇਰੇ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਵਾਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੱਥ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਧ ਵਿਆਸਾਂ ਵਾਲੇ ਇਹ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੱਥ ਬਾਕਾਇਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਛਾਲ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਵਿੱਚ-ਵਿਚਾਲੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। #ਜਦੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਵਡੇਰੇ/ਦੁਰਾਡੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੱਥ ਤੋਂ ਛੋਟੇ/ਨੇੜਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੱਥ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਫੋਟਾਨ ਊਰਜਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। #ਹਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿਮਨਤਮ ਊਰਜਾ ਪੱਧਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਗਰਾਊਂਡ ਸਟੇਟ ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲ। ਇਹ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਾਰਨ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਵਾਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੱਥ (ਆਰਬਿਟ) ਵਿੱਚ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਆਰਬਿਟ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਊਰਜਾ ਦੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਤੁਲਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ==ਬੋਹਰ-ਰਦਰਫੋਰਡ ਦਾ ਮਾਡਲ== ਨੀਲਜ਼ ਬੋਹਰ ਦੇ ਇਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਦਿਵਾਈ। ਇਹ [[ਬੋਹਰ-ਰਦਰਫੋਰਡ]] ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1885 ਤੋਂ 1962 ਤਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਾਲੇ ਨੀਲਜ਼ ਬੋਹਰ ਨੂੰ ਸੰਨ 1922 ਵਿੱਚ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links |wikt=no |commons= |n=no |q= Niels_Bohr|s=no |b=no |voy=no |v=no}} * Physics Tree: [http://academictree.org/physics/peopleinfo.php?pid=1943 Niels Bohr Details] * {{cite web |url=http://www.nba.nbi.dk/ |title=Niels Bohr Archive |publisher=Niels Bohr Archive |date=February 2002 |accessdate=2 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130204204815/http://www.nba.nbi.dk/ |archive-date=4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2013 |url-status=dead}} * {{cite web |url=http://www.aip.org/history/heisenberg/bohr-heisenberg-meeting.htm |title=The Bohr-Heisenberg meeting in September 1941 |publisher=[[American Institute of Physics]] |accessdate=2 March 2013 |archive-date=4 ਜੁਲਾਈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704121809/http://www.aip.org/history/heisenberg/bohr-heisenberg-meeting.htm |dead-url=yes }} * {{cite web |url=http://web.mit.edu/redingtn/www/netadv/FCintro.html |title=Resources for Frayn's ''Copenhagen'': Niels Bohr |publisher=[[Massachusetts Institute of Technology]] |accessdate=9 October 2013}} * {{cite web |url=https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/4517-1 |title=Oral History interview transcript with Niels Bohr 31 October 1962 |publisher=[[American Institute of Physics]] |accessdate=2 March 2013}} * {{cite web |url=http://www.mediatheque.lindau-nobel.org/videos/31564/atomic-physics-and-human-knowledge-1962/laureate-bohr |title=Video – Niels Bohr (1962): Atomic Physics and Human Knowledge |publisher=[[Lindau Nobel Laureate Meetings]] |accessdate=9 July 2014 |archive-date=21 ਦਸੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221202443/http://www.mediatheque.lindau-nobel.org/videos/31564/atomic-physics-and-human-knowledge-1962/laureate-bohr |url-status=dead }} * [https://zbmath.org/authors/?q=ai:bohr.niels Author profile] in the database [[Zentralblatt MATH|zbMATH]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1885]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1962]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] engfss89vm6lp5yyqlq64moyfoqjt8t 0 43261 851234 836039 2026-11-03T11:39:06Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851234 wikitext text/x-wiki '''ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ੂਰ ਕੁਰੈਸ਼ੀ''' (ਜਨਮ 22 ਅਪਰੈਲ 1922) ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ "ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ ਅਦਬ ਤੇ ਤਾਰੀਖ" 1956 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.apnaorg.com/research-papers/nasir-rana-1/ |title=PUNJABI RESEARCH AND CRITICISM |access-date=2014-08-15 |archive-date=2014-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812132955/http://www.apnaorg.com/research-papers/nasir-rana-1/ |dead-url=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ। 1972 ਵਿਚ, ਅਬਦੁਲ ਗ਼ਫੂਰ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ "ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਅਦਬ ਤੇ ਤਾਰੀਖ਼" ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਜੀਵਨੀ== ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ੂਰ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ (ਹੁਣ ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ) ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ [[ਚੌਂਦਾ]] ਵਿੱਚ 22 ਅਪਰੈਲ 1922 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== *''ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ ਅਦਬ ਤੇ ਤਾਰੀਖ'' (1956) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ]] ja05ze5237eflpa63mjutnbg653fbee 0 44974 851151 642314 2026-11-03T03:36:28Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851151 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = Ajit Gill | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | latd =30.481113 | latm = | lats = | latNS = N | longd =74.854858 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type =ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 =ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਕੋਟਕਪੂਰਾ | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 185 | population_total = | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਜੈਤੋ, ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] | website = | footnotes = }} '''ਅਜਿੱਤ ਗਿੱਲ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।<ref>http://pbplanning.gov.in/districts/Kot%20Kapura.pdf</ref> ਇਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 1000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ।ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨ ਸੰਖਿਆ 2500 ਹੈ। ਪਿੰਨ ਕੋਡ 151204 ਹੈ। ਇਹ ਕੋਟਕਪੂਰਾ-ਜੈਤੋ-ਬਰਨਾਲਾ-ਬਠਿੰਡਾ ਸੜਕ ਤੋਂ 1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈਤੋ-ਮੁਕਤਸਰ ਰੋਡ ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।ਇਹ ਪਿੰਡ ਜੈਤੋ ਹਲਕੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/place/Ajit+Gill,+Punjab/data=!4m2!3m1!1s0x39174ebc2bfd79d1:0x4641cb85625f8441?utm_source=mstt_1&entry=gps|title=ਅਜੀਤ ਗਿੱਲ · ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|website=ਅਜੀਤ ਗਿੱਲ · ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|language=pa-US|access-date=2021-09-03}}</ref> ==ਇਤਹਾਸ == ਪਿੰਡ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਕ ਡਾਕੂ ਅਜੀਤ ਗਿੱਲ ਦਾ ਕਬਜਾ ਸੀ। ਡਾਕੂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ੳਸ ਸਮੇਂ ਡਾਕੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੇਰਾ ਵੰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜ ਗੋਤਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ ==ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ== ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਦਸਤਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ।ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰੁਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਸੀ। ਏਥੇ ਇਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਮਾਰਤ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} {{ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] nquu87pcmedokb0yc2wffifjqt8fm4k 1 45545 851170 850777 2026-11-03T05:36:33Z ~2026-57847-89 62770 /* ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ,ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ 1615ਤੋ1628,1631,1675, ਅਤੇ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 851170 wikitext text/x-wiki {{talkheader}} == ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸਚਾਈ == ਜਗਰਾਉਂ ਦੇ ਅਗਵਾੜ ਡਾਲਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ (ਮੋਗਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁੱਖ ਤੱਥ: ਜਗਰਾਉਂ ਦੀ ਅਸਲ ਉਮਰ: ਆਮ ਕਿਤਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਗਰਾਉਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1688 ਈਸਵੀ (ਰਾਏ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਦੁਆਰਾ) ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧਾਰਹੀਣ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਖੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਗਰਾਉਂ 400-500 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਗਰ ਹੈ, ਜੋ 1628 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੌਧਰੀ ਡਾਲਾ ਰਾਏ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ: ਜਗਰਾਉਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਡਾਲੇ ਕਾ ਅਗਵਾੜ' (ਅਗਵਾੜ ਡਾਲਾ) ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਚੌਧਰੀ ਡਾਲਾ ਰਾਏ (ਰਾਏ ਗੋਤ) ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਖੀ (1628 ਈਸਵੀ): ਸੰਨ 1628 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਧਵਾਂ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਗਰਾਉਂ ਨਗਰ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਗਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਡਾਲਾ ਦੇ ਮਾਪੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੱਥੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਟਹਿਲ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਫੁੱਲ ਭੇਟਾ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਾਲਕ ਡਾਲਾ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਅੱਥਰੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਰਾਰਤ ਤੋਂ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਗੁਰੂ ਜੀ, ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੁਮੱਤ ਬਖਸ਼ੋ। ਇਹ ਇੰਨਾ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਮਰਨੋਂ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਾ ਗੁਆ ਬੈਠੇ।" ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ: "ਤੁਸੀਂ ਡਰੋ ਨਾ, ਇਸ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਰਹੇਗਾ।" ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ (ਮੋਗਾ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (1675 ਈਸਵੀ): ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੋਲ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਇਹੀ ਬਾਲਕ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਚੌਧਰੀ ਡਾਲਾ ਰਾਏ ਬਣਿਆ। ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸਦਕਾ ਚੌਧਰੀ ਡਾਲਾ ਰਾਏ ਨੇ ਸੰਨ 1675 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ 'ਡਾਲਾ' ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਣਜਿਆਂ (ਗਿੱਲ ਗੋਤ) ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੌਧਰੀ ਡਾਲਾ ਰਾਏ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ (ਧੂਰਕੋਟ ਕਲਾਂ, ਧੂੜਕੋਟ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧੂਰਕੋਟ ਟਾਹਲੀਵਾਲਾ) ਵਿਖੇ ਜਾ ਵਸਿਆ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਗਰਾਉਂ ਦਾ ਅਗਵਾੜ ਡਾਲਾ 1675 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ 1688 ਵਾਲਾ ਕਿਤਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/~2026-57847-89|~2026-57847-89]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:~2026-57847-89|talk]]) 08:37, 30 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) == ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ,ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ 1615ਤੋ1628,1631,1675, ਅਤੇ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ == 1. ਬਾਲਕ ਡਾਲਾ ਤੋਂ ਚੌਧਰੀ ਡਾਲਾ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸਫ਼ਰ ਡਾਲਾ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ 17ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਜਗਰ ਕਸਬੇ ਦੇ ਰੱਜੇ ਪੁੱਜੇ ਖਾਂਣ ਦਾਨੀ  ਜਿੰਮੀਦਾਰ  ਰਾਏ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਡਾਲਾ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਸਿਡਉਲ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਸੀ 2ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਸੀਸ (1628 ਈਸਵੀ): ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 1628 ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਵਾਂ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਡਾਲਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਤਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿਲ਼ ਫੁੱਲ ਭੇਟਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਏਨੇ ਨੂੰ ਬਾਲਕ ਡਾਲਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪਿਛਾੜੀ ਜਾਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਸੁਭਾਅ ਮੁਤਾਬਿਕ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਡਾਲੇ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਾਡਾ ਬੱਚਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਹੈ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮਰਨੋ ਬਚਿਆ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਾ ਗੁਆ ਬੈਠੇ   ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਤੁਸੀਂ ਫ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ —"ਇਸ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਰਹੇਗਾ।" ਨਾਮ ਦੀ ਅਮਰਤਾ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਹੀ ਬਚਨ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਪੂਰੇ ਹੋਏ। ਜਗਰਾਉਂ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ 'ਡਾਲੇ ਕਾ ਅਗਵਾੜ' (ਅਗਵਾੜ ਡਾਲਾ) ਅਖਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅੱਜ 400 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਸ ਬਾਲਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡਣ ਦਾ ਸਮਾਂ (1675 ਈਸਵੀ): 1628 ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਾਲਕ ਸੀ, ਉਹ 1675 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਰਸੂਖ਼ਦਾਰ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਚੌਧਰੀ (ਚੌਧਰੀ ਡਾਲਾ ਰਾਏ) ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮਰੱਥਾ ਸਦਕਾ ਉਸ ਨੇ ਮੋਗੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ 'ਡਾਲਾ' ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡੀ।# ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ (ਮੋਗਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ <nowiki>##</nowiki> ਸਿਰਲੇਖ: ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ,ਮਾਮੇ-ਭਾਣਜਿਆਂ ਦਾ ਭਿੜੰਤ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ --- <nowiki>###</nowiki> 1. ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਚਰਨ-ਛੋਹ (ਸੰਨ 1631 ਈਸਵੀ) ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1631 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਿਰਾਜ ਦੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੇ ਜੱਥੇ ਸਮੇਤ ਮਦੋਕਿਆ ਤੋਂ ਮਹਿਰੋਂ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨੁਮਾ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਰੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਘਣੇ ਬੋਹੜਾਂ ਦੀ ਛਾਂਵੇਂ ਪੜਾਅ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਪਏ, ਇਥੇ ਮੱਦੋਕਿਆਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਅਦਬ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਆਈਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਪਸ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸੰਗਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਈਆਂ ਇਹ ਰੋੜਾ ਵਾਲਾ ਟੋਭਾ ਅਤੇ ਘਣੇ ਬੋਹੜਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਜੜੀਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਡੰਗਰ ਚਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਰਾਮ ਗਾਹ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਏਥੇ ਡੰਗਰ ਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਲੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਏਥੇ ਰੈਣ ਬਸੇਰਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਏਥੋਂ ਥੋੜੀ ਦੂਰ ਅੱਗੇ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਓ ਇਹ ਜੰਗਲ ਹਨ ਏਥੇ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਭਾਈ ਸਿੱਖਾ ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਗਲ ਲੱਗ ਜਾਣ ਗੇ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੱਤ ਹੋਏ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਿਆ ਚੋਧਰੀ ਡਾਲਾ ਰਾਏ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬਾਨੂੰ ਬਣਿਆ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅੱਜ "ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ" ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ"ਸਿੱਖ ਫੁਲਵਾੜੀ ਵਿਕਾਸ ਗੁਰਮਤਿ ਕੇਂਦਰ" ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੰਡ 1675 ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। <nowiki>##</nowiki>ਸਾਹੀ ਘਿਰਾਣੇ ਦੇ ਮੱਲ ਪਾਲ ਗਿੱਲ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ # ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਵਗਾਰ ਤੇ  ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੋਹਤਰ ਗਿੱਲ (ਸ਼ਾਹੀ) ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਗਿੱਲ ਮੱਲ, ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਅਤੇ ਲਾਉਲਸਕਰ ਸਮੇਤ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ (ਜਗਰਾਉਂ, ਕੋਕਰੀ, ਗਾਲਬ, ਰੋਲੀ, ਦਾਤਾ) ਵਿੱਚ ਮਾਮਲਾ (ਟੈਕਸ) ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵੀ ਵਾਦਨ ਮੂਹੀਂ ਚੋਂ ਗਿੱਲਾ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੱਲ ਪਾਲ ਵਾਰਸੀ ਗਿੱਲ ਮੂਹੀਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਪਰ ਵਡੇਰੇ ਅਤੇ ਖੂਨ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਮੱਲ ਨੂੰ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੱਲ ਦੇ ਲਾਉਲਸਕਰ ਨੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਏਥੇ ਹੀ ਡੇਰਾ ਲਾਈ ਰੱਖਿਆ ਇਹਨੀਂ ਹੀ ਦਿਨੀਂ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਗਿੱਲ ਮੱਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ (ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ) ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਗਰਾਓਂ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਡਾਲਾ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ ਆਪਣਾ ਰਸੂਖ਼ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਨ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮੱਲ ਦੀ ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਲ,  ਡਾਲੇ ਚੋਧਰੀ ਦਾ ਜਵਾਈ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗਿੱਲ ਮੱਲ ਪਾਲ ਕੁੱਲ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਣਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ: 1. ਨਾਥਾ 2. ਕਰਮਾਂ 3. ਸੇਮਾ 4. ਭਾਗਾ <nowiki>###</nowiki> 2. ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ (ਸੰਨ 1675 ਈਸਵੀ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੇ ਲਗਭਗ 44 ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਸੰਨ 1675 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਜਗਰਾਉਂ ਦੇ ਇੱਕ ਰਸੂਖਦਾਰ ਜੱਟ ਰਾਏ ਡਾਲਾ (ਡਾਲਾ ਰਾਏ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਮੱਲ ਪਾਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੋਧਰ ਅਤੇ ਤਖਾਣਵੱਧ ਮਹਿਰੋਂ ਅਤੇ ਬੁਟਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਈ ਜੰਗਲੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡੀ। <nowiki>###</nowiki> 3. ਮਾਮੇ-ਭਾਣਜਿਆਂ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਰਾਏ ਡਾਲਾ  ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਡਾਲੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਦਾਤੂ ਅਤੇ ਦਾਸੂ - ਮਾਮੇ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮੱਲ ਦੇ ਜਵਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਭਾਣਜਿਆਂ) ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟਣ ਲੱਗੀ   ਓਧਰ ਮੱਲ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਮੱਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਈ ਡਾਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾਲੇ ਦੇ ਪੁਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪ ਹੁੰਦਰੀਆ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਘਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆਕੇ ਮੱਲ ਪਾਲ ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਗਿਆ 1705 ਦੇ ਲੱਗ ਭੱਗ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਮੇ-ਭਾਣਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨੀ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਇਹਨੀ ਦਿਨੀ ਹੀ ਮਾਮੇ ਭਾਣਜਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਢੁੱਡੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਨੱਥੂ ਝੰਡੇ ਹੁਰਾ ਨੇ ਕੁੱਝ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਣਾ ਅਤੇ ਬੁੱਘੀਪੁਰਾ ਆਣ ਵਸੇ ਓਧਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸਮਾਣਾ,ਸਢੌਰਾ , ਚਪੜਚਿੜੀ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਝੰਡੇ ਗੱਡ ਦਿੱਤੇ ਮੁਜਾਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬਜ਼ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਾਰੀ ਬੱਚਤ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। <nowiki>###</nowiki> 4. ਬਾਹਰੋਂ ਮਦਦ ਅਤੇ 'ਜੱਗਾ ਪੱਤੀ' ਦਾਸੂ ਉਮਰਾ ਦਾ ਵਜੂਦ ਮਾਮਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਣਜਿਆਂ (ਗਿੱਲਾਂ) ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਗਿੱਲ ਗੋਤੀ ਲੜਾਕੂਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਬੁੱਟਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸੇਰ ਗਿੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਮੰਗਵਾਏ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੜਿੱਕ ਵਾਲੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਣਜਿਆਂ ਦੀ ਸਪੋਟ ਲਈ 'ਜੱਗੇ' ਵਰਗੇ ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਪੌੜਸਾਂਗ (ਢਾਹ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੰਦ) ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਮਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਮਾਮਿਆਂ (ਰਾਏ ਪਰਿਵਾਰ) ਨੇ ਰੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਗੜ੍ਹ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਧੂੜਕੋਟ ਕਲਾਂ, ਧੂੜਕੋਟ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧੂਰਕੋਟ ਟਾਹਲੀਵਾਲਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <nowiki>###</nowiki> 5. ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਕਢਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿੱਲ ਭਾਣਜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਮਦਦਗਾਰਾਂ (ਜੱਗੇ ਆਦਿ) ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਚੜਿੱਕ ਵਾਲੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਖੁਦ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਜੱਗੇ ਤੇ ਦਾਸੂ ਉਮਰੇ ਨੂੰ ਬਣਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿਵਾਇਆ। ਇਸ ਰਾਜ਼ੀ ਬੰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਸਲਾਘਾ ਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਸੰਦ ਮੋਹਤਬਰਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਮੁਰੱਬੇ ਜ਼ਮੀਨ ਇਨਾਂਮ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ  ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਭਾਈ ਕੀ ਡਰੋਲੀ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖੀ‌ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਭਾਈ ਕੇ ਕਹਿਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਤਿਆ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਵਿਰਾਗੀ ਸਾਧ,ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਿਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਬੀ ,ਦਰਜ਼ੀ,ਨਾਈ, ਤਰਖਾਣ,ਝੌਰ ,ਚਮੜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਚਮਾਰ, ਬਾਣੀਏਂ ਬ੍ਰਹਮਣ,ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਨਕੀਂ ਢੇਰੀ ਜਾਂ ਘਰ ਜੁਆਈ ਬਣ ਕੇ ਡਾਲੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਜਵੰਦੇ, ਸਿੱਧੂ ਆਦਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਈ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ  ਦੋਹਤੇ, ਭਾਣਜਿਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ ਮੱਲ ,ਦਾਸੂ ਉਮਰਾ ਅਤੇ ਜੱਗੇ ਦੀ ਇਸੇ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੱਲ ਪੱਤੀ ਦਾਸੂ ਉਮਰਾ ਪੱਤੀ ਅਤੇ"ਜੱਗਾ ਪੱਤੀ"ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਿਛੋਕੜ ਕਰਕੇ ਡਾਲਾ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ "ਭਾਣਜਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਮਾਮਿਆਂ (ਰਾਏ ਗੋਤ) ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਭਾਣਜਿਆਂ (ਗਿੱਲ ਗੋਤ) ਦਾ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ਼ੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 150ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਿੰਡ ਆਪਸੀ ਧੜੇ ਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਲਝਿਆ ਰਿਹਾ ਓਦੋਂ ਨੂੰ ਮਾਹਾਰਾਜ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੂਰੇ ਮਾਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਖਾਲਸਾ ਸਰਕਾਰ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਬਨਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫਰੀਦਕੋਟੀਏ ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਸੀ ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਲਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖੋਹਿਆ। <nowiki>##</nowiki>ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਸੂਉਮਰਾ ਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕੀਤਾ  ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਪਰਪੱਕ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਕਿਛਹਰੇ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਤਿਮਾਸਮੀਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕੱਛਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸੋਝੀ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਲੋਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 47ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1970-71ਵਿੱਚ   ਬਾਬਾ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਬਾਬਾ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਮਲਾਇਆ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਡਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਖੱਟੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 1990ਤੋ ਬਾਅਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਲਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ।। <nowiki>#</nowiki>ਗੁਰੂ ਕੀ ਸਮਾਧ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਗ੍ਹਾ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ <nowiki>##</nowiki>ਕੌਣ ਹੈ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ (ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਜੀ ਦੀ ਅੰਸ਼-ਵੰਸ਼) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੀ 9ਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: • ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਵੰਸ਼: ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਜੀ, ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ 'ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰ' (ਜਾਂ ਨੀਲੀ ਸਰਕਾਰ) ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਸਟਿਸ ਆਰ. ਐਸ. ਸੋਢੀ ਅਤੇ ਸੋਢੀ ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ (ਪੋਤਰੇ) ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। • ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ: ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਇਤਿਹਾਸਕ 'ਕਿਲ੍ਹਾ-ਹਵੇਲੀ ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰ' (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਸਤੂਆਂ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। • ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬਾ: ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ) ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। • ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ: ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਿਸਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟਿੱਕਾ ਸੂਰਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ) ਨੇ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈਰੀਟੇਜ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਕੀ ਨਗਰੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੋਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। <nowiki>#</nowiki>ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਜੀ ਦੀ ਮਾਲਵਾ ਫੇਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਹਿਮ ਤੱਥ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: • ਡਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਣ ਦਾ ਸਾਲ: ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਲਵਾ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸੰਨ 1947 ਤੋਂ 1948 ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਮੇਂ (ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ) ਮੋਗਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। • ਮੌਤ (ਸਚਖੰਡ ਪਿਆਨਾ) ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ: ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਜੀ ਦਾ ਚਲਾਣਾ ਸਾਲ 1963 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ 'ਕਿਲ੍ਹਾ-ਹਵੇਲੀ ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰ' ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਵੀ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।।ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਜੀ ਦੀ ਮਾਲਵਾ ਫੇਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਹਿਮ ਤੱਥ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: •#ਡਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਣਾ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛਡਦੇ ਸਮੇਂ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਵੰਸ਼ਜ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡਿਆਂ ਤੇ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਮੱਲ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਲਾਬ ਰਾਇ ਜੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ਿਆਮ ਚੰਦ ਜੀ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਗ਼ੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ ਸਨ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਤਨ ਦੇਹੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ 1880ਵਿੱਚ ਜਨਮੇਂ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕਰਵਾਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣਾਇਆ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਗਾਈ ਜਦੋਂ ਵੀ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਡਰੋਲੀ ਭਾਈ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਡਾਲੇ ਜੌੜੇ ਛੱਪੜਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇੱਕ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦੇ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਜੀ ਆਪਣੀ  ਮਾਲਵਾ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਸੰਨ 1947 ਤੋਂ 1948 ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਮੇਂ (ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ) ਮੋਗਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। • ਮੌਤ (ਸਚਖੰਡ ਪਿਆਨਾ)  ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਜੀ ਦਾ ਚਲਾਣਾ ਸਾਲ 1963 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ 'ਕਿਲ੍ਹਾ-ਹਵੇਲੀ ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰ' ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਵੀ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਡਾਕਟਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਗਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਡਾਕਟਰ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਏਥੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡਪਾਠ ਦੇ ਭੋਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਦੁਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅੱਜ ਵੀ ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿਲਵਰਤਣ ਰਖਦੀਆਂ ਹਨ ਡੇਰੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਮਾਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਸਾਰ ਹੀ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਵਾਲੀ ਬਾਹੀ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਮੱਤ ਦੇ ਮੱਠ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵੀ ਡੇਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਡੇਰੇ ਬਾਬਾ ਪੱਤਣ ਸ਼ਾਹ, ਡੇਰਾ ਸੋਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੈਤੋ ਵਾਲੇ, ਡੇਰਾ ਮੈਰਾ ਭੇਸੀਆਣਾ, ਡੇਰਾ ਸੈਦੋ ਆਣਾ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਆਮਦ 1860ਤੋ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਪੱਤਣ ਸ਼ਾਹ ਇਹ ਡੇਰਾ ਮੱਲੀਆਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਮੂਲ ਡੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਇਹ ਡਾਲੇ ਵਾਲਾ ਡੇਰਾ ਸਨਾਤਨੀ ਮੱਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦਰ ਮੱਤ ਦਾ ਰਲ ਗਡ ਹੈ ਇਸ ਮੱਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਡੇਰਾ ਕੈਲਪੁਰ ਬੜੈਚੇ ਹੈ ਜਿਥੇ ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸੋਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀ ਜੈਤੋ ਵਾਲੇ ਇਹ ਡੇਰਾ ਵੀ100ਸਾਲ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੈਤੋ ਤੋਂ ਸੋਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੈਤੋ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਸੋਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੈਤੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਿਰ ਵਾਲੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸੋਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੈਤੋ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਧੂਣੀਆਂ ਤਾਪੀਆ ਹਨ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।। ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਇਹ ਸੰਨ1886ਦੇ ਲਗਭਗ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਇੱਕ ਮਸਤ ਮਲੰਗ ਅਵਧੂਤ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਚਕਰਵਰਤੀ ਸਾਧੂ ਪਿੰਡ ਡਾਲੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਰੀਹਾਂ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਤੇ ਸ਼ਰੀਹਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਝਿੜੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਸਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਦਾ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਵੇਸ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਲੀੜਾ ਲੱਤਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਰੈਣ ਬਸੇਰੇ ਲਈ ਠੰਢ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁੱਲੀ ਪਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ ਇਸ ਦਰਵੇਸ਼ ਬੰਦੇ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ  ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਇਹ ਜਮਾਂਦਰੂ ਹੀ ਗੰਜਾਂ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਕੋਈ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੰਨਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਫੈਦ ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਦਾੜਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਕਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਏਨੇ ਨੂੰ ਦਾਸੂ ਉਮਰਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤ ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਭੋਜਣ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਜਾਅਦਾ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਬੰਦੇ ਅਕਸਰ ਹੀ ਬਾਬੇ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਬਾਬਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਰਹਿੰਦਾ ਗੁਣ ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਠਾਸ ਨਾਲ ਸੁਭ ਬੋਲ ਕੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਰੋਡੂ ਬਾਬਾ ਕਿਤੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਵੀ ਪੈਦਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕੁੱਲੀ ਵਿਚ ਛੱਡ ਆਉਂਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਚੋ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਬੋਲ ਅਟਲ ਹੈ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਬਾਬੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਧਣ ਲੱਗਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਬਾ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਾਬੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾਸੂਉਮਰਾ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਲੀਆਂ ਘਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਪਰ    ਬਾਬੇ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾ ਸੁਣੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਬਾਬਾ ਆਪਣੀ ਮਸਤੀ ਵਿੱਚ ਝੂਮ ਦਾ ਰਿਹਾ ਏਨੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਬੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹਰਕਤ ਦੱਸੀਆਂ ਤਾਂ ਕਰੋਧ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰ ਕੁਟਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧੱਕੇ ਮਾਰਕੇ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੋਜ਼ਸ਼ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਗਿਆ ਬਾਬਾ ਅਵਧੂਤ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਆਪਣੀ ਮਸਤੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਾਬੇ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਚੱਲ ਵਸਿਆ ਏਧਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬਾਬੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਪ੍ਰਭਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕਬੂਲਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜ ਇੱਟਾਂ ਦੀ‌‌ ਮਟੀ ਬਣਾ ਕੇ ਦੀਵਾ ਬਾਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਦੇਖਾ ਦੇਖੀ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬਾਬੇ ਰੋਡੂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਚੜਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਮਟੀ ਤੋਂ ਮਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਹਿੜਾ ਕਿ ਅੱਜ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਡੇਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਟਰਾਂਸਪੋਟਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏਸੇ ਤਰਜ਼ ਤੇ ਪਿੰਡ ਕਾਉਂਕੇ ਦੇ ਟਰਾਂਸਪੋਟਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਅਖਾੜੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਠੰਡੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀ ਛਬੀਲ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੁਰਾਨ ਕਈ ਲੋਕ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਨ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ‌ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅੱਜ ਬਾਬੇ ਰੋਡੂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਫਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਅਨੇਕਾਂ ਨੋਜਵਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੰਦਗੀਆਂ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਨ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਡੇਰੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਘਰ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਡਾਲਾ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਡੇਰਾ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ।। ਡੇਰਾ ਮ‌੍ਹਰਾ ਭੇਸੀਆਣਾ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਬਾਬਾ ਜਿਉ ਕੇ ਤਿਉਂ ਜੀ ਦਾ ਤਪ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਏਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਫੱਗਣ ਮਹੀਨੇ ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਜਥੇ ਮੰਗਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮਹਿਣਾ ਤਖਾਣਵੱਧ ਝੰਡੇ ਆਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰੀਆਂ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਸਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।। ਡੇਰਾ ਸੈਦੋਆਣਾ ਏਥੇ ਇੱਕ ਸੈਦੋਆਣਾ ਛੱਪੜ ਸੀ 3-4ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਕਿਰਤੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਬਾਬਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ‌ਹੀਰਾਦਾਸ ਨੇ ਇਸ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਏਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਦਿਵਾਈ ਵੀ ਫਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਡੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ਼ ਸੇਵੀ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਚਲਦਾ --- <nowiki>*</nowiki>ਨੋਟ: ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕ-ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।* [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/~2026-57847-89|~2026-57847-89]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:~2026-57847-89|talk]]) 05:36, 3 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) e5ibjxofl4oa4yrcubivxca5rr3masv 0 51128 851166 579330 2026-11-03T04:52:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851166 wikitext text/x-wiki {{Infobox church | fullname = ਪੋਰਤੋਮਰੀਨ ਦਾ ਸਾਨ ਜੁਆਂ ਗਿਰਜਾਘਰ | other name = Church of San Juan of Portomarín | native_name = | native_name_lang = | image = Igrexa San Nicolas Portomarin.jpg | imagesize = | imagelink = | imagealt = | landscape = | caption = | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = ਸਪੇਨ | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates display = | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = [[ਗਾਲੀਸੀਆ ]], [[ਸਪੇਨ]] | country = [[ਸਪੇਨ]] | denomination = | previous denomination = | churchmanship = | membership = | attendance = | website = | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = ਸਮਾਰਕ | functional status = | heritage designation = | designated date = | architect = | architectural type = | style = | years built = | groundbreaking = | completed date = | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = | archdiocese = | metropolis = | diocese = | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | dean = | provost = | provost-rector = | viceprovost = | subdean = | precentor = | archpriest = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonmissioner = | canonpastor = | canontreasurer = | succentor = | archdeacon = | prebendary = | rector = | vice-rector = | vicar = | curate = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | minister = | assistant = | honpriest = | deacon = | deaconness = | seniorpastor = | pastor = | abbot = | chaplain = | sacristan = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }} '''ਪੋਰਤੋਮਰੀਨ ਦਾ ਸਾਨ ਜੁਆਂ ਗਿਰਜਾਘਰ''' (ਜਾਂ ''ਸੇਂਟ ਨਿਕੋਲਸ ਦਾ ਗਿਰਜਾਘਰ'') [[ਸਪੇਨ]] ਦੇ [[ਗਾਲੀਸੀਆ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਜੇਰੂਸਿਲਮ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜਾਨ ਦਾ ਗਿਰਜਾਘਰ- ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ==ਵਿਸ਼ੇਸਤਾਵਾਂ == [[Image:SanNicolasPortomarin2.JPG|right|thumb|190px|View from the apse.]] ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਿਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੈਰਲ ਗੁੰਬਦਦਾਰ ਛੱਤ, ਇੱਕ ਗੋਲਾਈਦਾਰ ਵਾਧਰਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੋਮ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *{{es icon}} Information from [[Instituto Cervantes]][https://web.archive.org/web/20120204061851/http://cvc.cervantes.es/actcult/camino_santiago/duodecima_etapa/portomarin/juan.htm] *{{es icon}} Web about the village and the church [http://www.vivelanaturaleza.com/Localidades/Portomarin.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060516083349/http://www.vivelanaturaleza.com/Localidades/Portomarin.php |date=2006-05-16 }} * [http://books.google.co.in/books?id=g_7pLuUELZUC&pg=PA51&dq=churches+in+spain&hl=en&sa=X&ei=E4tOVNOxCIPu8gXh7IC4Bw&redir_esc=y#v=onepage&q=churches%20in%20spain&f=false Spain By Zoran Pavlovic, Reuel R. Hanks, Charles F. Gritzner] * [http://books.google.co.in/books?id=yZ05AAAAcAAJ&pg=PA525&dq=churches+in+spain&hl=en&sa=X&ei=E4tOVNOxCIPu8gXh7IC4Bw&redir_esc=y#v=onepage&q=churches%20in%20spain&f=false Some Account of Gothic Architecture in SpainBy George Edmund Street] * [http://books.google.co.in/books?id=nK0YSgAACAAJ&dq=churches+in+spain&hl=en&sa=X&ei=8YtOVNPTH8HamAWL9ICIBA&redir_esc=y Romanesque Churches of Spain: A Traveller's Guide Including the Earlier Churches of AD 600-1000 Giles de la Mare, 2010 - Architecture, Romanesque - 390 pages] * [http://books.google.co.in/books?id=7GL8A9vsp2wC&pg=PA123&dq=churches+in+spain&hl=en&sa=X&ei=8YtOVNPTH8HamAWL9ICIBA&redir_esc=y#v=onepage&q=churches%20in%20spain&f=false A Hand-Book for Travellers in Spain, and Readers at Home: Describing the ...By Richard Ford] * [http://books.google.co.in/books?id=GeMY4BGzNiMC&pg=PA95&dq=churches+in+spain&hl=en&sa=X&ei=8YtOVNPTH8HamAWL9ICIBA&redir_esc=y#v=onepage&q=churches%20in%20spain&f=false The Rough Guide to Spain] * [http://books.google.co.in/books?id=U8hAAQAAMAAJ&pg=PA260&dq=%22church+architecture+of+spain%22&hl=en&sa=X&ei=-NdQVKHzLOO0mAX88YH4BQ&ved=0CC4Q6AEwAw#v=onepage&q=%22church%20architecture%20of%20spain%22&f=false Jenning's Landscape Annual] * [http://books.google.co.in/books?id=ZgM3AQAAIAAJ&q=%22church+architecture+of+spain%22&dq=%22church+architecture+of+spain%22&hl=en&sa=X&ei=-NdQVKHzLOO0mAX88YH4BQ&ved=0CDMQ6AEwBA European architecture from earliest times to the present day Frank HoarEvans Bros., 1967 - Architecture - 293 pages] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ]] l3fp46shx9x7aqdcpb93m6js3z6p05f 0 51295 851127 654750 2026-11-03T01:35:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851127 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name=ਨੁਏਸਤਰਾ ਸੇਨਿਓਰਾ ਦੇਲ ਮਨਜ਼ਾਨੋ ਗਿਰਜਾਘਰ | image= Colegiata de Ntra. Sra. del Manzano. Castrojeriz.JPG | image_size = 300px | caption= | location= [[ਸਪੇਨ]] | geo = {{coord|42|17|34|N|4|7|40|W|type:landmark_region:ES|display=inline,title}} | religious_affiliation=[[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]] | rite= | province=[[Province of Burgos]] | district=[[Castrojeriz]] | consecration_year= | status= Temple | leadership= | website= | architect= | architecture_type= [[Church (building)|Church]] | architecture_style= [[Gothic architecture|Gothic]], [[Renaissance architecture|Renaissance]], [[Romanesque architecture|Romanesque]] | heritage_designation = [[Bien de Interés Cultural]] | specifications=yes | facade_direction= | groundbreaking= | year_completed= 1214 | construction_cost= | capacity= | length= <!--{{convert|45|m|ft}}--> | width=<!--{{convert|30|m|ft}}--> | width_nave= | height_max= | materials= }} '''ਨੁਏਸਤਰਾ ਸੇਨਿਓਰਾ ਦੇਲ ਮਨਜ਼ਾਨੋ ''' ([[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ: ''Iglesia de Nuestra Señora Del Manzano'' ਜਾਂ ''Iglesia de Santa María del Manzano'') ਇੱਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ। ਇਹ ਬਰਗੋਸ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਕਾਸਤਰੋਜੇਰੀਜ਼ (Castrojeriz) ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਸਤੀਲੇ ਦੀ ਰਾਣੀ ਬੇਰੇਨਗਾਰਿਆ (Berengaria) ਦੀ ਵਸੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਲਫਾਨਸੋ ਅਠਵੇਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਫਰਦੀਨਾਦ ਤੀਜੇ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਇਹ ਗਿਰਜਾਘਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਿਲ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="Eroski">{{Cite web |url=http://caminodesantiago.consumer.es/colegiata-de-nuestra-senora-del-manzano-de-castrojeriz |title=Monumento: Colegiata de Nuestra Sra del Manzano de Castrojeriz |publisher=Eroski Consumer |accessdate=22 May 2013 |archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226094420/http://caminodesantiago.consumer.es/colegiata-de-nuestra-senora-del-manzano-de-castrojeriz%20 |dead-url=yes }}</ref><ref name="Minube">{{Cite web |url=http://www.minube.com.ve/rincon/colegiata-de-nuestra-senora-del-manzano-a81513 |title=Colegiata de Nuestra Señora del Manzano |accessdate=22 May 2013 |archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226094423/https://www.minube.com.ve/rincon/colegiata-de-nuestra-senora-del-manzano-a81513%20 |dead-url=yes }}</ref><ref name="Iberiarural">{{Cite web |url=http://www.iberiarural.es/lugares/burgos/colegiata-de-nuestra-senora-del-man.htm |title=Colegiata de Nuestra Señora del Manzano |year=2009 |accessdate=22 May 2013 |archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226094419/http://www.iberiarural.es/ |dead-url=yes }}</ref> == ਅਜਾਇਬਘਰ== ਅੱਜ ਕੱਲ ਇਸ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿੱਚ ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਕੜੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆ ਚੀਜ਼ਾਂ,ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਸੀ, ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਚਿੱਤਰ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਅਜਾਇਬ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਮੀਨੋ ਦੇ ਸੈਂਤੀਆਗੋ ਜਾ ਰਹੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਲਈ ਸਮਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਜਾਇਬਘਰ ਸੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦਾ ਭਵਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{Cite book|last= Benavides|first= Antonio|publisher= Imprenta de Don José Rodríguez|volume= 2 volumes|title= Memorias de Don Fernando IV de Castilla|url= http://books.google.es/booksid=VLIGAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=memorias+de+fernando+iv#v=onepage&q=&f=false|edition= 1st|year= 1860|location= Madrid|oclc= 743667836|access-date= 2022-03-27|archive-date= 2020-04-06|archive-url= https://web.archive.org/web/20200406224210/http://books.google.es/booksid%3DVLIGAAAAQAAJ%26printsec%3Dfrontcover%26dq%3Dmemorias+de+fernando+iv#v=onepage&q=&f=false|dead-url= yes}} * {{Cite book | last1= Fernández-Ladreda | first1= Clara|first2= María Jesús |last2=Ibiricu |first3=Jesús |last3=Arraiza | publisher= Encuentro| title= Guía para visitar los santuarios marianos de Navarra| year= 1989| isbn = 8474902126}} * {{Cite book |last= Flórez| first=Enrique | authorlink= Enrique Flórez|editor = José del Collado| title= España sagrada | url = http://books.google.es/books?id=vaYYsewsoQIC&pg=PA255&dq=monasterio+trinidad+burgos+demolido&hl | edition = 2nd |year= 1824| location= Madrid}} * {{Cite book| last= Ruiz Garrastacho| first= Ángel | publisher= Editur| editor = Excmo. Ayto. de Castrojeriz| title= Castrojeriz| edition= 1st| year= 2001| location= | isbn = 84-955-7804-2| pages= 53–65}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Colegiata de Castrojeriz|Iglesia de Ntra. Sra. del Manzano de Castrojeriz}} * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Hondarribia Hondarribia - Wikivoyage] * [http://www.turismoburgos.org/fileadmin/recursos_ficheros/311.pdfn La iglesia de Ntra. Sra. del Manzano de Castrojeriz]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20080329022828/http://cvc.cervantes.es/ACTCULT/camino_santiago/sexta_etapa/castrojeriz/manzano.htm Iglesia de Ntra. Sra. del Manzano] * [http://mochilaycamara.blogspot.com/2011/09/la-colegiata-de-santa-maria-de-manzano.html Images of Nuestra Señora del Manzano church and museum] * [http://www.shutterstock.com/pic-64471684/stock-photo-collegiate-church-of-nuestra-senora-del-manzano-castrojeriz.html http://www.shutterstock.com/pic-64471684/stock-photo-collegiate-church-of-nuestra-senora-del-manzano-castrojeriz.html] * [http://www.123rf.com/photo_9491958_collegiate-church-of-nuestra-senora-del-manzano-castrojeriz.html http://www.123rf.com/photo_9491958_collegiate-church-of-nuestra-senora-del-manzano-castrojeriz.html] * [http://www.cuatrovillas.es/en/monument/collegiate-church-nuestra-senora-del-manzano?quicktabs_monuments_and_museum_quicktab=1 http://www.cuatrovillas.es/en/monument/collegiate-church-nuestra-senora-del-manzano?quicktabs_monuments_and_museum_quicktab=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211731/http://www.cuatrovillas.es/en/monument/collegiate-church-nuestra-senora-del-manzano?quicktabs_monuments_and_museum_quicktab=1 |date=2015-09-23 }} * [http://books.google.co.in/books?id=YcGn06qZW-UC&pg=PA104&lpg=PA104&dq=%22Church+of+Nuestra+Se%C3%B1ora+del+Manzano%22&source=bl&ots=ARpNPNjC4f&sig=ROipVe4xUECv3l4TVAef1G-CWCU&hl=en&sa=X&ei=OERJVJK5K8Ln8AWo-YHQBQ&ved=0CEEQ6AEwCQ#v=onepage&q=%22Church%20of%20Nuestra%20Se%C3%B1ora%20del%20Manzano%22&f=false The Way of St James - Spain: Pyrenees-Santiago-Finisterre By Alison Raju] * [http://www.gettyimages.in/detail/photo/santiagos-way-jacobean-routes-french-way-view-of-royalty-free-image/89450638 http://www.gettyimages.in/detail/photo/santiagos-way-jacobean-routes-french-way-view-of-royalty-free-image/89450638] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023193157/http://www.gettyimages.in/detail/photo/santiagos-way-jacobean-routes-french-way-view-of-royalty-free-image/89450638 |date=2014-10-23 }} * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Hondarribia Hondarribia - Wikivoyage] * [http://www.photaki.com/pictures-of-castrojeriz_1246l http://www.photaki.com/pictures-of-castrojeriz_1246l] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141024055044/http://www.photaki.com/pictures-of-castrojeriz_1246l |date=2014-10-24 }} 41tid2lnf9de7yofg3p80bdhhtu74n9 0 52293 851015 589288 2026-11-02T17:32:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851015 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 458775807 | ImageFileL1 = Trinitrotoluene.svg | ImageFileR1 = TNT-from-xtal-1982-3D-balls.png | ImageFile2 = Trinitrotoluen.JPG | ImageSize2 = | ImageAlt2 = solid Trinitrotoluene | IUPACName = 2-ਮਿਥਾਈਲ-1,3,5-ਟਰਾਈਨਾਈਟਰੋਬੈਨਜ਼ੀਨ | OtherNames = 2,4,6-ਟਰਾਈਨਾਈਟਰੋਟੌਲਵੀਨ,<br>TNT, ਟਰਾਈਲਾਈਟ, ਟੋਲਾਈਟ, ਟਰਾਈਨੋਲ, ਟਰੋਟਾਈਲ, ਟਰਾਈਟੋਲੋ, ਟਰਾਈਟੋਲੋਲ, ਟਰਾਈਟਨ, ਟਰਾਈਟੋਨ, ਟਰੋਟੋਲ, ਟਰਾਈਨਾਈਟਰੋਟੌਲੂਓਲ,<br>2,4,6-ਟਰਾਈਨਾਈਟਰੋਮਿਥਾਈਲਬੈਨਜ਼ੀਨ | Section1 = {{Chembox Identifiers | Abbreviations = TNT | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|changed|chemspider}} | ChemSpiderID = 8073 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEMBL = 1236345 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = H43RF5TRM5 | InChI1 = 1/C7H5N3O6/c1-4-2-3-5(8(11)12)7(10(15)16)6(4)9(13)14/h2-3H,1H3 | InChIKey1 = FPKOPBFLPLFWAD-UHFFFAOYAR | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo = 118-96-7 | UNNumber = [[List of UN Numbers 0201 to 0300|0209]] – ''Dry or wetted with < 30% water''<br />[[List of UN Numbers 0301 to 0400|0388, 0389]] – ''Mixtures with trinitrobenzene, hexanitrostilbene'' | EINECS = 204-289-6 | PubChem = 11763 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB01676 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/C7H5N3O6/c1-4-2-3-5(8(11)12)7(10(15)16)6(4)9(13)14/h2-3H,1H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = FPKOPBFLPLFWAD-UHFFFAOYSA-N | SMILES = O=[N+]([O-])c1c(c(ccc1C)[N+]([O-])=O)[N+]([O-])=O | InChI = 1/C7H5N3O6/c1-4-6(9(13)14)2-5(8(11)12)3-7(4)10(15)16/h2-3H,1H3 | RTECS = XU0175000 | MeSHName = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | KEGG_Ref = {{keggcite|changed|kegg}} | KEGG = C16391 | ATCCode_prefix = | ATCCode_suffix = | ATC_Supplemental =}} | Section2 = {{Chembox Properties | C=7|H=5|N=3|O=6 | Appearance = Pale yellow solid. Loose "needles", flakes or [[prill]]s before melt-[[casting]]. A solid block after being poured into a casing. | Density = 1.654 g/cm³ | MeltingPtC = 80.35 | Melting_notes = | BoilingPtC = 240 | Boiling_notes = (decomposes)<ref>http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0967.htm</ref> | Solubility = 0.13 g/L (20 °C) | SolubleOther = soluble | Solvent = [[ether]], [[acetone]], [[benzene]], [[pyridine]] | pKa = | pKb = }} | Section6 = {{Chembox Explosive | ShockSens = Insensitive | FrictionSens = Insensitive to 353 N | ExplosiveV = 6900 m/s | REFactor = 1.00 }} | Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalMSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0967.htm ICSC 0967] | EUClass = Explosive ('''E''')<br />Toxic ('''T''')<br />Dangerous for the environment ('''N''') | EUIndex = 609-008-00-4 | NFPA-H = 2 | NFPA-F = 4 | NFPA-R = 4 | NFPA-S = | RPhrases = {{R2}}, {{R23/24/25}}, {{R33}}, {{R51/53}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S35}}, {{S45}}, {{S61}} | FlashPtC = 167 | AutoignitionPtC = | ExploLimits = | PEL = }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherCpds = [[picric acid]]<br>[[hexanitrobenzene]]<br>[[2,4-Dinitrotoluene]]}} }} '''ਟਰਾਈਨਾਈਟਰੋਟੌਲਵੀਨ''' {{IPAc-en|ˌ|t|r|aɪ|n|aɪ|t|r|ɵ|ˈ|t|ɒ|l|jʉ|.|iː|n}} ('''ਟੀ.ਐੱਨ.ਟੀ.'''), ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ '''2,4,6-ਟਰਾਈਨਾਈਟਰੋਟੌਲਵੀਨ''', ਇੱਕ [[ਰਸਾਇਣਕ ਯੋਗ]] ਹੈ ਜੀਹਦਾ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ C₆H₂(NO₂)₃CH₃ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੀਲ਼ਾ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ ਕਈ ਵਾਰ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਜੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਰਤੋਂ ਸਫੋਟਕ ਪਦਾਰਥ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Trinitrotoluene|ਟਰਾਈਨਾਈਟਰੋਟੌਲਵੀਨ}} * [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_dynamite.htm Dynamite and TNT] at ''[[The Periodic Table of Videos]]'' (ਨਾਟਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) * [http://www.sonicbomb.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=126 free software website ''sonicbomb.com'' containing a video bank and additionally pages for discussion of nuclear device testing]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Video showing detonation [Published on 2005-12-20]: [[ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੋਡਾਊਨ]] * [http://www.youtube.com/watch?v=vb3y6m-buco ''youtube.com'' video] showing the shockwave and typical black smoke cloud from detonation of 160 kilograms of pure TNT * [https://web.archive.org/web/20120420024550/http://www.liveleak.com/view?i=0d2_1198134994 ''liveleak.com'' video] of demolition training using half pound blocks of pure TNT * [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0641.html CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਫੋਟਕ ਰਸਾਇਣ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਈਟਰੋਟੌਲਵੀਨਾਂ]] 3mqxzn0cyidn0xdrcyvn7wf46uy6zp0 0 52608 851167 760354 2026-11-03T05:01:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851167 wikitext text/x-wiki [[File:fibreoptic.jpg|thumb|right|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੰਦਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ]] '''ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੰਦ''' ਜਾਂ '''ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਰੇਸ਼ਾ''' ਜਾਂ '''ਆਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰ '''ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਪਤਲੇ ਰੇਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਰੀਕ ਰੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਫਿਰ ਕੋਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਗਿਲਾਫ਼ ਚੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਗਿਲਾਫ਼ ਨੂੰ ਕਲੈਡਿੰਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਕਵਰ ਚੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੈਕਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਅੰਦੂਰਨੀ ਪਰਾਵਰਤਨ (ਟੋਟਲ ਇੰਟਰਨਲ ਰਿਫਲੈਕਸ਼ਨ) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਆਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੰਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਲਚਕੀਲੀ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਤੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਧੂਹ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ([[ਸਿਲੀਕਾ]]) ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ [[ਵਾਲ਼]] ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਚੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਛੱਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿਨੁਮਾ ਜਾਂ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਨਲ਼ਕੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ<ref>[http://www.catb.org/jargon/html/L/light-pipe.html Light Pipe] entry at the [[Jargon File]]</ref> ਤੰਦ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੱਲਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Thyagarajan, K. and Ghatak, Ajoy K.|title=Fiber Optic Essentials|url=http://books.google.com/books?id=k83sN7SJLVgC&pg=PA34|year= 2007|publisher=Wiley-Interscience|isbn=978-0-470-09742-7|pages=34–}}</ref> ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== {{Refbegin}} *{{cite book|first=Govind|last=Agrawal|title=Fiber-Optic Communication Systems|publisher=Wiley|year=2010|isbn=9780470505113|doi=10.1002/9780470918524|edition=4}} *Gambling, W. A., "The Rise and Rise of Optical Fibers", ''IEEE Journal on Selected Topics in Quantum Electronics'', Vol. 6, No. 6, pp.&nbsp;1084–1093, Nov./Dec. 2000. {{doi|10.1109/2944.902157}} *Mirabito, Michael M.A; and Morgenstern, Barbara L., ''The New Communications Technologies: Applications, Policy, and Impact'', 5th. Edition. Focal Press, 2004. (ISBN 0-24-080586-0). *Mitschke F., ''Fiber Optics - Physics and Technology'', Springer, 2009 (ISBN 978-3-642-03702-3) *Nagel S. R., MacChesney J. B., Walker K. L., "An Overview of the Modified Chemical Vapor Deposition (MCVD) Process and Performance", ''IEEE Journal of Quantum Electronics'', Vol. QE-18, No. 4, p.&nbsp;459, April 1982. {{doi|10.1109/TMTT.1982.1131071}} *{{cite book|author1=Rajiv Ramaswami|author2=Kumar Sivarajan|author3=Galen Sasaki|title=Optical Networks: A Practical Perspective|url={{google books|plainurl=yes|id=WpByp4Ip0z8C}}|date=27 November 2009|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-08-092072-6}} *VDV Works LLC [http://www.vdvworks.com/LennieLw ''Lennie Lightwave's Guide To Fiber Optics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603231843/http://www.vdvworks.com/LennieLw/ |date=2010-06-03 }}, © 2002-6. *{{cite book|first=Thomas L.|last=Friedman|title=The World is Flat|url=https://archive.org/details/worldisflat30bri0000thom|publisher=Picador|year=2007|isbn=978-0-312-42507-4}} The book discusses how fiberoptics has contributed to [[globalization]], and has revolutionized communications, business, and even the distribution of capital among countries. *[http://telecom-info.telcordia.com/site-cgi/ido/docs.cgi?ID=SEARCH&DOCUMENT=GR-771& GR-771, ''Generic Requirements for Fiber Optic Splice Closures''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124937/http://telecom-info.telcordia.com/site-cgi/ido/docs.cgi?ID=SEARCH&DOCUMENT=GR-771& |date=2016-03-04 }}, Telcordia Technologies, Issue 2, July 2008. Discusses fiber optic splice closures and the associated hardware intended to restore the mechanical and environmental integrity of one or more fiber cables entering the enclosure. *{{cite web| last=Paschotta| first=Rüdiger| title=Tutorial on Passive Fiber optics| url=http://www.rp-photonics.com/passive_fiber_optics.html| publisher=RP Photonics| accessdate=17 October 2013}} {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Optical fibers|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੰਦਾਂ}} *[http://www.thefoa.org/ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੰਦ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ] *[http://www.thefoa.org/tech/connID.htm FOA color code for connectors] *[http://www.jimhayes.com/lennielw/ Lennie Lightwave's Guide To Fiber Optics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018184621/http://www.jimhayes.com/lennielw/ |date=2005-10-18 }} *"[http://www.rp-photonics.com/fibers.html Fibers]", article in RP Photonics' ''Encyclopedia of Laser Physics and Technology'' *[http://www.fabila.com/proyectos/ftth/tecnologia.asp How Fiber Optics are made] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307202713/http://fabila.com/proyectos/ftth/tecnologia.asp |date=2016-03-07 }} In video *"[http://www.gare.co.uk/technology_watch/fibre.htm Fibre optic technologies]", Mercury Communications Ltd, August 1992. *"[http://www.gare.co.uk/technology_watch/photo.htm Photonics & the future of fibre]", Mercury Communications Ltd, March 1993. *"[http://www.arcelect.com/fibercable.htm Fiber Optic Tutorial]" Educational site from Arc Electronics *"[https://sites.google.com/a/electronicbricks.it/electronicbricks/technolgies-and-competitive-advantages/competitive-advantages-of-pof Plastic Optical Fiber]", Technologies and competitive advantages of POF – Plastic Optical Fiber *[http://ocw.mit.edu/resources/res-6-005-understanding-lasers-and-fiberoptics-spring-2008/laser-fundamentals-i/ MIT Video Lecture: Understanding Lasers and Fiberoptics] *[http://spie.org/Documents/Publications/00%20STEP%20Module%2007.pdf Fundamentals of Photonics: Module on Optical Waveguides and Fibers] *[https://web.archive.org/web/20140224183608/http://webdemo.inue.uni-stuttgart.de/webdemos/02_lectures/uebertragungstechnik_2/chromatic_dispersion/ webdemo for chromatic dispersion] Institute of Telecommunicatons, University of Stuttgart [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੰਦਾਂ]] cn2itbgml027g85ra3hq566rktjpd8t 0 56715 850987 719194 2026-11-02T15:48:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 850987 wikitext text/x-wiki {{multiple image | direction = vertical | width = 175 | image1 = GPS Satellite NASA art-iif.jpg| caption1 = ਧਰਤੀ ਦੁਆਲ਼ੇ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਜੀ ਪੀ ਐੱਸ ਬਲਾਕ II-F ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ। }} '''ਜੀ ਪੀ ਐੱਸ''' ਜਾਂ '''ਗਲੋਬਲ ਪੋਜ਼ਿਸ਼ਨਿੰਗ ਸਿਸਟਮ''' ਮਤਲਬ '''ਸੰਸਾਰੀ ਥਾਂ-ਟਿਕਾਣਾ ਪ੍ਰਨਾਲੀ''' ਇੱਕ ਪੁਲਾੜ-ਅਧਾਰਤ [[ਉੱਪਗ੍ਰਿਹੀ ਆਵਾਜਾਈ]] ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉਤਲੀ ਜਾਂ ਨੇੜਲੀ ਹਰ ਉਸ ਥਾਂ ਬਾਬਤ ਟਿਕਾਣੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਅੱਖ ਦੀ ਸੇਧ ਨਾਲ਼ ਚਾਰ ਜਾਂ ਵੱਧ ਜੀ ਪੀ ਐੱਸ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।<ref>{{cite web|title=What is a GPS?|url=http://www.loc.gov/rr/scitech/mysteries/global.html}}</ref> ਇਹ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਅਹਿਮ ਪੁੱਜਤਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਹਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਲ਼ [[ਜੀ ਪੀ ਐੱਸ ਰਿਸੀਵਰ]] ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਮੁਹਈਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{commons|Global Positioning System|ਜੀ ਪੀ ਐੱਸ}} * [http://www.schriever.af.mil/GPS/ Schriever Air Force Base – GPS Operations Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017114610/http://www.schriever.af.mil/GPS/ |date=2013-10-17 }} Responsible for operation of the Global Positioning System * {{dmoz|Science/Earth_Sciences/Geomatics/Global_Positioning_System|Global Positioning System}} * [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/ FAA GPS FAQ] * [http://www.gps.gov/ GPS.gov]—General public education website created by the U.S. Government * [https://web.archive.org/web/20131014231900/http://www.navcen.uscg.gov/?pageName=GPS USCG Navigation Center]—Status of the GPS constellation, government policy, and links to other references; includes satellite [[almanac]] data. * [http://gps.losangeles.af.mil/ The GPS Program Office (GPS Wing)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502150818/http://gps.losangeles.af.mil/ |date=2009-05-02 }}—Responsible for designing and acquiring the system on behalf of the United States Government. * U.S. Army Corps of Engineers manual: {{Wayback|date=20080822132227|url=http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/toc.htm|title=NAVSTAR HTML }} and {{Wayback|date=20080625111519|url=http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/entire.pdf|title=PDF (22.6 MB, 328 pages) }} * [http://www.ngs.noaa.gov/orbits/ National Geodetic Survey] Orbits for the Global Positioning System satellites in the Global Navigation Satellite System * [http://www.ion.org/search/view_abstract.cfm?jp=p&idno=7517 GPS PPS Performance Standard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230195946/http://ion.org/search/view_abstract.cfm?jp=p&idno=7517 |date=2011-12-30 }}—The official Precise Positioning Service specification * [http://rhp.detmich.com/gps.html GPS and GLONASS Simulation] ([[Java applet]]) Simulation and graphical depiction of space vehicle motion including computation of dilution of precision (DOP) * [http://www.navipedia.org/index.php/Category:GPS Navipedia information on GPS]—Wiki initiated by the European Space Agency {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀ ਪੀ ਐੱਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਡੀਓ ਆਵਾਜਾਈ]] 3p3u3px5o5pb47fkuvgg17k6ja0sgsw 0 59171 851218 726431 2026-11-03T09:45:44Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851218 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}}{{Infobox writer | name = ਅਨੂਪ ਵਿਰਕ |image = Anoop Virk Punjabi Language poet 22.jpg | birth_date = {{Birth date |1946 |3|21|df=yes}} | birth_place = ਪਿੰਡ ਨੱਡਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ) | death_date = {{death date and age|2023|10|15|1946 |3|21|df=yes}} | death_place = | occupation = ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਕਵੀ | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | period = | genre = ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗੀਤ | subject = |alma_mater = | movement = | notable_works = }} '''ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ''' ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਮਾਰਚ 1946 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨੱਢਾ ਜਿਲ੍ਹਾਂ ਗੁੱਜਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਣਵੀਰ ਕਾਲਜ,ਸੰਗਰੂਰ, ਰਿਪੁਦਮਨ ਕਾਲਜ,ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== <br>''1.ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅੱਥਰੂ (1971)''<br /><br>''2.ਪੌਣਾਂ ਦਾ ਸਿਰਨਾਵਾਂ (1981)''<br /><br>''3.ਪਿੱਪਲ ਦਿਆ ਪੱਤਿਆ ਵੇ (1991)''<br /><br>''4.ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਦਰਿਆੳ (1993)''<br /><br>''5.ਮਾਟੀ ਰੁਦਨ ਕਰੇਂਦੀ ਯਾਰ (1993)(ਗੀਤ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ )''<br /><br>''6.ਦੁੱਖ ਦੱਸਣ ਦਰਿਆ (1998)''<br /><br>''7.ਰੂਹਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ''<br /> ==ਪਦਵੀਂ== ''<br>''ਜਨਸਕ,"ਮਜਿਲਸ,'ਪਟਿਆਲਾ ਸਕੱਤਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਚ,ਕੇਂਦਰੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ (ਸੇਖੋਂ)''<br /> ==ਸਨਮਾਨ== <br>''1.ਮਜਲਿਸ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ ਵਲੋਂ 'ਰੂਹਾਂ ਤੇ ਰੂਬਰੂ' ਲਈ ਸਨਮਾਨ(1990)''<br /><br>''2.ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ,ਪਟਿਆਲਾ ਵਲੋਂ ਪਿੱਪਲ ਦਿਆ ਪੱਤਿਆ ਵੇ ਰਚਨਾ ਲਈ ਸਨਮਾਨ(1992)''<br /><br>''3.ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ,ਸੰਗਰੂਰ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ''<br /> ==ਪੁਰਸਕਾਰ== <br>''ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ,ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ 'ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ(2001)''<br /> ==ਸੰਪਾਦਕ== <br>''ਮਕਤਲਾ' (ਸਾਹਿਤਕ ਰਿਸਾਲਾ) ਮਾਸਿਕ,ਪਟਿਆਲਾ(1969-1971) <br /> ==ਤਸਵੀਰਾਂ == <gallery> File:Anup Virk, Punjabi language poet,.JPG|ਅਨੂਪ ਵਿਰਕ19ਵੇਂ [[ਨਾਭਾ ਕਵਿਤਾ ਉਤਸਵ]] 2015 ਮੌਕੇ File:Anoop Virk Punjabi Language poet 22.jpg|ਅਨੂਪ ਵਿਰਕ [[ਨਾਭਾ ਕਵਿਤਾ ਉਤਸਵ]] 2016 ਮੌਕੇ File:Anup Virk and Harvinder Singh, Punjabi language poets 01.jpg|ਸ਼ਾਇਰ ਹਰਵਿੰਦਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅਨੂਪ ਵਿਰਕ </gallery> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ]] m0vxxs4t5ro22ivc0vryniqrh4cv9i0 851219 851218 2026-11-03T09:51:29Z Pkrs1 62805 undo error 851219 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}}{{Infobox writer | name = ਅਨੂਪ ਵਿਰਕ |image = Anoop Virk Punjabi Language poet 22.jpg | birth_date = {{Birth date |1946 |3|21|df=yes}} | birth_place = ਪਿੰਡ ਨੱਡਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ) | death_date = {{death date and age|2023|10|15|1946 |3|21|df=yes}} | death_place = | occupation = ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਕਵੀ | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | period = | genre = ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗੀਤ | subject = |alma_mater = | movement = | notable_works = }} '''ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ''' ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਮਾਰਚ 1946 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨੱਢਾ ਜਿਲ੍ਹਾਂ ਗੁੱਜਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਣਵੀਰ ਕਾਲਜ,ਸੰਗਰੂਰ, ਰਿਪੁਦਮਨ ਕਾਲਜ,ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== <br>''1.ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅੱਥਰੂ (1971)''<br /><br>''2.ਪੌਣਾਂ ਦਾ ਸਿਰਨਾਵਾਂ (1981)''<br /><br>''3.ਪਿੱਪਲ ਦਿਆ ਪੱਤਿਆ ਵੇ (1991)''<br /><br>''4.ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਦਰਿਆੳ (1993)''<br /><br>''5.ਮਾਟੀ ਰੁਦਨ ਕਰੇਂਦੀ ਯਾਰ (1993)(ਗੀਤ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ )''<br /><br>''6.ਦੁੱਖ ਦੱਸਣ ਦਰਿਆ (1998)''<br /><br>''7.ਰੂਹਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ''<br /> ==ਪਦਵੀਂ== ''<br>''ਜਨਸਕ,"ਮਜਿਲਸ,'ਪਟਿਆਲਾ ਸਕੱਤਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਚ,ਕੇਂਦਰੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ (ਸੇਖੋਂ)''<br /> ==ਸਨਮਾਨ== <br>''1.ਮਜਲਿਸ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ ਵਲੋਂ 'ਰੂਹਾਂ ਤੇ ਰੂਬਰੂ' ਲਈ ਸਨਮਾਨ(1990)''<br /><br>''2.ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ,ਪਟਿਆਲਾ ਵਲੋਂ ਪਿੱਪਲ ਦਿਆ ਪੱਤਿਆ ਵੇ ਰਚਨਾ ਲਈ ਸਨਮਾਨ(1992)''<br /><br>''3.ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ,ਸੰਗਰੂਰ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ''<br /> ==ਪੁਰਸਕਾਰ== <br>''ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ,ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ 'ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ(2001)''<br /> ==ਸੰਪਾਦਕ== <br>''ਮਕਤਲਾ' (ਸਾਹਿਤਕ ਰਿਸਾਲਾ) ਮਾਸਿਕ,ਪਟਿਆਲਾ(1969-1971) <br /> ==ਤਸਵੀਰਾਂ == <gallery> File:Anup Virk, Punjabi language poet,.JPG|ਅਨੂਪ ਵਿਰਕ19ਵੇਂ [[ਨਾਭਾ ਕਵਿਤਾ ਉਤਸਵ]] 2015 ਮੌਕੇ File:Anoop Virk Punjabi Language poet 22.jpg|ਅਨੂਪ ਵਿਰਕ [[ਨਾਭਾ ਕਵਿਤਾ ਉਤਸਵ]] 2016 ਮੌਕੇ File:Anup Virk and Harvinder Singh ,Punjabi language poets 01.jpg|ਸ਼ਾਇਰ ਹਰਵਿੰਦਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅਨੂਪ ਵਿਰਕ </gallery> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ]] 3peie1ledcd3fl77xs1gg892cufgyfk 0 62162 851192 840941 2026-11-03T07:58:09Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851192 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Various grains.jpg |image_width=250px |image caption = Various cereals and their products |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Monocots]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = [[Poales]] |familia = [[Poaceae]] }} '''ਅਨਾਜ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]:'''cereal''') ਇੱਕ ਘਾਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਮੋਨੋਕੋਟ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ<ref>The seeds of several other plants, such as buckwheat, are also used in the same manner as grains, but since they are not grasses, they cannot strictly be called such</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਣਯੋਗ ਦਾਣਿਆਂ ਲਈ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਣਕ, ਚਾਵਲ ਜੌਂ, ਓਟਸ, ਜਵਾਰ, ਬਾਜਰਾ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀਰੀਆਲ ਖੇਤੀ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੋਮਨ ਦੇਵੀ ਸਿਰਸ (Ceres) ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਨਾਜ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ, ਸਖ਼ਤ, ਸੁੱਕਾ ਬੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਜੁੜੇ ਹਲ ਜਾਂ ਫਲ ਦੀ ਪਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <ref>Babcock, P. G., ed. 1976. ''Webster's Third New International Dictionary''. Springfield, Massachusetts: G. & C. Merriam Co.</ref> ਅਨਾਜ ਦੀ ਫਸਲ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਅੰਨ ਅਤੇ ਫਲੀਆਂ ਹਨ। ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁੱਕੇ ਅਨਾਜ ਦੂਜੇ ਮੁੱਖ ਖਾਣਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਟਿਕਾਉ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟਾਰਚ ਫਲ (ਪਲਾਨਟੇਨ, ਬਰੈੱਡ ਫਰੂਟ, ਅਤੇ) ਅਤੇ ਕੰਦ (ਮਿੱਠੇ ਆਲੂ, ਕਸਾਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ)। ਇਸ ਪਾਏਦਾਰੀ ਨੇ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤੀ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਮਸ਼ੀਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਰੇਲ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜ਼ਹਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਗੋਦਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਟੇ ਲਈ ਪੀਸਿਆ ਜਾਂ ਤੇਲ ਲਈ ਦਬਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੱਕੀ, ਚੌਲ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਲੋਬਲ ਕਮੋਡਿਟੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਪਰ ਕੰਦ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ===ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਅੰਨ=== ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਅੰਨ, ਕੈਰੀਓਪਸਿਜ਼, ਘਾਹ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਉਹ ਕੈਰੀਓਪਸਿਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪੌਦੇ ਦੇ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਅਮਰਾੰਥ ਨੂੰ "ਅਨਾਜ ਅਮਰਾੰਥ " ਵਜੋਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਮਰਾੰਥ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ "ਪੂਰੇ ਅਨਾਜ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਂਡੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀ-ਹਿਸਪੈਨਿਕ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ-ਅਧਾਰਤ [[ਭੋਜਨ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉੱਚਾਈਆਂ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਅਨਾਜ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਐਂਡੀਜ਼ (ਕਨੀਵਾ, ਕੀਵਿਚਾ, ਅਤੇ ਕੋਨੋਆ) ਦੇ ਤਿੰਨੋਂ ਦਾਣੇ ਮੱਕੀ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਕਣਕ ਵਰਗੀਆਂ ਘਾਹਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚੌੜੇ ਪੱਤੇਦਾਰ ਪੌਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |work= Office of International Affairs, National Academies of the |year=1989 |title=Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation |publisher=National Academy Press |location= Washington D.C. |page= 24 |url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=1398&page=124 }}</ref> ===ਅਨਾਜ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ=== ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਣੇ ਛੋਟੇ, ਸਖਤ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤਾਜ਼ੇ ਫਲਾਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੰਦਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਨਾਜ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ [[ਭੋਜਨ]] ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਟੋਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸਥਾਈ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। <ref>Wessel, T. 1984. "The Agricultural Foundations of Civilization". ''Journal of Agriculture and Human Values'' 1:9–12</ref><ref>{{cite web |url=https://lovelocal.in/pc/grains-oil-and-masala |title=Online Grocery Shopping |access-date=June 16, 2021 |archive-date=ਮਈ 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210527052017/https://lovelocal.in/pc/grains-oil-and-masala |url-status=dead }}</ref> ===ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ=== ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੇ ਅਨਾਜ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਖਤਰੇ ਅਤੇ ਜੋਖਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਨਾਜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਢਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ;<ref name="Purdue FAQ">{{cite web|url=http://extension.entm.purdue.edu/grainlab/content/pdf/QuestionFlowingGrainEntrap.pdf|title=Frequently Asked Questions About Flowing Grain Entrapment, Grain Rescue and Strategies, and Grain Entrapment Prevention Measures|date=April 2011|publisher=Agricultural Safety and Health Program, Purdue University|page=1|access-date=November 4, 2012}}</ref> ਅਨਾਜ ਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਬਾਰੀਕ ਕਣਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਧਮਾਕੇ,<ref>{{cite web|url=https://www.osha.gov/dts/shib/shib073105.html|title=Combustible Dust in Industry: Preventing and Mitigating the Effects of Fire and Explosions|last=Occupational Safety and Health Administration|publisher=United States Department of Labor|work=Safety and Health Information Bulletin|access-date=29 October 2013}}</ref> ਅਤੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਨਾਜ]] rxsadcahd1vn5xxj93k1qpv4uzh2ksq 0 65783 851063 578501 2026-11-02T21:04:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851063 wikitext text/x-wiki '''''ਦ ਮੁਸਲਮਾਨ''''' ({{Lang-ur|مسلمان}}) ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ਛਪਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਸੀ। ਇਹ  ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਚੇਨਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref name="ToI_Each">{{Cite news|url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-04-30/chennai/27749690_1_evening-paper-newspaper-office-urdu|title = Each page of this Urdu newspaper is handwritten by 'katibs'|author = Kamini Mathai|publisher = [[The Times of India]]|date = 2008-04-30|accessdate = 2008-04-30|archive-date = 2012-03-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20120304233654/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-04-30/chennai/27749690_1_evening-paper-newspaper-office-urdu|dead-url = yes}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਚਾਰ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਰਾਹੀਂ ਛਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖੁਸ਼ਖ਼ਤ ਹਥ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Wired_Future">{{Cite web|url = http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2007/07/last_calligraphers|title = A Handwritten Daily Paper in India Faces the Digital Future|author = Scott Carney|publisher = [[Wired News|Wired]]|date = 2007-06-07|accessdate = 2008-04-30}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਵਾਇਰਡ ਅਤੇ ਟਾਈਮਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਵਾਹਿਦ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਾਤਿਬਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਛਪ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="ToI_Each"/><ref>{{Cite web|url = http://www.wired.com/culture/lifestyle/multimedia/2007/07/gallery_calligraphers|title = India's News Calligraphers Do It on Deadline|author = Scott Carney|publisher = [[Wired News|Wired]]|date = 2007-06-07|accessdate = 2008-04-30}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰ]] e2gw8d6hovj3zjev521rdm3p766gegp 0 66763 850991 850911 2026-11-02T16:07:28Z Harchand Bhinder 3793 850991 wikitext text/x-wiki {{ਬੇਹਵਾਲਾ|}} {{Infobox settlement | name = ਜਗਰਾਉਂ | native_name = | native_name_lang = | other_name = ਜਗਰਾਵਾਂ | nickname = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = ।ndia Punjab | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ,ਭਾਰਤ | latd = 30.78 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.48 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | subdivision_name2 = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ (ਭਾਰਤ) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 ਮੀਟਰ | population_total = 65,240 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫਤਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal।ndex Number|ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 142026 | area_code_type = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | area_code = +91 1624 | registration_plate = PB 25 | website = | footnotes = | coordinates = {{coord|30.78|N|75.48|E|display=inline,title}} | elevation_ft = 768 ਫੁੱਟ }} ਜਗਰਾਓਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ, ਇੱਕ ਦਿਹਾਤੀ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਹੈ। ਜਗਰਾਉਂ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਜਾਗਰ ਆਓਨ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਵੱਡੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ", ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹੜ੍ਹ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਗਰਾਓਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਿਛੇਤਰ "-ਗਰਾਉਂ" ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪਿੰਡ" ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਗਾਓਂ ਵਿੱਚ। ਜਗਰਾਓਂ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (9.9 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (23 ਮੀਲ), ਮੋਗਾ ਤੋਂ 29 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (18 ਮੀਲ), ਨਕੋਦਰ ਤੋਂ 31 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ ਤੋਂ 54 ਮੀਲ ਦੂਰ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ == ਜਗਰਾਉਂ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਜਗਰਾਉਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏਕੋਟ ਦੇ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਤੀਜੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਏ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਦੁਆਰਾ 1680 ਈ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੇਹਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਚਿੱਤਰਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ, ਜੀਵਨ-ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਇੱਥੇ ਭਦਰਾ ਕਾਲੀ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੀਨ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹਨ। ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਾਨਕਾਹ ਅਤੇ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਰਾ ਬੀਬੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜੀਨਾ ਬੀਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Lala Lajpat Rai Statue, Bus Stand, Jagraon.jpg|left|thumb|ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ, ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, [[ਜਗਰਾਉਂ]]]] ਸਾਰਾ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਕੋਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਨਾ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਮੀਲ ਦੂਰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਉਰਸ ਮੁਬਾਰਿਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 1947 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸੀ। ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਸਯਦ ਹਮੀਰੇ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ ਜੋ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੱਯਦ ਹਮੀਰੇ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖਲੀਫਾ, ਮਤਾਬੰਨਾ ਅਤੇ ਮੁਤਵਾਲੀ ਸਨ। ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੀ ਮੌਤ ਫਰਵਰੀ 1913 ਈ. ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਤ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਸਾਹਿਬ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਮੁਜੱਦੀਦ ਅਲੀਫ਼ ਥਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਆਰਡਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਅਤੇ ਵਲੀ ਸਨ। ਮੌਲਵੀ ਮਜ਼ਹਰ ਹਸਨ ਵਕੀਲ ਮਜ਼ਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੁਤਵਾਲੀ ਸਨ। 1947 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ।<ref>{{Citation |title=ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ |date=2026-02-02 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%B0%E0%A9%8B%E0%A8%B8%E0%A8%BC%E0%A8%A8%E0%A9%80_%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&oldid=830544 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> ਜਗਰਾਉਂ ਦਾ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜੈਨੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਬਾਗ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਮਾਰਚ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀਕਸ਼ਾ ਮਹੋਤਸਵ ਲਈ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਜੈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਭੀੜ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਵਾਰਾ ਗਊਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ ਠੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਗਰਾਓਂ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਸਮੇਂ ਲਾਠੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੈਰਤ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸਮਝਦਿਆ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਬਦਲਾਲਊ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਿਆ ਪੁਲਸ ਅਫਸਰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਘਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਮਿਉਂਸਪਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ। ਮੇਜਰ ਚਾਰਲਸ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮੈਸੀ ਦੇ 'ਚੀਫ਼ਜ਼ ਐਂਡ ਫੈਮਿਲੀਜ਼ ਆਫ਼ ਨੋਟ ਇਨ ਦਾ ਪੰਜਾਬ' ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਰਾਉਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਰਾਇ ਇਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1947 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ। ਰਾਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਲਾ ਖਾਨ ਸਾਬਕਾ ਐਮਪੀ (ਐਮਐਨਏ) ਰਾਏ ਇਨਾਇਤ ਖਾਨ ਦਾ ਪੋਤਾ ਹੈ। 1897 ਵਿਚ "ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ" ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਹੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ 21 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਨਾਲ 10,000 ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕੀਤੀ। ਅਕਸ਼ੇ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ "ਕੇਸਰੀ", ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੀ 21 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਫਿਲਮ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਾਂ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|}} {{ਅਧਾਰ|}} a7xivxo9myfe097fqtyy0k4i5i7fynr 850994 850991 2026-11-02T16:18:39Z Harchand Bhinder 3793 850994 wikitext text/x-wiki {{ਬੇਹਵਾਲਾ|}} {{Infobox settlement | name = ਜਗਰਾਉਂ | native_name = | native_name_lang = | other_name = ਜਗਰਾਵਾਂ | nickname = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = ।ndia Punjab | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ,ਭਾਰਤ | latd = 30.78 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.48 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | subdivision_name2 = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ (ਭਾਰਤ) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 ਮੀਟਰ | population_total = 65,240 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫਤਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal।ndex Number|ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 142026 | area_code_type = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | area_code = +91 1624 | registration_plate = PB 25 | website = | footnotes = | coordinates = {{coord|30.78|N|75.48|E|display=inline,title}} | elevation_ft = 768 ਫੁੱਟ }} ਜਗਰਾਓਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ, ਇੱਕ ਦਿਹਾਤੀ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਹੈ। ਜਗਰਾਉਂ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਜਾਗਰ ਆਓਨ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਵੱਡੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ", ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹੜ੍ਹ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਗਰਾਓਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਿਛੇਤਰ "-ਗਰਾਉਂ" ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪਿੰਡ" ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਗਾਓਂ ਵਿੱਚ। ਜਗਰਾਓਂ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (9.9 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (23 ਮੀਲ), ਮੋਗਾ ਤੋਂ 29 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (18 ਮੀਲ), ਨਕੋਦਰ ਤੋਂ 31 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ ਤੋਂ 54 ਮੀਲ ਦੂਰ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ == ਜਗਰਾਉਂ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਜਗਰਾਉਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏਕੋਟ ਦੇ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਤੀਜੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਏ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਦੁਆਰਾ 1680 ਈ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੇਹਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਚਿੱਤਰਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ, ਜੀਵਨ-ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਇੱਥੇ ਭਦਰਾ ਕਾਲੀ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੀਨ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹਨ। ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਾਨਕਾਹ ਅਤੇ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਰਾ ਬੀਬੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜੀਨਾ ਬੀਬੀ ਸੀ।<ref>{{Citation |title=ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ |date=2026-02-20 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE_%E0%A8%AE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%A3%E0%A8%BE_%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC&oldid=832481 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Lala Lajpat Rai Statue, Bus Stand, Jagraon.jpg|left|thumb|ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ, ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, [[ਜਗਰਾਉਂ]]]] ਸਾਰਾ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਕੋਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਨਾ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਮੀਲ ਦੂਰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਉਰਸ ਮੁਬਾਰਿਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 1947 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸੀ। ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਸਯਦ ਹਮੀਰੇ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ ਜੋ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੱਯਦ ਹਮੀਰੇ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖਲੀਫਾ, ਮਤਾਬੰਨਾ ਅਤੇ ਮੁਤਵਾਲੀ ਸਨ। ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੀ ਮੌਤ ਫਰਵਰੀ 1913 ਈ. ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਤ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਸਾਹਿਬ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਮੁਜੱਦੀਦ ਅਲੀਫ਼ ਥਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਆਰਡਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਅਤੇ ਵਲੀ ਸਨ। ਮੌਲਵੀ ਮਜ਼ਹਰ ਹਸਨ ਵਕੀਲ ਮਜ਼ਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੁਤਵਾਲੀ ਸਨ। 1947 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ।<ref>{{Citation |title=ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ |date=2026-02-02 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%B0%E0%A9%8B%E0%A8%B8%E0%A8%BC%E0%A8%A8%E0%A9%80_%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&oldid=830544 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> ਜਗਰਾਉਂ ਦਾ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜੈਨੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਬਾਗ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਮਾਰਚ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀਕਸ਼ਾ ਮਹੋਤਸਵ ਲਈ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਜੈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਭੀੜ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਵਾਰਾ ਗਊਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ ਠੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਜਗਰਾਉਂ ਪੁੱਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਕਟਾਰੀਆ |url=https://www.ajitjalandhar.com/breaking-news/2025/51-breaking-news/5025644 |access-date=2026-11-02 |website=Ajit |language=pa}}</ref> ਜਗਰਾਓਂ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਸਮੇਂ ਲਾਠੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੈਰਤ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸਮਝਦਿਆ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਬਦਲਾਲਊ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਿਆ ਪੁਲਸ ਅਫਸਰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਘਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਮਿਉਂਸਪਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ। ਮੇਜਰ ਚਾਰਲਸ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮੈਸੀ ਦੇ 'ਚੀਫ਼ਜ਼ ਐਂਡ ਫੈਮਿਲੀਜ਼ ਆਫ਼ ਨੋਟ ਇਨ ਦਾ ਪੰਜਾਬ' ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਰਾਉਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਰਾਇ ਇਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1947 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ। ਰਾਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਲਾ ਖਾਨ ਸਾਬਕਾ ਐਮਪੀ (ਐਮਐਨਏ) ਰਾਏ ਇਨਾਇਤ ਖਾਨ ਦਾ ਪੋਤਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ |date=2026-05-15 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BE_%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%AA%E0%A8%A4_%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%8F&oldid=839542 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> 1897 ਵਿਚ "ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ" ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਹੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ 21 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਨਾਲ 10,000 ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕੀਤੀ। ਅਕਸ਼ੇ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ "ਕੇਸਰੀ", ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੀ 21 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਫਿਲਮ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਾਂ।<ref>{{Citation |title=ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ |date=2025-09-14 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9%E0%A9%80_%E0%A8%A6%E0%A9%80_%E0%A8%B2%E0%A9%9C%E0%A8%BE%E0%A8%88&oldid=818795 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|}} {{ਅਧਾਰ|}} aqaqahyfxjs06xy0smodiohagpfi7xy 850996 850994 2026-11-02T16:20:17Z Harchand Bhinder 3793 850996 wikitext text/x-wiki {{ਬੇਹਵਾਲਾ}} {{Infobox settlement | name = ਜਗਰਾਉਂ | native_name = | native_name_lang = | other_name = ਜਗਰਾਵਾਂ | nickname = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = ।ndia Punjab | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ,ਭਾਰਤ | latd = 30.78 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.48 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | subdivision_name2 = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ (ਭਾਰਤ) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 ਮੀਟਰ | population_total = 65,240 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫਤਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal।ndex Number|ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 142026 | area_code_type = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | area_code = +91 1624 | registration_plate = PB 25 | website = | footnotes = | coordinates = {{coord|30.78|N|75.48|E|display=inline,title}} | elevation_ft = 768 ਫੁੱਟ }} ਜਗਰਾਓਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ, ਇੱਕ ਦਿਹਾਤੀ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਹੈ। ਜਗਰਾਉਂ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਜਾਗਰ ਆਓਨ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਵੱਡੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ", ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹੜ੍ਹ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਗਰਾਓਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਿਛੇਤਰ "-ਗਰਾਉਂ" ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪਿੰਡ" ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਗਾਓਂ ਵਿੱਚ। ਜਗਰਾਓਂ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (9.9 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (23 ਮੀਲ), ਮੋਗਾ ਤੋਂ 29 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (18 ਮੀਲ), ਨਕੋਦਰ ਤੋਂ 31 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ ਤੋਂ 54 ਮੀਲ ਦੂਰ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ == ਜਗਰਾਉਂ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਜਗਰਾਉਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏਕੋਟ ਦੇ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਤੀਜੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਏ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਦੁਆਰਾ 1680 ਈ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੇਹਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਚਿੱਤਰਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ, ਜੀਵਨ-ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਇੱਥੇ ਭਦਰਾ ਕਾਲੀ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੀਨ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹਨ। ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਾਨਕਾਹ ਅਤੇ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਰਾ ਬੀਬੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜੀਨਾ ਬੀਬੀ ਸੀ।<ref>{{Citation |title=ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ |date=2026-02-20 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE_%E0%A8%AE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%A3%E0%A8%BE_%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC&oldid=832481 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Lala Lajpat Rai Statue, Bus Stand, Jagraon.jpg|left|thumb|ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ, ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, [[ਜਗਰਾਉਂ]]]] ਸਾਰਾ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਕੋਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਨਾ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਮੀਲ ਦੂਰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਉਰਸ ਮੁਬਾਰਿਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 1947 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸੀ। ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਸਯਦ ਹਮੀਰੇ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ ਜੋ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੱਯਦ ਹਮੀਰੇ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖਲੀਫਾ, ਮਤਾਬੰਨਾ ਅਤੇ ਮੁਤਵਾਲੀ ਸਨ। ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੀ ਮੌਤ ਫਰਵਰੀ 1913 ਈ. ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਤ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਸਾਹਿਬ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਮੁਜੱਦੀਦ ਅਲੀਫ਼ ਥਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਆਰਡਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਅਤੇ ਵਲੀ ਸਨ। ਮੌਲਵੀ ਮਜ਼ਹਰ ਹਸਨ ਵਕੀਲ ਮਜ਼ਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੁਤਵਾਲੀ ਸਨ। 1947 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ।<ref>{{Citation |title=ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ |date=2026-02-02 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%B0%E0%A9%8B%E0%A8%B8%E0%A8%BC%E0%A8%A8%E0%A9%80_%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&oldid=830544 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> ਜਗਰਾਉਂ ਦਾ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜੈਨੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਬਾਗ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਮਾਰਚ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀਕਸ਼ਾ ਮਹੋਤਸਵ ਲਈ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਜੈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਭੀੜ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਵਾਰਾ ਗਊਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ ਠੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਜਗਰਾਉਂ ਪੁੱਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਕਟਾਰੀਆ |url=https://www.ajitjalandhar.com/breaking-news/2025/51-breaking-news/5025644 |access-date=2026-11-02 |website=Ajit |language=pa}}</ref> ਜਗਰਾਓਂ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਸਮੇਂ ਲਾਠੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੈਰਤ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸਮਝਦਿਆ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਬਦਲਾਲਊ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਿਆ ਪੁਲਸ ਅਫਸਰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਘਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਮਿਉਂਸਪਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ। ਮੇਜਰ ਚਾਰਲਸ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮੈਸੀ ਦੇ 'ਚੀਫ਼ਜ਼ ਐਂਡ ਫੈਮਿਲੀਜ਼ ਆਫ਼ ਨੋਟ ਇਨ ਦਾ ਪੰਜਾਬ' ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਰਾਉਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਰਾਇ ਇਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1947 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ। ਰਾਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਲਾ ਖਾਨ ਸਾਬਕਾ ਐਮਪੀ (ਐਮਐਨਏ) ਰਾਏ ਇਨਾਇਤ ਖਾਨ ਦਾ ਪੋਤਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ |date=2026-05-15 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BE_%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%AA%E0%A8%A4_%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%8F&oldid=839542 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> 1897 ਵਿਚ "ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ" ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਹੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ 21 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਨਾਲ 10,000 ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕੀਤੀ। ਅਕਸ਼ੇ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ "ਕੇਸਰੀ", ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੀ 21 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਫਿਲਮ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਾਂ।<ref>{{Citation |title=ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ |date=2025-09-14 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9%E0%A9%80_%E0%A8%A6%E0%A9%80_%E0%A8%B2%E0%A9%9C%E0%A8%BE%E0%A8%88&oldid=818795 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|}} {{ਅਧਾਰ|}} r1zv8dy98logav3dus9my8iiepi8834 850999 850996 2026-11-02T16:20:52Z Harchand Bhinder 3793 850999 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਜਗਰਾਉਂ | native_name = | native_name_lang = | other_name = ਜਗਰਾਵਾਂ | nickname = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = ।ndia Punjab | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ,ਭਾਰਤ | latd = 30.78 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.48 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | subdivision_name2 = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ (ਭਾਰਤ) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 ਮੀਟਰ | population_total = 65,240 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫਤਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal।ndex Number|ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 142026 | area_code_type = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | area_code = +91 1624 | registration_plate = PB 25 | website = | footnotes = | coordinates = {{coord|30.78|N|75.48|E|display=inline,title}} | elevation_ft = 768 ਫੁੱਟ }} ਜਗਰਾਓਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ, ਇੱਕ ਦਿਹਾਤੀ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਹੈ। ਜਗਰਾਉਂ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਜਾਗਰ ਆਓਨ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਵੱਡੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ", ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹੜ੍ਹ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਗਰਾਓਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਿਛੇਤਰ "-ਗਰਾਉਂ" ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪਿੰਡ" ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਗਾਓਂ ਵਿੱਚ। ਜਗਰਾਓਂ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (9.9 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (23 ਮੀਲ), ਮੋਗਾ ਤੋਂ 29 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (18 ਮੀਲ), ਨਕੋਦਰ ਤੋਂ 31 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ ਤੋਂ 54 ਮੀਲ ਦੂਰ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ == ਜਗਰਾਉਂ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਜਗਰਾਉਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏਕੋਟ ਦੇ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਤੀਜੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਏ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਦੁਆਰਾ 1680 ਈ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੇਹਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਚਿੱਤਰਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ, ਜੀਵਨ-ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਇੱਥੇ ਭਦਰਾ ਕਾਲੀ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੀਨ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹਨ। ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਾਨਕਾਹ ਅਤੇ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਰਾ ਬੀਬੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜੀਨਾ ਬੀਬੀ ਸੀ।<ref>{{Citation |title=ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ |date=2026-02-20 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE_%E0%A8%AE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%A3%E0%A8%BE_%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC&oldid=832481 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Lala Lajpat Rai Statue, Bus Stand, Jagraon.jpg|left|thumb|ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ, ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, [[ਜਗਰਾਉਂ]]]] ਸਾਰਾ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਕੋਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਨਾ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਮੀਲ ਦੂਰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਉਰਸ ਮੁਬਾਰਿਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 1947 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸੀ। ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਸਯਦ ਹਮੀਰੇ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ ਜੋ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੱਯਦ ਹਮੀਰੇ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖਲੀਫਾ, ਮਤਾਬੰਨਾ ਅਤੇ ਮੁਤਵਾਲੀ ਸਨ। ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੀ ਮੌਤ ਫਰਵਰੀ 1913 ਈ. ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਤ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਸਾਹਿਬ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਮੁਜੱਦੀਦ ਅਲੀਫ਼ ਥਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਆਰਡਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਅਤੇ ਵਲੀ ਸਨ। ਮੌਲਵੀ ਮਜ਼ਹਰ ਹਸਨ ਵਕੀਲ ਮਜ਼ਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੁਤਵਾਲੀ ਸਨ। 1947 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ।<ref>{{Citation |title=ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ |date=2026-02-02 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%B0%E0%A9%8B%E0%A8%B8%E0%A8%BC%E0%A8%A8%E0%A9%80_%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&oldid=830544 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> ਜਗਰਾਉਂ ਦਾ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜੈਨੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਬਾਗ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਮਾਰਚ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀਕਸ਼ਾ ਮਹੋਤਸਵ ਲਈ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਜੈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਭੀੜ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਵਾਰਾ ਗਊਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ ਠੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਜਗਰਾਉਂ ਪੁੱਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਕਟਾਰੀਆ |url=https://www.ajitjalandhar.com/breaking-news/2025/51-breaking-news/5025644 |access-date=2026-11-02 |website=Ajit |language=pa}}</ref> ਜਗਰਾਓਂ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਸਮੇਂ ਲਾਠੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੈਰਤ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸਮਝਦਿਆ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਬਦਲਾਲਊ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਿਆ ਪੁਲਸ ਅਫਸਰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਘਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਮਿਉਂਸਪਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ। ਮੇਜਰ ਚਾਰਲਸ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮੈਸੀ ਦੇ 'ਚੀਫ਼ਜ਼ ਐਂਡ ਫੈਮਿਲੀਜ਼ ਆਫ਼ ਨੋਟ ਇਨ ਦਾ ਪੰਜਾਬ' ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਰਾਉਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਰਾਇ ਇਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1947 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ। ਰਾਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਲਾ ਖਾਨ ਸਾਬਕਾ ਐਮਪੀ (ਐਮਐਨਏ) ਰਾਏ ਇਨਾਇਤ ਖਾਨ ਦਾ ਪੋਤਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ |date=2026-05-15 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BE_%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%AA%E0%A8%A4_%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%8F&oldid=839542 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> 1897 ਵਿਚ "ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ" ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਹੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ 21 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਨਾਲ 10,000 ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕੀਤੀ। ਅਕਸ਼ੇ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ "ਕੇਸਰੀ", ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੀ 21 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਫਿਲਮ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਾਂ।<ref>{{Citation |title=ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ |date=2025-09-14 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9%E0%A9%80_%E0%A8%A6%E0%A9%80_%E0%A8%B2%E0%A9%9C%E0%A8%BE%E0%A8%88&oldid=818795 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-02}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|}} {{ਅਧਾਰ|}} kz5h1oqr57kxhzb3nvq76q674vilsju 0 68425 851221 706078 2026-11-03T10:06:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851221 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਬਾਸਲ ਖ਼ਰਤਾਬੀਲ |image = Bassel_Khartabil_(Safadi).jpg |image_size = |alt = |caption = |native_name = باسل خرطبيل |native_name_lang = ar |birth_name = ਬਾਸਲ ਖ਼ਰਤਾਬੀਲ |birth_date = {{Birth date and age|1981|5|22}} |birth_place = [[ਦਮਸ਼ਕ]], [[ਸੀਰੀਆ]] |death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> |death_place = |residence = ਦਮਸ਼ਕ, ਸੀਰੀਆ |nationality = [[ਸੀਰੀਆਈ ਲੋਕ|ਸੀਰੀਆਈ]] |known_for = ਮੋਜ਼ੀਲਾ [[ਫ਼ਾਇਰਫ਼ੌਕਸ]], [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ]], ਓਪਨਕਲਿਪਆਰਟ, ਫੈਬਰੀਕੇਟਰਜ਼, ਸ਼ਾਰੀਜ਼ਮ, ਕਰੀਏਟਿਵ ਕਾਮਨਜ਼ |education = |alma_mater = |employer = |occupation = [[ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ]] |religion = |awards = [[ਇੰਡੈਕਸ ਆਨ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ]] 2013 ਡਿਜੀਟਲ ਫ਼ਰੀਡਮ ਅਵਾਰਡ |signature = |signature_alt = |website = |footnotes = |box_width = }} '''ਬਾਸਲ ਖ਼ਰਤਾਬੀਲ''' ([[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]]: باسل خرطبيل) ਜਾਂ '''ਬਾਸਲ ਸਫ਼ਦੀ''' ([[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]]: باسل صفدي) (ਜਨਮ 22 ਮਈ 1981 ਨੂੰ [[ਦਮਸ਼ਕ]] ਵਿਖੇ) ਇੱਕ ਪਲਸਤੀਨੀ [[ਸੀਰੀਆ|ਸੀਰੀਆਈ]] ਓਪਨ-ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਡੈਵਲਪਰ ਹੈ। 15 ਮਾਰਚ 2012 ਨੂੰ [[ਸੀਰੀਆਈ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰ੍ਹੇ-ਗੰਢ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੀਰੀਆਈ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਆਦਰਾ ਜੇਲ, ਦਮਸ਼ਕ ਵਿਖੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title = #FREEBASSEL: a campaign to free Bassel Khartabil from Syrian jail|url = http://www.albawaba.com/blog_roundup/freebassel-kharatable-syria-432588|accessdate = 5 July 2012|newspaper = Al Bawaba|date = 4 July 2012|archive-date = 2 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140102051556/http://www.albawaba.com/blog_roundup/freebassel-kharatable-syria-432588|dead-url = yes}}</ref> 3 ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਗੁਪਤ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਖੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।<ref name="transfer">{{Cite web|url = http://mediaoriente.com/2015/10/03/we-need-everybodys-help-to-freebassel/|title = WE NEED EVERYBODY’S HELP TO #FREEBASSEL|date = 2015-10-03|access-date = 2015-11-26|archive-date = 2015-10-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20151003190157/http://mediaoriente.com/2015/10/03/we-need-everybodys-help-to-freebassel/|dead-url = yes}}</ref><ref name="transfergv">{{Cite web|url = https://globalvoices.org/2015/10/03/free-bassel-fears-for-imprisoned-syrian-palestinian-blogger-bassel-khartabil-after-he-was-moved-to-an-unknown-location/|title = Fears for Imprisoned Syrian Blogger Bassel Khartabil, Transferred to an Unknown Location|date = 2015-10-03|publisher = Global Voices|author = Amira Al Hussaini}}</ref> 7 ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਿਗਰਾਨ ਅਤੇ 30 ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਚਿੱਠੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਖ਼ਰਤਾਬੀਲ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇ।<ref name="hrwdisclose">{{Cite web|url = https://www.hrw.org/news/2015/10/07/syria-disclose-whereabouts-detained-freedom-expression-advocate|title = Syria: Disclose Whereabouts of Detained Freedom of Expression Advocate|publisher = Human Rights Watch|date = 2015-10-07}}</ref> 11 ਨਵੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਕਿ ਖ਼ਰਤਾਬੀਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੁਪਤ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਖੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|title = IGF 2015 Flyer on Bassel Khartabil|url = https://www.eff.org/document/igf-2015-flyer-bassel-khartabil|website = Electronic Frontier Foundation|publisher = https://www.eff.org/|accessdate = 2015-11-15}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title = #FreeBassel: Death Sentence Rumored for Syrian Web Developer|url = https://globalvoices.org/2015/11/13/freebassel-death-sentence-rumored-for-syrian-web-developer/|website = Global Voices|accessdate = 2015-11-15}}</ref> ਖ਼ਰਤਾਬੀਲ ਦਾ ਜਨਮ ਸੀਰੀਆ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਓਪਨ-ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਖੋਜ ਕੰਪਨੀ ਐਕੀ ਲੈਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤਕਨੀਕੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url = http://hackerspaces.org/wiki/Aiki_lab|title = Aiki lab|publisher = |access-date = 2015-11-26|archive-date = 2014-04-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20140408172137/http://hackerspaces.org/wiki/Aiki_lab|dead-url = yes}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਅਲ-ਅਲੂਸ ਨਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਵੀ ਮੁੱਖ ਤਕਨੀਕੀ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url = http://www.al-aous.com/|title = الأوس للنشر|author = الأوس للنشر|publisher = |access-date = 2015-11-26|archive-date = 2015-11-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20151117003042/http://www.al-aous.com/|dead-url = yes}}</ref> ਇਹ ਕਰੀਏਟਿਵ ਕਾਮਨਜ਼ ਸੀਰੀਆ ਦਾ ਪਰੋਜੈਕਟ ਲੀਡ ਰਿਹਾ ਹੈ<ref>{{Cite web|url = http://wiki.creativecommons.org/Syria|title = Syria|publisher = |access-date = 2015-11-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20140301080256/http://wiki.creativecommons.org/Syria|archive-date = 2014-03-01|url-status = dead }}</ref> ਇਸ ਨੇ ਮੋਜ਼ੀਲਾ [[ਫ਼ਾਇਰਫ਼ੌਕਸ]], [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ]], ਓਪਨਕਲਿਪਆਰਟ, ਫੈਬਰੀਕੇਟਰਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੀਜ਼ਮ ਵਰਗੇ ਪਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|title = Threatened Voices / Bloggers / Bassel (Safadi) Khartabil|url = http://threatened.globalvoicesonline.org/blogger/bassel-safadi-khartabil}}</ref> ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਸੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਪਾਲਮੀਰਾ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{cite web |title=Bassel Safadi discusses project involving 3D reconstruction of ancient city of Palmyra at San Francisco Art Institute, live from Syria via Skype|url=https://vimeo.com/66518396|accessdate=1 July 2013}}</ref> ਦੀ 3ਡੀ ਵਰਚੂਅਲ ਪੁਨਰਸਿਰਜਣਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://newpalmyra.org/|title=#NEWPALMYRA|work=newpalmyra.org|access-date=2015-11-30|archive-date=2019-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417065324/https://www.newpalmyra.org/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ]] 51xaznnf34y91kpswycz05zxybc2wsj 0 70456 851160 579235 2026-11-03T04:04:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851160 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = ਪੀਰੇ ਸਿਮੋਨ ਲੈਪਲੇਸ |image = Pierre-Simon, marquis de Laplace (1745-1827) - Guérin.jpg |image size=225 |caption = ਪੀਰੇ ਸਿਮੋਨ ਲੈਪਲੇਸ (1749–1827) |birth_date = 23 ਮਾਰਚ 1749 |birth_place = [[ਬੇਆਊਮੋਂਟ-ਇਨ-ਔਜ]], [[ਨੋਰਮੰਡੀ]], [[ਫ੍ਰਾਂਸ]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1827|3|5|1749|3|23}} |death_place = [[ਪੈਰਿਸ]], [[ਫ੍ਰਾਂਸ]] |nationality = [[ਫ੍ਰਾਂਸ|ਫ੍ਰੇਂਚ]] |fields = [[Astronomer]] and [[Mathematician]] |workplaces = [[École Militaire]] (1769–1776) |alma_mater = [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਕੇਏਨ]] |doctoral_advisor = |academic_advisors = [[Jean d'Alembert]]<br />[[Christophe Gadbled]]<br />Pierre Le Canu |doctoral_students = [[Siméon Denis Poisson]] |notable_students = |known_for = {{collapsible list|title={{nbsp}}|Work in [[celestial mechanics]]<br />Predicting the existence of [[black holes]]<ref>[[S. W. Hawking]], [https://books.google.com/books?id=QagG_KI7Ll8C&vq= ''The Large Scale Structure of Space-Time''], Cambridge University Press, 1973, p. 364.</ref><br />[[Bayesian inference]]<br />[[Bayesian probability]]<br />[[Laplace's equation]]<br />[[Laplace operator|Laplacian]]<br />[[Laplace transform]]<br />[[Inverse Laplace transform]]<br />[[Laplace distribution]]<br />[[Laplace's demon]]<br />[[Laplace expansion]]<br>[[Young–Laplace equation]]<br />[[Laplace number]]<br />[[Laplace limit]]<br />[[Laplace invariant]]<br />[[Laplace principle (large deviations theory)|Laplace principle]]<br />[[Principle of indifference|Laplace's principle of insufficient reason]]<br />[[Laplace's method]]<br />[[Laplace expansion]]<br />[[Laplace force]]<br />[[Laplace formula]]<br />[[Laplace filter]]<br />[[Laplace functional]]<br />[[Laplacian matrix]]<br />[[Variance gamma process|Laplace motion]]<br />[[Laplace plane]]<br />[[Laplace pressure]]<br />[[Laplace resonance]]<br />[[Spherical harmonics|Laplace's spherical harmonics]]<br />[[Additive smoothing|Laplace smoothing]]<br />[[Laplace expansion]]<br />[[Laplace expansion (potential)]]<br />[[Rule of succession|Laplace-Bayes estimator]]<br />[[Laplace–Stieltjes transform]]<br />[[Laplace–Runge–Lenz vector]]<br />[[Nebular hypothesis]]}} |awards = |signature = Pierre-Simon Laplace signature.svg }} '''ਪੀਰੇ ਸਿਮੋਨ ਲਾਪਲਾਸ''' (Pierre Simon Laplace, 1749 - 1827) ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਗਣਿਤਅ, ਭੌਤੀਕਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਖਗੋਲਵਿਦ ਸਨ। ਲਾਪਲਾਸ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਮਾਰਚ 1749 ਈ., ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਰਿਦਰ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧਨੀ ਗੁਆਂਡੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੋਈ।  == ਕਾਰਜ == ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਗੋਲਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਅਨੇਕਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਖਗੋਲਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ  ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਮੇਂਵਾਰ ਪ੍ਰੇਜਾਤੇ ਪਾਰ ਦਿਵੇਰ ਸਵਾਂਸ (Memoirs presentes par divers savans), ਏਕਸਪੋਜਿਸਯੋਂ ਦਿਉ ਸਿਸਤੈਮ ਦਿਉ ਮੌਦ (Exposition du systeme du monde) ਅਤੇ ਮੇਕਾਨਿਕ ਸੇਲੈਸਤ (Mecanique Celeste) ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਰ ਸਮੁਦਾਏ ਦੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸੌਰ ਸਮੁਦਾਏ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਗਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਦੂਸਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਸਬੰਧੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਤੀਸਰੀ ਵਿੱਚ ਸੌਰ ਸਮੁਦਾਏ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਜੰਤਰਿਕ ਨਿਰਮੇਏ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹੱਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਵਿਅਤਾ ਦੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਭੋਰਾਕੁ ਅਵਕਲ ਸਮੀਕਰਣਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਲਘੁੱਤਮ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਅਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਸੰਭਾਵਿਅਤਾ ਉੱਤੇ ਲਿਖਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਧਪਤਰੋਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਥੇਓਰੀ ਅਨਾਲਿਤੀਕ ਦੇ ਪ੍ਰੋਬਾਵਿਲਿਤੇ (Theorie analytique des probabilites, 1812 ਈ .) ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯੰਤਰਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀਰਘਵ੍ਰੱਤਜ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਤਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਕਿਸੇ ਕਣ ਉੱਤੇ, ਉਸਦੇ ਖਿੱਚ ਦੇ ਨਿਰਮੇਏ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹੱਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਪਲਾਸ ਦੇ ਗੁਣਕ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਫਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚੁਰ ਵਰਤੋ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੌਲਤ ਫਲਨ ਲਾਪਲਾਸ ਸਮੀਕਰਣ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੌਤੀਕੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਧਵਨਿਵੇਗ ਉੱਤੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਸ਼ੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਜਵਾਰ ਭਾਟੇ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਨਵੇਸ਼ਣ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਵਾਯੁਦਾਬ ਮਾਪਕ ਵਲੋਂ ਉਚਾਈ ਮਿਣਨੇ ਦਾ ਨਿਯਮ ਗਿਆਤ ਕੀਤਾ। 5 ਮਾਰਚ 1827 ਈ . ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == *[[ਲੈਪਲੇਸ ਰੂਪਾਂਤਰ]] == ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ == * <span class="citation web">[http://scienceworld.wolfram.com/biography/Laplace.html "Laplace, Pierre (1749–1827)"]. ''Eric Weisstein's World of Scientific Biography''. Wolfram Research<span class="printonly">. http://scienceworld.wolfram.com/biography/Laplace.html</span><span class="reference-accessdate">. अभिगमन तिथि: 2007-08-24</span>.</span><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=bookitem&rft.btitle=Laplace%2C+Pierre+%281749%E2%80%931827%29&rft.atitle=Eric+Weisstein%27s+World+of+Scientific+Biography&rft.pub=%5B%5BWolfram+Research%5D%5D&rft_id=http%3A%2F%2Fscienceworld.wolfram.com%2Fbiography%2FLaplace.html&rfr_id=info:sid/hi.wikipedia.org:%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B8"> </span> * "[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Laplace.html Pierre-Simon Laplace]" in the MacTutor History of Mathematics archive. * <span class="citation web">[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/Extras/Laplace_mechanique_celeste.html "Bowditch's English translation of Laplace's preface"]. ''Méchanique Céleste''. The MacTutor History of Mathematics archive<span class="printonly">. http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/Extras/Laplace_mechanique_celeste.html</span><span class="reference-accessdate">. अभिगमन तिथि: 2007-09-04</span>.</span><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=bookitem&rft.btitle=Bowditch%27s+English+translation+of+Laplace%27s+preface&rft.atitle=M%C3%A9chanique+C%C3%A9leste&rft.pub=The+MacTutor+History+of+Mathematics+archive&rft_id=http%3A%2F%2Fwww-history.mcs.st-andrews.ac.uk%2Fhistory%2FExtras%2FLaplace_mechanique_celeste.html&rfr_id=info:sid/hi.wikipedia.org:%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B8"> </span> * [http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt8q2nf3g7/ Guide to the Pierre Simon Laplace Papers] at The Bancroft Library * साँचा:MathGenealogy * [http://www.cs.xu.edu/math/Sources/Laplace/index.html English translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227004253/http://www.cs.xu.edu/math/Sources/Laplace/index.html |date=2012-12-27 }} of a large part of Laplace's work in probability and statistics, provided by [http://www.cs.xu.edu/math/Sources/index.html Richard Pulskamp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029123640/http://www.cs.xu.edu/math/Sources/index.html |date=2012-10-29 }} * [https://web.archive.org/web/20130513142304/http://portail.mathdoc.fr/cgi-bin/oetoc?id=OE_LAPLACE__7 Pierre-Simon Laplace - Œuvres complètes] (last 7 volumes only) Gallica-Math ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਖੋਜੀ]] 2n4es9jpgv31fuyuf17dabr6g3hrxas 0 71405 851216 817759 2026-11-03T09:41:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851216 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ਬਾਚਾ ਖ਼ਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਮਲਾ | native_name = چارسدہ یونیورسٹی حملہ | native_name_lang = Urdu | partof = the [[War in North-West Pakistan]] | image = | image_size = | alt = | caption = | map = {{Location map|Pakistan|lat_deg = 34.137269|lon_deg = 71.8371353|label = Bacha Khan University| border = none | float = center|caption = }} | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = [[Charsadda]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | target = [[ਬਾਚਾ ਖ਼ਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | coordinates = | date = 20 ਜਨਵਰੀ 2016<!-- -<br />{{end date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | time = 9:30 am | timezone = [[UTC+05:00]] | type = [[Mass murder]], [[school shooting]] | fatalities = 22+<ref name="trib" /> | injuries = ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ | victims = [[University student]]s and [[faculty (academic staff)|faculty]] <small>(including [[Syed Hamid Hussain]])</small> | perpetrators= [[Tehrik-i-Taliban Pakistan]] (Tariq Geedar Afridi faction)<ref name="morningstaronline">{{cite web|url=http://www.morningstaronline.co.uk/a-93b7-Pakistan-Taliban-targets-university-in-deadly-attack|title=Morning Star:: Pakistan: Taliban targets university in deadly attack|publisher=|access-date=2016-01-25|archive-date=2016-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122161620/http://morningstaronline.co.uk/a-93b7-Pakistan-Taliban-targets-university-in-deadly-attack|dead-url=yes}}</ref><ref name="Geedar">{{cite web|url=http://arynews.tv/en/bacha-khan-university-attackers-belonged-to-tariq-geedar-group-sources/|title=Bacha Khan University attackers belonged to Tariq Geedar group: sources|publisher=|access-date=2016-01-25|archive-date=2016-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160125221944/http://arynews.tv/en/bacha-khan-university-attackers-belonged-to-tariq-geedar-group-sources/|url-status=dead}}</ref>{{refn|group=nb|The word ''Geedar'' means "jackal" and also is a slang for "coward" in Pakistani society<ref>{{cite web|url=http://www.hamariweb.com/dictionaries/urdu-english-dictionary.aspx?ue=%da%af%db%8c%d8%af%da%91|title=گیدڑ - English meanings of word گیدڑ - Urdu to English Dictionary|work=hamariweb.com|accessdate=21 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D9%82%D9%88%D8%AA-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA-%D8%8C-%D8%A8%D8%B2%D8%AF%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D9%85%D8%B2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%8C-%D9%85%D8%B0%D9%85%D8%AA.11586/|title=قوت اور شجاعت کی فضیلت ، بزدلی اور کمزوری کی مذمت|work=اردو محفل فورم|accessdate=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127224607/http://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D9%82%D9%88%D8%AA-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA-%D8%8C-%D8%A8%D8%B2%D8%AF%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D9%85%D8%B2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%8C-%D9%85%D8%B0%D9%85%D8%AA.11586/|archive-date=27 ਜਨਵਰੀ 2016|url-status=dead}}</ref>}} | weapons = Assault rifles and grenades | numparts = 8 to 10 | dfens = | motive = }} 20 ਜਨਵਰੀ 2016 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 9:30 ਵਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਕੋਲ ਚਰਸੱਦਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਾਚਾ ਖਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਆਤੰਕੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਆਤੰਕੀਆਂ ਨੇ ਅੰਧਾਧੁੰਦ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਧਮਾਕੇ ਵੀ ਸੁਣੇ ਗਏ। ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 21 ਤੋਂ ਵੱਧ <ref name="trib">{{Cite web|title = LIVE: Seven killed, 12 injured as gunmen attack Bacha Khan University in Charsadda – The Express Tribune|url = http://tribune.com.pk/story/1030820/gunfire-heard-at-bacha-khan-university-in-charsadda/|website = The Express Tribune|access-date = 2016-01-20|language = en-US}}</ref>  ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਅਤੇ 60 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਖਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਖਬਰ ਸੀ, 60 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਖਬਰ ਹੈ। ਹਮਲੇ ਦੇ ਵਕਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 3600 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।  == ਪਿਛੋਕੜ == ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਹਮਲੇ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2012 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਹਾਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੇੜੇ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 130 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ. ਬਾਚਾ ਖਾਨ (ਪਸ਼ਤੂਨ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ) ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਵਿ .ਸੰਮੇਲਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਿਥਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ 1979 ਸੋਵੀਅਤ ਹਮਲੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਤਾਲਿਬਾਨ ਅਤੇ ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ.<ref name="BBC">{{Cite news|title = Pakistan Charsadda: Gun battle rages at university – BBC News|url = http://www.bbc.com/news/world-asia-35359072|accessdate = 20 January 2016|work = [[BBC News]]|date = 20 January 2016|language = en-GB}}</ref> ਦਹਿਸ਼ਤ ਉੱਪਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਫ਼ੌਜਵਾਦ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤਹਿਰੀਕ-ਏ-ਇਨਸਾਫ, ਸੂਬੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਚੁਣੇ ਗਏ == ਹਮਲਾ == 9:30 ਤੇ ਵਜੇ ਚਾਰ ਬੰਦੇ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਉੱਪਰ ਫਾਇਰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਆਤਮਘਾਤੀ-ਵੈਸਟਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਵੀ ਸਨ.<ref>{{Cite news|last1 = Boone|first1 = Jon|title = Pakistan attacks: at least 30 killed in terror raid at Bacha Khan university|url = http://www.theguardian.com/world/2016/jan/20/bacha-khan-university-explosions-heard-as-gunmen-attack-pakistan|accessdate = 20 January 2016|work = [[The Guardian]]|date = 20 January 2016}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਾਈ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ 20 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 60 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ 60 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਬਾਹਰ ਵੀ ਕੱਢ ਲਿਆ ਗਿਆ।<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''<span title="This claim needs references to reliable sources.">citation needed</span>''&#x5D;</sup> ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ 4 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="trib"/><ref name="BBC"/><ref name="AlJazeera">{{Cite news|title = Gunmen storm university in northwest Pakistan|url = http://www.aljazeera.com/news/2016/01/pakistan-university-charsadda-attacked-160120051953360.html|accessdate = 20 January 2016|work = [[Al Jazeera]]|date = 20 January 2016}}</ref><ref name="McKirtySafi">{{Cite news|last1 = McKirty|first1 = Euan|last2 = Safi|first2 = Sophia|title = Pakistan university militant attack – CNN.com|url = http://www.cnn.com/2016/01/20/asia/pakistan-university-militant-attack/|accessdate = 20 January 2016|work = [[CNN]]|date = 20 January 2016}}</ref><ref>{{Cite news|title = Gunmen attack Pakistan university, kill at least eight people|url = http://www.reuters.com/article/us-pakistan-attacks-university-idUSKCN0UY0C4|newspaper = Reuters|date = 2016-01-20|access-date = 2016-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|title = Edhi volunteer claims 15 killed in terror attack on Bacha Khan University Charsadda|url = http://www.dawn.com/news/1234200/edhi-volunteer-claims-15-killed-in-terror-attack-on-bacha-khan-university-charsadda|website = www.dawn.com|date = 2016-01-20|access-date = 2016-01-20}}</ref> ਕੁਝ ਗਵਾਹਾਂ ਦਾ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਸਟਲ ਨਾਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="trib"/> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} <references group="nb"/> 1v3xodimjc6aha1zk7w4si31zbgyhm1 0 72070 851050 524618 2026-11-02T20:18:43Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851050 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਅਕਬਰਪੁਰ | native_name = अकबरपुर <br/> اکبر پور | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = city | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Uttar Pradesh, India | latd = 26.52 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 82.62 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[Uttar Pradesh]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Ambedkar Nagar district|Akbarpur]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 133 | population_total = 111594 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Hindi language|Hindi]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 224122 | area_code_type = Telephone code | area_code = 915271 | registration_plate = UP 45 | blank1_name_sec1 = [[Human sex ratio|Sex ratio]] | blank1_info_sec1 = 1000/937 [[male|♂]]/[[female|♀]] | website = {{URL|http://ambedkarnagar.nic.in/}} | footnotes = }} '''ਅਕਬਰਪੁਰ''' [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਮ ਰਘੁਬਰਪੁਰ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਰਵਨ ਖੇਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨਗਰ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪਾਵਨ ਸਰਜੂ ਨਦੀ ਇਸ ਜਨਪਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਹ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਲੀਲਾ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੀਰਥ ਭੂਮੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਯਵਨਾਂ ਦੇ ਆਕਰਮਨ ਵਿੱਚ ਧਵਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਰਬੰਗੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕਾਰਜ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਲਖਨਊ ਦੀ ਦੂਰੀ ਲੱਗਪਗ ੧੯੦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਅਯੋਧਯਾ, ਕਾਸ਼ੀ, ਭਕਤੀਧਾਮ ਮਨਗਰਿ:, ਸ਼ਰੰਗਵੇਰਪੁਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] aiq3jjovnp4gsfdvnlleuei1ds1bk3v 0 76072 851028 845796 2026-11-02T18:46:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851028 wikitext text/x-wiki [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, '''ਡਿਜੀਟਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ''' (ਜਿਸਨੂੰ [[ਡਿਜੀਟਲ ਔਂਟੌਲੌਜੀ]] ਜਾਂ [[ਡਿਜੀਟਲ ਫਿਲਾਸਫੀ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]], ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਜਾਣਕਾਰੀ]] ([[ਇਨਫ੍ਰਮੇਸ਼ਨ]]) ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਉਣਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣਯੋਗ ([[ਕੰਪਿਊਟੇਬਲ]]) ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਮਸ਼ੀਨ ਪ੍ਰਤਿ [[ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਜ਼ਮ|ਆਇਸੋਮਰਫਿਕ]] ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਤਾਕਤ ਦੇ ਵਧਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭੌਤਿਕੀ ਸੰਸਾਰ: *ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਜਾਣਕਾਰੀ|ਸੂਚਨਾਤਮਿਕ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ *ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ|ਗਿਣਨਯੋਗ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ *[[ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਟਾ|ਡਿਜੀਟਲ]] ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ *ਸਾਰ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ *ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ\ *ਕਿਸੇ [[ਬਣਾਵਟੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ]] ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ == ਇਤਿਹਾਸ == === ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ === === ਵੇਜ਼ਸਾਕਰ ਦੇ ur-ਬਦਲ === === ਪੈਨਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਜਾਂ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਥਿਊਰੀ === === ਵੀਲਰ ਦਾ ਇੱਟ ਫ੍ਰੌਮ ਬਿੱਟ === {{over-quotation|section|date=January 2016}} ਜੇਨਸ ਅਤੇ ਵੇਜ਼ਸ਼ਾਕਰ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਜੌਹਨ ਆਰਚੀਬਾਲਡ ਵੀਲਰ]] ਨੇ ਇਹ ਕੁੱਝ ਲਿਖਿਆ: <blockquote> … ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਮੂਲ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ([[ਜੌਹਨ ਆਰਚੀਬਾਲਡ ਵੀਲਰ]])<ref>Wheeler, John Archibald; Ford, Kenneth (1998). Geons, Black Holes, and Quantum Foam: A Life in Physics. New York: W.W. Norton & Co. ISBN 0-393-04642-7.</ref>) <ref>Wheeler, John A. (1990). "Information, physics, quantum: The search for links". In Zurek, Wojciech Hubert. Complexity, Entropy, and the Physics of Information. Redwood City, California: Addison-Wesley. ISBN 9780201515091. OCLC 21482771</ref></blockquote> === ਡਿਜੀਟਲ ਬਨਾਮ ਸੂਚਨਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ === == ਕੰਪਿਉਟੇਸ਼ਨਲ ਬੁਨਿਆਦਾਂ == === ਟਿਊਰਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨਾਂ === === ਚਰਚ-ਟਿਊਰਿੰਗ (ਡਿਊਟਸ਼) ਥੀਸਿਸ === == ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ == == ਅਲੋਚਨਾ == === ਭੌਤਿਕੀ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਹਨ === === ਸਥਾਨਿਕਤਾ === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == ==See also== {{col-begin}} {{col-break}} *''[[ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨ]]'' *[[ਬਿਟ-ਸਟਰਿੰਗ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] *[[ਸੈੱਲੁਲਰ ਆਟੋਮਾਟਾ]] *[[ਚਰਚ-ਟਿਊਰਿੰਗ ਥੀਸਿਸ]] *[[ਚਰਚ-ਟਿਊਰਿੰਗ-ਡਿਊਟਿਸ਼ ਸਿਧਾਂਤ]] *[[ਨਿਰੰਤਰ ਸਥਾਨਿਕ ਆਟੋਮਾਟਾ]] *[[ਡੇਵਿਡ ਡਿਊਟਸ਼]] *[[ਡਿਜੀਟਲ ਫਿਲਾਸਫੀ]] *[[ਡਿਜੀਟਲ ਖੋਜਾਤਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] *[[EPR ਪਹੇਲੀ]] {{col-break}} *''[[ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦਾ ਕੱਪੜਾ]]'' *[[ਏਡ ਫ੍ਰੈਡਕਿਨ]] *[[ਫ਼੍ਰੈਡਕਿਨ ਸੀਮਤ ਕੁਦਰਤ ਸਿਧਾਂਤ]] *[[ਗੇਰਾਰਡ ਟੀ'ਹੂਫਟ]] *[[ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਿਧਾਂਤ]] *[[ਹਾਈਪਰਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ]] *[[ਕੌਨਰਡ ਜ਼ੂਸੇ]] *[[ਮਾਰਗੋਲਸ ਲੈਵਿਟਨ ਥਿਊਰਮ]] *[[ਗਣਿਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] *[[ਫ਼੍ਰੈਂਕ ਜੇ. ਟਿਪਲ੍ਰ#ਓਮੇਗਾ ਬਿੰਦੂ|ਟਿਪਲ੍ਰ ਦਾ ਓਮੇਗਾ ਬਿੰਦੂ]] {{col-break}} *''[[ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਿੰਗ ਦ ਯੂਨੀਵਰਸ]]'' *[[ਭੌਤਿਕੀ ਸੂਚਨਾ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ]] *[[ਸੇਥ ਲੌਇਡ]] *[[ਕ੍ਰਿਸ ਲੰਗਨ]] *[[ਸਿਮੁਲਟੇਸ਼ਨ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] *[[ਸਿਮੁਲਟਡ ਥਿਊਰੀ]] *[[ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਐਵਰੀਥਿੰਗ]] *[[ਅੰਤਿਮ ਐਨਸੈਂਬਲ]] *[[ਵੌਲਫਾਰਮ ਅਲਫਾ]] {{col-end}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਾਈ == *[[Paul Davies]], 1992. ''[[The Mind of God: The Scientific Basis for a Rational World]]''. New York: Simon & Schuster. *[[David Deutsch]], 1997. ''[[The Fabric of Reality]]''. New York: Allan Lane. *Michael Eldred, 2009, [http://www.arte-fact.org/dgtlcast.html ''The Digital Cast of Being: Metaphysics, Mathematics, Cartesianism, Cybernetics, Capitalism, Communication''] ontos, Frankfurt 2009, 137 pp. ISBN 978-3-86838-045-3 *[[Edward Fredkin]], 1990. "Digital Mechanics," ''Physica D'': 254-70. *[[Seth Lloyd]], [http://puhep1.princeton.edu/~mcdonald/examples/QM/lloyd_nature_406_1047_00.pdf Ultimate physical limits to computation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807173904/http://puhep1.princeton.edu/~mcdonald/examples/QM/lloyd_nature_406_1047_00.pdf |date=2008-08-07 }}, [[Nature (journal)|Nature]], volume 406, pages 1047–1054 *[[Mariusz Stanowski]], 2014. ''[[De Broglie]] Waves and a [[Complexity]] Definition'', Infinite Energy, Vol 20, 116 pages 41–45. [http://infinite-energy.com/iemagazine/issue116/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114456/http://infinite-energy.com/iemagazine/issue116/index.html |date=2016-03-04 }} *[[Carl Friedrich von Weizsäcker]], 1980. ''The Unity of Nature''. New York: Farrar Straus & Giroux. *[[John Archibald Wheeler]], 1990. "Information, physics, quantum: The search for links" in W. Zurek (ed.) ''Complexity, Entropy, and the Physics of Information''. Addison-Wesley. *[[John Archibald Wheeler and Kenneth Ford]], 1998. ''Geons, black holes and quantum foam: A life in physics''. W. W. Norton. ISBN 0-393-04642-7. *[[Robert Wright (journalist)|Robert Wright]], 1989. ''Three Scientists and Their Gods: Looking for Meaning in an Age of Information''. HarperCollins. ISBN 0-06-097257-2. This book discusses [[Edward Fredkin]]'s work. *Hector Zenil (ed.), 2012. ''A Computable Universe: Understanding and Exploring Nature As Computation'' with a Foreword by Sir Roger Penrose. Singapore: World Scientific Publishing Company. *[[Konrad Zuse]], 1970. ''[http://ftp.idsia.ch/pub/juergen/zuserechnenderraum.pdf Calculating Space]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. The English translation of his ''[[Rechnender Raum]]''. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[https://inspirehep.net/record/1387680 Discrete Physics]; ''[http://www.mtnmath.com/whatrh/node62.html Mountain Math Software.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225061835/http://www.mtnmath.com/whatrh/node62.html |date=2021-02-25 }}'' *[[Luciano Floridi]], [http://www.philosophyofinformation.net/publications/pdf/ado.pdf "Against Digital Ontology"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091222043541/http://www.philosophyofinformation.net/publications/pdf/ado.pdf |date=2009-12-22 }}, ''Synthese'', 2009, 168.1, (2009), 151–178. *[[Edward Fredkin]]: **[http://www.digitalphilosophy.org Digital Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729191558/http://www.digitalphilosophy.org/ |date=2017-07-29 }} **''[http://64.78.31.152/wp-content/uploads/2012/08/intro-to-DP.pdf Introduction to Digital Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130829040455/http://64.78.31.152/wp-content/uploads/2012/08/intro-to-DP.pdf |date=2013-08-29 }}'' *Gontigno, Paulo, "[http://citeseer.ist.psu.edu/cache/papers/cs/30488/http:zSzzSzwww3.oup.co.ukzSzphiscizSzhdbzSzVolume_54zSzIssue_02zSzpdfzSz540181.pdf/cotogno03hypercomputation.pdf Hypercomputation and the Physical Church–Turing thesis]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" *[[Juergen Schmidhuber]]: **[http://www.idsia.ch/~juergen/ Home page, 1996–2007] **[http://www.idsia.ch/~juergen/computeruniverse.html Computer Universes and Algorithmic Theory of Everything] **"[http://www.idsia.ch/~juergen/digitalphysics.html Zuse's Thesis: The Universe is a Computer]" *[[Konrad Zuse]], [ftp://ftp.idsia.ch/pub/juergen/zuse67scan.pdf PDF scan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200618062108/ftp://ftp.idsia.ch/pub/juergen/zuse67scan.pdf |date=2020-06-18 }} of Zuse's paper. *[[Konrad Zuse]], [http://www.mathrix.org/zenil/ZuseCalculatingSpace-GermanZenil.pdf Re-edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224143038/http://www.mathrix.org/zenil/ZuseCalculatingSpace-GermanZenil.pdf |date=2021-02-24 }} of Zuse's paper in modern LaTeX. *[http://se10.comlab.ox.ac.uk:8080/InformaticPhenomena/IntroductiontoOASIS_en.html The Oxford Advanced Seminar on Informatic Structures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050123033740/http://se10.comlab.ox.ac.uk:8080/InformaticPhenomena/IntroductiontoOASIS_en.html |date=2005-01-23 }} *[https://web.archive.org/web/20130905011040/http://www.wired.com/wired/archive/10.12/holytech.html Wired: God is the Machine] *[[Gualtiero Piccinini]]. [http://plato.stanford.edu/entries/computation-physicalsystems/ ''Computation in Physical Systems''] Discusses the metaphysical foundations of digital physics in section 3.4. {{Physics-footer}} {{DEFAULTSORT:Digital Physics}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 791tj1oard9txcs4a2uhuvbv7opv0yt 0 76074 851027 589350 2026-11-02T18:45:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851027 wikitext text/x-wiki {{Confusing|date=February 2009}} ਡਿਜੀਟਲ ਫਿਲਾਸਫੀ ਕੁੱਝ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਚੇਤਿਨ, ਸੇਥ ਲੌਇਡ, ਐਡਵਰਡ ਫ੍ਰੇਡਕਿਨ, ਸਟੀਫਨ ਵੌਲਫਾਰਮ, ਅਤੇ ਕੋਨਰਡ ਜ਼ੁਸੇ (ਦੇਖੋ ਉਸਦੀ ਕੈਲਕੁਲੇਟਿੰਗ ਸਪੇਸ) ਦੁਆਰਾ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ| == ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ == == ਡਿਜੀਟਲ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ == == ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਫ੍ਰੇਡਕਿਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ == == ਫ਼੍ਰੇਡਕਿਨ ਦੇ "ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਜਵਾਬਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ" == == ਫ੍ਰੇਡਕਿਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ ਦਰਮਿਆਨ ਅਨੁਕੂਲਤਾ == == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://www.digitalphilosophy.org Dr. Edward Fredkin's Digital Philosophy site.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729191558/http://www.digitalphilosophy.org/ |date=2017-07-29 }} *[[Juergen Schmidhuber]]'s site "[http://www.idsia.ch/~juergen/digitalphysics.html Zuse's Thesis: The Universe is a Computer]." *Kelly, Kevin. 2002. [https://web.archive.org/web/20130905011040/http://www.wired.com/wired/archive/10.12/holytech.html ''God Is the Machine''] Wired 10.12 * [[Gualtiero Piccinini|Piccinini, Gualtiero]] [http://plato.stanford.edu/entries/computation-physicalsystems/ ''Computation in Physical Systems''] Section 3.4 of this article discusses the foundations of digital physics/philosophy. *[https://inspirehep.net/record/1387680 Digital Philosophy and Discrete Physics] *Longo, Giuseppe O. - Vaccaro, Andrea, Bit Bang. La nascita della filosofia digitale, Apogeo, 2014. {{Philosophy topics}} {{DEFAULTSORT:Digital Philosophy}} [[Category:ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ]] [[Category:ਮਨ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] hrfobu8w4os55r01n96ihvinfyaycad 0 77100 851058 845711 2026-11-02T20:47:47Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851058 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization |name = ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਇਨ ਨਾਰਥ ਅਮੈਰੀਕਾ |abbreviation = ਅਪਨਾ (APNA) | purpose = ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ |status = <!-- ad hoc, treaty, foundation, etc --> |headquarters = [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] |region_served = ਵਿਸ਼ਵੀ | website = https://apnaorg.com/ |remarks = }} '''ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਇਨ ਨਾਰਥ ਅਮੈਰੀਕਾ''', (APNA) [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ,ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫਾ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿਸ਼ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ 1984 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>http://apnaorg.com/intro/</ref> ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਵਿੱਲਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਕਰਨ ਪਏ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਕੈਡਮੀ ਵੱਲੋ ਇੱਕ ਸਾਂਝ ਨਾਮ ਦਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰੁਮੁਖੀ ਦੋਵਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਲਾਹੌਰ]] ਅਤੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਦੀ [[ਵੈੱਬਸਾਈਟ]] ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ|ਸਾਹਿਤ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਸੱਭਿਆਚਾਰ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬ-ਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>http://apnaorg.com/</ref> ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਇਹ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 2010 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਸੀ।<ref>http://archive.indianexpress.com/news/web-of-words/593653/</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਸੰਗੀਤ, ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਆਡੀਓ, ਵੀਡੀਓ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਦੋਵਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾਂ ਦਾ ਪੁਲ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੀ ਪਿਰਤ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਆਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ==ਮੈਂਬਰ == ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੁੱਲ 7580 ਮੈਂਬਰ ਹਨ ਜੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ]] ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ 42 ਦੇਸਾਂ ਜਿਵੇਂ [[ਅਮਰੀਕਾ]],[[ਕਨੇਡਾ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]], [[ਜਾਪਾਨ]], [[ਜਰਮਨੀ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>http://apnaorg.com/memberslist/view.php</ref> ==ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਟੀਮ == ਸੰਸਥਾ ਦੀ 19 ਮੈਂਬਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਟੀਮ ਹੈ।<ref>http://apnaorg.com/apnateam/apnateam.html</ref> ਅਕੈਡਮੀ ਵਲੋਂ ਹਰ ਐਤਵਾਰ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ (ਰਾਜ)|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਮੈਂਬਰ ਸ੍ਰੀ [[ਜਾਵੇਦ ਬੂਟਾ]] ਵੱਲੋਂ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ]] jzgpxvb92qq3hretda2ubk1i3gfxx9o 0 78348 851049 845721 2026-11-02T20:15:14Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851049 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Akbar Allahabadi | image = Akbar Allahabadi.jpg | image_size = | caption = Akbar Allahabadi | birth_name = Syed Akbar Hussain<ref name=urdupoetry/> | birth_date = {{birth date|1846|11|16|df=y}}<ref name=urdupoetry>{{cite web|url=http://www.urdupoetry.com/akbar.html|date=22 November 2001 |title= Akbar Allahabadi|website=urdupoetry.com|access-date=15 April 2018}}</ref> | birth_place = [[Bara, Allahabad|Bara]], [[North-Western Provinces]], [[Company rule in India|British India]] | death_date = {{death date and age|1921|9|9|1846|11|16|df=y}}<ref name=urdupoetry/> | death_place = [[Allahabad]], [[United Provinces of British India|United Provinces]], [[British Raj|British India]] | occupation = [[Judge]] | period = | genre = [[Ghazal]], [[Masnavi]], Qita, [[Rubaʿi]] Nazam | subject = Love, philosophy, religion, social reform, satire, British rule | movement = | signature = | website = | native_name = اکبر الہ آبادی }} ਸੱਯਦ ਅਕਬਰ ਹੁਸੈਨ (16 ਨਵੰਬਰ, 1921-9 ਸਤੰਬਰ 1921), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਅਕਬਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਕਵੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ [[ਵਿਅੰਗ|ਵਿਅੰਗਕਾਰ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਬਰ '''ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ''' ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦੁਬਿਧਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅਜੀਬ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਕਲੀ-ਪੱਛਮੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ 'ਲਿਸਾਨੂਲ-ਅਸਰ' (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 'ਯੁਗ ਦੇ ਕਵੀ') ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। == ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == === ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਅਕਬਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾੜਾ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸੱਯਦਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸ ਤੋਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤ ਆਏ ਸਨ।[1] ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਸੱਯਦ ਫਜ਼ਲ-ਏ-ਮੁਹੰਮਦ, ਸ਼ੀਆ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ, ਵਸੀਲ 'ਅਲੀ, ਵਾਰਿਸ 'ਅਲੀ ਅਤੇ ਤਫੱਜ਼ੁਲ ਹੁਸੈਨ ਸਾਰੇ ਸੁੰਨੀ ਸਨ। ਅਕਬਰ '''ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ''' ਦੇ ਪਿਤਾ, ਮੌਲਵੀ ਤਫੱਜ਼ੁਲ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਾਰਿਸ 'ਅਲੀ, ਜੋ ਕਿ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਸੀ, ਦੇ ਨਾਇਬ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਗਯਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜਗਦੀਸ਼ਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।[1] ਅਕਬਰ '''ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ''' ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1855 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ [[ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲਾ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਈ। ਅਕਬਰ '''ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ''' ਨੂੰ ਸੰਨ 1856 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਜਮੁਨਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੰਨ 1859 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੜਿਆ।<ref name=":0">{{Cite book|location=Allahabad}}</ref> === ਕੈਰੀਅਰ === ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਬਰ '''ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ''' ਨੇ ਰੇਲਵੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬੈਰਿਸਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਨੀਫ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਦੇ [[ਜੱਜ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਨਿਆਂਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਖਾਨ ਬਹਾਦੁਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਵਿਆਹ === ਅਕਬਰ '''ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ''' ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਖਦੀਜਾ ਖਾਤੂਨ ਸੀ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਖ਼ਦੀਜਾ ਤੋਂ ਨਜ਼ੀਰ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਆਬਿਦ ਹੁਸੈਨ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਕਬਰ '''ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ''' ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ '''ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ''' ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣਾ ਪਿਆ, ਜੋ ਉਹ ਗੁਜਾਰਾ ਭੱਤਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਕਬਰ'''ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ''' ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਫਾਤਿਮਾ ਸੁਘਰਾ (ਮੌਤ 1910) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਉਹ ਕਾਫੀ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਰਹੇ। ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਇਸ਼ਰਤ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ਿਮ ਹੁਸੈਨ। ਇਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਵਕੀਲ ਬਣਨ ਲਈ 3 ਸਾਲ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ 6 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ [[ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਬਾਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੈਠਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਬਣਨ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਅਕਬਰ '''ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ''' ਦੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੇ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਜੀਉਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਇਸ਼ਰਤ ਇੱਕ ਕੁਲੈਕਟਰ ਬਣ ਗਈ। ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਸ਼ਿਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1921 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। === ਮੌਤ === ਅਕਬਰ ਅਲਾਹਬਾਦੀ 1905 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ। 9 ਸਤੰਬਰ, 1921 ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਹਿੰਮਤਗੰਜ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।[1] == ਵਿਰਾਸਤ == "ਹੰਗਾਮਾ ਹੈ ਕਿਓਂ ਬਰਪਾ" ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ਼ਜ਼ਲ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਬਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ (ਗਾਇਕ)|ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਨੂੰ [[ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਾਲੀ "ਤੁਮ ਇਕ ਗੋਰਖ ਧੰਧਾ ਹੋ" ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ 2015 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ [[ਮਸਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/books/secret-love-hindi-kavita-youtube-channel-hindi-literature-3024758/|title=Secret Love: How Hindi poetry has become 'cool'|last=Lakhani|first=Somya|date=11 September 2016|access-date=17 April 2019|publisher=The Indian Express}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੇਤੰਨ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਫਿਲਮ ਦੇ ਬੋਲ ਲੇਖਕ [[ਵਰੁਣ ਗਰੋਵਰ (ਲੇਖਕ)|ਵਰੁਣ ਗਰੋਵਰ]] ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲੀਡ ਸ਼ਾਲੂ (ਸ਼ਵੇਤਾ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ) ਨੂੰ ਏਦਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ [[ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ|ਸ਼ਾਇਰੀ]] ਪਡ਼੍ਹਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|title=Hindi Kavita - Kuch ban jaate hain - Uday Prakash: Varun Grover in Hindi Studio with Manish Gupta|date=25 October 2015|publisher=Hindi Kavita}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pal |first=Sanchari |date=14 September 2016 |title=Meet the NRI Who Returned To India To Make Millions Fall in Love with Hindi Poetry |url=https://www.thebetterindia.com/68222/manish-gupta-youtube-hindi-poetry/ |access-date=17 April 2019 |website=www.thebetterindia.com |publisher=The Better India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/how-the-magic-of-dushyant-kumars-poetry-inspired-this-bollywood-lyricist/|title=How the magic of Dushyant Kumar's poetry inspired this Bollywood lyricist|last=Grover|first=Varun|access-date=17 April 2019|publisher=The Indian Express}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1921]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1846]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] ng06aqc1z3lifzjnzpxd0x9uyz9m4xs 0 79213 851217 690013 2026-11-03T09:43:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851217 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Grain millet, early grain fill, Tifton, 7-3-02.jpg|thumb|'''ਬਾਜਰਾ (ਪਰਲ ਮਿਲਟ)''']] [[ਤਸਵੀਰ:Pennisetum_glaucum_MHNT.BOT.2013.22.56.jpg|thumb|ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਸਿੱਟੇ (ਕੰਨ)]] '''ਬਾਜਰਾ ਜਾਂ ਪਰਲ''' '''ਮਿਲਟ''' (ਪੈਨਿਸੈਟਮ ਗਲੌਕਮ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ: '''Pearl millet''') ਜਾਂ: ਮੋਤੀ ਬਾਜਰਾ, '''ਬਾਜਰੇ''' ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟੇ-ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਘਾਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਲਈ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਉਲ ਜ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਫਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਮਾਲੀ ਦੇ ਸਾਹਲ ਜ਼ੋਨ ਤੇ 2500 ਤੋਂ 2000 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਮੋਤੀ ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫਸਲ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਰਤ ਚਲੀ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2000 ਬਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ 1500 ਬੀ.ਸੀ. ਤੱਕ ਹੌਲਰ ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਕਾਸ਼ਤ ਵੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਹਿੱਸੇ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੋਰੋਨੋ ਅਤੇ ਯੋਬੇ ਰਾਜਾਂ) ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਬਾਜਰਾ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪੇਂਡੂਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਸੋਕੇ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਮੌਸਮੀ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫਸਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1850 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫਸਲ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2023 ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਰਾਹੀਂ ਬਾਜਰਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਲ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਬਾਹਾਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://agricoop.nic.in/sites/default/files/Crops.pdf|title=2023 International Yrear of Millets|website=Agricroop|access-date=1 February 2023}}</ref> ਬਾਜਰਾ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਇਕ ਅੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਾਣੇ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਛਿੱਟੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਖਿਚੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਸਨ/ਹਨ। ਬਾਜਰੇ ਦੀਆਂ ਬੱਕਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਭੱਠੀ ਤੋਂ ਭੁੰਨਾ ਕੇ ਵਿਚ ਗੁੜ ਮਿਲਾਕੇ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰੂੰਡੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਜਰੇ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਹਰੇ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਟਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬੂਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਦਾਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਜਰੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਚਿੜੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਜਰਾ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਜੀਰੀ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਹੈ। ਬਾਜਰੇ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਕ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾ ਅੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਜਰਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਬਠਿੰਡਾ, ਫਰੀਦਕੋਟ, ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਬਾਜਰੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|last=ਕਹਿਲ|first=ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=Unistar books pvt.ltd|year=2013|isbn=978-93-82246-99-2|location=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]}}</ref> == ਕਾਸ਼ਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Checking_pearl_millet_crop.jpg|left|thumb|ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇੱਕ ਬਾਜਰੇ ਫਸਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।]] ਸੋਕੇ, ਘੱਟ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਲ ਬਾਜਰੇ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਢਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚ ਖਾਰੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਪੀ ਐਚ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਕੀ ਜਾਂ ਕਣਕ, ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦੇ। ਮੋਤੀ ਬਾਜਰੇ ਇੱਕ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਫਸਲ ਹੈ ਜੋ ਡਬਲ ਫਸਲ ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 260,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮੋਤੀ ਬਾਜਰਾ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਲਗਭਗ 50% ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੈ। == ਬਿਜਾਈ == ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧਿਆ ਸਮਾਂ ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਦੀ ਦਰ 1.5 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਹੈ। === '''ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੋਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ:''' === * PCB 166 (2022) * PCB 165 (2020) * PHB 2884 (2015) * PHB 2168 * PCB 164 (2003) * PHB 47 == ਖਾਦ == {| class="wikitable" |+ਬਾਜਰੇ ਵਿੱਚ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ !ਫ਼ਸਲ ! colspan="2" |ਤੱਤ ! colspan="3" |ਖਾਦਾਂ (ਕਿੱਲੋ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ) |- | |ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ |ਫਾਸਫੋਰਸ |ਯੂਰੀਆ |ਡੀ.ਏ.ਪੀ. |ਸਿੰਗਲ ਸੁਪਰ ਫਾਸਫੇਟ |- |ਬਾਜਰਾ (ਸੇਂਜੂ) |40 |24 |90 |55 |150 |- |ਬਾਜਰਾ (ਬਾਰਾਨੀ) |25 |12 |55 |27 |75 |} == ਕੀੜੇ == * Root bug (ਰੂਟ ਬੱਗ) * Grasshopper (ਟਿੱਡੀ) == ਬਿਮਾਰੀਆਂ == * Green ear / Downy mildew (ਗ੍ਰੀਨ ਕੰਨ) * Grain smut (ਅਨਾਜ ਦਾ ਚਟਾਕ) * Ergot (ਇਰਗਟ) == ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਾਜਰਾ == ਭਾਰਤ ਮੋਤੀ ਬਾਜਰੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਹੈ। == ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਨਾਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ == ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਅਨਾਜਾਂ ( ਰਾਗੀ, ਬਾਜਰਾ, ਮੱਕੀ ਆਦਿ) ਦਾ ਬਰੈਕਫਾਸਟ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਮੂਸਲੀ, ਕੂਕੀਜ਼ (ਖਤਾਈਆਂ) , ਡਬਲਰੋਟੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਦਾ ਰੁਝਾਣ ਵਧਿਆ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸੰਗਲ਼ੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਕੰਮਾਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਫੂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਰੀਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਊਟ (CFTRI)<ref>{{Cite web|url=https://cftri.res.in/Millets/|title=MILLET BASED TECHNOLOGIES|website=cftri.res.in|access-date=2023-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328083455/https://cftri.res.in/Millets/|archive-date=2023-03-28|url-status=dead}}</ref> ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਈਜਾਦ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਜਰਾ ਅਧਾਰਿਤ ਫੂਡ ਪਰੋਸੈਸਿੰਗ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.investindia.gov.in/team-india-blogs/budget-2023-india-become-global-hub-millets-shree-anna|title=Budget 2023: India to become the global hub for millets (Shree...|website=www.investindia.gov.in|language=en|access-date=2023-02-01}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/business/budget/government-to-support-hyderabad-based-millet-institute-as-centre-of-excellence-fm-sitharaman/article66457471.ece|title=Budget 2023 {{!}} Government to support Hyderabad-based millet institute as centre of excellence: FM Sitharaman|last=Bureau|first=The Hindu|date=2023-02-01|work=The Hindu|access-date=2023-02-01|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਫਸਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] e2gitt2x711p6ij9s85rbri4hq2cqn9 0 80013 851111 844617 2026-11-03T00:22:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851111 wikitext text/x-wiki {{distinguish|ਨਿਊਟ੍ਰਾਲੀਨੋ}} {{Other uses}} {{ਕਣ ਜਾਣਕਾਰੀ ਡੱਬਾ | name = ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ/ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | image = FirstNeutrinoEventAnnotated.jpg | image_size = 250px | caption = 13&nbsp;ਨਵੰਬਰ 1970 ਨੂੰ, [[ਅਰਗੋਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ]] ਵਿਖੇ ਨਿਊਟ੍ਰੋਨ ਪਛਾਣਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੋਹਨ [[ਬੱਬਲ ਚੈਂਬਰ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤੋ. ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ ਵਿੱਚਲੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਸੱਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ. ਟਕਰਾਓ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਟਰੈਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. | num_types = 3 – ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ, ਮਿਊਔਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਅਤੇ ਟਾਓ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | composition = [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ]] | statistics = [[ਫਰਮੀਔਨਿਕ]] | group = [[ਲੈਪਟੌਨ]], ਐਂਟੀਲੈਪਟੌਨ | generation = ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ | interaction = [[ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਅਤੇ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]] | particle = | antiparticle = Antineutrinos are possibly identical to the neutrino (see ''[[Majorana fermion]]''). | theorized = {{SubatomicParticle|Electron neutrino}} (Electron neutrino): [[Wolfgang Pauli]] (1930)<br />{{SubatomicParticle|Muon neutrino}} (Muon neutrino): Late 1940s {{SubatomicParticle|Tau neutrino}} (Tau neutrino): Mid 1970s | discovered = {{SubatomicParticle|Electron neutrino}}: [[Clyde Cowan]], [[Frederick Reines]] (1956)<br />{{SubatomicParticle|Muon neutrino}}: [[Leon Lederman]], [[Melvin Schwartz]] and [[Jack Steinberger]] (1962)<br />{{SubatomicParticle|Tau neutrino}}: [[DONUT|DONUT collaboration]] (2000) | symbol = {{SubatomicParticle|Electron neutrino}}, {{SubatomicParticle|Muon neutrino}}, {{SubatomicParticle|Tau neutrino}}, {{SubatomicParticle|Electron antineutrino}}, {{SubatomicParticle|Muon antineutrino}}, {{SubatomicParticle|Tau antineutrino}} | mass = 0.320 &plusmn; 0.081 eV/c² (sum of 3 flavors)<ref name="C4WDefault-3938341">{{cite web |url=http://scitechdaily.com/astronomers-accurately-measure-mass-neutrinos-first-time/ |title=Astronomers Accurately Measure the Mass of Neutrinos for the First Time |work=scitechdaily.com |others=Image credit:NASA, ESA, and J. Lotz, M. Mountain, A. Koekemoer, and the HFF Team (STScI) |date=February 10, 2014 |accessdate=7&nbsp;May 2014 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140508044357/http://scitechdaily.com/astronomers-accurately-measure-mass-neutrinos-first-time/ |archivedate=ਮਈ 8, 2014 |deadurl=no }}</ref><ref name="C4WDefault-6322926">{{cite web |url=http://www.natureworldnews.com/articles/5968/20140210/mass-neutrinos-accurately-calculated-first-time-physicists-report.htm |title=Mass of Neutrinos Accurately Calculated for First Time, Physicists Report |work=natureworldnews.com |others=Image credit: . via Wikimedia Commons |date=10&nbsp;February 2014 |accessdate=7&nbsp;May 2014 |first=James A. |last=Foley |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140508044537/http://www.natureworldnews.com/articles/5968/20140210/mass-neutrinos-accurately-calculated-first-time-physicists-report.htm |archivedate=ਮਈ 8, 2014 |deadurl=no }}</ref><ref name="arXiv-1308.5870v2">{{cite journal |arxiv=1308.5870v2 |bibcode=2014PhRvL.112e1303B |title=Evidence for Massive Neutrinos from Cosmic Microwave Background and Lensing Observations |journal=Physical Review Letters |volume=112 |issue=5 |pages=051303 |last1=Battye |first1=Richard A. |last2=Moss |first2=Adam |year=2014 |doi=10.1103/PhysRevLett.112.051303 |pmid=24580586 }}</ref> | decay_time = | decay_particle = | electric_charge = 0&nbsp;[[elementary charge|e]] | color_charge = | spin = {{frac|1|2}} | X_charge = −3 | weak_hypercharge = −1 | B-L = −1 }} ਇੱਕ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ({{IPAc-en|n|uː|ˈ|t|r|iː|n|oʊ}} ਜਾਂ {{IPAc-en|nj|uː|ˈ|t|r|iː|n|oʊ}}) (ਜਿਸਨੂੰ [[ਗਰੀਕ]] ਅੱਖਰ ''[[Nu (letter)|ν]]''&nbsp;) ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ [[ਲੈਪਟੌਨ]] ([[ਅੱਧਾ-ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ]] ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ]]) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ ਕਮਜੋਰ ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬਲ ਅਤੇ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੋਰ ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ.<ref>{{cite web |title=Neutrino |url=http://www.mpg.de/12928/Glossary |work=Glossary for the Research Perspectives of the Max Planck Society |publisher=[[Max Planck Gesellschaft]] |accessdate=2012-03-27 |archive-date=2020-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512193336/https://www.mpg.de/12928/Glossary |dead-url=yes }}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪੌਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ === === ਸਿੱਧੀ ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ === [[File:Clyde Cowan.jpg|thumb|right|ਕਲਾਈਡ ਕੋਵਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ c. 1956]] === ਨਿਊਟ੍ਰੌਨੋ ਫਲੇਵਰ === === ਸੂਰਜੀ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਸਮੱਸਿਆ === === ਡੋਲਨ === === ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ === == ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ == === ਮਿਖਾਈਵ-ਸਮਿਰਨੋਵ-ਵੋਲਫੈਂਸਟਾਈਨ ਪ੍ਰਭਾਵ === === ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ === === ਥੋਪਿਆ ਹੋਇਆ ਖਿੰਡਾਓ === === ਗੈਰ ਸਵੈ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ === === ਕਿਸਮਾਂ === {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em;" |+ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ |- !ਫਰਮੀਔਨ !ਚਿੰਨ |- !colspan="2" style="background:#ffdead;"|ਪੀੜੀ 1 |- |style="background:#efefef;"| ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} |- |style="background:#efefef;"| ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} |- !colspan="3" style="background:#ffdead;"|ਪੀੜੀ 2 |- |style="background:#efefef;"| ਮਿਊਔਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਮਿਊਔਨ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨੋ}} |- |style="background:#efefef;"| ਮਿਊਔਨ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਮਿਊਔਨ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} |- !colspan="3" style="background:#ffdead;"|ਪੀੜੀGeneration 3 |- |style="background:#efefef;"| ਟਾਓ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਟਾਓ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} |- |style="background:#efefef;"| ਟਾਓ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਟਾਓ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} |} === ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ === {{ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} === ਫਲੇਵਰ ਡੋਲਨ === === ਸਪੀਡ === === ਪੁੰਜ === {{ਅਣਸੁਲਝੀ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਕੀ ਅਸੀਂ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ [[ਫਰਮੀ-ਡੀਰਾਕ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ|ਡੀਰਾਕ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ [[ਮਾਜੋਰਾਨਾ ਫਰਮੀਔਨ|ਮਾਜੋਰਾਨਾ]] ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਦੀ?}} === ਅਕਾਰ === === ਚੀਰੈਲਿਟੀ === == ਸੋਮੇਂ == === ਬਣਾਵਟੀ ਸੋਮੇ === ==== ਰੀਐਕਟਰ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ==== ==== ਐਕਸਲ੍ਰੇਟਰ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ==== ==== ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਬੰਬ ==== === ਜੀਓਲੌਜਿਕ === [[File:Proton proton cycle.svg|350px|thumb|ਸਟੈਂਡਰਡ ਸੋਲਰ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸੋਲਰ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ([[ਪ੍ਰੋਟੌਨ-ਪ੍ਰੋਟੋਿਨ ਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ|ਪ੍ਰੋਟੌਨ=ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਚੇਨ]])]] === ਐਟਮੋਸਫੀਅਰ === === ਸੋਲਰ === === ਸੁਪਰਨੋਵਾਇ === [[Image:Supernova-1987a.jpg|thumb|[[ਸੁਪਰਨੋਵਾ 1987a|SN 1987A]]]] === ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਰੈਮਨੈਂਟ === === ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ === == ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ == == ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ == == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] {{ਬੁੱਕ ਬਾਰ|1=ਲੈਪਟੌਨ|3=ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਕਣ}} *[[ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਡੋਲਨ]] == ਨੋਟਸ == {{Reflist|group=nb|30em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਗ੍ਰੰਥ-ਸੂਚੀ == {{refbegin}} * {{Cite arXiv |last1=Adam |first1=T. |author2= ([[OPERA|OPERA collaboration]]) |date=2011 |title=Measurement of the neutrino velocity with the OPERA detector in the CNGS beam |eprint=1109.4897 |class=hep-ex |display-authors=etal}} * {{cite journal |last1=Alberico |first1=W. M. |last2=Bilenky |first2=S. M. |date=2004 |title=Neutrino Oscillations, Masses And Mixing |journal=[[Physics of Particles and Nuclei]] |volume=35 |issue= |pages=297–323 |arxiv=hep-ph/0306239 |bibcode=2003hep.ph....6239A }} * {{Cite book |last=Bahcall |first1=J. N. |date=1989 |title=Neutrino Astrophysics |url=https://archive.org/details/neutrinoastrophy0000bahc |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-35113-8 }} * {{cite web |last=Bumfiel |first=G. |date=1 October 2001 |title=The Milky Way's Hidden Black Hole |url=http://www.scientificamerican.com/article/the-milky-ways-hidden-bla/ |work=[[Scientific American]] |accessdate=2010-04-23 }} * {{Cite book |last=Close |first=F. |date=2010 |title=Neutrino |url=https://archive.org/details/neutrino0000clos |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-957459-9 }} * {{Cite book |last=Griffiths |first=D. J. |date=1987 |title=Introduction to Elementary Particles |url=https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=0-471-60386-4 }} * {{Cite book |last=Perkins |first=D. H. |date=1999 |title=Introduction to High Energy Physics |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-62196-8 }} * {{Cite book |last=Povh |first=B. |date=1995 |title=Particles and Nuclei: An Introduction to the Physical Concepts |url=https://archive.org/details/particlesnucleii0000unse_c1n8 |publisher=[[Springer-Verlag]] |isbn=0-387-59439-6 }} * {{cite web |author=Riazuddin |date=2005 |title=Neutrinos |url=http://www.ncp.edu.pk/docs/12th_rgdocs/Riazuddin.pdf |publisher=[[National Center for Physics]] |access-date=2016-06-25 |archive-date=2011-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007003127/http://www.ncp.edu.pk/docs/12th_rgdocs/Riazuddin.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Schopper |first=H. F. |date=1966 |title=Weak interactions and nuclear beta decay |url=https://archive.org/details/weakinteractions0000scho |publisher=[[North-Holland (imprint)|North-Holland]] |isbn= }} * {{cite web |last1=Tammann |first1=G. A. |last2=Thielemann |first2=F. K. |last3=Trautmann |first3=D. |date=2003 |title=Opening new windows in observing the Universe |url=http://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html |publisher=[[Europhysics News]] |accessdate=2006-06-08 |archive-date=2018-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html |url-status=dead }} * {{Cite book |last1=Tipler |first1=P. |last2=Llewellyn |first2=R. |date=2002 |title=Modern Physics |url=https://archive.org/details/modernphysics0000tipl |edition=4th |publisher=[[W. H. Freeman]] |isbn=0-7167-4345-0 }} * {{cite book |last=Tomonaga |first=S.-I. |date=1997 |title=The Story of Spin |url=https://archive.org/details/storyofspin0000tomo |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn= }} * {{Cite book |last=Zuber |first=K. |date=2003 |title=Neutrino Physics |url=https://archive.org/details/neutrinophysics0000zube |publisher=[[IOP Publishing]] |isbn=978-0-7503-0750-5 }} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{ਵਿਕਸ਼ਨਰੀ|ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} * [http://www.ps.uci.edu/~superk/neutrino.html "What's a Neutrino?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925101827/http://www.ps.uci.edu/~superk/neutrino.html |date=2010-09-25 }}, Dave Casper ([[University of California, Irvine]]) * [https://web.archive.org/web/20190730120705/http://www.nu.to.infn.it/ Neutrino unbound]: On-line review and e-archive on Neutrino Physics and Astrophysics * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/neutrino/ Nova: The Ghost Particle]: Documentary on US public television from WGBH * [http://space.newscientist.com/article/dn13414-universe-submerged-in-a-sea-of-chilled-neutrinos.html?feedId=online-news_rss20 Universe submerged in a sea of chilled neutrinos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510083931/http://space.newscientist.com/article/dn13414-universe-submerged-in-a-sea-of-chilled-neutrinos.html?feedId=online-news_rss20 |date=2008-05-10 }}, ''New Scientist'', 5 March 2008 *[http://www.hep.anl.gov/ndk/hypertext/ The neutrino oscillation industry] * [https://web.archive.org/web/20070927012833/http://www.mpi-hd.mpg.de/non_acc/POSITIVE-EVID/NEW-2004/PL586-2004.pdf Search for neutrinoless double beta decay with enriched 76Ge in Gran Sasso 1990–2003] * [http://www.nytimes.com/2002/04/28/weekinreview/ideas-trends-cosmic-weight-gain-a-wispy-particle-bulks-up.html?pagewanted=all&src=pm Cosmic Weight Gain: A Wispy Particle Bulks Up by George Johnson] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/science_and_environment/10364160.stm Neutrino 'ghost particle' sized up by astronomers] BBC News 22 June 2010 * {{cite web|last=Merrifield|first=Michael|title=Neutrinos|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/neutrinos.htm|work=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]|author2=Copeland, Ed|author3=Bowley, Roger|date=2010}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.youtube.com/watch?v=AYqEtm0X2Sc&feature=youtu.be The Neutrino with Dr. Clyde L. Cowan (Lecture on Project Poltergeist by Clyde Cowan)] * [http://www.nuclear-power.net/nuclear-power/reactor-physics/atomic-nuclear-physics/fundamental-particles/antineutrino/nuclear-reactor-antineutrino-source/ Nuclear Reactor as the Source of Antineutrinos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160912112258/http://www.nuclear-power.net/nuclear-power/reactor-physics/atomic-nuclear-physics/fundamental-particles/antineutrino/nuclear-reactor-antineutrino-source/ |date=2016-09-12 }} * [https://www.bibnum.education.fr/physique/physique-nucleaire/chers-mesdames-et-messieurs-radioactifs Pauli's letter (December 1930)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315140410/https://www.bibnum.education.fr/physique/physique-nucleaire/chers-mesdames-et-messieurs-radioactifs |date=2016-03-15 }}, the hypothesis of the neutrino (online and analyzed, for English version click 'Télécharger') {{ਕਣ}} {{Authority control}} [[Category:ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ]] [[Category:ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ]] [[Category:ਅਜੀਬ ਪਦਾਰਥ]] [[Category:ਲੈਪਟੌਨ]] [[Category:ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ| ]] kw0ifzq3zsa6qd5xc1t5eckh51gr9pb 0 87409 851147 834090 2026-11-03T03:21:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851147 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy |country = ਪਾਕਿਸਤਾਨ |image = Karachi Clifton Skyline.JPG |gdp = $285 ਬਿਲੀਅਨ (ਨੌਮਿਨਲ, 2016)<ref name="IMF">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=10&sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDP%2CNGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=|title=Pakistan Economy, IMF|date= |accessdate=2015-11-10}}</ref><br/>$982 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ, 2016) 2016)<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=10&sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDP%2CNGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=</ref> |gdp rank = 25ਵਾਂ (ਪੀਪੀਪੀ)<br/>41st (nominal) |caption = [[ਕਰਾਚੀ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ |image_size = 250px |width = 224 |currency = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਿਆ]] (ਪੀਕੇਆਰ) ਰੁ.1 = 100<ref>Dawn Newspaper</ref>[[ਪੈਸਾ]] 1 ਯੂਐਸਡੀ = 104.6PKR (ਅਗਸਤ 2016) |year = 1 ਜੁਲਾਈ – 30 ਜੂਨ |organs = [[ਸਾਰਕ]], [[ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਸੰਗਠਨ|ਈਕੋ]], ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ]],[[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਆਜ਼ਾਦ ਵਪਾਰ ਖੇਤਰ]]|edbr = 138ਵਾਂ (2015)<ref name=" World Bank and International Financial Corporation ">{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/|publisher=[[World Bank]]|accessdate=2015-10-29|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|archive-date=2017-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710124712/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan|dead-url=yes}}</ref> |growth = 4.71% (2015-16)<ref>http://www.pakistantoday.com.pk/2016/06/07/features/missing-gdp-growth-target/</ref><ref name=" World Bank">{{cite web|url= http://pubdocs.worldbank.org/en/842861463605615468/Global-Economic-Prospects-June-2016-Divergences-and-risks.pdf#page=22|title= World Bank forecasts for Pakistan, June 2016|publisher= [[World Bank]]|accessdate= 27 September 2016|archive-date= 6 ਅਕਤੂਬਰ 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20161006014125/http://pubdocs.worldbank.org/en/842861463605615468/Global-Economic-Prospects-June-2016-Divergences-and-risks.pdf#page=22|url-status= dead}}</ref> |per capita = $1,550 (ਨੌਮਿਨਲ ; [[ਜੀਡੀਪੀ (ਨੋਮੀਨਲ) ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਅ ਆਮਦਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|141ਵਾਂ]];2016)<ref name="IMF"/> $5,384 (ਪੀਪੀਪੀ) ; [[ਜੀਡੀਪੀ (ਨੋਮੀਨਲ) ਪ੍ਰਤੀ ਜੀ ਆਮਦਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਪੀਪੀਪੀ) ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਅ ਆਮਦਨ|132]]; 2016)<ref name="IMF"/> |sectors = ਖੇਤੀਬਾੜੀ: 25.1%, ਉਦਯੋਗ: 21.3%, ਸੇਵਾਵਾਂ: 53.6% (2014 est.) |inflation = 1.8% (ਜੁਲਾਈ 2015)<ref>{{cite news|title=Inflation dips to 12-year low at 1.8% in July|url=http://tribune.com.pk/story/931731/price-index-inflation-dips-to-12-year-low-at-1-8-in-july/|date=Aug 4, 2015|work=The Express Tribune|accessdate=Aug 4, 2015}}</ref> |poverty = 29.30% (2013)<ref>http://data.worldbank.org/country/pakistan</ref> |labour = 57.60 ਮਿਲੀਅਨ (2014–15)<ref name="Labor Force Survey 2012-13">{{cite web|title=Labor Force Survey 2012-13|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/Labour%20Force/publications/Annual%20Report%20of%20LFS%202012-13(New).pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|accessdate=23 June 2014|format=PDF|archive-date=1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140401132101/http://pbs.gov.pk/sites/default/files/Labour%20Force/publications/Annual%20Report%20of%20LFS%202012-13%28New%29.pdf|dead-url=yes}}</ref> |occupations = [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]]: 43%: 15.2%, [[ਉਦਯੋਗ]]: 13.3%, [[ਥੋਕ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਚੂਨ]]: 9.2%, [[ਆਵਾਜਾਈ]] ਅਤੇ [[ਸੰਚਾਰ]]: 7.3% (2012–13) |unemployment = 6.5% (2015 est.)<ref name="The World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|title=The World Factbook|work=cia.gov|access-date=2016-11-28|archive-date=2020-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522163543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|dead-url=yes}}</ref> |industries = [[ਕੱਪੜਾ]], ਖਾਧ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਿੰਗ, [[ਦਵਾਈਆਂ]], [[ਇਮਾਰਤੀ ਸਾਜੋ ਸਮਾਨ]], [[ਰਸਾਇਣ]], [[ਸੀਮਿੰਟ]], [[ਖਾਣਾਂ]], [[ਮਸ਼ੀਨਰੀ ]], [[ਸਟੀਲ]], [[ਇੰਜਣ]], [[ਸਾਫਟਵੇਅਰ]] ਅਤੇ ਹਾਰਡਵੇਅਰ, [[ਆਟੋਮੋਬਾਇਲ]], [[ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ]], [[ਇਲੈਕਟਰਾਨਿਕ]], [[ਕਾਗਜ਼]], [[ਖਾਦਾਂ]], ਫੌਜੀ ਸਾਜੋਸਾਮਾਨ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜਰਾਣੀ |exports = ਕੁੱਲ $30 ਬਿਲੀਅਨ (2014-15 est.), ਵਸਤਾਂ $24.131 ਬਿਲੀਅਨ, ਸੇਵਾਵਾਂ $5.741 biਬਿਲੀਅਨlion<ref name="sbp.org.pk">{{Cite web |url=http://sbp.org.pk/publications/export/2015/Jun/2.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-11-28 |archive-date=2015-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211073206/http://sbp.org.pk/publications/export/2015/Jun/2.pdf |dead-url=yes }}</ref> |export-goods = [[ਕਪੜਾ]] ($13,653 ਮਿਲੀਅਨ)<br /> [[ਸਬਜੀਆਂ]] ($3,094 ਮਿਲੀਅਨ)<br /> [[ਖਣਿਜ]] ($1,698 ਮਿਲੀਅਨ)<br /> [[ਚਮੜਾ]] ($1,237 ਮਿਲੀਅਨ)<br /> ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ($956 ਮਿਲੀਅਨ)<br /> ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ($756 ਮਿਲੀਅਨ)<br /> ਉਦਯੋਗਕ ਵਸਤਾਂ ($571 ਮਿਲੀਅਨ)<br /> [[ਧਾਤਾਂ]] ($531 ਮਿਲੀਅਨ)<br /> [[ਪਲਾਸਟਿਕ]] ($505 ਮਿਲੀਅਨ)<br /> [[ਰਸਾਇਣ]] ($489 ਮਿਲੀਅਨ)<br /><ref name="sbp.org.pk"/> |export-partners = {{flag|ਅਮਰੀਕਾ}} 13.3% <br> {{flag|ਚੀਨ}} 10.9% <br> {{flag|ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ}} 8.6% <br> {{flag|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ}} 8.5% <br />{{flag|ਜਰਮਨੀ}} 5.1%<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#pk|title=Export Partners of Pakistan|publisher=[[CIA World Factbook]]|year=2012|accessdate=2013-07-23|archive-date=2018-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083454/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#pk|dead-url=yes}}</ref> |imports = ਕੁੱਲ $50.123 ਬਿਲੀਅਨ (2014-15 est.), ਵਸਤਾਂ $41.280 ਬਿਲੀਅਨ, ਸੇਵਾਵਾਂ $8.843 ਬਿਲੀਅਨ<ref>{{Cite web |url=http://www.sbp.org.pk/publications/import-07-08/2015/1.1.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-11-28 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305021633/http://www.sbp.org.pk/publications/import-07-08/2015/1.1.pdf |url-status=dead }}</ref> |import-goods = ਖੁਰਾਕੀ ਵਸਤਾਂ $4.15 ਬਿਲੀਅਨ<br />ਮਸ਼ਨੀਰੀ $5.05 ਬਿਲੀਅਨ<br />ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ $1.66 ਬਿਲੀਅਨ<br />ਕਪੜਾ $2.29 ਬਿਲੀਅਨ<br />ਖਾਦਾਂ $6.86 ਬਿਲੀਅਨ<br />ਧਾਤਾਂ $2.7 ਬਿਲੀਅਨ<br />ਪੇਟ੍ਰੋਲੀਅਮ $9.02 ਬਿਲੀਅਨ<br /> ਕੱਚਾ ਪੇਟ੍ਰੋਲੀਅਮ =$5.75 ਪੇਟ੍ਰੋਲੀਅਮ |import-partners = {{flag|ਚੀਨ }} 17% <br> {{flag|ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ}} 15% <br> {{flag|ਕੁਵੈਤ }} 8.8% (2012 est.) <br> {{flag|ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ }} 8.5% <br> {{flag|ਮਲੇਸ਼ਿਆ }} 4.8% <ref>{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/profile/country/pak/|title=Import Partners of Pakistan|publisher=The Observatory of Economic Complexity|year=2014|accessdate=2013-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150311105228/http://atlas.media.mit.edu/profile/country/pak/|archive-date=2015-03-11|url-status=dead}}</ref> |debt = 61.8% [[ਜੀਡੀਪੀ]] ਦਾ (2014–15)<ref>{{cite web|last=Zaman |first=Qamar |url=http://tribune.com.pk/story/562020/sinking-in-pakistan-to-be-in-rs14t-debt-quagmire-by-end-of-fiscal-2013/ |title=Sinking in: Pakistan to be in Rs14t debt quagmire by end of fiscal 2013 – The Express Tribune |publisher=Tribune.com.pk |date=2013-06-12 |accessdate=2014-01-11}}</ref> |revenue = {{increase}}15.75% [[ਜੀਡੀਪੀ]] ਦਾ ਪਾਕਿ ਰੁ.4.694 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ or $45 ਬਿਲੀਅਨ<ref name="imf.org">http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=79&pr.y=9&sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=GGR%2CGGR_NGDP%2CGGX%2CGGX_NGDP&grp=0&a=</ref> |expenses ={{increase}}19.83% [[ਜੀਡੀਪੀ]] ਦਾ, ਪਾਕਿ ਰੁ. 5.915 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ or $57 ਬਿਲੀਅਨ<ref name="imf.org"/> |Budget Deficit ={{decrease}}-4.1% of GDP, Pkr 1.221 trillion or $11.6 billion<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&pr.y=10&sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=GGXCNL%2CGGXCNL_NGDP&grp=0&a=</ref> |public debt = $62.33 ਬਿਲੀਅਨ (2014 est.) |credit = [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ]]:<ref>{{cite web |title= Sovereigns rating list |publisher=Standard & Poor's |url=https://www.geo.tv/latest/119344-SP-upgrades-Pakistans-credit-ratings-to-B |accessdate=31 October 2016}}</ref><br/>B (ਘਰੇਲੂ)<br/>B (ਵਿਦੇਸ਼ੀ)<br/>B (ਟੀ ਐਂਡ ਸੀ)<br/>ਆਊਟਲੁੱਕ: ਸਕਾਰਾਤਮਕ<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-05/pakistan-outlook-upgraded-at-s-p-as-oil-imf-loan-boost-economy |title= S&P Follows Moody’s to Raise Pakistan Outlook as Growth Quickens| work=bloomberg.com | first=Faseeh|last=Mangi|date=5 May 2015}}</ref> <br/>[[ਮੂਡੀ'ਸ ]]:<br/>B2<ref>https://www.moodys.com/research/Moodys-upgrades-Pakistans-bond-ratings-to-B2-with-a-stable--PR_325728</ref><br/>ਆਊਟਲੁੱਕ: ਸਟੇਬਲ |reserves= {{Increase}} $24.50 ਬਿਲੀਅਨ<ref>{{Cite web |url=http://www.radio.gov.pk/22-Oct-2016/forex-reserves-surpass-over-24bn-dar#disqus_thread |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-11-28 |archive-date=2016-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226145921/http://www.radio.gov.pk/22-Oct-2016/forex-reserves-surpass-over-24bn-dar#disqus_thread |dead-url=yes }}</ref> |cianame = ਪੀ.ਕੇ.(pk) }} '''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ''' ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ 25 ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਹੈ (ਪੀਪੀਪੀ)। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵੱਸੋਂ 190 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ 6ਵੇਂ ਦਰਜੇ ਤੇ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਗੈਰ-ਦਰਜ ਆਰਥਿਕਤਾ ਕੁੱਲ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ 36% ਹੈ ਜੋ [[ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ]] ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://www.bloomberg.com/bw/articles/2012-04-05/the-secret-strength-of-pakistans-economy | work=Bloomberg | title=The Secret Strength of Pakistan's Economy}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ ਹੈ<ref name="gulfmedia">{{cite web|author=Faryal Leghari|url=http://www.grc.ae/?frm_module=contents&frm_action=detail_book&sec=Contents&override=Articles%20%3E%20GCC%20Investments%20in%20Pakistan%20and%20Future%20Trends&book_id=25458&op_lang=en|title=GCC investments in Pakistan and future trends|publisher=Gulf Research Center|date=3 January 2007|accessdate=12 February 2008|archive-date=11 ਜਨਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111131042/http://www.grc.ae/?frm_module=contents&frm_action=detail_book&sec=Contents&override=Articles%20%3E%20GCC%20Investments%20in%20Pakistan%20and%20Future%20Trends&book_id=25458&op_lang=en|dead-url=yes}}</ref> ==ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਬਣਤਰ== ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਿਪਬਲਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ 26% ਤੋਂ ਵਧ ਦੀ ਦਰ ਵਾਲੀ ਮੁਦਰਾ ਸਫੀਤੀ ਦੀ ਸਮਸਿਆ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਾਲ 1947 ਵਿੱਚ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ 53% ਸੀ।ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਕ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਖੇਤੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ===ਮੁੱਢਲਾ ਸੈਕਟਰ=== ====ਖੇਤੀਬਾੜੀ ==== [[File:Agriculture by Province.jpg|thumb|250px|Agriculture by Province]] [[File:MangoTree.jpeg|thumb|250px| [[ਮੁਲਤਾਨ ]],ਵਿਚ ਅੰਬਾਂ ਦੇ [[ਬਾਗ ]]]] ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਅਧੀਨ ਕੁੱਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ 75% ਆਉਂਦਾ ਹੈ: *[[ਕਣਕ]] *[[ਗੰਨਾ]] *[[ਕਪਾਹ]] *[[ਚਾਵਲ]] ਕਣਕ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫਾਸਲ ਹੈ।[[ਖਾਧ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਗਠਨ|ਐਫਏਓ]] ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ 2005 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 21,591,400 ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਕਣਕ ਦੀ ਉਪਜ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਸਾਰੀ [[ਅਫਰੀਕਾ]] (20,304,585 ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ) ਤੋਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ (24,557,784 ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ)ਤੋਂ ਵਧ ਸੀ। .<ref>{{cite web|url=http://faostat.fao.org/faostat/servlet/XteServlet3?Areas=359&Areas=165&Areas=318&Items=15&Elements=51&Years=2005&Format=Table&Xaxis=Years&Yaxis=Countries&Aggregate=&Calculate=&Domain=SUA&ItemTypes=Production.Crops.Primary&language=EN|title=FAOSTAT Database Results|accessdate=2006-06-03}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ 47 ਤੋਂ 64 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਾਨ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ .<ref>{{Cite web |url=http://www.fao.org/newsroom/en/field/2007/1000497/index.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-11-28 |archive-date=2020-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114204525/http://www.fao.org/Newsroom/en/field/2007/1000497/index.html |url-status=dead }}</ref> ਸਾਲ 1947 ਵਿੱਚ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ 53% ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਘਟ ਕੇ 24% ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਥੋਂ ਦੀ ਅੱਧੀ ਵਸੋਂ ਰੁਜਗਾਰ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਾਮਦਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ [[ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ]] ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਕ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਖੇਤੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਘਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/agriculture-statistics|title=Agriculture Statistics|work=pbs.gov.pk}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਖਰਲੀਆਂ ਦਸ ਵਸਤਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ :<ref>{{Cite web |url=http://faostat.fao.org/CountryProfiles/Country_Profile/Direct.aspx?lang=en&area=165 |title=PAKISTAN-FAOSTAT |access-date=2016-11-28 |archive-date=2015-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904011456/http://faostat.fao.org/CountryProfiles/Country_Profile/Direct.aspx?lang=en&area=165 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |- ! ਵਸਤ !! ਕੀਮਤ [1000 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ] |- | ਕਣਕ|| 674424 |- | ਕਪਾਹ || 359341 |- | ਆਟਾ || 352014 |- | ਸੰਤਰਾ, ਆਦਿ .|| 120893 |- | ਆਲੂ || 102185 |- | ਮੋਟਾ ਮੀਟ|| 71729 |- | ਮੱਕੀ || 70028 |- | ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਛਮੀਟੀਆਂ || 65707 |- | ਖਜੂਰ || 64081 |- | ਸਬਜੀਆਂ || 53136 |} [[ਖਾਧ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਗਠਨ|ਐਫਏਓ]] ਦੇ 2008 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਤਾ ਦੇਸ ਸੀ| {| class="wikitable" |- ! ਨਾਮ !! ਗਲੋਬਲ ਦਰਜਾ |- | [[ਖੁਰਮਾਨੀ ]]|| 3 ਜਾ |- | ਮੱਝ ਦਾ ਦੁੱਧ || 2ਜਾ |- | [[ਛੋਲੇ]]|| 3 ਜਾ |- | [[ਕਪਾਹ]], || 4ਥਾ |- | [[ਵ੍ੜੇੰਵੇਂ]], || 3ਜਾ |- | [[ਖਜੂਰ]] || 5ਵਾਂ |- | [[ਅੰਬ]] || 6ਵਾਂ |- | [[ਪਿਆਜ ]], || 4ਥਾ |- | ਸੰਤਰਾ || 11ਵਾਂ |- | ਚਾਵਲ, ਮੂੰਜੀ || 11ਵਾਂ |- | [[ਗੰਨਾ]] || 5ਵਾਂ |- | [[ਸੰਤ੍ਰ]]|| 9ਵਾਂ |- | [[ਕਣਕ]]|| 8ਵਾਂ |} === ਸੈਕੰਡਰੀ ਸੈਕਟਰ === ====ਉਦਯੋਗ ==== [[File:Manufacturing by Province.jpg|250px|thumb|right|Manufacturing by Province]] ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਜੀਡੀਪੀ ਵਿੱਚ 24%ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। [[ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ]] ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਕੁੱਲ ਨਿਰਯਾਤਯੋਗ ਉਦਯੋਗਕ ਮਾਲ ਦਾ 66% ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 40% ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।<ref name="worldbank2006">{{cite web|url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/IW3P/IB/2006/05/23/000012009_20060523095241/Rendered/PDF/354991PK0rev0pdf.pdf |title=World Bank Document |format=PDF |date= |accessdate=2010-07-29}}</ref> ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਹਨ: *[[ਸੀਮਿੰਟ]] *[[ਖਾਦਾਂ]] *[[ਖਾਧ ਤੇਲ]] *[[ਚੀਨੀ]] *[[ਸਟੀਲ]] *[[ਤੰਬਾਕੂ]] *[[ਮਸ਼ੀਨਰੀ]] *[[ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ]] ===ਸੇਵਾਵਾਂ ਸੈਕਟਰ === [[File:PRCtowersKarachi.jpg|250px|thumb|right|ਪੀਆਰਸੀ ਟਾਵਰ [[ਕਰਾਚੀ ]]]] ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦੇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ ਜੀਡੀਪੀ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਵਾਂ ਖੇਤਰ ਦਾ 53.3% ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ| .<ref>[http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/national_accounts/table13.pdf] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101113153317/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/national_accounts/table13.pdf |date=13 November 2010 }}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਖ ਖੇਤਰ ਹਨ:ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ, ਦੂਰ ਸੰਚਾਰ,ਵਿੱਤ,ਇਸ਼ੋਰੇੰਸ ਆਦਿ। ===ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮਦਨ ਰੁਝਾਨ === ਚਾਲੂ ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਤੇ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਰੁਝਾਨ<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcselm.cfm?G=2001|title=Edit/Review Countries|work=imf.org}}</ref> ਜੋ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਕੋਸ਼]] ਵਲੋਂ ਅਨੁਮਾਨਤ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ: {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ || ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ || ਯੂ.ਐਸ.ਡਾਲਰ ਤਬਾਦਲਾ ਦਰ || ਮੁਦਰਾ ਸਫੀਤੀ ਸੂਚਕ <br/>(2000=100) || ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ <br/>(ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ % ਵਜੋਂ) |- | 1960 || 20,058 || 4.76 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ. || || 3.37 |- | 1965 || 31,740 || 4.76 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ. || || 3.40 |- | 1970 || 51,355 || 4.76 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ. || || 3.26 |- | 1975 || 131,330 || 9.91 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ. || || 2.36 |- | 1978 || 283,460 || 9.97 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ. || 21 || 2.83 |- | 1985 || 569,114 || 16.28 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ. || 30 || 2.07 |- | 1990 || 1,029,093 || 21.41 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ. || 41 || 1.92 |- | 1995 || 2,268,461 || 30.62 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ. || 68 || 2.16 |- | 2000 || 3,826,111 || 51.64 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ. || 100 || 1.54 |- | 2005 || 6,581,103 || 59.86 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ. || 126 || 1.71 |- | 2014 ||22,032,565 || 105.95 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ.|| 260 || |- |2016 ||45,680,351 || 104.55 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁ. || 370 || 2.71 |} ==ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰਥਿਕਤਾ]] fpcxdgijcnva5a400niqod4j610p9qa 0 87715 851168 663769 2026-11-03T05:25:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851168 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰਿਅਮ ਰੇਡਿਕਾਨ''' ਆਪਣੀ ਸਪੋਕਨ ਵਰਡ ਪੋਇਟਰੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>http://www.bbc.com/hindi/india/2015/11/151125_100women_singer_facewall_da</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਪ੍ਰਿਅਮ ਰੇਡਿਕਾਨ ਇੱਕ [[ਕਵੀ|ਕਵਿੱਤਰੀ]]<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/The-performance-poets/articleshow/46007683.cms</ref> ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਗੁਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ]]<ref>{{Cite web |url=http://menstrupedia.com/blog/marigolds-by-priyam-redican/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220101412/http://menstrupedia.com/blog/marigolds-by-priyam-redican/ |archive-date=2016-12-20 |url-status=dead}}</ref> ਵੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਥੇਰੇਪੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਿਅਮ ਨੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਟ੍ਰੇਨਰ ਵੀ ਰਹੀਂ।<ref>[https://www.facebook.com/priyam.redican/about?lst=100006668291826%3A100000575775610%3A1480572730&section=education&pnref=about https://www.facebook.com/priyam.redican/about?]</ref> == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਿਅਮ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਦੰਪਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਤਾਨ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਜੇਜੂਰੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ<ref>http://www.navhindtimes.in/understanding-the-strength-of-spoken-word/</ref> ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਉਸਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਭਾਵ ਸਪੋਕਨ ਵਰਡ ਪੋਇਟਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ।<ref>http://www.news18.com/news/buzz/a-poem-about-arranged-marriage-that-perfectly-reflects-the-mindset-of-todays-generation-1039005.html</ref> == ਦਿਲਚਸਪੀ == ਉਸਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਜੇਨ ਆਸਟਿਨ, ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਅਤੇ ਬਲੇਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗੀਤ ਅਤੇ ਭਜਨ ਤੱਕ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਨਜਰੀਆ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। == ਸਪੋਕਨ ਵਰਡ ਪੋਇਟਰੀ == ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਆਫ਼ ਮੈਰਿਜੇਬਲ ਏਜ'<ref><nowiki>https://www.youtube.com/watch</nowiki>?</ref> ਇੰਟਰਨੇਟ ਉੱਪਰ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨੀ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਪੋਕਨ ਵਰਡ ਪੋਇਟਰੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ<ref>http://www.hark1karan.com/arunachal-feat-priyam-redican/#sthash.shTwnDH1.dpbs</ref> == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == ਫੇਸਬੁੱਕ- https://www.facebook.com/priyam.redican == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} toub9mmeu91dlyhyvwviprkspnbt4hi 0 88661 851182 748114 2026-11-03T07:13:11Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851182 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਦਿਤੀ ਰਾਓ ਹੈਦਰੀ | image = Aditi Rao Hydari snapped promoting her film ‘Bhoomi’.jpg | image_size = | caption = 2017 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰੀ ''[[ਭੂਮੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਭੂਮੀ]]'' ਦੀ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ | birth_place = [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] [[ਤੇਲਂਗਾਨਾ]] [[ਭਾਰਤ]] | birth_date = | death_place = | nationality = | alma_mater = [[ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ]] | other_names = | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰਾ|ਗਾਇਕਾ}} | height = | religion = | years active = 2007–ਵਰਤਮਾਨ | spouse = {{marriage|[[ਸੱਤਿਆਦੀਪ ਮਿਸ਼ਰਾ]]|end={{abbr|ਤਲਾਕ 2012|ਤਲਾਕ}}}} | parents = ਅਹਿਸਾਨ ਹੈਦਰੀ<br />[[ਵਿੱਦਿਆ ਰਾਓ]] | relatives = [[ਕਿਰਨ ਰਾਓ]] (ਕਜ਼ਨ)<br>See [[List of Hindi film clans#Khan-Hussain family|Rao-Hydari family]] }} '''ਅਦਿਤੀ ਰਾਓ ਹੈਦਰੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਤਾਮਿਲ]] ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] ਵਿੱਚ 28 ਅਕਤੂਬਰ 1976 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="The Deccan Chronicle">{{cite news|last1=Adivi|first1=Sashidhar|title=I always consider myself a Hyderabadi: Aditi Rao Hydari|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/tollywood/261117/i-always-consider-myself-a-hyderabadi-aditi-rao-hydari.html|accessdate=3 March 2018|work=The Deccan Chronicle|date=26 November 2017|language=en}}</ref> ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]] ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। 2016 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਵਜ਼ੀਰ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Aditi_Rao_Hydari_2014.jpg|thumb|ਅਦਿਤੀ ਰਾਓ ਹੈਦਰੀ]] ਅਦਿਤੀ ਰਾਓ ਹੈਦਰੀ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੀ ਅਦਿਤੀ ਰਾਓ ਹੈਦਰੀ ਅਕਬਰ ਹੈਦਰੀ ਦੀ ਪੋਤੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੀ।ਅਦਿੱਤੀ ਰਾਓ ਹੈਦਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲਾਹਾਂ ਅਕਬਰ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਅਸਾਮ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ।ਹੈਦਰੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਈ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹੈਦਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੋਵਾਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ।ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈਦਰੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨਾਟਿਅਮ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।ਹੈਦਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਕਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਊਥ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਲਈ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਐਂਟਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੰਬਈ ਆ ਗਈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਅਦੀਤੀ ਰਾਓ ਹੈਦਰੀ [[28 ਅਕਤੂਬਰ]] ਨੂੰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ<ref name="The Deccan Chronicle"/> ਜੋ ਅਹਿਸਾਨ ਹੈਦਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਵਿਦਿਆ ਰਾਓ, ਥਿਮਰੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਗਾਣਿਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ, ਕੋਲ ਜੰਮੀ।<ref name="Panicker">{{cite news|last1=Panicker|first1=Anahita|title=‘I feel like a kid in a candy shop!’|url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/i-feel-like-a-kid-in-a-candy-shop/article19722718.ece|accessdate=25 November 2017|work=The Hindu|date=20 September 2017|language=en-IN}}</ref><ref name="Stephen">{{cite news|last1=Stephen|first1=Rosella|title=Doing desi-boho like Aditi|url=http://www.thehindu.com/life-and-style/fashion/doing-desi-boho-like-aditi/article19324058.ece|accessdate=12 November 2017|work=The Hindu|date=21 July 2017|language=en-IN}}</ref> ==ਕਰੀਅਰ== === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਰੀਅਰ === ਹੈਦਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤ ਨਾਟਿਅਮ ਲੀਲਾ ਸੈਮਸਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਫੀ ਟਾਈਮ ਲੀਲਾ ਸੈਮਸਨ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। 2004 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ "ਸ੍ਰੀਨਗਾਰਾਮ" ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਦਾਸੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/Dance-to-me-has-been-like-a-marriage/articleshow/643904.cms</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਗਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਦਰੀ ਨੇ ਯੇ ਸਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਦਿੱਤੀ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਥੀਏਟਰਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (2006) ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਮੂਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੁਹਾਸਿਨੀ ਦੁਆਰਾ ਹੈਦਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਣਜੀਥ ਨੂੰ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਮਧੂ ਅੰਬਤ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸ੍ਰੀਨਾਰਾਮ ਦੀ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/shobana-look-alike-news-malayalam-kkfvn9hcifisi.html|title=Shobana look-alike?|website=Sify.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180216084452/http://www.sify.com/movies/shobana-look-alike-news-malayalam-kkfvn9hcifisi.html|archive-date=16 February 2018|access-date=15 February 2018|url-status=dead}}</ref> ਹੈਦਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਨਾਥ ਲੜਕੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਮਮੂੱਟੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਰੈਡਿਫ ਦੇ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ "ਸਮੁੱਚੇ ਪਲਾਟ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।"<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/review/praja/20060619.htm|title=Prajapathi: Just another Ranjith flick|publisher=Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233149/https://www.rediff.com/movies/review/praja/20060619.htm|archive-date=11 October 2020|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref> 2009 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਕੇਸ਼ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਿੰਦੀ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ, ਦਿੱਲੀ -6 ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਅਣਵਿਆਹੀ ਔਰਤ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖਰੇਪਨ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੱਚਨ ਅਤੇ ਸੋਨਮ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਹੈਦਰਾ ਨੂੰ ਮੇਹਰਾ ਨੇ ਚੁਣਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਏ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aditi-Delhi-17-to-Delhi-6/articleshow/4075541.cms|title=Aditi: Delhi 17 to Delhi 6|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233148/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aditi-Delhi-17-to-Delhi-6/articleshow/4075541.cms|archive-date=11 October 2020|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref> === ਕੈਰੀਅਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ (2009–15) === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹੈਦਾਰੀ ਸੁਧੀਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਨਾਟਕ 'ਯੇ ਸਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ' ਵਿੱਚ ਅਰੁਣੋਦਯ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ 'ਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਦੋਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਹੈਦਰੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਦਰਮਿਆਨ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਲਈ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite video|url=http://ishare.rediff.com/video/entertainment/record-breaking-lip-locks-/2677589|title=Record breaking lip-locks!|publisher=[[Rediff]]|date=31 January 2011|access-date=9 December 2011}}</ref> ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੈਦਰੀ ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ysrred">{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-interview-with-aditi-rao-hydari/20110316.htm#1|title=Meet Rockstar Ranbir's impulsive co-star|publisher=Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233149/https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-interview-with-aditi-rao-hydari/20110316.htm#1|archive-date=11 October 2020|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ ਦੇ ਰਾਕਸਟਾਰ (2011) ਵਿੱਚ ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-08/news-interviews/28545395_1_nargis-fakhri-imtiaz-ali-s-rockstar-imtiaz-sir|title=Aditi Rao the other woman in Rockstar|date=8 February 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=12 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120923131918/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-08/news-interviews/28545395_1_nargis-fakhri-imtiaz-ali-s-rockstar-imtiaz-sir|archive-date=2012-09-23|url-status=dead|dead-url=yes}}</ref> ਹੈਦਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਅਲੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਵੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਨਰਗਿਸ ਫਾਖਰੀ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੀ ਨੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਪਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਪਾਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਰਿਪੋਰਟਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aditi-Rao-the-other-woman-in-Rockstar/articleshow/7450511.cms|title=Aditi Rao the other woman in Rockstar|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233149/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aditi-Rao-the-other-woman-in-Rockstar/articleshow/7450511.cms|archive-date=11 October 2020|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ 'ਚ ਹੈਦਰੀ ਦੇ ਕਈ ਸੀਨ ਇਸ ਦੀ ਥੀਏਟਰਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਾਂਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਦਿੱਖ-ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ “ਇਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੈ।”<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/rockstar-was-aditi-rao-hydaris-role-shortened/|title=ROCKSTAR: Was Aditi Rao Hydari's role shortened?|website=Bollywoodlife.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233152/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/rockstar-was-aditi-rao-hydaris-role-shortened-54100/|archive-date=11 October 2020|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/rockstar/critic-review/|title=Rockstar Review –|website=Bollywood Hungama|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233213/https://www.bollywoodhungama.com/movie/rockstar/critic-review/rockstar-movie-review/|archive-date=11 October 2020|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref> ਹੈਦਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸੈਕੰਡਰੀ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ 'ਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੀ ਜ਼ਫਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਡਨ, ਪੈਰਿਸ, ਨਿਊ-ਯਾਰਕ (2012) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ 'ਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਲੀਡ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/aditi-rao-hydari-wants-to-play-lead-roles/915281/|title=Aditi Rao Hydari wants to play lead roles – Indian Express|website=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233158/http://archive.indianexpress.com/news/aditi-rao-hydari-wants-to-play-lead-roles/915281/|archive-date=11 October 2020|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.filmfare.com/interviews/drama-queen-392.html|title=Drama Queen|website=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233211/https://www.filmfare.com/interviews/drama-queen-392.html|archive-date=11 October 2020|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref> ਅਨੂ ਮੈਨਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸਿਤ, ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ, ਪੈਰਿਸ ਅਤੇ ਨਿਊ-ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="TOI1">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Ali-Zafar-busy-shooting-his-third-Hindi-film/articleshow/9693265.cms|title=Ali Zafar busy shooting his third Hindi film|date=22 August 2011|access-date=21 March 2012|website=The Times of India}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ ਤੋਂ ਦੋ ਗਾਣੇ ਗਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਹੈਦਰੀ ਨੇ ਲਲਿਥਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਸਿਫਟ ਡਾਟ ਕਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਅਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੈਦਰੀ "ਸਾਈਡ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ", ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ "ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਰਦੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਕਲਾਕਾਰ" ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/i-london-paris-new-york-i-review-ali-aditi-rock-the-film-review-bollywood-pcmaqRajeadjj.html|title=Review : London Paris New York (2012)|website=Sify.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233210/https://www.sify.com/movies/i-london-paris-new-york-i-review-ali-aditi-rock-the-film-review-bollywood-pcmaqRajeadjj.html|archive-date=11 October 2020|access-date=15 February 2018|url-status=live}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਦੇ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ "ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ" ਅਤੇ "ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ" ਕਿਹਾ।<ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/review-london-paris-new-york-687|title=Review: London Paris New York – NDTV Movies|website=Movies.ndtv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233211/https://movies.ndtv.com/movie-reviews/review-london-paris-new-york-687|archive-date=11 October 2020|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/london-paris-new-york-love-lost-and-found/article2957454.ece|title=London Paris New York: Love, lost and found|last=Kamath|first=Sudhish|date=3 March 2012|website=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20180216031352/http://www.thehindu.com/features/cinema/london-paris-new-york-love-lost-and-found/article2957454.ece|archive-date=16 February 2018|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref> ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ ਆਈਸ ਏਜ 4: ਕੰਟੀਨੈਂਟਲ ਡ੍ਰੈਫਟ ਲਈ ਗਾਣੇ "ਵੀ ਆਰ ਫੈਮਲੀ" ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਗਾਇਆ।<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/aditi-rao-hydari-sings-for-ice-age-continental-drift-watch-video/|title=Aditi Rao Hydari sings for 'Ice Age: Continental Drift': watch video!|last=Ghosh|first=Deboshree|website=Bollywoodlife.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233223/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/aditi-rao-hydari-sings-for-ice-age-continental-drift-watch-video-128304/|archive-date=11 October 2020|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/actress-aditi-rao-hydari-to-sing-for-ice-age-four/20120709.htm|title=Actress Aditi Rao Hydari to sing for Ice Age 4|publisher=Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011233227/https://www.rediff.com/movies/report/actress-aditi-rao-hydari-to-sing-for-ice-age-four/20120709.htm|archive-date=11 October 2020|access-date=27 March 2018|url-status=live}}</ref>[[File:Aditi Rao Hydari, Randeep Hooda and Sara Loren promoting MURDER 3.jpg|thumb|ਹੈਦਰੀ, [[ਰਣਦੀਪ ਹੁੱਡਾ]] ਅਤੇ [[ਸਾਰਾ ਲਾਰੇਨ]] ਨਾਲ, 2013 ਵਿੱਚ ''[[ਮਰਡਰ 3 (ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਰਡਰ 3]]'' ਦੀ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ]] 2013 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰੀ ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ ਦੀ ਫਿਲਮ "ਮਰਡਰ" ਫ੍ਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ [[ਮਰਡਰ 3 (ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਰਡਰ 3]] ਵਿੱਚ [[ਰਣਦੀਪ ਹੁੱਡਾ]] ਦੇ ਓਪੋਜ਼ਿਟ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="TOI5">{{cite news|url =http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-23/news-interviews/37242750_1_aditi-rao-hydari-j-rameshwar-rao-sir-akbar-hydari|title =I've always struggled with my relationship with my father: Aditi|date =23 February 2013|accessdate =2 July 2013|work =Times of India|archive-date =28 ਫ਼ਰਵਰੀ 2013|archive-url =https://web.archive.org/web/20130228083108/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-23/news-interviews/37242750_1_aditi-rao-hydari-j-rameshwar-rao-sir-akbar-hydari|dead-url =yes}} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-23/news-interviews/37242750_1_aditi-rao-hydari-j-rameshwar-rao-sir-akbar-hydari |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-03-10 |archive-date=2013-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130228083108/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-23/news-interviews/37242750_1_aditi-rao-hydari-j-rameshwar-rao-sir-akbar-hydari |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228083108/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-23/news-interviews/37242750_1_aditi-rao-hydari-j-rameshwar-rao-sir-akbar-hydari |date=2013-02-28 }}</ref><ref name="DC1">{{cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/130216/entertainment-movie-reviews/article/murder-3-review-where%E2%80%99s-murder |title='Murder 3' review: But where’s the murder? |work=Deccan Chronicle |date=16 February 2013 |accessdate=1 July 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130224094040/http://deccanchronicle.com/130216/entertainment-movie-reviews/article/murder-3-review-where%E2%80%99s-murder |archivedate=24 February 2013 }}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ==ਅਵਾਰਡ == "ਯੇ ਸਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ" ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਇਸ ਸਕਰੀਨ ਐਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ "ਰਾਕ ਸਟਾਰ" ਫਿਲਮ ਲਈ ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ ਐਂਡ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਰੋਲ ਲਈ ਵੀ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਮਰਡਰ ਥ੍ਰੀ ਲਈ ਬਿੱਗ ਸਟਾਰ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਵੀ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ==ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== 2005 ਵਿੱਚ ਅਦਿੱਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੱਤਿਆ ਦੀਪ ਮਿਸ਼ਰਾ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਕਟਰ ਸੀ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।ਸਤਿਆ ਦੀਪ ਮਿਸ਼ਰਾ ਤੇ ਅਦਿੱਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਰਿਲੇਸ਼ਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਮੁੰਬਈ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2013 ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਸਤਿਆ ਦੀਪ ਮਿਸ਼ਰਾ ਹੁਣ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] 3qs487ujcwbszsy09fjiimsbzylvvmc 8 92842 851042 376873 2026-11-02T19:43:53Z Maintenance script 10359 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 851042 javascript text/javascript //See https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:WikiLove for basic documentation on configuration. //<nowiki> ( function( $ ) { $.wikiLoveOptions.types.barnstar.subtypes['laborious'] = { fields: [ 'message' ], option: 'ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਬਾਰਨਸਟਾਰ', descr: 'ਇਹ ਬਾਰਨਸਟਾਰ ਅਜਿਹੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇਵੋ ਜਿਸਨੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੋਵੇ।', header: 'ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ', title: 'ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਬਾਰਨਸਟਾਰ', image: 'Barnstar of Diligence Hires.png' }; $.wikiLoveOptions.types.barnstar.subtypes['contribs'] = { fields: [ 'message' ], option: 'ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਗਦਾਨੀ ਬਾਰਨਸਟਾਰ', descr: 'ਇਹ ਬਾਰਨਸਟਾਰ ਅਜਿਹੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇਵੋ ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।', header: 'ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ', title: 'ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਗਦਾਨੀ ਬਾਰਨਸਟਾਰ', image: 'Barnstar of Humour Hires.png' }; $.wikiLoveOptions.types.barnstar.subtypes['newcomer'] = { fields: [ 'message' ], option: 'ਨਵੀਨਤਾ ਬਾਰਨਸਟਾਰ', descr: 'ਇਹ ਬਾਰਨਸਟਾਰ ਓਹਨਾ ਨਵੇਂ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਕੀ ਤੇ ਨਵੇਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ।', header: 'ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ', title: 'ਨਵੀਨਤਾ ਬਾਰਨਸਟਾਰ', image: 'Minor Barnstar Hires.png' }; $.wikiLoveOptions.types.barnstar.subtypes['continuous'] = { fields: [ 'message' ], option: 'ਲਗਾਤਾਰ ਸਰਗਰਮ ਬਾਰਨਸਟਾਰ', descr: 'ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਗੁਣਵਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿਣ ਹਿੱਤ।', header: 'ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ', title: 'ਲਗਾਤਾਰ ਸਰਗਰਮ ਬਾਰਨਸਟਾਰ', image: 'Tireless Contributor Barnstar Hires.gif' }; $.wikiLoveOptions.types.barnstar.subtypes['rosetta'].option = 'ਅਨੁਵਾਦਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ'; $.wikiLoveOptions.types.kitten.gallery.imageList = [ 'Cucciolo gatto Bibo.jpg', 'Kitten (06) by Ron.jpg', 'Kitten-stare.jpg', 'Red Kitten 01.jpg', 'Kitten in a helmet.jpg', 'Cute grey kitten.jpg', 'Iris cat.jpg', 'Young cats.jpg', 'Youngkitten.JPG']; $.wikiLoveOptions.types['sweet'] = { name:'ਮਿੱਠਾ', select:'ਮਿਠਾਈ ਚੁਣੋ:', text: '{| style="background-color: $5; border: 1px solid $6;"\n\ |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[$3|$4]]\n\ |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | $1 ~~~~\n\ |}', // custom text subtypes:{ 'ਬਰਫ਼ੀ':{fields: [ 'header', 'message' ], option:'ਬਰਫ਼ੀ', descr: '', header: 'ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਬਰਫ਼ੀ', image: 'File:Barfi.JPG', imageSize: '135px'}, 'ਜਲੇਬੀ':{fields: [ 'header', 'message' ], option:'ਜਲੇਬੀ', descr: '', header: 'ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਜਲੇਬੀ', image: 'Jalebi 2.jpg', imageSize: '135px'}, 'ਗੁਲਾਬ ਜਾਮੁਣ':{fields: [ 'header', 'message' ], option:'ਗੁਲਾਬ ਜਾਮੁਣ', descr: '', header: 'ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮੁਣ', image: 'Gulab jamun (Lav).JPG', imageSize: '135px'} }, icon:'//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Royal_sweets_-_Slough.jpg/50px-Royal_sweets_-_Slough.jpg' }; } )( jQuery ); //</nowiki> jtgzbpqfq8use4rd8teuiv0222neybk 8 99390 851040 841897 2026-11-02T19:43:50Z Maintenance script 10359 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 851040 javascript text/javascript /*! * Adds option to share link to the current page in social networks and email * Written by [[:he:User:ערן]] and [[m:User:Krinkle]] * @source https://ta.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Gadget-SocialMedia.js Revision 2026-06-16 */ function expandUrl(url) { return (new URL(url, location.href)).toString(); } $.when($.ready, mw.loader.using(['mediawiki.util'])).then(function() { var msgs = { email: 'ਈਮੇਲ', facebook: 'ਫੇਸਬੁੱਕ', twitter: 'ਟਵਿਟਰ', twitterTemplate: '$1 \n\n$2', share: 'ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ:' }; var tinyUrl = expandUrl(mw.util.getUrl()); var socialShares = [{ 'title': msgs.email, 'url': 'mailto:?subject=' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgTitle')) + '&body=' + tinyUrl, 'img': 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Breezeicons-actions-22-mail-mark-unread.svg/40px-Breezeicons-actions-22-mail-mark-unread.svg.png' }, { 'title': msgs.facebook, 'url': 'http://www.facebook.com/sharer.php?u=' + tinyUrl + '&t=' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgTitle')), 'img': 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/F_icon.svg/40px-F_icon.svg.png' }, { 'title': msgs.twitter, 'url': 'http://twitter.com/intent/tweet?text=' + encodeURIComponent(mw.format(msgs.twitterTemplate, mw.config.get('wgTitle'), tinyUrl)), 'img': 'https://upload.wikimedia.org/wikinews/en/f/f7/Twitter.png' } ]; var whatLinksItem = $('#t-whatlinkshere'); if (!whatLinksItem.length) return; var shareSpan = $('<span>').text(msgs.share + ' '); for (var social of socialShares) { var socialSpan = $('<span>'); var socialA = $('<a>').attr({ href: social.url, target: '_blank', title: social.title, style: 'padding: 0 2px' }); var socialImg = $('<img>').attr({ 'src': social.img, 'width': '16' }); socialA.append(socialImg); socialSpan.append(socialA); shareSpan.append(socialSpan); } var item = $('<li>').attr({ id: 't-socialShare' }).append(shareSpan); whatLinksItem.before(item); }); qmu6ctdghenyl5gwdqkjoe1j8t9wnam 0 101808 851213 538008 2026-11-03T09:31:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851213 wikitext text/x-wiki [[File:Biometric system diagram.png|thumb|upright=1.5]] [[File:Biometrics.jpg|right|thumb|upright=0.8|ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ]] '''ਬਾਇਓਮੈਟ੍ਰਿਕ''' ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਮੌਢੀ [[ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹਰਸ਼ਲ]] ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾ ਨੇ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਨ 1858 ਈ: ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ, ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ, ਚਿਹਰਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ, ਚੇਹਰੇ ਦੇ ਹਾਵਭਾਗ, ਡੀਐਨਏ, ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਣ, ਹੱੱਥ ਦੀ ਜਿਆਮਿਤੀ, ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ [[ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤੀ ਨੰਬਰ]] ਜਾਂ [[ਅਧਾਰ]] ਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਦੀ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਭਗ 1.2 ਬਿਲੀਅਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਡ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਲਿਆ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਗ੍ਰੀਸ]], [[ਚੀਨ]],[[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]], [[ਸਾਈਪਰਸ]], [[ਚੀਨ]], [[ਗੈਂਬੀਆ]], [[ਇਰਾਕ]], [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ]], [[ਇਟਲੀ]], [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]], [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], [[ਨਾਈਜੀਰੀਆ]], [[ਨਾਰਵੇ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ]], [[ਤਨਜਾਨੀਆ]], [[ਯੂਕਰੇਨ]], [[ਬਰਤਾਨੀਆ]], [[ਭਾਰਤ]], [[ਜਰਮਨੀ]] ਅਤੇ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਸੇਸ਼ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://biometrics.cse.msu.edu/info/index.html|title=What is Biometrics?|last=<!--Staff, no byline-->|first=|date=<!--not specified, but at least 2011-->|website=Biometrics Research Group|publisher=Michigan State University|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827180211/http://biometrics.cse.msu.edu/info/index.html|archive-date=27 ਅਗਸਤ 2017|dead-url=|access-date=10 November 2017|url-status=dead}}</ref> ==ਵਿਸ਼ੇਸਤਾਵਾਂ== *ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਪ੍ਰਾਤਪ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵੀ ਬਾਇਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਲੱਗਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। *ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਂ ਨੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇਣੀ ਹੈ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਸਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਲਈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਟੈਸਟ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਸਮੇਂ ਟੈਸਟ ਲਈ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੋ ਸਕੇ।<ref>{{cite web |url=http://biometrics.cse.msu.edu/info.html |title=Biometrics: Overview |publisher=Biometrics.cse.msu.edu |date=6 September 2007 |accessdate=2012-06-10 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107071003/http://biometrics.cse.msu.edu/info.html |archivedate=7 January 2012 |df=dmy }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] tdibl18w7dwhwluifmh24hz62frptkt 0 101936 851019 578133 2026-11-02T17:54:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851019 wikitext text/x-wiki '''ਟੂਚੈਨਲ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''2channel''', '''2ch'''; [[ਜਪਾਨੀ]] 2ちゃんねる ni channeru) ਇੱਕ [[ਜਪਾਨੀ]] [[ਟੈਕਸਟਬੋਰਡ]] ਹੈ। 2007 ਵਿੱਚ, ਹਰ ਰੋਜ਼ 25 ਲੱਖ ਪੋਸਟ ਤਿਆਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref name="wired">{{cite news|url=http://archive.wired.com/culture/lifestyle/news/2007/04/2channel|title=2-Channel Gives Japan's Famously Quiet People a Mighty Voice|last=Katayama|first=Lisa|date=19 April 2007|accessdate=29 November 2010|work=[[Wired (magazine)|Wired]]|quote=This single site has more influence on Japanese popular opinion than the prime minister, the emperor and the traditional media combined. On one level, it serves as a fun, informative place for people to read product reviews, download software and compare everything from the size of their poop to quiz show answers. But conversations hosted here have also influenced stock prices, rallied support for philanthropic causes, organized massive synchronized dance routines, prevented terrorism and driven people to their deathbeds.|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009085600/http://archive.wired.com/culture/lifestyle/news/2007/04/2channel|archive-date=9 ਅਕਤੂਬਰ 2014|url-status=dead}}</ref><ref>Statistics for the current day, split out by channel, are at [http://stats.2ch.net/suzume.cgi?yes stats.2ch.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502120750/http://stats.2ch.net/suzume.cgi?yes |date=2013-05-02 }}</ref> 1999 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੇ ਪਬਲਿਕ ਮੀਡੀਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਰੇਡੀਓ, ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਪਾਨੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="wired"/><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/05/09/international/asia/09toky.html |title=Japanese Find a Forum to Vent Most-Secret Feelings, NYTimes.com, May 9, 2004 |work=The New York Times |date=9 May 2004 |accessdate=29 March 2012 |first=Norimitsu |last=Onishi}}</ref><ref>{{cite news|url=http://sankei.jp.msn.com/politics/situation/071006/stt0710062210004-n1.htm |title=Taro Aso said he occasionally posts on 2channel |work=MSNSankei |date=6 October 2007 |language=ja |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090516002801/http://sankei.jp.msn.com/politics/situation/071006/stt0710062210004-n1.htm |archivedate=16 May 2009 }}</ref> 2008 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਈਟ ਨੇ ਇਸਦੇ ਬਾਨੀ ਹਿਰੋਯੂਕੀ ਨੀਸ਼ਿਮੁਰਾ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ 10 ਕਰੋੜ ਡਾਲਰ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।<ref name="2chrevenue" /> ਇਹ ਵੈਬਸਾਈਟ ਪਹਿਲਾਂ 2009 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ, [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਦੇ ਚਾਈਨਾਟਾਊਨ ਸਥਿਤ ਕੰਪਨੀ ਪੈਕੇਟ ਮੌਮਸਨ ਇੰਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="rbbtoday090102">{{cite news |author={{Nihongo2|冨岡晶}} |title=2ちゃんねる、海外企業に譲渡 ― 西村博之氏からPACKET MONSTER INC.へ譲渡完了 |curly= |url=http://www.rbbtoday.com/news/20090102/56801.html |publisher=RBB TODAY |id= |date=2 January 2009 |accessdate=2 January 2009 |language=Japanese |quote= }}</ref><ref name="msnsankei090102">{{cite news|author={{Nihongo2|立川優}} |title=２ちゃんねる、"言論の自由なき日本"を見捨てた？ |curly= |url=http://sankei.jp.msn.com/economy/it/090102/its0901021022001-n1.htm |publisher={{Nihongo2|[[MSN]] [[Sankei Shimbun|産経ニュース]]}} |id= |date=2 January 2009 |accessdate=10 January 2009 |language=Japanese |quote= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090121234124/http://sankei.jp.msn.com/economy/it/090102/its0901021022001-n1.htm |archivedate=21 January 2009 |deadurl=yes }}</ref><ref name="japantimes">{{cite news |author=Alex Martin|title=2channel founder ponders next step after forum's sale|url=http://search.japantimes.co.jp/rss/nn20090124a1.html |work=The Japan Times }} "Speculation abounds, however, that the move may be a legal trick to deflect further lawsuits filed against Nishimura for the site's frequently libelous content."</ref> ਇਸ ਨੂੰ "[[ਜਪਾਨ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਨਲਾਈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 10 ਲੱਖ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|last=Sakamoto|first=Rumi|title=‘Koreans, Go Home!’ Internet Nationalism in Contemporary Japan as a Digitally Mediated Subculture|url=http://www.japanfocus.org/-Rumi-SAKAMOTO/3497|publisher=The Asia-Pacific Journal|accessdate=15 May 2014}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== 2ਚੈਨਲ ਨੂੰ 30 ਮਈ 1999 ਨੂੰ ਕੈਨਵੇਅ, ਅਰਕਾਨਸਸ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ, [[ਕੇਂਦਰੀ ਅਰੋਕਨਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<ref name="wired"/> ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ [[ਹਿਰੋਯੂਕੀ ਨੀਸ਼ਿਮੁਰਾ]]<ref>Matsutani, Minoru, "[http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20100406i1.html 2channel's success rests on anonymity]", ''[[Japan Times]]'', 6 April 2010, p. 3.</ref> ਦੁਆਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, 2 ਚੈਨਲਾਂ ਨੇ ਇਆਸ਼ੀ ਵਰਲਡ (ਜਾ) (あ や し い わ ー る ど)<ref>{{cite book |last=Stryker |first=Cole |date=2011 |title=Epic Win for Anonymous: How 4chan's Army Conquered the Web |url=https://books.google.com.au/books?id=y3QjCQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |location=New York |publisher=The Overlook Press |isbn=9781590207383 |pages=133–134 |quote=2channel was based on a previous text board called Ayashii World, the first big anonymous text board in Japan... Ayashii World, like many anonymous chan boards, experienced so much downtime that its owner began to receive death threats, prompting him to shut down the board in 1998.}}</ref> ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਪਹਿਲੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਪਾਠ ਬੋਰਡ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 2ਚੈਨਲ ਦੇ ਸਰਵਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਵੈਬਸਾਈਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਵਿਕੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਪਾਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। 2009 ਵਿੱਚ ਨੀਸ਼ੀਮੁਰਾ ਨੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨੂੰ ਪੈਕੇਟ ਮੌਮਸਨ ਇੰਕ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ [[ਚਾਈਨਾਟਾਊਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਰਾਂਸਫਰ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਾਪਾਨੀ ਬਾਇਸਟੈਂਡਰ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵੈਬਸਾਈਟ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਅਹਿਸਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੀਸ਼ੀਮੁਰਾ ਨੂੰ 20 ਦਸੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://mainichi.jp/select/news/20121227k0000e040210000c.html|title=警察庁長官:悪質管理者「検挙も」…掲示板の違法情報放置|date=December 27, 2012|website=[[Mainichi Shimbun]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20130101031458/http://mainichi.jp/select/news/20121227k0000e040210000c.html|archivedate=1 January 2013 }}</ref> ==ਓਪਰੇਸ਼ਨ== ===ਪ੍ਰਬੰਧਨ=== ਵੈਬਸਾਈਟ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਟਾਈਲ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਵੇਲੇ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਕਟਿਵ ਬੋਰਡ ਹਨ (板 ਇਟਆ)।<ref>[http://menu.2ch.net/bbstable.html ２ちゃんねる掲示板リスト (''List of Boards in 2ch'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411200529/http://menu.2ch.net/bbstable.html |date=2018-04-11 }}; the number includes X-rated ''Pink Channel'' boards (with its own domain name 'BBSPINK.COM'), boards derived from former ''Town BBS'' (later the official members of 2CH.NET), and English boards called ''Embassies''.</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਸੋਸ਼ਲ ਨਿਊਜ਼", "ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ" ਅਤੇ "ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ", ਇਸ ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਫੋਰਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>The number can be retrieved at <code>h&#x74;tp://''server name''/''board name''/SETTING.TXT</code>.</ref> ਹਰੇਕ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਰਗਰਮ ਥਰਿੱਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਥ੍ਰੈਡ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 1000 ਅਨਾਮ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ===ਸਾਫਟਵੇਅਰ=== 2ਚੈਨਲ ਨੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਫੋਰਮ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ 1980 ਦੇ ਬੁਲੇਟਨ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ ਗੁਮਨਾਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਥ੍ਰੈਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਸਟਿੰਗ ਜਾਂ ਤਾਂ ਟੱਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਥ੍ਰੈਡ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਥਰਿੱਡ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 1000 ਪੋਸਟਿੰਗ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਥ੍ਰੈਡ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਕੁਝ ਅਨਾਮ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੁਆਰਾ, ਚਰਚਾ ਦੌਰਾਨ ਸਵੈ-ਚੁਣੇ)। ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਥ੍ਰੈੱਡਸ ਦੀ ਸੱਟ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਲੂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਂਡਵਿਡਥ ਵੀ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫੋਰਮ ਉੱਤੇ 2ਚੈਨਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਥ੍ਰੈਡਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਇਗੀਸ਼ੁਦਾ ਅਕਾਇਵ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਸਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ==ਹਵਾਲੇ== q5166oqfaj5qgdz72slaoqj300plach 0 103776 851199 579646 2026-11-03T08:33:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851199 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬੋਲੀ|familycolor=Sino-Tibetan|name=Phom|states=[[Nagaland]], [[India]]|speakers={{sigfig|123,000|2}}|fam2=[[Brahmaputran languages|Brahmaputran]]|fam3=[[Konyak languages|Konyak]]|fam4=Konyak–Chang|iso3=nph|date=2001 census|ref=e18}}'''ਫੋਮ''' ਇੱਕ ਚੀਨ-ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੇ ਫੋਮ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੋਮ ਲੋਂਗਲੇਂਗ ਸਬਡਵੀਜ਼ਨ ਦੇ 36 ਪਿੰਡਾਂ, ਟੂਏਨਸੰਗ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਨਾਗਾਲੈਂਡ (ਐਥਨੋਲੋਗੂ) ਵਿੱਚ ਫੋਮ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਥਨਲੋਗਯ ਯੋਂਗਯਸ਼ਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਨੀਯਕ ਵਰਗੀ ਹੈ।  == ਨਾਮ == ਫੋਮ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਸਿਸਿੰਗੀਆ, ਚਿੰਗਮੈਂਗ, ਫੋਮ, ਫੋਨ, ਤਮਲੂ, ਅਤੇ ਤਾਮਲੂ ਨਾਗਾ (ਐਥਨਲੋਗੂ)।  == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == ਫੋਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਟੋ-ਸੀਨੋ-ਤਿੱਬਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।  {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 10px;" ! ਅਰਥ !ਪੁਰਾਣੀ ਚੀਨੀ !ਲਿਖਤੀ ਤਿੱਬਤੀ<br> ! ਲਿਖਤ ਬਰਮੀ<br> ! ਫੋਮ |- | "I" | {{linktext|吾}} *''ŋa'' | ''nga'' | ''ŋa'' | ngei |- | "you" | {{linktext|汝}} *''njaʔ'' | – | ''naŋ'' | nüng |- | "not" | {{linktext|無}} *''mja'' | ''ma'' | ''ma''' |- | "two" | {{linktext|二}} *''njijs'' | ''gnyis'' | ''hnac'' < *''hnit'' | nyi |- | "three" | {{linktext|三}} *''sum'' | ''gsum'' | ''sûm'' | jem |- | "five" | {{linktext|五}} *''ŋaʔ'' | ''lnga'' | ''ŋâ'' | nga |- | "six" | {{linktext|六}} *''C-rjuk'' | ''drug'' | ''khrok'' < *''khruk'' | vok |- | "sun", "day" | {{linktext|日}} *''njit'' | ''nyi-ma'' | ''ne'' < *''niy'' | nyih |- | "name" | {{linktext|名}} *''mjeŋ'' | ''ming'' | ''ə-mañ'' < *''ə-miŋ'' | men |- | "eye" | {{linktext|目}} *''mjuk'' | ''mig'' | ''myak'' | mük |- | "fish" | {{linktext|魚}} *''ŋja'' | ''nya'' | ''ŋâ'' | nyah |- | "dog" | {{linktext|犬}} *''kʷʰenʔ'' | ''khyi'' | ''khwe'' < *''khuy'' | shi |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://web.archive.org/web/20160304084543/http://sealang.net/sala/archives/pdf4/burling1998phom.pdf Phom Phonology] * [http://google.com/scholar?q=cache:8JsEr_T6tmAJ:scholar.google.com/+konyak+phonology&hl=en&as_sdt=0,5 Linguistic Ecology of Phom Language]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] mn15wx5c03zh9qex2g1ag4w74wr44cj 0 104584 851000 819775 2026-11-02T16:26:54Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851000 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵੀਡੀਓ ਖੇਡ|title=.ਹੈਕ|image=Logo dotHack.svg|developer=[[CyberConnect2|ਕਾਇਬਰਕਨੈਕਟ2]]|publisher=[[Bandai|ਬੰਡਈ]]|designer=[[Hiroshi Matsuyama|ਹੀਰੋਸ਼ੀ ਮੈਟਸੁਯਾਮਾ]]|artist=[[Yoshiyuki Sadamoto|ਯੋਸ਼ੀਯੁਕੀ ਸਡਾਮੋਟੋ]]|writer=[[Kazunori Itō|ਕਜ਼ੁਨੋਰੀ ਆਈਟੀਓ]]|composer=[[Chikayo Fukuda|ਸ਼ੀਕਾਓ ਫੁਕੁਡਾ]]|series=''[[.hack|.]]<nowiki></span>ਹੈਕ''|platforms=[[PlayStation 2|ਪਲੇਸਟੇਸ਼ਨ 2]]|released='''''Infection'''''<br />{{vgrelease |JP|June 20, 2002|NA|February 11, 2003|PAL|March 26, 2004}} '''''Mutation'''''<br />{{vgrelease |JP|September 9, 2002|NA|May 7, 2003|PAL|June 18, 2004}} '''''Outbreak'''''<br />{{vgrelease |JP|December 12, 2002|NA|September 9, 2003|PAL|September 10, 2004}} '''''Quarantine'''''<br />{{vgrelease |JP|April 10, 2003|NA|January 13, 2004|PAL|December 10, 2004}} '''''frägment'''''<br />{{vgrelease|JP|November 23, 2005}}|genre=[[Action role-playing|ਐਕਸ਼ਨ ਰੋਲ-ਪਲੇਇੰਗ]]|modes=[[Single-player|ਇੱਕਲਾ-ਖਿਡਾਰੀ]]}} '''.ਹੈਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''''.hack'''''; <span class="IPA nopopups noexcerpt">/<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="'d' in 'dye'">d</span><span title="/ɒ/: 'o' in 'body'">ɒ</span><span title="'t' in 'tie'">t</span></span> <span style="border-bottom:1px dotted"><span title="'h' in 'hi'">h</span><span title="/æ/: 'a' in 'bad'">æ</span><span title="'k' in 'kind'">k</span></span>/</span>{{IPAc-en|d|ɒ|t|_|h|æ|k|}}) CyberConnect2 ਦੁਆਰਾ [[ਪਲੇਅਸਟੇਸ਼ਨ 4|ਪਲੇਅਸਟੇਸ਼ਨ]] 2 ਕਨਸੋਲ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਸਿੰਗਲ ਪਲੇਅਰ ਐਕਸ਼ਨ ਭੂਮਿਕਾ-ਨਿਭਾਉਣੀ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਡਈ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਚਾਰ ਗੇਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ. .ਹੈਕ //ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ, .ਹੈਕ //ਮੁਟੈਸ਼ਨ, .ਹੈਕ // ਆਉਟਬ੍ਰੇਕ, ਅਤੇ .ਹੈਕ // ਕੁਆਰੰਟੀਨ, ਇੱਕ "ਇੱਕ ਖੇਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੇਡ"; ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਵੱਡੀਆਂ ਮਲਟੀਪਲੇਅਰ ਆਨਲਾਈਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਖੇਡ (ਐਮ ਐਮੋਰਪਜੀ) ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਲੇਅਰ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈਟ ਨਾਲ ਕਨੈਕਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਗੇਮ ਇੱਕ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਫ੍ਰੈਂਚਾਈਜ਼ੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ .ਹੈਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਮੂਲ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨੀਮੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ''.ਹੈਕ //ਸਾਈਨ'' ਸੈੱਟ ਕਰੋ, ਇਹ ਗੇਮਜ਼ ਕਾਇਟ ਨਾਮਕ ਖਿਡਾਰੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਉਪਯੋਗਕਰਤਾ ਕੋਮਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਖੋਜ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਮਿਕਸ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੈਟਿੰਗ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਮੁਅੱਤਲ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਵੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਮਾਨ ਪਿਸਿੰਗ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫ੍ਰੈਂਚਾਈਜ਼ ਦੀ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੇ ਹਾਈਲਾਈਟ / ਫ੍ਰੈਗਮੈਂਟ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ- ਇੱਕ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਆਨ ਲਾਈਨ ਸਮਰੱਥਾ- ਅਤੇ .ਹੈਕ / ਜੀ.ਯੂ., ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮ ਟ੍ਰਾਈਲੋਜੀ।  == ਗੇਮਪਲੇ == .ਹੈਕ ਸਿਮੂਲੇਟਸ MMORPG ; ਖਿਡਾਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਗੀਦਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਖਿਡਾਰੀ ਇੱਕ ਤੀਜੀ-ਵਿਅਕਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਆਨ-ਸਕਰੀਨ ਪਲੇਅਰ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਕਾਇਟ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਹਿਲੇ-ਵਿਅਕਤੀ ਮੋਡ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਖਿਡਾਰੀ ਮੈਨੂਅਲੀ ਖੇਡ ਕੰਟਰੋਲਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਪਨਿਕ ਖੇਡ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਖਿਡਾਰੀ ਅਦਭੁਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ, ਅਤੇ "ਰੂਟ ਟਾਊਨਜ਼" ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੜਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਤੋਂ ਵੀ ਲੌਗ ਇਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਡੈਸਕਟੌਪ ਇੰਟਰਫੇਸ ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਨ-ਗੇਮ ਈ-ਮੇਲ, ਖ਼ਬਰਾਂ, ਸੁਨੇਹਾ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਡੈਸਕਟੌਪ ਅਤੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਸੰਗੀਤ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਵਿਕਲਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="IGNVol1pre">{{cite web|url=http://ps2.ign.com/articles/367/367010p1.html|title=.hack Infection Vol.1|author=Smith, David|date=2002-08-07|website=IGN|accessdate=2010-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080833/https://www.ign.com/articles/2002/08/07/hack-infection-vol1|archivedate=2018-12-26|dead-url=yes}}</ref> ਖਿਡਾਰੀ ਖੇਡ ਨੂੰ [[ਮੈਮਰੀ ਕਾਰਡ]] ਅਤੇ ਡੈਸਕੈਸਟ ਤੋਂ ਅਤੇ ਦ ਵਰਲਡ ਐਸੀ ਸੇਵੋ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਲੇਅਰ ਦੇ ਖੇਡ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਡਾਟਾ ਫਲੈਗ ਸੇਵ ਫਾਇਲ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਗੇਮ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="IGNVol2pre">{{cite web|url=http://ps2.ign.com/articles/390/390018p1.html|title=.hack//MUTATION (Part 2): First Impressions|author=Dunham, Jeremy|date=2003-03-19|website=IGN|accessdate=2010-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080820/https://www.ign.com/articles/2003/03/19/hackmutation-part-2-first-impressions|archivedate=2018-12-26|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਲੜੀ ਕਾਰਜ ਭੂਮਿਕਾ-ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀ ਅਸਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੇਜਨੂੰ ਕਾਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਜਿਕ ਚੁਣਨ, ਆਈਟਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖੇਡ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਉਦੋਂ ਵਿਰਾਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖਿਡਾਰੀ ਸਿੱਧੀ ਕਾਟ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਿਡਾਰੀ ਕੰਪਿਊਟਰ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ("ਹਮਲੇ", "ਪਹਿਲੀ ਸਹਾਇਤਾ", "ਮੈਜਿਕ", ਆਦਿ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿੱਧੇ ਕਮਾਂਡਾਂ ਜਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਜਿਕ ਪੋਰਟਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਲੇਅਰ ਦਾ ਅੱਖਰ ਪੋਰਟਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਤੰਗ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਤਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ "ਡਾਟਾ ਡਰੇਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੁਰਲੱਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="GSPre1">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/ps2/rpg/hackpart1infection/news.html?sid=2899191&mode=previews|title=.hack infection part 1 Preview|author=Torres, Ricardo|date=2002-12-03|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive|accessdate=2010-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080830/https://www.gamespot.com/articles/hack-infection-part-1-preview/1100-2899191/|archivedate=2018-12-26|dead-url=yes}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੌਸ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ "ਡੈਟਾ ਬੱਗਜ਼" ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਡਾਟਾ ਵਾਲੇ ਡੈਨਾਮਿਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾਟਾ ਡਰੇਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਡੇਟਾ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ  ਪਰ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਤੰਗ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਲਾਗ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਮੰਦੇ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਬਿਨਾਂ ਡਰੇਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਲਾਗ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=.hack//Infection North American instruction manual|publisher=Bandai Games|year=2002|page=14}}</ref> ਰੂਟ ਕੋਂਨਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਗੈਰ-ਲੜਾਈ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖਿਡਾਰੀ ਆਈਟਮ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਅਰਾਮ, ਸਾਜ਼-ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੂਜੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ, ਖਿਡਾਰੀ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਿਕ, ਸੂਰ - ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਗਰੁੰਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨਾਮਾਂ ਲਈ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੈਰੋਸ ਗੇਟ ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਨੀਲਾ ਪੋਰਟਲ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਸਬੇ ("ਸਰਵਰਾਂ" ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਾਸਵਰਡ ਸਿਸਟਮ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਾਸਵਰਡ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਲਾਟ-ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨੇ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ "ਗੇਟ ਹੈਕਿੰਗ" ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ "ਵਾਇਰਸ ਕੋਰ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਡਾਟਾ ਡਰੇਨ  == ਪਲਾਟ == === ਸੈਟਿੰਗ === .ਹੈਕ ਗੇਮਜ਼ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੁਸਾਰੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। "ਪਲੂਟੋ ਦੀ ਕਿੱਸ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ [[ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਾਇਰਸ]], ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਹੈ, ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Mutation|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-05-07|platform=PlayStation 2|quote='''News:''' The end of this year marks five years since "Pluto's Kiss," the network crisis that nearly destroyed the world.}}</ref> ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਔਨਲਾਈਨ ਗੇਮਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ [[ਐਮਐਮਓਆਰਜੀ]] ਨੂੰ ਵਰਲਡ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Infection|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-02-11|platform=PlayStation 2|quote='''News:''' BANDAI also announced that it will be compatible with the current key network OS, "ALTIMIT," and the device will also act as an internet terminal as well. According to company officials, CC Corporation's popular online game "The World" is slated to be one of the launch titles.}}</ref> ਇਹ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਲੱਖਣ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਨਲਾਈਨ ਗੇਮ ਹੈ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Infection|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-02-11|platform=PlayStation 2|quote='''NoNo:''' 'The World' has sold over 20 million copies worldwide!}}</ref><ref>{{cite video game|title=.hack//Infection|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-02-11|platform=PlayStation 2|quote='''News:''' ["The World"] is currently being submitted to the Guinness Book of World Records as the "Highest Selling Game in History."}}</ref> ਹਾਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੂਜ਼ਰ ਵਿਸ਼ਵ ਖੇਡਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੋਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Infection|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-02-11|platform=PlayStation 2|quote='''News:''' Two high school students in Kanazawa City of Ishikawa prefecture were found unconscious in their clubroom. One has regained consciousness at the hospital, but the other, Tomonari Kasumi, is still in a coma.}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਾਈਬਰ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Outbreak|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-09-03|platform=PlayStation 2|quote='''News:''' CC Corporation said in a press conference today that comas caused while playing the online game, "The World," were the result of hackers and not a flaw in "The World" itself.}}</ref> ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਹੈਰਲਡ ਹੋਅਰਵਿਕ ਹੈ; ਇਸਦਾ ਬੈਕਸਟਰੀ ਟਿਮਲਾਈਲਾਈਟ ਦੇ ਏਪੀਟੀਫੇ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਐਮਾ ਵਾਇਲੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਹੋਰੀਵਿਕ ਨੂੰ ਖੇਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਤੱਤ ਖੇਡ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਡਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite video|date=2004-01-14|title=.hack//Liminality Vol. 4|medium=DVD|publisher=Bandai|quote='''Easter egg:''' In the "Epitaph of Twilight," the one who will destroy the world is depicted as the Cursed Wave, or the Abominable Wave. / ... / In the game, a ripple-like shockwave is emitted by the Eight Phases of Morganna... Based on these events, Wiseman began to refer to the Eight Phases as the Cursed Wave.}}</ref> ਹੋਅਰਵਿਕ ਦੀ ਖੇਡ ਦਾ ਗੁਪਤ ਮਕਸਦ ਆਖਰੀ ਨਕਲੀ ਖੁਫੀਆ (ਏ.ਆਈ.) ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।<ref>{{cite video|date=2004-01-14|title=.hack//Liminality Vol. 4|medium=DVD|publisher=Bandai|quote='''Easter egg:''' Harald wanted to create the Ultimate AI, but could not find a company that would sponsor his project. He eventually decided to create Morganna, a self-evolving limited AI disguised as a game system that would learn and grow, eventually giving birth to the ultimate AI.}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਲਈ, ਹੋਅਰਵਿਕ ਨੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪਾਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਐੱਮ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰੋੜਾਂ ਗੇਮ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਹਾਰਕ ਡੇਟਾ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਐਕਸਟਰੈਕਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਅਰਵਿਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੌਜੂਦਾ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਡ ਦੇ ਇਹ ਭਾਗ ਬਲੈਕ ਬਾਕਸ ਬਣ ਗਏ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਖੇਡ ਦੇ ਸਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਨ।<ref>{{cite video|date=2004-01-14|title=.hack//Liminality Vol. 4|medium=DVD|publisher=Bandai|quote='''Easter egg:''' Black boxes, mysterious portions of the program that function autonomously, have baffled CC Corp. developers.}}</ref> === ਪਾਤਰ === .ਹੈਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਾਇਕ ਕਾਇਟ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਖਿਡਾਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੋਸਤ ਓਰਕਾ ਰਹੱਸਮਈ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਇਟ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਕਰੀਬ 20 ਹੋਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਾਟ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਬਲੈਕਰੋਸ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਿਕਰਮੀ ਹੈ; ਬਾਲਮੰਗ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਜੋ ਉਹ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਇਸਮੈਨ, ਇੱਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਲਾਲ ਜੋ ਪਤੰਗ ਦੀ ਟੀਮ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਨੀਤੀਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਇਕ ਹੇਲਬਾ, ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ [[ਹੈਕਰ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਲਓਸ ਨੇ ਕਾਟਾ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਾਇਟ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। === ਕਹਾਣੀ === .ਹੈਕ // ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਕਾਇਟ ਦੇ ਦੋਸਤ ਔਰਕਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਖੇਡਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿਚ ਉਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਚਿੱਟੇ ਆਉਰਾ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਊਮਨੋਇਡ ਰਾਖਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਉਰਾ ਨੇ ਔਰਕਾ ਨੂੰ "ਟਵਿਲੇਟ ਦੀ ਕਿਤਾਬ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਆਈਟਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰੰਤੂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਰਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰੈਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਤੰਗ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਯਾਸੂਹੀਕੋ, ਓਰਕਾ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ, ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਲੱਭਣ ਲਈ ਹੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Infection|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-02-11|platform=PlayStation 2|quote='''Kite:''' The next day, I found out that Yasuhiko had been hospitalized.}}</ref> ਪਤੰਗ ਨੂੰ ਬਲੈਕਰੋਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਲਮੰਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿਡਾਰੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਖਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡੈਟਾ ਬੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="data bug">{{cite video game|title=.hack//Infection|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-02-11|platform=PlayStation 2|quote='''Balmung:''' It's a bug from a computer virus. The virus is rewriting the data. It has a HP that is – infinite.}}</ref> ਟਵਿਲੇਟ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਤੰਗ ਦੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲਾਕਾਰ ਬਰੇਸਲੇਟ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੌਹਡਮੈਨ ਦੇ ਕੋਡ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਡੈਟਾ ਡਰੇਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਲਮੰਗ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਲਮੰਗ ਨੇ ਪਤੰਗ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਇਰਸ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਲਾਗ ਨੂੰ ਖੇਡ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਤੇ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Infection|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-02-11|platform=PlayStation 2|quote='''Balmung:''' That skill... You are the same as the virus.}}</ref> ਕਾਟ ਅਤੇ ਬਲੈਕਰੋਜ਼ ਕੋਮਾ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਕਈ ਲੀਡਾਂ ਦੀ ਛਾਣਬੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਤੰਗ ਅਤੇ ਬਲੈਕਰੋਸ ਸਕੈਥ ਨੂੰ ਟਰੈਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੇ ਓਰਾਕਾ ਨੂੰ ਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਸਫੈਥ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਊਬਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਬਚਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Mutation|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-05-07|platform=PlayStation 2|quote='''Helba:''' With the help of the bracelet, [Kite] and his party succeeded in destroying Skeith.}}</ref> .ਹੈਕ //ਮੁਟੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਾਇਟ ਅਤੇ ਬਲੈਕਰੋਜ਼ ਐਨਕੌਨਮੈਂਟ ਸਿਸਟਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਲਓਸ, ਜੋ ਇੱਕ ਕਥਾ ਦੇ ਬਰੇਸਲੈੱਟ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈਕ ਲਈ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Mutation|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-05-07|platform=PlayStation 2|quote='''Lios:''' [Installation of an illegal effect] requires that you delete your character.}}</ref> ਉਹ ਕਾਈਟ ਦੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਇਟ ਦੇ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਟਾਈਟਲਾਈਟ ਦੁਆਰਾ ਐਨਕ੍ਰਿਪਟ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਲਾਬਾ ਦਖਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਤੰਗ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਲਓਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Mutation|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-05-07|platform=PlayStation 2|quote='''Helba:''' Silencing is not the only means of control. Why don't you observe them for a little while longer?}}</ref> ਲਓਸ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨੀਸ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਸਕੈਥ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨੀਸ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ 'ਤੇ, ਪਤੰਗ ਆਰਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਈ ਮੇਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਏਆਈ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਕਿਊਬਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Mutation|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-05-07|platform=PlayStation 2|quote='''Helba:''' You defeated Cubia. I'm impressed.}}</ref> ਲੱਦਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਖੇਪ, ਉਹ ਵਾਇਸਮੈਨ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਤੰਗ ਦੇ ਬਰੇਸਲੇਟ ਦੁਆਰਾ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਕੈਥ ਅਤੇ ਇਨਸ, "ਕਵਰਡ ਵੇਵ" ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਇੱਕ ਟਕਰਾਓਮ ਦੇ ਐਪੀਟੀਫਾ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਵਾਇਸਮੈਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੈੱਟ ਸਲੱਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ ਹੈਕਰ ਲਈ ਫਿਰਦੌਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਏ ਆਈ ਦੇ ਭਟਕਣ, ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਮੈਗੁਸ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਵੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੂਟ ਟਾਊਨ ਨੂੰ ਪਰਤਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਾਇਰਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਸਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Outbreak|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-09-03|platform=PlayStation 2|quote='''Helba:''' [Kite] and his party defeated Skeith, Innis, and Magus. Yet, in spite of their triumph, the situation only worsens.}}</ref><ref>{{cite video game|title=.hack//Quarantine|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2004-01-14|platform=PlayStation 2|quote='''Helba:''' Casualties are no longer contained in the game and the damages extend to the real world.}}</ref> .ਹੈਕ// ਆਉਟਬ੍ਰੇਕ ਵਿੱਚ ਬਾਲਮੰਗ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਕਾਇਟ ਦੇ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Outbreak|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-09-03|platform=PlayStation 2|quote='''Kite:''' But... it's really not something I can accomplish alone. Could you lend me a hand? / '''Balmung:''' You're... Of course!}}</ref> ਬਲੈਕਰੋਜ਼ ਕਾਇਟ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਓਰਕਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਜ਼ਰੀਏ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="kazu">{{cite video game|title=.hack//Outbreak|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-09-03|platform=PlayStation 2|quote='''BlackRose:''' Do you want to know something? My brother fell unconscious here.}}</ref> ਵਾਇਸਮੈਨ ਨੇ ਹੈਲਬਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਸਰਾਪ ਕੀਤੀ ਵੇਵ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਵੇਵ ਮੌਨਸਟਰ ਫਿੱਡਚੇਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਅਸਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਪਾਕ ਕਾਰਨ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Outbreak|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-09-03|platform=PlayStation 2|quote='''Kite:''' The virus refused to remain in "The World" and began flooding our territory – the real world.}}</ref> ਆਉਰਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਕਾਇਟ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਊਬਿਆ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਖੁਲਾਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ ਲਿਓਸ, ਕਿਊਬੀਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਿੰਗਲਾ, ਹੈਲਬਾ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੈ।<ref name="lios">{{cite video game|title=.hack//Outbreak|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-09-03|platform=PlayStation 2|quote='''Lios:''' I'll keep my promise. I will help you.}}</ref> ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿੱਚ, ਟੀਮ ਨੇ ਗੋਰਰੇ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੇਵ ਅਦਭੁਤ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite video game|title=.hack//Outbreak|developer=CyberConnect2|publisher=Bandai|date=2003-09-03|platform=PlayStation 2|quote='''Lios:''' All appears to have gone well. An investigation will still be needed, but... I guess you've succeeded for now.}}</ref> ''.ਹੈਕ//ਕੁਆਰੰਟੀਨ''  ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਸਰਵਰ ਵਧਦੀ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੈਲਬਾ ਇਸ ਨੂੰ ਨੈਟ ਸਲੱਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇ ਤਲ ਤੇ, ਪਤੰਗ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਮਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਮੀਆ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਰਾਪ ਵੇਵ ਰਾਖਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਛਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਬੇਸਬਰੇ ਨਾਲ ਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਬਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਇਟ ਦੀ ਟੀਮ ਆਪਣੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹਮਲੇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਓਰਕਾ ਇੱਕ ਸਫਲਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਾਰਵੋਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਗਲਾ ਵੇਵ ਅਦਭੁਤ ਪਤੰਗ ਆਪਣੀ ਹੀ ਏਰਿਆ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਅ ਰਹੇ ਹਰਲਡ ਹਅਰਵਿਕ ਦੀ ਸਲਾਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਉਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਊਬਿਆ ਪਤੰਗ ਦਾ ਟਾਈਟਲਾਈਟ ਬਰੇਸਲੇਟ ਦਾ "ਸ਼ੈਡੋ" ਹੈ। ਕਿਊਬਿਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਏ.ਆਈ. ਹਾਰਾਲਡ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਕਾਇਟ ਆਉਰਾ ਆਰਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਲ ਬਲੈਕਰੋਸ ਬਰੈਸਲੇਟ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਊਬਿਆ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰੇਸਲੇਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਫਾਈਨਲ ਵੇਵ ਮੈਂਬਰ, ਕੋਰਬੇਨੀਕ, ਨੈਟ ਸਲੱਮ ਰੂਟ ਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਮਾ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਕਾਟ ਕੋਰਬੇਨਿਕ ਦਾ ਰੁਕਾਵਟ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਆਉਰਾ ਨੇ ਲੜਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ, ਨੈਟਵਰਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੋਮਾ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} gi4tycqpvmv9gs4tklt04rffs089kuu 0 106193 851186 813602 2026-11-03T07:37:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851186 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਫ਼ਰਾਂਸੇ ਪਰੇਸੇਰਨ | image = Prešern-Goldenstein.jpg | caption = 1850 ਦਾ ਫ਼ਰਾਂਸੇ ਪਰੇਸੇਰਨ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ<br/>ਕ੍ਰਿਤ: ਜਰਮਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਫਰੰਜ਼ ਗੋਲਡਨਸਟਾਈਨ{{efn-lr|The portrait was the first depiction of the poet and the only one created from the memory of his actual appearance.<ref name="DEDI63">{{cite encyclopedia |url=http://www.dedi.si/dediscina/63-zbirka-portretov-franceta-preserna |title=Zbirka portretov Franceta Prešerna |trans-title=The Collection of Depictions of France Prešeren |encyclopedia=Enciklopedija naravne in kulturne dediščine na Slovenskem – DEDI [Encyclopedia of Natural and Cultural Heritage in Slovenia] |first1=Urška |last1=Šavc |editor1-first=Mateja |editor1-last=Šmid Hribar |editor2-first=Gregor |editor2-last=Golež |editor3-first=Dan |editor3-last=Podjed |editor4-first=Drago |editor4-last=Kladnik |editor5-first=Bojan |editor5-last=Erhartič |editor6-first=Primož |editor6-last=Pavlin |editor7-first=Jerele |editor7-last=Ines |accessdate=31 January 2013 |language=Slovenian |archive-url=https://web.archive.org/web/20121222100221/http://www.dedi.si/dediscina/63-zbirka-portretov-franceta-preserna |archive-date=22 ਦਸੰਬਰ 2012 |url-status=dead}}</ref> After 1900, this depiction served as the pattern for later depictions although its veracity has been doubted.<ref name="DEDI63"/><ref>{{cite web |url=http://www.damirglobocnik.com/books.html |first=Damir |last=Globočnik |title=Prešeren in likovna umetnost |language=Slovenian |trans-title=Prešeren and the Visual Arts |accessdate=31 January 2013}}</ref>}} | birth_date = {{birth date|df=yes|1800|12|3}} | birth_place = [[ਵਰਬਾ (ਸਲੋਵੇਨੀਆ)|ਵਰਬਾ]], [[ਕਾਨੀਓਲਾਲਾ|ਕਾਰਨੀਓਲਾ]], [[ਹਾਬਸਬਰਗ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]] (ਹੁਣ [[ਸਲੋਵੇਨੀਆ]]) | death_date = {{death date and age|df=yes|1849|2|8|1800|12|3}} | death_place = [[ਕ੍ਰਾਂਜ਼]],[[ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ]] (ਹੁਣ ਸਲੋਵੇਨੀਆ) | occupation = ਕਵੀ, ਵਕੀਲ | nationality = ਕਾਰਨੋਲੀਓਨ, [[ਸਲੋਵੀਨ ਲੋਕ]] | genre = | movement = [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ]] | notableworks = ''The Baptism on the Savica''<br />''O Vrba''<br />''Sonnets of Misfortune''<br />''A Wreath of Sonnets''<br />''Zdravljica'' | language = ਸਲੋਵੀਨ; ਕੁਝ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ।<br/>The ''Poezije'' collection was translated into French.<ref name="sloveniatimes.com">[http://www.sloveniatimes.com/preseren-s-poems-published-in-bilingual-edition Prešeren's Poems Published in Bilingual Edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181111133902/http://www.sloveniatimes.com/preseren-s-poems-published-in-bilingual-edition |date=2018-11-11 }}, Slovenia Times, 15 August 2013</ref> Individual poems were translated to English, German, Italian, Spanish, Hungarian, Czech, Slovak, Polish, Russian, Ukrainian, Belorussian, Bengali, <br/>as well as to all the languages of former Yugoslavia.<ref name="SloBookAgency"/> | influences = [[ਪੈਟਰਾਰਕ]], [[ਗੋਇਟੇ]], [[ਸ਼ਿਲਰ]], [[ਐਡਮ ਮਿਕੀਵਿਜ]], [[ਡੋਲਿਸ ਸਟਿਲ ਨੋਵੋ]], [[ਵਰਜਿਲ]], [[ਵੈਲਿਨੀਨ ਵੋਡਨੀਕ]], ਭਰਾ [[ਅਗਸਤ ਵਿਲਹੈਲਮ ਸ਼ਲੇਗਲ|ਅਗਸਤ]] ਅਤੇ [[ਕਾਰਲ ਵਿਲਹੈਲਮ ਫਰੀਡ੍ਰਿਕ ਸ਼ਲੇਗਲ|ਫ੍ਰਿਡਰਿਕ ਸ਼ਲੇਗਲ]], [[ਲੁਈਸ ਡੇ ਕੈਮੋਜ਼]] | influenced = [[ਜੋਸੀਪੀਨਾ ਤੁਰਨੋਗਰਾਜਸਕ ]], [[ਯੋਸੀਪ ਸਟ੍ਰਟਰਾਰ]], [[ਸਿਮੋਨ ਜੇਨਕੋ]], [[ਸਾਈਮਨ ਗ੍ਰੇਗੋਰਿਕ]], [[ਐਂਟੋਨ ਏਸਕੇਰਸ]], [[ਇਵਾਨ ਕੈਂਕਰ]], [[ਡਰੇਗੋਟਿਨ ਕੈਟ]], [[ਜੋਸੀਪ ਮਰਨ]], [[ਓਟਨ ਜ਼ਾਪਾਨਸੀਕ]], [[ਅਲੋਜਜ਼ ਗ੍ਰੈਡਿਨਿਕ]], [[ਐਡਵਰਡ ਕੋਕਬੇਕ]], [[ਫਰਾਂਸ ਬਾਲਨਤੀ]], [[ਡੋਮਿਕ ਸਮੋਲ]] | website = }} '''ਫ਼ਰਾਂਸੇ ਪਰੇਸੇਰਨ'''{{efn-lr|In his home village he was also known as '''Ribčev France'''.}} ({{IPA-sl|fɾanˈtsɛ pɾɛˈʃeːɾən|pron|Sl-France Prešeren.oga}}[[File:Loudspeaker.svg|link=File:Sl-France_Prešeren.oga|11x11px]]{{IPA-sl|fɾanˈtsɛ pɾɛˈʃeːɾən|pron|Sl-France Prešeren.oga}}) (2 ਜਾਂ 3 ਦਸੰਬਰ 1800{{efn-lr|Although his birth date has been mostly presumed to be 3 December, in 2002 a detailed family tree of the poet's family, published by the ''Slovene Genealogical Society'', put the date of his birth on 2 December, whereas 3 December has been identified by them as the date of his [[baptism]].<ref>{{cite news |first=Mirko |last=Kunčič |newspaper=Slovenske novice [Slovene News] |date=30 December 2002 Genealogy Society}}</ref>}} – 8 ਫਰਵਰੀ 1849) ਇੱਕ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ<ref>{{Cite news|url=http://isllv.zrc-sazu.si/sites/default/files/Juvan_Cop_ref1.pdf|title=Čop in Prešeren ali transfer svetovne književnosti na Kranjsko|last=Juvan|first=Marko|date=5 May 2011|year=2001|location=Ljubljana|language=Slovenian|trans-title=Čop and Prešeren or the Transfer of the World Literature to Carniola|id={{COBISS|ID=32619309}}}}</ref> ਸਲੋਵਨ ਕਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਸੇ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਰਅਸਲ ਸਾਰੇ ਸਲੋਵੇਨ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਲੋਵਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਉੱਚ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦੀਆਂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪਹਿਲਾ ਸਲੋਵਨ ਬੈਲਡ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸਲੋਵੇਨ ਮਹਾਂਕਾਵਿ। ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਲੋਵੇਨ ਲਿਟਰੇਰੀ ਕੈਨਨ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਨਾਮ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="Božič_Zoran">Božič, Zoran (2011).[http://www.jezikinslovstvo.com/pdf.php?part=2011%7C5-6%7C3%E2%80%9326 Dejavniki literarne kanonizacije v srednješolskih berilih – na primeru Prešerna (Factors of literary canonisation in high school reading materials – the case of Prešeren)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513064304/http://www.jezikinslovstvo.com/pdf.php?part=2011%7C5-6%7C3%E2%80%9326 |date=2021-05-13 }}, ''Jezik in slovstvo'', vol.56, 5–6, pp. 3–26 {{COBISS|ID=50591842}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਖ਼ੁਸ਼ ਪਿਆਰ ਦੇ ਮੋਟਿਫ਼ ਇੱਕ ਦੁਖੀ, ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਾਤਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਕੀਤ੍ਵ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਲੋਵੇਨ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਰੇਸੇਰਨ ਦੇ ਮੋਟਿਫ਼ਾਂਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, "ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਿਸਮਤ", ਨੂੰ ਸਲੋਵੇਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਥ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਪਰੇਸੇਰਨ ਨੂੰ ਸਲੋਵੇਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। {{#tag:ref|Translator and a Slovene writer who writes in English, Erica Johnson Debeljak, has been quoted<ref>Šinkovec, Ana: [http://www.sloveniatimes.com/a-man-who-turned-literacy-into-art A Man Who Turned Literacy into Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225065632/http://www.sloveniatimes.com/a-man-who-turned-literacy-into-art |date=2015-12-25 }}, Slovenia Times, 6 February 2009</ref> comparing the status of Prešeren in Slovene culture to an entity as ubiquitous as air, describing in her essay "Prešeren's air" how he is frequently referenced to as simply "the poet", the identity of whom is obvious to all but to the yet uninitiated into the Slovene culture.<ref>Johnson Debeljak, Erica: [http://www.preseren.net/slo/5-4_mnenja/5-4_erica_johnson.asp Prešernov zrak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004235102/http://www.preseren.net/slo/5-4_mnenja/5-4_erica_johnson.asp |date=2013-10-04 }}, preseren.net, a portal dedicated to Prešeren</ref>|group=Note}} ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪਰੇਸੇਰਨ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੁਵਲੀਜਾਨਾ ਦੀ ਸੂਬਾਈ ਬੁਰਜ਼ਵਾਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਠੁਕਰਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖਦਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸਨੇ  ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ [[ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ|ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਲੈਣ]] ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਲਈ, ਪੀੜਤ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਜੁਲੀਜਾ ਪ੍ਰਾਇਮਿਕ ਨਾਲ ਨਾਕਾਮ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। <ref name="Merhar1901">{{Cite news|url=http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-U1U8IE6H/|title=France Prešeren|last=Merhar|first=Ivan|work=Slovenka|publisher=Konzorcij Edinosti|year=1901|issue=1|volume=5|page=9|id={{COBISS|ID=34874369}}|access-date=2018-05-01|archive-date=2015-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225055201/http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-U1U8IE6H/|url-status=dead}}</ref>  ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਸਲੋਵੀਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-G01ZF8W4/?&language=eng|title=Angleški slavist o Prešernovih nemških pesmih|last=Rozka|first=Štefan|publisher=Slavistično društvo Slovenije [Slavic Society of Slovenia]|year=1974|issue=8|volume=19|pages=324–325|language=Slovenian|trans-title=The English Slavist about Prešeren's German Poems|id={{COBISS|ID=16317485}}|access-date=2018-05-01|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314022133/http://dlib.si/details/urn:nbn:si:doc-g01zf8w4?&language=eng|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਕਾਰਨੀਓਲਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰਨੀਓਲਨ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਸਲੋਵੇਨ ਪਛਾਣ ਆਪਣਾ ਲਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dlib.si/preview/URN:NBN:SI:doc-HEZRKVNX/b807c612-d46c-4bfb-814f-c18df5604ff6|title=Prešeren in Slovanstvo: Z dostavkom uredništva = A. Aškerc|last=Perušek|first=Rajko|work=Ljubljanski zvon|publisher=Tiskovna zadruga|year=1901|issue=1|volume=21|page=64|issn=1408-5909|id={{COBISS|ID=30001665}}|access-date=2018-05-01|archive-date=2013-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111232135/http://www.dlib.si/preview/URN:NBN:SI:doc-HEZRKVNX/b807c612-d46c-4bfb-814f-c18df5604ff6|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ, ਜਰਮਨ, ਇਤਾਲਵੀ, ਸਪੈਨਿਸ਼, ਹੰਗਰੀ, ਸਲੋਵਾਕ, ਪੋਲਿਸ਼, ਰੂਸੀ, ਯੂਕਰੇਨੀ, ਬੇਲਾਰੂਸੀ, ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਬਕਾ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮੁਚੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। .<ref name="SloBookAgency">[http://jakrs.si/baza_prevodov/?no_cache=1&tx_jakprevodi_pi1%5BsearchAvtor%5D=231&cHash=511456e51f2e4422998fba2fb7459d4a Database of translations – Prešeren] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005010206/http://jakrs.si/baza_prevodov/?no_cache=1&tx_jakprevodi_pi1%5BsearchAvtor%5D=231&cHash=511456e51f2e4422998fba2fb7459d4a|date=5 October 2013}}, Slovene Book Agency, 2013</ref> == ਸੂਚਨਾ == {{reflist|group=Note}}{{notelist-lr}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵੀ]] nrcrru3g2d5wsgglo2um90tz1an62me 0 110481 851205 808452 2026-11-03T09:01:29Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851205 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅਨੁਪ੍ਰੀਯਾ ਗੋਏਨਕਾ|image=Anupriya Goenka at the screening of Criminal Justice.jpg|caption= |native_name_lang=hn|birth_date={{birth date and age|1987|05|29|df=yes}}|birth_place=[[Kanpur|ਕਾਨਪੁਰ]], [[Uttar Pradesh|ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ]], ਇੰਡੀਆ|nationality=ਭਾਰਤੀ|education=[[Shaheed Bhagat Singh College|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ]]|occupation=* ਅਦਾਕਾਰਾ * ਮਾਡਲ|years active=2013–ਹੁਣ|yearsactive=2013–present}} '''ਅਨੁਪ੍ਰੀਯਾ ਗੋਏਨਕਾ''' (ਜਨਮ 29 ਮਈ 1987)<ref>{{Cite web|url=http://circleofbollywood.in/2017/12/check-out-the-stylish-pictures-of-tiger-zinda-hai-actor-anupriya-goenka/|title=Check Out The Stylish Pictures Of Tiger Zinda Hai Actor Anupriya Goenka ! {{!}} CircleOfBollywood|last=Yadav|first=Khushi|website=circleofbollywood.in|access-date=8 January 2018|archive-date=9 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109063840/http://circleofbollywood.in/2017/12/check-out-the-stylish-pictures-of-tiger-zinda-hai-actor-anupriya-goenka/|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109063840/http://circleofbollywood.in/2017/12/check-out-the-stylish-pictures-of-tiger-zinda-hai-actor-anupriya-goenka/ |date=9 ਜਨਵਰੀ 2018 }}</ref>  ਇੱੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.india.com/showbiz/padmavati-trivia-anupriya-goenka-in-shahid-kapoor-deepika-padukones-ghoomar-played-a-lesbain-in-a-viral-ad-2571248/amp/|title=Did You Know: This Actress In Padmavati Song Ghoomar Has Played A Lesbain In A Viral Ad|last=Sharma|first=Smrity|date=27 October 2017|publisher=india.com|access-date=30 May 2018}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2013 ਵਿੱੱਚ ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਨਿਰਮਾਣ|ਭਾਰਤ-ਨਿਰਮਾਣ]] ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾ ਬ੍ਰੈਡ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੈਸਬੀਅਨ ਐਡ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੋਹਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/anupriya-goenka-upa-bharat-nirman-ad-campaign/1/310805.html|title=Anupriya Goenka now better known as Priya, thanks to being the face of UPAs Bharat Nirman ad campaign|last=Singh|first=Suhani|date=20 September 2013|work=India Today|access-date=8 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.india.com/showbiz/padmavati-trivia-anupriya-goenka-in-shahid-kapoor-deepika-padukones-ghoomar-played-a-lesbain-in-a-viral-ad-2571248/|title=Padmavati Trivia: Anupriya Goenka In Shahid Kapoor, Deepika Padukone’s Ghoomar Played A Lesbain In A Viral Ad|last=Sharma|first=Smrity|date=27 October 2017|work=India.com|access-date=8 January 2018|language=en}}</ref> ਗੋਏਨਕਾ ਨੇ 2013 ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਪੋਟੂਗਾਦੂ,<ref>{{Cite web|url=https://www.inuth.com/entertainment/bollywood/padmavati-all-you-need-to-know-about-anupriya-goenka-whom-we-see-for-a-second-in-ghoomar-song/|title=Padmavati: All you need to know about Anupriya Goenka, the other queen in Ghoomar|last=Mishra|first=Shivani|date=30 October 2017|website=InUth|access-date=8 January 2018|archive-date=8 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108175242/https://www.inuth.com/entertainment/bollywood/padmavati-all-you-need-to-know-about-anupriya-goenka-whom-we-see-for-a-second-in-ghoomar-song/|url-status=dead}}</ref> ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਕ੍ਰੀਨ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ,  ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2013 ਦੀ ਸ਼ੌਰਟ ਫਿਲਮ 'ਵਰਥ ਦ ਕਿਸ' ਵਿੱੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱੱਚ ਕਾਮੇਡੀ-ਡਰਾਮਾ [[ਬੌਬੀ ਜਸੂਸ]] (2013), ਨਾਟਕ [[ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ]] (2014), ਐਕਸ਼ਨ ਕਾਮੇਡੀ [[ਡੀਸ਼ੂਮ]] (2016) ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ-ਨਾਟਕ [[ਡੈਡੀ]] (2017) ਵਿੱੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ [[ਟਾਈਗਰ ਜਿੰਦਾ ਹੈ]] (2017) ਅਤੇ [[ਨਾਗਮਤੀ]] ਵਜੋਂ [[ਪਦਮਾਵਤੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਦਮਾਵਤ]] (2018) ਵਿੱੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਡੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੈਕਰਡ ਗੇਮਜ਼, ਅਭੈ, ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਜਸਟਿਸ, ਅਸੁਰ: ਵੈਲਕਮ ਟੂ ਯੂਅਰ ਡਾਰਕ ਸਾਈਡ, ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਜਸਟਿਸ: ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸਫਲ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਨੁਪ੍ਰੀਯਾ ਗੋਏਨਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਮਈ 1987 ਨੂੰ [[ਕਾਨਪੁਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]<ref name="Bhatnagar">{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/271217/forget-kat-meet-another-tigress-anupriya-goenka-from-tzh.html|title=Forget Kat, meet another tigress Anupriya Goenka from TZH|last=Bhatnagar|first=Rohit|date=27 December 2017|work=The Deccan Chronicle|access-date=8 January 2018|language=en}}</ref> ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਰਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੋਏਨਕਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾ ਗੋਏਨਕਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/revealed-rani-deepika-padukones-ghoomar-song-shahid-kapoors-first-wife-padmavati-747337|title=REVEALED: The Rani in Deepika Padukone's Ghoomar song is Shahid Kapoor's first wife in Padmavati|last=Mehta|first=Ankita|date=28 October 2017|work=International Business Times, India Edition|access-date=12 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112132152/http://www.ibtimes.co.in/revealed-rani-deepika-padukones-ghoomar-song-shahid-kapoors-first-wife-padmavati-747337|archive-date=12 November 2017|dead-url=no|language=en}}</ref> ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਸਾਕੇਤ, [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਗਿਆਨ ਭਾਰਤੀ ਸਕੂਲ]] ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ]], [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚੂਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/bollywood/padmavati-this-actress-essays-the-role-of-shahid-kapoor-s-first-wife-2052813.html|title=Padmavati: This actress essays the role of Shahid Kapoor’s first wife|work=Zee News|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107032734/http://zeenews.india.com/bollywood/padmavati-this-actress-essays-the-role-of-shahid-kapoor-s-first-wife-2052813.html|archive-date=7 November 2017|dead-url=no|language=en}}</ref> ਗੋਏਨਕਾ ਨੇ ਸਕੂਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੀ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਨਿਰਯਾਤ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕੈਰੀਅਰ ਲਈ ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।"<ref name="Himanshi">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Bharat-Nirman-ad-catapults-Delhi-girl-to-household-fame/articleshow/22588537.cms|title=Bharat Nirman ad catapults Delhi girl to household fame - Times of India|last=Dhaman|first=Himanshi|date=14 September 2013|work=The Times of India|access-date=8 January 2018}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਗੋਏਨਕਾ 2008 ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.vogue.in/content/meet-the-myntra-girls-everyones-talking-about/#s-cust0|title=Meet the Myntra girls everyone’s talking about|last=Ved|first=Sonal|date=12 June 2015|website=VOGUE India|access-date=8 January 2018}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੋਏਨਕਾ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿਚਾਲੇ ਉਹ ਫਸ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਰਤ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਗਿਆਪਨ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਂਡ ਮੰਤਰਾ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲੇਸਬੀਕ ਕਿਰਦਾਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/fashion-and-trends/india-s-first-ad-with-lesbian-pair-treats-them-as-normal-says-actor/story-egKsa2kTmaeL3vYOkUfdSP.html|title=India's first ad with lesbian pair treats them as 'normal', says actor|last=Acharya|first=Anindita|date=11 June 2015|work=The Hindustan Times|access-date=8 January 2018|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/amp/entertainment/bollywood/271217/forget-kat-meet-another-tigress-anupriya-goenka-from-tzh.html|title=Forget Kat, meet another tigress Anupriya Goenka from TZH|date=27 December 2017|website=Deccan Chronicle|access-date=27 ਅਗਸਤ 2018|archive-date=1 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101092935/http://www.deccanchronicle.com/amp/entertainment/bollywood/271217/forget-kat-meet-another-tigress-anupriya-goenka-from-tzh.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ 2017 ਦੇ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ [[ਟਾਈਗਰ ਜਿੰਦਾ ਹੈ]] ਵਿੱਚ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/tiger-zinda-hai-actor-anupriya-goenka-nurse-padmavati-see-photos-5002601/lite/|title=Tiger Zinda Hai actor Anupriya Goenka: Salman Khan has a divine personality|date=29 December 2017|website=The Indian Express}}</ref> ਉਸਨੇ 2018 ਦੀ [[ਪਦਮਾਵਤੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਦਮਾਵਤੀ]] ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਨਾਗਮਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.freepressjournal.in/entertainment/padmavati-meet-anupriya-goenka-first-wife-of-maharawal-ratan-singh-shahid-kapoor/1160812|title=Padmavati: Meet Anupriya Goenka, first wife of Maharawal Ratan Singh|date=28 October 2017|website=Freepress Journal}}</ref> == ਮੀਡੀਆ == ਗੋਇਨਕਾ ਨੂੰ 2020 ਵਿੱਚ 'ਦ ਟਾਈਮਜ਼' ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 8 ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=The Times Most Desirable Women of 2020|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/the-times-most-desirable-woman-of-2020-rhea-chakraborty-living-through-a-trial-by-fire-gracefully/articleshow/83312150.cms|access-date=2021-08-07|website=The Times of India|language=en}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+ਕੁੰਜੀ | style="background:#FFFFCC;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |ਉਹ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਅਜੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0px; margin-bottom: 57px;" ! scope="col" |ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" |ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" |ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ! class="unsortable" scope="col" |ਨੋਟਸ ! class="unsortable" scope="col" |{{Abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- ! scope="row" |''ਵਰਥ ਦ ਕਿਸ'' | rowspan="2" |2013 |ਗਨੇਸ਼ ਜਗਦੀਸ਼ਨ |[[ਹਿੰਦੀ]] ਲਘੂ |- ! scope="row" |''ਪੋਟੂਗਾਦੁ'' |ਮੈਰੀ |ਪਵਨ ਵਡੇਯਾਰ |ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ |- ! scope="row" |''ਬੋਬੀ ਜਾਸੂਸ'' | rowspan="2" |2014 |ਆਫਰੀਨ |ਸਮਰ ਸ਼ੈਖ |ਹਿੰਦੀ |- ! scope="row" |''ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ'' |ਸੰਧਿਆ |ਮਾਹੀ ਵੀ ਰਾਘਵ |ਤੇਲਗੂ |- ! scope="row" |''ਡੀਸ਼ੂਮ'' |2016 |ਅਲੀਸ਼ਕਾ |ਰੋਹਿਤ ਧਵਨ |ਹਿੰਦੀ |- ! scope="row" |''[[ਵੇਖ ਬਰਾਤਾਂ ਚੱਲੀਆਂ]]'' | rowspan="3" |2017 |ਸਰੋਜ (ਖ਼ਾਸ ਦਿੱਖ) |ਕਸ਼ਿਤਜ਼ ਚੌਧਰੀ |ਪੰਜਾਬੀ, ਹਰਿਆਣਵੀ |- ! scope="row" |''ਡੈਡੀ'' |ਹਿਲਦਾ |ਅਸੀਮ ਅਲੁਵਾਲੀਆਂ | rowspan="4" |ਹਿੰਦੀ |- ! scope="row" |''ਟਾਈਗਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ'' |ਪੂਰਨਾ |ਅਲੀ ਅਬਾਸ ਜ਼ਫਰ |- ! scope="row" |''[[ਪਦਮਾਵਤੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਦਮਾਵਤੀ]]'' | rowspan="2" |2018 |[[ਨਾਗਮਤੀ]] |ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਭੰਸਾਲੀ |- ! scope="row" |''ਬਾਜ਼ਾਰ'' |ਨਵਾਬ ਦੀ ਭੈਣ |ਗੌਰਵ ਕੇ |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * ''ਕਹਾਣੀਆਂ, ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ''  ਦੀਆਂ(2015) * ''ਸੈਕਰਡ ਗੇਮਸ '' (2018) == ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable sortable" ! ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਸ਼ੋਅ ! ਸਿੱਟਾ !{{Abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- |2021 |IWMBuzz Digital Awards Season 3 |Most Popular Supporting Actress In A Web Series |''[[Asur (web series)|Asur]]'' |{{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/digital/news-digital/full-list-winners-iwmbuzz-digital-awards-season-3/2021/03/18|title=Full List of Winners – IWMBuzz Digital Awards Season 3|date=2021-03-18|website=IWMBuzz|access-date=2021-06-15}}</ref> |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 8vvzexytnjovtn79lpd3ivgklsglola 851206 851205 2026-11-03T09:01:32Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v3.1.1s 851206 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅਨੁਪ੍ਰੀਯਾ ਗੋਏਨਕਾ|image=Anupriya Goenka at the screening of Criminal Justice.jpg|caption= |native_name_lang=hn|birth_date={{birth date and age|1987|05|29|df=yes}}|birth_place=[[Kanpur|ਕਾਨਪੁਰ]], [[Uttar Pradesh|ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ]], ਇੰਡੀਆ|nationality=ਭਾਰਤੀ|education=[[Shaheed Bhagat Singh College|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ]]|occupation=* ਅਦਾਕਾਰਾ * ਮਾਡਲ|years active=2013–ਹੁਣ|yearsactive=2013–present}} '''ਅਨੁਪ੍ਰੀਯਾ ਗੋਏਨਕਾ''' (ਜਨਮ 29 ਮਈ 1987)<ref>{{Cite web|url=http://circleofbollywood.in/2017/12/check-out-the-stylish-pictures-of-tiger-zinda-hai-actor-anupriya-goenka/|title=Check Out The Stylish Pictures Of Tiger Zinda Hai Actor Anupriya Goenka ! {{!}} CircleOfBollywood|last=Yadav|first=Khushi|website=circleofbollywood.in|access-date=8 January 2018|archive-date=9 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109063840/http://circleofbollywood.in/2017/12/check-out-the-stylish-pictures-of-tiger-zinda-hai-actor-anupriya-goenka/|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109063840/http://circleofbollywood.in/2017/12/check-out-the-stylish-pictures-of-tiger-zinda-hai-actor-anupriya-goenka/ |date=9 ਜਨਵਰੀ 2018 }}</ref>  ਇੱੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/entertainment/padmavati-trivia-anupriya-goenka-in-shahid-kapoor-deepika-padukones-ghoomar-played-a-lesbain-in-a-viral-ad-2571248/|title=Did You Know: This Actress In Padmavati Song Ghoomar Has Played A Lesbain In A Viral Ad|last=Sharma|first=Smrity|date=27 October 2017|publisher=india.com|access-date=30 May 2018}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2013 ਵਿੱੱਚ ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਨਿਰਮਾਣ|ਭਾਰਤ-ਨਿਰਮਾਣ]] ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾ ਬ੍ਰੈਡ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੈਸਬੀਅਨ ਐਡ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੋਹਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/anupriya-goenka-upa-bharat-nirman-ad-campaign/1/310805.html|title=Anupriya Goenka now better known as Priya, thanks to being the face of UPAs Bharat Nirman ad campaign|last=Singh|first=Suhani|date=20 September 2013|work=India Today|access-date=8 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.india.com/showbiz/padmavati-trivia-anupriya-goenka-in-shahid-kapoor-deepika-padukones-ghoomar-played-a-lesbain-in-a-viral-ad-2571248/|title=Padmavati Trivia: Anupriya Goenka In Shahid Kapoor, Deepika Padukone’s Ghoomar Played A Lesbain In A Viral Ad|last=Sharma|first=Smrity|date=27 October 2017|work=India.com|access-date=8 January 2018|language=en}}</ref> ਗੋਏਨਕਾ ਨੇ 2013 ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਪੋਟੂਗਾਦੂ,<ref>{{Cite web|url=https://www.inuth.com/entertainment/bollywood/padmavati-all-you-need-to-know-about-anupriya-goenka-whom-we-see-for-a-second-in-ghoomar-song/|title=Padmavati: All you need to know about Anupriya Goenka, the other queen in Ghoomar|last=Mishra|first=Shivani|date=30 October 2017|website=InUth|access-date=8 January 2018|archive-date=8 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108175242/https://www.inuth.com/entertainment/bollywood/padmavati-all-you-need-to-know-about-anupriya-goenka-whom-we-see-for-a-second-in-ghoomar-song/|url-status=dead}}</ref> ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਕ੍ਰੀਨ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ,  ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2013 ਦੀ ਸ਼ੌਰਟ ਫਿਲਮ 'ਵਰਥ ਦ ਕਿਸ' ਵਿੱੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱੱਚ ਕਾਮੇਡੀ-ਡਰਾਮਾ [[ਬੌਬੀ ਜਸੂਸ]] (2013), ਨਾਟਕ [[ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ]] (2014), ਐਕਸ਼ਨ ਕਾਮੇਡੀ [[ਡੀਸ਼ੂਮ]] (2016) ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ-ਨਾਟਕ [[ਡੈਡੀ]] (2017) ਵਿੱੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ [[ਟਾਈਗਰ ਜਿੰਦਾ ਹੈ]] (2017) ਅਤੇ [[ਨਾਗਮਤੀ]] ਵਜੋਂ [[ਪਦਮਾਵਤੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਦਮਾਵਤ]] (2018) ਵਿੱੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਡੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੈਕਰਡ ਗੇਮਜ਼, ਅਭੈ, ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਜਸਟਿਸ, ਅਸੁਰ: ਵੈਲਕਮ ਟੂ ਯੂਅਰ ਡਾਰਕ ਸਾਈਡ, ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਜਸਟਿਸ: ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸਫਲ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਨੁਪ੍ਰੀਯਾ ਗੋਏਨਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਮਈ 1987 ਨੂੰ [[ਕਾਨਪੁਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]<ref name="Bhatnagar">{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/271217/forget-kat-meet-another-tigress-anupriya-goenka-from-tzh.html|title=Forget Kat, meet another tigress Anupriya Goenka from TZH|last=Bhatnagar|first=Rohit|date=27 December 2017|work=The Deccan Chronicle|access-date=8 January 2018|language=en}}</ref> ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਰਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੋਏਨਕਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾ ਗੋਏਨਕਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/revealed-rani-deepika-padukones-ghoomar-song-shahid-kapoors-first-wife-padmavati-747337|title=REVEALED: The Rani in Deepika Padukone's Ghoomar song is Shahid Kapoor's first wife in Padmavati|last=Mehta|first=Ankita|date=28 October 2017|work=International Business Times, India Edition|access-date=12 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112132152/http://www.ibtimes.co.in/revealed-rani-deepika-padukones-ghoomar-song-shahid-kapoors-first-wife-padmavati-747337|archive-date=12 November 2017|dead-url=no|language=en}}</ref> ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਸਾਕੇਤ, [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਗਿਆਨ ਭਾਰਤੀ ਸਕੂਲ]] ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ]], [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚੂਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/bollywood/padmavati-this-actress-essays-the-role-of-shahid-kapoor-s-first-wife-2052813.html|title=Padmavati: This actress essays the role of Shahid Kapoor’s first wife|work=Zee News|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107032734/http://zeenews.india.com/bollywood/padmavati-this-actress-essays-the-role-of-shahid-kapoor-s-first-wife-2052813.html|archive-date=7 November 2017|dead-url=no|language=en}}</ref> ਗੋਏਨਕਾ ਨੇ ਸਕੂਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੀ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਨਿਰਯਾਤ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕੈਰੀਅਰ ਲਈ ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।"<ref name="Himanshi">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Bharat-Nirman-ad-catapults-Delhi-girl-to-household-fame/articleshow/22588537.cms|title=Bharat Nirman ad catapults Delhi girl to household fame - Times of India|last=Dhaman|first=Himanshi|date=14 September 2013|work=The Times of India|access-date=8 January 2018}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਗੋਏਨਕਾ 2008 ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.vogue.in/content/meet-the-myntra-girls-everyones-talking-about/#s-cust0|title=Meet the Myntra girls everyone’s talking about|last=Ved|first=Sonal|date=12 June 2015|website=VOGUE India|access-date=8 January 2018}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੋਏਨਕਾ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿਚਾਲੇ ਉਹ ਫਸ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਰਤ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਗਿਆਪਨ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਂਡ ਮੰਤਰਾ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲੇਸਬੀਕ ਕਿਰਦਾਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/fashion-and-trends/india-s-first-ad-with-lesbian-pair-treats-them-as-normal-says-actor/story-egKsa2kTmaeL3vYOkUfdSP.html|title=India's first ad with lesbian pair treats them as 'normal', says actor|last=Acharya|first=Anindita|date=11 June 2015|work=The Hindustan Times|access-date=8 January 2018|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/271217/forget-kat-meet-another-tigress-anupriya-goenka-from-tzh.html|title=Forget Kat, meet another tigress Anupriya Goenka from TZH|date=27 December 2017|website=Deccan Chronicle|access-date=27 ਅਗਸਤ 2018|archive-date=1 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101092935/http://www.deccanchronicle.com/amp/entertainment/bollywood/271217/forget-kat-meet-another-tigress-anupriya-goenka-from-tzh.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ 2017 ਦੇ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ [[ਟਾਈਗਰ ਜਿੰਦਾ ਹੈ]] ਵਿੱਚ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/tiger-zinda-hai-actor-anupriya-goenka-nurse-padmavati-see-photos-5002601/lite/|title=Tiger Zinda Hai actor Anupriya Goenka: Salman Khan has a divine personality|date=29 December 2017|website=The Indian Express}}</ref> ਉਸਨੇ 2018 ਦੀ [[ਪਦਮਾਵਤੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਦਮਾਵਤੀ]] ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਨਾਗਮਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.freepressjournal.in/entertainment/padmavati-meet-anupriya-goenka-first-wife-of-maharawal-ratan-singh-shahid-kapoor/1160812|title=Padmavati: Meet Anupriya Goenka, first wife of Maharawal Ratan Singh|date=28 October 2017|website=Freepress Journal}}</ref> == ਮੀਡੀਆ == ਗੋਇਨਕਾ ਨੂੰ 2020 ਵਿੱਚ 'ਦ ਟਾਈਮਜ਼' ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 8 ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=The Times Most Desirable Women of 2020|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/the-times-most-desirable-woman-of-2020-rhea-chakraborty-living-through-a-trial-by-fire-gracefully/articleshow/83312150.cms|access-date=2021-08-07|website=The Times of India|language=en}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+ਕੁੰਜੀ | style="background:#FFFFCC;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |ਉਹ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਅਜੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0px; margin-bottom: 57px;" ! scope="col" |ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" |ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" |ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ! class="unsortable" scope="col" |ਨੋਟਸ ! class="unsortable" scope="col" |{{Abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- ! scope="row" |''ਵਰਥ ਦ ਕਿਸ'' | rowspan="2" |2013 |ਗਨੇਸ਼ ਜਗਦੀਸ਼ਨ |[[ਹਿੰਦੀ]] ਲਘੂ |- ! scope="row" |''ਪੋਟੂਗਾਦੁ'' |ਮੈਰੀ |ਪਵਨ ਵਡੇਯਾਰ |ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ |- ! scope="row" |''ਬੋਬੀ ਜਾਸੂਸ'' | rowspan="2" |2014 |ਆਫਰੀਨ |ਸਮਰ ਸ਼ੈਖ |ਹਿੰਦੀ |- ! scope="row" |''ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ'' |ਸੰਧਿਆ |ਮਾਹੀ ਵੀ ਰਾਘਵ |ਤੇਲਗੂ |- ! scope="row" |''ਡੀਸ਼ੂਮ'' |2016 |ਅਲੀਸ਼ਕਾ |ਰੋਹਿਤ ਧਵਨ |ਹਿੰਦੀ |- ! scope="row" |''[[ਵੇਖ ਬਰਾਤਾਂ ਚੱਲੀਆਂ]]'' | rowspan="3" |2017 |ਸਰੋਜ (ਖ਼ਾਸ ਦਿੱਖ) |ਕਸ਼ਿਤਜ਼ ਚੌਧਰੀ |ਪੰਜਾਬੀ, ਹਰਿਆਣਵੀ |- ! scope="row" |''ਡੈਡੀ'' |ਹਿਲਦਾ |ਅਸੀਮ ਅਲੁਵਾਲੀਆਂ | rowspan="4" |ਹਿੰਦੀ |- ! scope="row" |''ਟਾਈਗਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ'' |ਪੂਰਨਾ |ਅਲੀ ਅਬਾਸ ਜ਼ਫਰ |- ! scope="row" |''[[ਪਦਮਾਵਤੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਦਮਾਵਤੀ]]'' | rowspan="2" |2018 |[[ਨਾਗਮਤੀ]] |ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਭੰਸਾਲੀ |- ! scope="row" |''ਬਾਜ਼ਾਰ'' |ਨਵਾਬ ਦੀ ਭੈਣ |ਗੌਰਵ ਕੇ |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * ''ਕਹਾਣੀਆਂ, ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ''  ਦੀਆਂ(2015) * ''ਸੈਕਰਡ ਗੇਮਸ '' (2018) == ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable sortable" ! ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਸ਼ੋਅ ! ਸਿੱਟਾ !{{Abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- |2021 |IWMBuzz Digital Awards Season 3 |Most Popular Supporting Actress In A Web Series |''[[Asur (web series)|Asur]]'' |{{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/digital/news-digital/full-list-winners-iwmbuzz-digital-awards-season-3/2021/03/18|title=Full List of Winners – IWMBuzz Digital Awards Season 3|date=2021-03-18|website=IWMBuzz|access-date=2021-06-15}}</ref> |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 49y10j0bx5g2asrtnz1tlyv6xnacmrk 0 111155 850993 717801 2026-11-02T16:17:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 850993 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜੇਫ਼ ਬੇਜ਼ੋਸ | image = Jeff Bezos at Amazon Spheres Grand Opening in Seattle - 2018 (39074799225) (cropped).jpg | caption = ਜਨਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ ਬੇਜ਼ੋਸ | birth_name = ਜੇਫ਼ਰੀ ਪਰੇਸਟਨ ਜੋਰਗੇਨਸਨ | birth_date = {{Birth date and age|1964|01|12}} | birth_place = [[ਅਲਬੂਕਰਕੀ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ]], ਅਮਰੀਕਾ<!-- Do not change format. --> | alma_mater = [[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<!-- No degrees/graduation dates/majors, etc. --> | occupation = ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਨਿਵੇਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਸੇਵੀ | years_active = 1987–ਹੁਣ ਤੱਕ | known_for = [[ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਕੰਪਨੀ|ਐਮਾਜ਼ਾਨ]] ਅਤੇ ਬਲੂ ਆਰਜੀਨ ਦਾ ਬਾਨੀ | networth = <!-- No Δ or ∇ per Talk:Jeff Bezos FAQ #Q2-->157.1 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ (ਸਤੰਬਰ 2018)<ref>{{Cite news |url=https://www.forbes.com/profile/jeff-bezos |title=Forbes Profile: Jeff Bezos |last= |first= |date= |work=Forbes|access-date=<!--Don't add access date, its real time.--> |others=Real Time Net Worth|editor-link=Forbes|publication-place=Online: updated every 24-hour [[Business cycle|market cycle]] |quote=[''Forbes'' real time net worths] are calculated from locked in [[stock price]]s and [[exchange rates]] from around the globe.... as well as the vetting of [[High-net-worth individual|personal balance sheets]]...}}</ref> | spouse = {{marriage|[[ਮੈਕਕੇਂਜੀ ਬੇਜ਼ੋਸ]]<br />|1993}} | children = 4 }} '''ਜੇਫ਼ਰੀ ਪਰੇਸਟਨ ਬੇਜ਼ੋਸ '''(ਜਨਮ 12 ਜਨਵਰੀ 1964) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਨਿਵੇਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਸੇਵੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਕੰਪਨੀ|ਐਮਾਜ਼ਾਨ]] ਦੇ ਬਾਨੀ, [[ਸਭਾਪਤੀ|ਚੇਅਰਮੈਨ]] ਅਤੇ [[ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ|ਸੀਈਓ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਜ਼ੋਸ [[ਅਲਬੂਕਰਕੀ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ  [[ਹੂਸਟਨ|ਹੂਸਟਨ, ਟੈਕਸਾਸ]] ਵਿਖੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ 1986 ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1986 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1994 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ]] 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਸਨੇ 1994 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਤੋਂ [[ਸੀਐਟਲ]] ਤੱਕ ਇੱਕ ਕਰੌਸ-ਕੰਟਰੀ ਸੜਕ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਆਨਲਾਈਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਡੀਓ ਅਤੇ ਆਡੀਓ ਸਟਰੀਮਿੰਗ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਨਲਾਈਨ ਵਿਕਰੀ ਕੰਪਨੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਵੈੱਬ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਉਡ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਹੈ। ਬੇਜੌਸ ਨੇ 2000 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਐਰੋਸਪੇਸ ਕੰਪਨੀ ''ਬਲੂ ਆਰਜੀਨ'' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਬਲੂ ਅਰਜੀਨ ਦੀ [[ਪੁਲਾੜ]] ਪ੍ਰੀਖਣ ਉਡਾਨ 2015 ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਲੂ 2018 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਉਪਰਾਧਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਪੇਸ-ਲਾਈਫ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ [[ਦ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ]] ਨੂੰ 250 ਮਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਨਕਦ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ।ਬੇਜ਼ੋਸ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਪੂੰਜੀ ਫੰਡ, ਬੇਜ਼ੋਸ ਐਕਸਪਿਡੀਸ਼ਨਸ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 27 ਜੁਲਾਈ 2017 ਨੂੰ ਉਹ [[ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਰਬਪਤੀ|ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ]] ਬਣ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਜਾਇਦਾਦ 90 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ। 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ 100 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ 6 ਮਾਰਚ 2018 ਨੂੰ [[ਫੋਰਬਜ਼]] ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ 112 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਫੋਰਬਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਸੂਚਕਾਂਕ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਟੀ-ਅਰਬਪਤੀ, ਜੁਲਾਈ 2018 'ਚ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ 150 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ "ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ" ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|year=2019|title=This Is The Richest Person in the World|magazine=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/kerryadolan/2019/03/04/this-is-the-richest-person-in-the-world/|url-status=live|access-date=March 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304180154/https://www.forbes.com/sites/kerryadolan/2019/03/04/this-is-the-richest-person-in-the-world/|archive-date=March 4, 2019}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬੇਜ਼ੋਸ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਜਨਵਰੀ 1964 ਨੂੰ ਵਿੱਚ, [[ਅਲਬੂਕਰਕੀ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਵਿਖੇ ਜੈਕਲਿਨ ਜੋਰਗੇਨਸਨ ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]] ਮੂਲ ਟੈੱਡ ਜੋਰਗੇਨਸਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।<ref>Robinson (2010), pp. 14, 100</ref> ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ।<ref>Robinson (2010), pp. 14–15</ref> ਜੈਕਲਿਨ ਨੇ ਟੈਡ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1968 ਵਿੱਚ ਕਿਊਬਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਿਗੇਲ "ਮਾਈਕ" ਬੇਜ਼ੋਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref>Robinson (2010), p. 14, 18</ref> ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਮਾਈਕ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜੋਰਗੇਨਸਨ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਫਿਰ ਬਦਲ ਕੇ ਬੇਜ਼ੋਸ ਗਿਆ।<ref>Robinson (2010), p. 15</ref> ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ [[ਹੂਸਟਨ]], ਟੈਕਸਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਾਈਕ ਐਕਸੋਂਨ ਦੇ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।.<ref name="Robinson 2010, p. 17">Robinson (2010), p. 17</ref> ਬੇਜ਼ੌਸ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਛੇਵੇਂ ਗਰੇਡ ਤੱਕ ਹੂਸਟਨ ਦੇ ਰਿਵਰ ਓਕਸ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ।<ref name="Robinson 2010, p. 18">Robinson (2010), p. 18</ref> ਐਲਬਰਕੀਕੂ ਵਿੱਚ ਯੂਐਸ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਏ.ਈ.ਸੀ.) ਦਾ ਖੇਤਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਲਾਰੈਂਸ ਪ੍ਰੈਸਨ ਗੀਸ ਬੇਜ਼ੋਸ ਦਾ ਦਾ ਨਾਨਾ ਸੀ।<ref>Robinson (2010), p. 16</ref> ਉਸ ਦੀ ਨਾਨੀ ਮੈਟੀ ਲੂਈਜ਼ ਗੀਸ (ਨੀ ਸਟ੍ਰੇਟ) ਸੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਾਇਕ ਜਾਰਜ ਸਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dallasnews.com/business/retail/2017/09/07/amazoncoms-jeff-bezos-big-roots-intexas-give-state-edge|title=Jeff Bezos' roots could give Texas an edge as Amazon.com looks for new HQ site|date=September 7, 2017|website=dallasnews.com|access-date=March 10, 2018}}</ref> ਬੇਜ਼ੌਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਜਲੀਈ ਅਲਾਰਮ ਲਗਾਇਆ ਸੀ।<ref>Robinson (2010), p. 19</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.achievement.org/autodoc/page/bez0bio-1|title=Biography and Video Interview of Jeff Bezos at Academy of Achievement|publisher=Achievement.org|archive-url=https://www.webcitation.org/65rP9SPPk?url=http://www.achievement.org/autodoc/page/bez0bio-1|archive-date=March 2, 2012|dead-url=yes|access-date=August 10, 2013}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ [[ਮੀਆਮੀ, ਫਲੋਰੀਡਾ]] ਰਹਿਣ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਬੇਜ਼ੋਸ ਨੇ ਮੀਆਮੀ ਪਾਮੈਟਟੋ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.miamiherald.com/news/local/community/miami-dade/article1953866.html|title=Jeff Bezos: A rocket launched from Miami's Palmetto High|last=Yanez|first=Luisa|date=August 5, 2013|website=miamiherald|access-date=February 11, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wired.com/1999/03/bezos-3/|title=The Inner Bezos|last=Bayers|first=Chip|website=WIRED|access-date=February 11, 2018}}</ref> ਜਦੋਂ ਬੇਜੌਸ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ਿਫਟ ਦੌਰਾਨ [[ਮੈਕਡੋਨਲਡ’ਜ਼]] ਦੀ ਸ਼ਾਰਟ-ਆਰਡਰ ਲਾਈਨ ਕੁੱਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.fastcompany.com/42412/face-time-jeff-bezos|title=Face Time With Jeff Bezos|last=Fishman|first=Charles|date=January 31, 2001|work=Fast Company|access-date=April 16, 2018|language=en-US}}</ref> ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਫਲੋਰੀਡਾ ਦੇ ਸਟੂਡੈਂਟ ਸਾਇੰਸ ਟਰੇਨਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਲਵਰ ਨਾਈਟ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Robinson 2010, p. 24">Robinson (2010), p. 24</ref> ਉਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਮਾਹਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਰਿਟ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ।<ref name="st20120331">{{Cite web|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2017883721_amazonbezos25.html|title=Amazon.com's Bezos invests in space travel, time|last=Martinez|first=Amy|date=March 31, 2012|access-date=August 10, 2013}}</ref> [[1986]] ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ 4.2 ਗ੍ਰੇਡ ਪੁਆਇੰਟ ਔਸਤ ਨਾਲ [[ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਿਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]] ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ [[ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਡਿਗਰੀ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਫਾਈ ਬੀਟਾ ਕਪਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref>Robinson (2010), p. 26</ref><ref name="Inside the Mind of Jeff Bezos">{{Cite web|url=https://www.fastcompany.com/50541/inside-mind-jeff-bezos-4|title=Inside the Mind of Jeff Bezos|last=Deutschman|first=Alan|date=August 1, 2004|website=Fast Company|access-date=March 7, 2018}}</ref> ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਤੌ ਬੀਟਾ ਪੀ ਲਈ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਪੇਸੈਟਨ ਚੈਪਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਪੇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਚੈਪਟਰ ਸੀ।<ref>Robinson (2010), pp. 25–27</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.achievement.org/autodoc/page/bez0int-6|title=Jeff Bezos Interview|date=April 17, 2008|publisher=Achievement.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727231249/http://www.achievement.org/autodoc/page/bez0int-6|archive-date=July 27, 2013|dead-url=yes|access-date=August 10, 2013}}</ref> == ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕਰੀਅਰ == === ਮੁੱਢਲਾ ਕਰੀਅਰ === ਬੇਜ਼ੋਸ ਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਇੰਟਲ]], ਬੈੱਲ, ਲੈਬਜ਼ ਅਤੇ ਐਂਡਰਸਨ ਕਸਲਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Robinson 2010, p. 72">Robinson (2010), p. 7</ref> ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਟਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਕੰਪਨੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਕੰਮ [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਵਪਾਰ]] ਲਈ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ।.<ref>{{Cite web|url=http://archive.wired.com/wired/archive/7.03/bezos_pr.html|title=The Inner Bezos|last=Bayers|first=Chip|date=July 2003|publisher=[[Wired magazine|Wired]]|access-date=April 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150624103507/http://archive.wired.com/wired/archive/7.03/bezos_pr.html|archive-date=ਜੂਨ 24, 2015|url-status=dead}}</ref> ਬੇਜ਼ੋਸ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਾਹਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1988 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਬੈਂਕਰਜ਼ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਮੈਨੇਜਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ 1990 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹੇਜ ਫੰਡ ਵਿੱਚ ਡੀ. ਈ. ਸ਼ਾਅ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ।  ਉਹ 1994 ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸੀਨੀਅਰ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Commons category|Jeff Bezos|ਜੇਫ ਬੇਜ਼ੋਸ}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਬਪਤੀ]] bsnsoaomis310hja5s2864abdwdvagg 0 114603 851145 847255 2026-11-03T03:18:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851145 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Sacrifice_boar_Louvre_G112.jpg|thumb|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੂਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ (tondo ਤੋਂ ਇੱਕ ਐਟਿਕ ਲਾਲ-ਚਿੱਤਰ ਕੱਪ, 510-500 ਈਪੂ, ਏਪੀਡੋਰਮੋਸ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, [[ਲੂਵਰ ਅਜਾਇਬਘਰ|ਲੂਵਰ]] ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ]] '''ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ''' [[ਧਰਮ|ਧਾਰਮਿਕ]] ਪ੍ਰਥਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਜਾਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਸਾਰੇ [[ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇੜ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਅਰਥਾਤ ਮਧਕਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਤੱਕ ਬੜੀ ਆਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਇਹ ਸੀ, ਉਥੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਬਲੀ]], ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਬਲੀ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਸਾਰਾ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਬਲੀ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਭ ਦੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਖਾ ਲੈਂਦੇ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹੋਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਗਨੀ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਬਰਾਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕੀ ਸਾਰਾ ਜਾਨਵਰ ਅਗਨੀ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਲੋਕਾਸਟ (ਬਲੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦਾ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਜਵੀਜ਼ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਮ ਖਪਤ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਹੱਤਿਆ ਨਾਲੋਂ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Sassari_-_Complesso_prenuragico_di_Monte_d'Accoddi_(30).JPG|thumb| [[ਸਾਰਦੇਞਾ|ਸਾਰਡੀਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਮੋਂਟ ਡੀ ਐਕੋਡੀ ਦੀਆਂ ਜਗਵੇਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਚਲੀ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ. ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ, ਮੁੱਢਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਵੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਪਰਚਲਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੋਮੋ ਨੇਕਾਨਸ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਵਿਚ, ਮਿਥਿਹਾਸਕਾਰ ਵੋਲਟਰ ਬੁਰਕੇਟ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਬਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸੰਧਾਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਕਸਤ ਰੂਪ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਖੁਰਾਕ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿਕਾਰ]] ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Homo Necans: The Anthropology of Ancient Greek Sacrificial Ritual and Myth|url=https://archive.org/details/homonecansanthro0000burk|publisher=University of California|others=trans. Peter Bing|year=1983|isbn=0-520-05875-5|location=Berkeley}}</ref> == ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸ == [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਸਬੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲ਼ੀ ਮਿਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਪਰੀ ਮਿਸਰ ਦੇ ਬਦਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜੋ 4400 ਤੋਂ 4000 ਈਪੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਨਪਿਆ ਸੀ।<ref name="flores">{{Cite book|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/12533/1/NQ45758.pdf|title=Funerary Sacrifice of Animals in the Egyptian Predynastic Period|last=Flores, Diane Victoria|date=2003}}</ref> ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਈਟ ਤੇ ਕਈ ਮਨੁੱਖੀ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਹੱਡ ਮਿਲੇ।<ref name="flores" /> ਹਾਈਰਾਕਾਨਪੋਲਿਸ ਵਿੱਚ 3000 ਈਪੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿਲੇ ਇੱਕ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਬਬੂਨ|ਬਬੂਨਾਂ]] ਅਤੇ ਹਿਟੋਪੋਟਾਮੀ ਵਰਗੇ ਗ਼ੈਰ-ਘਰੇਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਕਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/2015/05/150525-ancient-egypt-zoo-pets-hierakonpolis-baboons-archaeology/|title=In Ancient Egypt, Life Wasn’t Easy for Elite Pets|last=National Geographic|date=2015|access-date=2019-01-24|archive-date=2015-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529005653/http://news.nationalgeographic.com/2015/05/150525-ancient-egypt-zoo-pets-hierakonpolis-baboons-archaeology/|url-status=dead}}</ref> [[ਹੀਰੋਡਾਟਸ|ਹੇਰੋਡੋਟਸ ਦੇ]] ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਮਿਸਰੀ ਬੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂਆਂ - ਭੇਡਾਂ, ਡੰਗਰਾਂ, ਸੂਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਤਖਾਂ - ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ - ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੇਕ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Herodotus|en|2|38|ref}}, {{Herodotus|en|2|39}},{{Herodotus|en|2|40}},{{Herodotus|en|2|41}},{{Herodotus|en|2|42}}</ref> 3000 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬਾ ਜੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਕਈ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਥਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਗਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਕਨਾਨ|ਕਨਾਨੀ ਲੋਕ]] ਆਪਣੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਬਲੀ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਮਿਸਰ ਤੋਂ ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਮਦ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.archaeology.org/news/4599-160624-israel-imported-animals|title=Ancient Canaanites Imported Animals from Egypt|last=[[Archaeological Institute of America]]|date=2016}}</ref> ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ [[ਸਾਰਦੇਞਾ|ਸਾਰਡੀਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਮੌਂਂਟੇ ਦਾ ਐਕੋਡਡੀ ਵਿਖੇ, ਭੇਡਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਖੁਦਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇ ਹਨ ਕਿ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ 3000 ਈਪੂ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਆਮ ਰਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="jones">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ei9ADgAAQBAJ&pg=PA76|title=Behaviour Behind Bones: The Zooarchaeology of Ritual, Religion, Status and Identity|last=Jones O'Day|first=Sharyn|last2=Van Neer|first2=Wim|last3=Ervynck|first3=Anton|publisher=Oxbow Books|year=2004|isbn=1-84217-113-5|pages=35–41}}</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕ੍ਰੀਟ ਵਿੱਚ ਫਾਇਸਟੋਸ ਦੀ ਮਿਨੋਆਨ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈਆਂ ਨੇ 2000 ਤੋਂ 1700 ਈਪੂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਲਈ ਬੇਸਿਨਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>[http://themodernantiquarian.com/site/10857/phaistos.html#fieldnotes C.Michael Hogan, ''Knossos Fieldnotes'', The Modern Antiquarian (2007)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416164450/http://themodernantiquarian.com/site/10857/phaistos.html#fieldnotes|date=April 16, 2016}}</ref> == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇੜ ਪੂਰਬ == ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਸੋਪੋਟਾਮੀਆ, [[ਮਿਸਰ]] ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇੜ ਪੂਰਬੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਬਰਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਆਮ [[ਮਿਸਰ|ਸੀ]]। ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਤਰ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖਾਣ ਲਈ ਬਲੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਰੱਖ ਲੈਣ ਨੂੰ ਧਰਮੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਗਵੇਦੀ ਦੇ ਪਾਸ ਅੱਗ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦਫਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref><div> ਬੁਰਕਟ (1972), ਪੰਪ 8-9, [https://books.google.co.uk/books?id=MkqcxK7i0ggC&printsec=frontcover ਗੂਗਲ ਬੁੱਕਸ] </div></ref> == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Sacrifice_to_Athena,_Amphora_from_Vulci,_550-540_BC,_Berlin_F_1686,_141662.jpg|left|thumb| ਇੱਕ ਬਲਦ ਨੂੰ ਅਥੀਨਾ ਦੀ ਜਗਵੇਦੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਗੁਲਦਾਨ, ਅੰ. 545 ਈਪੂ]] ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਜਗਵੇਦੀ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਬਹੁਤੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਗਵੇਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ। ਜਾਨਵਰ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਹਾਰਾਂ ਬਗੈਰਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਜਗਵੇਦੀ ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰ ਤੇ ਟੋਕਰੀ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਉਹ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ। ਟੋਕਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਕੂ ਲੁਕਾਇਆ ਹੁੰਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੀਤਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਜਗਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਔਰਤਾਂ ਨੇ "ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਰਵੀਂਆਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ"। ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਖੂਨ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜਗਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਡੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੀ ਝਟਕਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾ-ਖਾਣਯੋਗ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਸ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਾਂਭ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀਆਂ ਮੌਕੇ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੁਆਦੀ ਚੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਮ ਨੂੰ ਟੈਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਸਤੇ ਮੰਦਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਦੇਵਤੇ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਨੁੱਖ ਵਰਤਦੇ ਸਨ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਝੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਯੂਨਾਨੀਕਾਮੇਡੀ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਹਾਸਰਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref><div> ਬਰਕਰਟ (1985), 2: 1: 1, 2: 1: 2. ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਹੋਰ ਤਰਜ ਸਥਾਨਕ ਫਾਰਮ ਲਈ, ਵੇਖੋ [[Laphria (festival)|Laphria (ਤਿਉਹਾਰ)]], [[Xanthika]], ਅਤੇ [[Lykaia]] . ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜੂਏਸ ਦੇ [[Prometheus|ਪ੍ਰੋਮੇਥੁਸਸ]] ਦੀ ਚਾਲ ਤੇ ਜਾਣਾ ਸੀ]] </div></ref> ਬਲੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਤਰਜੀਹ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੈਲ ਜਾਂ ਬਲਦ, ਗਊ, ਭੇਡ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ), ਬੱਕਰੀ, ਸੂਰ (ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤੇ ਚੌਪਾਏ ਸੂਰ ਦੇ ਬਚਿਆਂ ਸਹਿਤ) ਅਤੇ ਪੋਲਟਰੀ (ਪਰ ਘੱਟ ਹੀ ਕਦੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਮੱਛੀਆਂ) ਹਨ।<ref><div> ਬਰਕਰਟ (1985): 2: 1: 1; ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜ਼ੂਸ ਅਤੇ ਪੋਸੀਦੋਨ ਲਈ ਬਲਦ ਤੋਂ ਐਫ਼ਰੋਡਾਈਟ, ਬੁਰਕਟ (1985): 2: 1: 4 </div></ref> ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਗਧਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਸ਼ੈਲੀ (900-750 ਬੀ.ਸੀ.) ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਫੁਲਦਾਨਾਂ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਦੇਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਪਿਛੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਸੀ ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣਾ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਸਮਝਦੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਕਢਦੇ ਸਨ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਰੋਮਨ ਜਾਂ ਐਟ੍ਰਾਸਕਨ ਧਰਮ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਜਿਗਰ ਦੀ ਖਾਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਪੋਲੋ ਪੰਥ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ. ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਗ੍ਰੀਕ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref><div> ਸਟ੍ਰਕ, ਪੀਟੀ (2014). "ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਵਿਭਾਜਨ", ਕੈਂਪਬੈੱਲ, ਜੀ.ਐਲ. (ਐੱਫ.), ''ਆਕਸਫੋਰਡ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਐਨੀਮਲਜ਼ ਇਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਾਟ ਐਂਡ ਲਾਈਫ'', 2014, ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ DOI: 10.1093 / ਆਕਫੋਰਡਹਬ / 9780199589425.013.019, [https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1186&context=classics_papers ਔਨਲਾਈਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414164854/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1186&context=classics_papers |date=2021-04-14 }} </div></ref> ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਰਲ ਭੇਟਾਵਾਂ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਧੂਪ ਦੇ ਦਾਣੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ,<ref><div> ਬਰਕਰਟ (1985): 2: 1: 2 </div></ref> ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕਿਸਾਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਦੇ "ਪਹਿਲੇ ਫਲਾਂ" ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref><div> ਬਰਕਰਟ (1985): 2: 1: 4 </div></ref> ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਗਰੈਂਡ ਰੂਪ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੈਕਾਟੌਂਬ (100 ਬੈਲ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਵੱਡੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਤੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਾਇਰਨ ਦੀ ਜੱਗਵੇਦੀ ਅਤੇ ਪਰਗਮੋਨ ਜੱਗਵੇਦੀ  ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈਲਨੀਸਟਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Greekreligion-animalsacrifice-corinth-6C-BCE.jpg|thumb|ਪੀਸਤਾ ਪੈਨਲ ਤੇ ਇੱਕ ਲੇਲੇ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਕੁਰਿੰਥੁਸ, 540-530 ਈਪੂ]] ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਬੂਤ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ [[ਹੋਮਰ]] ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਢ ਤੋਂ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੀਟ ਵਰਤਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਖਤਰੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਹੋਮਰ ਦੇ ''[[ਓਡੇਸੀ|ਓਡੀਸੀ ਵਿਚ]]'' ਯੂਮੀਅਸ ਆਪਣੇ ਬੇਪਛਾਣ ਮਾਲਕ ਓਡੀਸੀਅਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੂਰ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੋਮਰ ਦੇ ''[[ਇਲੀਆਡ|ਇਲਿਆਡ ਵਿਚ]]'', ਜੋ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਯੂਨਾਨੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹਰ ਦਾਅਵਤ ਬਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।<ref><div> ਸਰਾਫੀਫ਼ਿਸ ਦੇ ''ਰਾਜੇ'' ਸਾਰਰਾ ਹਰੀਚ '': ਇਲੇਡ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀਅਲ ਅਤੇ ਰਾਇਲ ਅਥਾਰਟੀ'', [https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/6164.1-defining-homeric-sacrifice ਆਨਲਾਈਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125114458/https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/6164.1-defining-homeric-sacrifice |date=2021-01-25 }} ਹੈਲਨਿਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਲਈ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ </div></ref> ਇਹਨਾਂ ਪੂਰਵ-ਹੋਮਰਿਕ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ, 8 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾਅਵਤਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਜਾਂ ਸਫਲਤਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਸਾਈ ਹੁੰਦੀ। ਟਰੌਏ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਓਡੀਸੀਅਸ ਜ਼ਿਊਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੀਢੇ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਬਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਮਰ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਮੌਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚਲੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref><div> ਮਉਲੀ, ''ਗਰੀਚਿਸ ਆਫਰਬ੍ਰੌਫਸੇ'', 1 9 46 </div></ref> ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਓਲੰਪਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੌਨਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੋਲੋਕਾਸਟ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਭੇਟ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਮੂਲ ਪੂਰਵ-ਹੇਲੈਨਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਓਲੰਪਿਅਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਗ੍ਰੀਕਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਬਾਲਕਨ|ਬਾਲਕਨ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ]] ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਈਪੂ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਤੀਜੇ ਸਹੰਸਰਕਲ ਵਿੱਚ ਹਾਵੀ ਰਹੇ।<ref>{{Cite book|title=The Mycenaean World|url=https://archive.org/details/mycenaeanworld00chad|last=Chadwick|first=John|date=1976|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-29037-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/mycenaeanworld00chad/page/85 85]|ref=harv}}</ref> 323 ਈਪੂ ਵਿੱਚ [[ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਲਨਿਸਟਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref><div> ਬਰਕਰਟ (1972), 6-7 </div></ref> == ਸਿਥੀਅਨ == <br /><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2017)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ਹਿੰਦੂਮੱਤ == [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਕਤੀਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਲੋਕ ਮੱਤ|ਲੋਕ-ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ]] ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ|ਗੀਤਾ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਪੁਰਾਣ]] ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਨੂੰ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GCcwJtu_qQQC&pg=PA202|title=Animals and Nature: Cultural Myths, Cultural Realities|last=Rod Preece|publisher=UBC Press|year=2001|isbn=9780774807241|pages=202}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lq70lgRwlRQC&pg=PA260|title=Call to Compassion: Reflections on Animal Advocacy from the World's Religions|publisher=Lantern Books|year=2011|isbn=9781590562819|pages=60|authors=Lisa Kemmerer, Anthony J. Nocella}}</ref><ref name="For the Sake of Humanity">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5Cgo85WlfmgC&pg=PA69|title=For the Sake of Humanity|publisher=BRILL|year=2006|isbn=9004141251|pages=69|authors=Alan Andrew Stephens, Raphael Walden}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OHs386EZkRwC&pg=PA13|title=Understanding World Religions: A Road Map for Justice and Peace|date=January 2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780742550551|pages=13|authors=David Whitten Smith, Elizabeth Geraldine Bur}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Immolation_Sacrifice,_Mouh_Boli,_Durga_Puja.jpg|thumb|ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ ਕੱਟੇ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦਾ ਰਵਾਜ਼ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹਿ ਘੱਟ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|last=Christopher John Fuller|publisher=Princeton University Press|year=2004|isbn=0-691-12048-X|page=141|author-link=Chris Fuller (academic)}}</ref>]] ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਰਾਤਰੀ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬਲੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਦੇ ਹਿੰਸਕ ਬਦਲੇ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="fuller83">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|last=Christopher John Fuller|publisher=Princeton University Press|year=2004|isbn=0-691-12048-X|pages=46, 83–85|author-link=Chris Fuller (academic)}}</ref> ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਫੁਲਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਉੜੀਸਾ<ref>{{Cite journal|last=Hardenberg|first=Roland|date=2000|title=Visnu's Sleep, Mahisa's Attack, Durga's Victory: Concepts of Royalty in a Sacrificial Drama|url=http://www.krepublishers.com/02-Journals/JSS/JSS-04-0-000-000-2000-Web/JSS-04-04-227-2000-Abst-PDF/JSS-04-04-261-276-2000.pdf|journal=Journal of Social Science|volume=4|issue=4|page=267|access-date=29 September 2015}}</ref> ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਸ਼ਕਤੀਵਾਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵਰਾਤਰੀ ਦੌਰਾਨ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਘੱਟ ਹੀ ਕਿਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਲਾਵਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀ ਪਧਰ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="fuller83" /> ਕੁਝ ਸ਼ਕਤਾ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ,ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।{{sfn|Hillary Rodrigues|2003|pp=277-278}}{{sfn|June McDaniel|2004|pp=204-205}} {{refn|In these cases, Shaktism devotees consider animal sacrifice distasteful, practice alternate means of expressing devotion while respecting the views of others in their tradition.<ref>{{cite book|author1=Ira Katznelson|author2=Gareth Stedman Jones|title=Religion and the Political Imagination|url=https://books.google.com/books?id=pWYXdLW00UsC |year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49317-8|page=343}}</ref> A statue of ''[[asura]]'' demon made of flour, or equivalent, is immolated and smeared with vermilion to remember the blood that had necessarily been spilled during the war.{{sfn|Hillary Rodrigues|2003|pp=277-278}}{{sfn|June McDaniel|2004|pp=204-205}} Other substitutes include a vegetal or sweet dish considered equivalent to the animal.<ref>{{cite book|author=Rachel Fell McDermott|title=Revelry, Rivalry, and Longing for the Goddesses of Bengal: The Fortunes of Hindu Festivals|url=https://books.google.com/books?id=ggBeH_lmUu8C |year=2011|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12919-0|pages=204–205}}</ref>|group=note}} [[ਰਾਜਸਥਾਨ|ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ]] ਰਾਜਪੂਤ [[ਨਰਾਤੇ|ਨਵਰਾਤਰੀ]] ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਲਦੇਵੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਜਾਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=7HLrPYOe38gC|title=The goddesses' henchmen gender in Indian hero worship|last=Harlan|first=Lindsey|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195154269|location=Oxford [u.a.]|pages=45 with footnote 55, 58–59|access-date=14 October 2016}}</ref><ref name="Goat sacrifice to Shilamata">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=sQJzTr4c-g4C|title=Is the Goddess a Feminist?: the Politics of South Asian Goddesses,|last=Hiltebeitel|first=Alf|last2=Erndl|first2=Kathleen M.|date=2000|publisher=Sheffield Academic Press|isbn=9780814736197|location=Sheffield, England|page=77|author-link=Alf Hiltebeitel}}</ref> ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਟਰੋਕ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਮਰਦਾਨਗੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦੀ ਰੀਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=7HLrPYOe38gC|title=Religion and Rajput Women|last=Harlan|first=Lindsey|publisher=University of California Press|year=1992|isbn=0-520-07339-8|location=Berkeley, California|pages=61, 88}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਪੂਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ''ਕੁਲਦੇਵੀ'' ਇੱਕ ਯੋਧਾ-ਪਤੀਵਰਤਾ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਦੰਦਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ-ਮੁਸਲਿਮ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=7HLrPYOe38gC|title=Religion and Rajput Women|last=Harlan|first=Lindsey|publisher=University of California Press|year=1992|isbn=0-520-07339-8|location=Berkeley, California|pages=107–108}}</ref> ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਵਾਰਾਣਸੀ|ਬਨਾਰਸ ਦੇ]] ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੇਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=onyaEhwhJBUC|title=Ritual Worship of the Great Goddess: The Liturgy of the Durga Puja with interpretation|last=Rodrigues|first=Hillary|date=2003|publisher=State University of New York Press|isbn=07914-5399-5|location=Albany, New York, USA|page=215|access-date=26 October 2015}}</ref> <nowiki></br></nowiki> [[ਅਸਾਮ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਭਾਰਤ ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜਿਥੇ [[ਬੱਕਰੀ|ਬੱਕਰੀਆਂ]], [[ਕੁੱਕੜ|ਮੁਰਗੇ]] ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ [[ਮੱਝ|ਮੱਝਾਂ]] ਨੂੰ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ [[ਕਾਲ਼ੀ ਮਾਤਾ|ਕਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਦੁਰਗਾ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਹਮ|ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ]] ਮਦੀਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਂਡੂ ਮੰਦਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>[http://epaper.timesofindia.com/Daily/skins/TOI/navigator.asp?Daily=TOICH&login=default Times of India, Chennai Edition, 4 May 2008]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=February 2014}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Gadgil|first=M|last2=VD Vartak|year=1975|title=Sacred Groves of India|url=http://repository.ias.ac.in/64199/1/14-pub.pdf|journal=Journal of the Bombay Natural History|volume=72|issue=2|page=314|access-date=2019-01-25|archive-date=2021-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720093006/http://repository.ias.ac.in/64199/1/14-pub.pdf|url-status=dead}}</ref> ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾ [[ਗੜੀਮਾਈ ਤਿਉਹਾਰ]] ਦੌਰਾਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ''ਵੱਡੇ ਪਧਰ'' [[ਗੜੀਮਾਈ ਤਿਉਹਾਰ|ਤੇ ਹੁੰਦੀ]] ਹੈ। 2009 ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ 250,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/nov/24/hindu-sacrifice-gadhimai-festival-nepal|title=Hindu sacrifice of 250,000 animals begins &#124; World news &#124; guardian.co.uk|last=Olivia Lang in Bariyapur|date=2009-11-24|access-date=2012-08-13|publisher=Guardian|location=London}}</ref> ਅਤੇ 50 ਲੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਤਿਓਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/11/24/nepal.animal.sacrifice/index.html|title=Ritual animal slaughter begins in Nepal - CNN.com|date=2009-11-24|access-date=2012-08-13|publisher=Edition.cnn.com|archive-date=2015-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150107171059/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/11/24/nepal.animal.sacrifice/index.html|url-status=dead}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿਚ, ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਬਲੀ ਦੀ ਰਸਮ ਸਥਾਨਕ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਦੇ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਜਾਨਵਰ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੱਕਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੂਨ ਅਕਸਰ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੰਦਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੀਲੇ ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC&pg=PA41&dq=animal+sacrifice+in+hinduism&hl=en&sa=X&ei=XZ17VMLWCYPluQTa3YHwAw&ved=0CBsQ6AEwAA|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|last=James G. Lochtefeld|publisher=[[Rosen Publishing|The Rosen Publishing Group]]|year=2002|isbn=9780823931798|page=41}}</ref> ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ''ਕੰਧੇਨ ਬੁਢੀ'' ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਬੋਧ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਂਤਮਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ, ''ਅਸੂ'' (ਸਤੰਬਰ-ਅਕਤੂਬਰ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਉਸ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ''ਯਾਤਰਾ'' / ''ਜਾਤਰਾ'' (ਤਿਉਹਾਰ) ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇਵਤੇ ਅੱਗੇ ਬੱਕਕੇ ਅਤੇ ਮੁਰਗੇ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ''ਕੰਧੇਨ ਬੁਢੀ'' ''ਯਾਤਰਾ'' ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ''ਘੁਸੁਰੀ ਪੂਜਾ ਹੈ''। ''ਘੁਸੁਰੀ'' ਦਾ ਭਾਵ ਇੱਕ ਸੂਰ ਦਾ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।''ਕੰਧੇਨ ਬੁਢੀ'' ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਕਾਲਾਹਾਂਡੀ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਮੋਹੰਗੀਰੀ ਜੀਪੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਲਠੇਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2009/September/engpdf/20-24.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318073208/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2009/September/engpdf/20-24.pdf|archive-date=2012-03-18|dead-url=no|access-date=2015-02-18}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="A complete citation is needed (January 2015)">ਪੂਰੀ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ਬਾਲੀ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਤਾਬੂ ਰਾਹ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ [[ਕੁੱਕੜਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਕੁੱਕੜ-ਯੁੱਧ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁੱਕੜ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਉਸਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਕੁੱਕੜ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੁੱਕੜ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>Bali Today: Love and social life By Jean Couteau, Jean Couteau et al - p.129 {{Cite web|url=https://books.google.com/books?id%3Dxn2ljrOw0IwC%26pg%3DPA129%26dq%3DTabuh+Rah%26hl%3Den%26sa%3DX%26ei%3DprXDT8yEMYLs8wS5tdG7Cw%26ved%3D0CFYQ6AEwBg#v=onepage&q=Tabuh%20Rah&f=false|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527172921/https://books.google.com/books?id=xn2ljrOw0IwC&pg=PA129&dq=Tabuh+Rah&hl=en&sa=X&ei=prXDT8yEMYLs8wS5tdG7Cw&ved=0CFYQ6AEwBg|archive-date=2016-05-27|dead-url=no|access-date=2015-09-04}}</ref> ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਹੂ ਡੋਲ੍ਹਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਵਜੋਂ ਲੜਾਈਆਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰਸਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਵਿਤਰ ''ਲੋਂਤਾਰ ਦੇ'' ਖਰੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>Indonesia Handbook, 3rd, Joshua Eliot, Liz Capaldi, & Jane Bickersteth, (Footprint - Travel Guides) 2001 p.450 {{Cite web|url=https://www.amazon.com/Indonesia-Handbook-3rd-Footprint-Travel/dp/1900949512#reader_1900949512|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315122401/http://www.amazon.com/Indonesia-Handbook-3rd-Footprint-Travel/dp/1900949512|archive-date=2016-03-15|dead-url=no|access-date=2012-05-05}}</ref> == ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Sacrificial_horsepit_linzi_2010_06_06.jpg|thumb|ਕਿਊ ਦੇ ਡਿਊਕ ਜਿੰਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, 5 ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ., ਚੀਨ]] [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ-ਮੱਤ]] ਅਤੇ [[ਤਾਓਵਾਦ]] ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ;<ref>[http://a.bonze.cn/wlsjwz/ygbj/271.htm 办丧事或祭祀祖先可以杀生吗] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331092215/http://a.bonze.cn/wlsjwz/ygbj/271.htm|date=March 31, 2012}}</ref><ref>[http://www.gzcyg.com/cygarticle.aspx?menuid=1334&tab=tab_News&tabid=19863 齋醮略談] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306132041/http://www.gzcyg.com/cygarticle.aspx?menuid=1334&tab=tab_News&tabid=19863|date=March 6, 2016}}</ref><ref>[http://www.daoist.org/culture/history/culture_history_005.htm 符籙齋醮] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100422221750/http://www.daoist.org/culture/history/culture_history_005.htm|date=April 22, 2010}}</ref> ਕੁਝ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਰਗ, ਸੂਰ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੱਛੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਤਾਓਵਾਦ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੇ ਅਕੀਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.lamchun.com/web-borrow.htm|title=林真-馬年運程, 馬年運氣書,風水、掌相、看相、八字、命理、算命|publisher=|access-date=2019-01-25|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429043956/http://www.lamchun.com/web-borrow.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.kaifook.com.hk/special/sp005.htm 衣紙2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313113038/http://www.kaifook.com.hk/special/sp005.htm|date=March 13, 2012}}</ref><ref>[http://www.twtaoism.net/php/4-6show.php?teaching_id=83 道教拜神用品] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705030815/http://www.twtaoism.net/php/4-6show.php?teaching_id=83|date=July 5, 2007}}</ref> [[ਕਾਓਸੀਅੰਗ|ਕਾਓਸਯੁੰਗ]], [[ਤਾਈਵਾਨ|ਤਾਇਵਾਨ ਵਿਚ]] ਤਾਓ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://bbs3.nsysu.edu.tw/txtVersion/boards/maev91/M.1070835450.A.html|title=中山大學 West BBS-西子灣站 / 分類佈告 / maev91 / 高雄地名知多少|publisher=|access-date=2019-01-25|archive-date=2011-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812064824/http://bbs3.nsysu.edu.tw/txtVersion/boards/maev91/M.1070835450.A.html|dead-url=yes}}</ref> ਜਪਾਨ ਵਿਚ, ਈਓਮੈਂਟ ਇੱਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਰਿਛ ਬਲੀ ਸੀ ਜੋ [[ਆਇਨੂ ਲੋਕ|ਐਨੂ ਲੋਕਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।<ref><div> ਯੂਟਗਾਵਾ, ਹੀਰੋਸ਼ੀ. " [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.691.5505&rep=rep1&type=pdf ਐੱਨੂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ" ਭੇਜਣ-ਵਾਪਸ "ਰੀਟ] ." ਜੂਜੀ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਰਿਲਿਜਿਅਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ (1992): 255-270. </div></ref> == ਹਵਾਲੇ == obu9o0t6em91c2e7noulifv49vuky7z 0 114627 851108 843740 2026-11-02T23:56:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851108 wikitext text/x-wiki <references group=""></references> <references group=""></references>{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਫ਼ੌਜੀ ਟੱਕਰ|conflict=Nanjing Massacre (Rape of Nanjing)|partof=the [[Second Sino-Japanese War]]|image=[[File:Nanking bodies 1937.jpg|border|300px]]|caption=The corpses of massacre victims on the shore of the Qinhuai River with a Japanese soldier standing nearby|date=December 13, 1937 – January 1938|result={{plainlist| * 50,000–300,000 dead (primary sources)<ref name="Wellesley.edu">{{cite web|url=http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html|title=''The Nanking Atrocities: Fact and Fable''|publisher=Wellesley.edu|accessdate=2011-03-06|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110228031202/http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html |archivedate=February 28, 2011 }}</ref><ref name="nankingatrocities.net">{{cite web|url=http://www.nankingatrocities.net/1990s/nineties_01.htm|title=Nanking Atrocities – In the 1990s|work=nankingatrocities.net|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131026021444/http://www.nankingatrocities.net/1990s/nineties_01.htm |archivedate=October 26, 2013}}</ref> * 40,000–300,000 dead (scholarly consensus)<ref name="Berghahn Books">{{cite book|editor=Bob Tadashi Wakabayashi|title=The Nanking Atrocity, 1937–38: Complicating the Picture|url=https://archive.org/details/nankingatrocity100btwa|publisher=Berghahn Books|date=2008|page=[https://archive.org/details/nankingatrocity100btwa/page/362 362]|isbn=1-84545-180-5}}</ref> * 300,000 dead (Chinese government, scholarly consensus in China)<ref>{{cite web|url=http://jds.cass.cn/UploadFiles/2010/11/201011041014223781.pdf|format=PDF|title=论南京大屠杀遇难人数 认定的历史演变|website=Jds.cass.cn|accessdate=2016-03-16|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322091900/http://jds.cass.cn/UploadFiles/2010/11/201011041014223781.pdf|archivedate=2014-03-22|df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hprc.org.cn/pdf/DSZI200603018.pdf|format=PDF|title=近十年" 侵华日军南京大屠杀"研究述评|website=Jds.cass.cn|accessdate=March 16, 2016|archive-date=ਮਾਰਚ 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041945/http://www.hprc.org.cn/pdf/DSZI200603018.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.modernchina.org.cn/UploadFiles/zyqk/2010/12/201012021431330066.pdf|accessdate=May 30, 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306190621/http://modernchina.org.cn/uploadfiles/zyqk/2010/12/201012021431330066.pdf|archivedate=March 6, 2016|title=Modern China}}</ref>}}}}{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਚੀਨੀ}}'''ਨਾਨਜਿੰਗ ਕਤਲੇਆਮ''', ਜਾਂ '''ਨਾਨਜਿੰਗ ਦਾ''' '''ਬਲਾਤਕਾਰ''', ਚੀਨ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਸੀਨੋ-ਜਪਾਨੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਚੀਨ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਾਨਜਿੰਗ (ਨਾਨਕਿੰਗ) ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਪਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮੂਹਕ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰੋਮਾਨੀਜੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ "ਨਾਨਕਿੰਗ" ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਨਕਿੰਗ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਤਲੇਆਮ 13 ਦਸੰਬਰ, 1937 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਜਪਾਨੀ ਨਾਨਜਿੰਗ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਜਪਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚੀਨੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 40,000 ਤੋਂ 300,000 ਤੱਕ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ,<ref><div>Levene, ਮਰਕੁਸ ਅਤੇ ਰੌਬਰਟਸ, ਸਿੱਕਾ. ''ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ''. 1999, ਪੰਨਾ 223-224</div></ref><ref name="tot"><div>Totten, ਸਮੂਏਲ. ''ਕੋਸ਼ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ''. 2008, 298-299.</div></ref> ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕੀਤੀ।<ref><div>Iris Chang, ''ਬਲਾਤਕਾਰ, Nanking ਦੇ'', ਪੀ. 6.</div></ref><ref>{{Cite news|url=http://www.salon.com/2010/03/31/as_film_japan_massacre_documentary|title=New film has Japan vets confessing to Nanjing rape|last=Lee, Min|date=March 31, 2010|publisher=Salon/Associated Press}}</ref> [[File:Republic_of_China_Armed_Forces_Museum_Nanking.jpg|thumb|Sword used in the "contest" on display at the Republic of China Armed Forces Museum in Taipei, Taiwan]] '''ਹਵਾਲੇ''' <references group=""></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.youtube.com/watch?v=Q-NjDZqGwws The Rape of Nanking – Nanjing Massacre – documentary] * [https://www.google.com/search?tbm=vid&hl=en&source=hp&q=rape+of+nanking Rape of Nanking videos] * [http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-2/documents-of-nanjing-massacre/ Documents of Nanjing Massacre] – [[ਯੂਨੈਸਕੋ|UNESCO]] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7140357.stm BBC News: Nanjing remembers massacre victims] * [http://www.nankingatrocities.net/ Online Documentary: The Nanking Atrocities] A master's degree thesis that delves into the atrocity * [https://web.archive.org/web/20140807040825/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ English translation of a classified Chinese document on the Nanjing Massacre] * [http://www.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing] by Gao Xingzu, Wu Shimin, Hu Yungong, & Cha Ruizhen * [https://web.archive.org/web/20080106184114/http://japanfocus.org/products/details/2547 Kirk Denton, "Heroic Resistance and Victims of Atrocity: Negotiating the Memory of Japanese Imperialism in Chinese Museums"] * [https://web.archive.org/web/20110926075902/http://www.nanking-massacre.com/Home.html Nanjing Massacre history site: History, Photos and Articles] * [https://web.archive.org/web/20070621083354/http://www.iht.com/articles/2007/06/19/news/nanking.php 'No massacre in Nanking,' Japanese lawmakers say] * [http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/133p/133p04papers/JChapelNanjing046.htm "Denying Genocide: The Evolution of the Denial of the Holocaust and the Nanking Massacre,"] college research paper by Joseph Chapel, 2004 * [http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/The_Rape_of_Nanking/ Rape of Nanking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629141404/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/The_Rape_of_Nanking/ |date=2011-06-29 }} Original reports from [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼|The Times]] * [https://archive.today/20130112025536/http://search.japantimes.co.jp/rss/fl20080810x1.html War and reconciliation: a tale of two countries] * [http://www.hartford-hwp.com/archives/55/481.html Review of Iris Chang, The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II] * [http://www.azalert.com/mogollonconnection/?p=1168 The Ghosts of Nanking: Mogollon Connection Special Series by Jesse Horn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415095956/http://www.azalert.com/mogollonconnection/?p=1168 |date=2019-04-15 }} * [http://www.library.yale.edu/div/Nanking/index.html The Nanking Massacre Project: A Digital Archive of Documents & Photographs from American Missionaries Who Witnessed the Rape of Nanking From the Special Collections of the Yale Divinity School Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410022021/http://www.library.yale.edu/div/Nanking/index.html |date=2011-04-10 }} * [http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html The Nanjing Incident: Recent Research and Trends] by David Askew in the Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies, April 2002 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] t8h9e10jjbry5mnkf069c7dpkj4n9ok 0 115510 851177 840796 2026-11-03T06:47:30Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851177 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ | image = Barrister_Atul_Prasad_Sen,_Lucknow.jpg | imagesize = 200px | caption = ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਨੇ | birth_date = {{birth date|1871|10|20|df=y}} | birth_place = [[ਢਾਕਾ]], [[ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਸੀਡੈਂਸੀ|ਬੰਗਾਲ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼|ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|1934|8|26|1871|10|20|df=y}} | death_place = [[ਲਖਨਊ]], ਸੰਯੁਕਤ ਰਿਆਸਤਾਂ, [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਵਕੀਲ, ਕਵੀ, ਸਿੱਖਿਅਕ | period = [[ਬੰਗਾਲ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ]] | years_active = 1900–1934 }} '''ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ''' {{lang-bn|অতুল প্রসাদ সেন }} (20 ਅਕਤੂਬਰ 1871 – 26 ਅਗਸਤ 1934) ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਗਾਇਕ, ਵਕੀਲ, ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ, ਸਿੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਬੋਧੀ ਸੀ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੇਮੰਤਾ ਸ਼ਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੈਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦੱਖਣੀ [[ਸ਼ਰੀਅਤਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਰੀਅਤਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਿਕਰਮਪੁਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਗੋਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="basu">{{cite book|first=Kalyan Kumar|last=Basu|title=আমারে এ আঁধারে (Amare e aandhare)|publisher= Abhyudoy Prakash Mandir, 6 Bankim Chatujje Street, Kolkata 12|year= 1969}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == 1890 ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। [ਏ] ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਵਿੰਦੋ ਘੋਸ਼, [[ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ]], [[ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ]] ਅਤੇ ਦਿਵਿਜੇਂਦਰਲਾਲ ਰੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== <references /> qie541tmgmemp8f2znzux4rbxvd98kk 0 119318 851188 537388 2026-11-03T07:40:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851188 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Stubble_field_in_Brastad.jpg|thumb|ਬਰਸਟੈਡ, ਸਵੀਡਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਮੈਦਾਨ।]] [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] '''ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ''' ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। '''ਖੇਤ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ,''' ਖੇਤ ਜਾਂ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ [[ਵਾਢੀ|ਕਟਾਈ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੇ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਵਿੱਚ ਡੰਡੇ ਅਤੇ ਤੂੜੀ (ਤਣੇ), [[ਪੱਤਾ|ਪੱਤੇ]] ਅਤੇ [[ਬੀਜ|ਬੀਜ ਦੀਆਂ]] ਫਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਵਾਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨਾ|ਸਾੜਿਆ]] ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਵਰ ਲਈ ਘੱਟ ਵਾਹੀ ਜਾਂ ਨੋ-ਟਿੱਲਜ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ [[ਖੋਰ (ਧਰਤ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕਟਾਈ]] ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਲਾਈਨ ਟ੍ਰਾਂਸੈਕਟ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਕਵਰੇਜ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Richards|first=B. K.|last2=Muck|first2=R. E.|last3=Walter|first3=M. F.|date=1 January 1984|title=Variation in line transect measurements of crop residue cover|url=http://www.jswconline.org/content/39/1/60|journal=Journal of Soil and Water Conservation|language=en|volume=39|issue=1|pages=60–61|issn=0022-4561|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017085207/https://www.jswconline.org/content/39/1/60|archive-date=17 ਅਕਤੂਬਰ 2022|access-date=15 ਅਗਸਤ 2019|url-status=dead}}</ref> '''ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ,''' ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਯੋਗ ਸਰੋਤ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਵਿੱਚ ਛਿੱਲਕੇ, ਬੀਜ, ਫੱਕ, ਗੁੜ ਅਤੇ [[ਜੜ੍ਹ|ਜੜ੍ਹਾਂ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਸੋਧ, [[ਖਾਦ]] ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਲ == ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਕੀਮਤ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ, ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਖਾਦ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ ਵਿੱਚ ਮੈਕਰੋ ਅਤੇ ਮਾਈਕਰੋ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਮੈਕਰੋ ਪੌਸ਼ਟਿਕ [[ਨਾਈਟਰੋਜਨ|ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ]], [[ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ|ਫਾਸਫੋਰਸ]], [[ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ]] ਅਤੇ [[ਗੰਧਕ|ਗੰਧਕ ਦੇ]] ਮੁੱਲ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। == ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ ਤੋਂ ਬਾਇਓਫਿਊਲ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ == ਵਧੇਰੇ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਬਾਇਓਫਿਊਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਚਿਤ ਫੀਡਸਟੌਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਲਗੋਰਿਦਮ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੂੰਹਦ ਤੋਂ ਜੀਵ ਬਾਲਣ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਤ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Hydrogen Step">{{Cite journal|last=Asadi|first=Nooshin|last2=Karimi Alavijeh|first2=Masih|last3=Zilouei|first3=Hamid|title=Development of a mathematical methodology to investigate biohydrogen production from regional and national agricultural crop residues: A case study of Iran|url=https://www.researchgate.net/publication/309382052_Development_of_a_mathematical_methodology_to_investigate_biohydrogen_production_from_regional_and_national_agricultural_crop_residues_A_case_study_of_Iran|journal=International Journal of Hydrogen Energy|doi=10.1016/j.ijhydene.2016.10.021}}</ref><ref name="Biochemical">{{Cite journal|last=Karimi Alavijeh|first=Masih|last2=Yaghmaei|first2=Soheila|title=Biochemical production of bioenergy from agricultural crops and residue in Iran|url=https://www.researchgate.net/publication/299342970_Biochemical_production_of_bioenergy_from_agricultural_crops_and_residue_in_Iran|journal=Waste Management|volume=52|pages=375–394|doi=10.1016/j.wasman.2016.03.025}}</ref> ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਜਿਸਨੇ ਐਥੇਨੋਲ ਆਰਗੇਨੋਸੋਲਵ ਪ੍ਰੀਟੀਰੇਟੇਡ ਚਾਵਲ ਤੂੜੀ ਨੂੰ ''ਐਂਟਰੋਬੈਕਟਰ ਏਰੋਜੀਨੇਸ ਦੀ'' ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਇਓਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ, ''ਬਾਇਓਫਿਊ''ਲ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ਯੋਗ ਚੌਲ ਤੂੜੀ (ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਿਤ ਤੂੜੀ ਨਹੀਂ) ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਗਲੋਬਲ ਮਾਤਰਾ 249 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਈ ਗਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਆਰਗੇਨੋਸੋਲਵ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ 355.78 ਕਿੱਲੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ 11.32 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਲਿਗਿਨਿਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਚੀਨ ਚਾਵਲ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਇਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੰਭਾਵਤ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਲਗਭਗ 32% ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Organosolv">{{Cite journal|last=Asadi|first=Nooshin|last2=Zilouei|first2=Hamid|date=March 2017|title=Optimization of organosolv pretreatment of rice straw for enhanced biohydrogen production using Enterobacter aerogenes|url=https://www.researchgate.net/publication/311881656_Optimization_of_organosolv_pretreatment_of_rice_straw_for_enhanced_biohydrogen_production_using_Enterobacter_aerogenes|journal=Bioresource Technology|volume=227|pages=335–344|doi=10.1016/j.biortech.2016.12.073}}</ref> == ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੇਵਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ == [[ਖਾਦ]] ਅਤੇ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ ਤੋਂ ਫਸਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਖਾਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਉਪਰੋਕਤ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਲਗਭਗ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਰਿਕਵਰੀ। ਖਾਦਾਂ ਦਾ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਲਾਭ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਫਸਲਾਂ ਦੋ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਦ ਦੀ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ([[ਵਾਹੀ|ਖੇਤ]] ਵਿੱਚ ਦੱਬੇ ਜਾਂ ਜ਼ੀਰੋ ਟਿੱਲੇਜ ਰਾਹੀਂ ਸਤ੍ਹਾ' ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ) ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧਿਐਨ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ, ਖਾਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੁੱਲ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਅੰਸ਼ਕ ਮੁੱਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] 5qg51q2yzkfj50j2k4gukvlazed5n9s 0 120371 851190 803954 2026-11-03T07:50:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851190 wikitext text/x-wiki '''ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ''' ([[ਫ਼ਾਰਸੀ]]: فعل‌های فارسی, ਰੋਮਨ: Fe’lhā-ye fārsi, ਉਚਾਰਨ [feʔlˈhɒːje fɒːɾˈsiː]) ਬਹੁਤੀਆਂ [[ਯੂਰਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਾਰ|ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਿਯਮਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦੋ ਧਾਤੂਆਂ (ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ''ਗੀਰ, ਗਰਿਫਤ'' 'ਫੜਦਾ, ਫੜ ਲਿਆ', ''ਨਵੀਸ ਨਵਿਸਤ'' 'ਲਿਖਦਾ, ਲਿਖਿਆ', ''ਦੇਹ, ਦਾਦ'' 'ਦੇਣਾ, ਦਿੱਤਾ' ਆਦਿ) ਨੂੰ ਲਗਪਗ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਮੁੱਖ ਬੇਨੇਮੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਦਿੱਤੇ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਬੇਨੇਮੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਿਆ 'ਹੋਣਾ' ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧਾਤੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਇਕਵਚਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬਹੁਵਚਨ ਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਛੇ ਗਰਦਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਇਕਵਚਨ ਪੁਰਖ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਅਕਸਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਲੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਕਾਲ ਘੱਟ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਦਸ ਕਾਲ ਹਨ। ਬੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੰਨਗੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੀਤ ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ (ਅਤੀਤ ''ਸਧਾਰਣ'', ''ਅਪੂਰਨ'', ਅਤੇ ''ਅਤੀਤ ਸੰਪੂਰਨ'') ਸੰਪੂਰਨ ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਖਾਂਦੀ ਹੈ (''ਸੰਪੂਰਨ ਸਧਾਰਣ'', ''ਸੰਪੂਰਨ ਨਿਰੰਤਰ'', ਅਤੇ ''ਅਤੀਤ ਸੰਪੂਰਨ'' - ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਖਰੀ ''ਅਤੀਤ ਸੰਪੂਰਨ'' ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਅੰਤ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਇਹ ਸੰਪੂਰਨ ਕਾਲ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਪੂਰਨ ਕਾਲ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'I have done' ਆਦਿ) ਵਾਂਗ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਜਾਂ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ('ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ I had done' ਆਦਿ) ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ, ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕਾਲ ਦੇ ਵਾਂਗ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>Lazard (1985); cf. Johanson & Utas (2000), p. 218; Simeonova & Zareikar (2015).</ref> ''ਵਰਤਮਾਨ'' ਕਾਲ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ ਹਨ (ਆਦਤ-ਮੂਲਕ, ਚੱਲ ਰਿਹਾ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ)। ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਲ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਸਹਿਤ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਸਮੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਭਵਿੱਖ ਕਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ ਜਾਰੀ ਕਾਲ (ਵਰਤਮਾਨ, ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਪੂਰਨ) ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਮੂਡ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ। ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਕਸਰ ਉਥੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਇਨਫਿਨਟਿਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ' ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਚਲਿਆ ਜਾਵਾਂ' ਵਜੋਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਕਿਰਦੰਤ ਦੂਜੇ ਸਟੈਮ ਵਿੱਚ ''-ਏ'' ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਦੰਤ ਅਕਰਮਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਐਕਟਿਵ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਰਫ਼ਤੇ'' 'ਚਲਾ ਗਿਆ', ਪਰ ਸਾਕਰਮਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਸਿਵ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਨਵਿਸ਼ਤੇ'' '(ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ) ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ'। ਸੰਪੂਰਣ ਕਾਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸੰਪੂਰਨ ਕਿਰਦੰਤ ਸਾਕਰਮਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਦਨ (ਹੋਣਾ) ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪ ਜੋੜ ਕੇ ਪੈਸਿਵ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਬਾਜ਼ ਕਰਦਨ'' 'ਖੋਲ੍ਹਣਾ' (ਸ਼ਬਦੀ 'ਖੁੱਲਵਾਉਣਾ') ਅਤੇ''ਯਾਦ ਗਰਿਫ਼ਤਨ'' 'ਸਿੱਖਣਾ', ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ, ਆਮ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਅਸਤ (ਉਹ ਹੈ) ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਏ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ''ਮੀਰਵਦ'' 'ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ' ਨੂੰ ਮਿਰੇ, ਅਤੇ ''ਮੀਗੋਇਮ'' 'ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ' ਨੂੰ ''ਮਿਗਮ'' ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਕਿਰਿਆ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ਅਪਵਾਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ''ਰਫ਼ਤਮ ਤੇਹਰਾਨ'' 'ਮੈਂ ਤਹਿਰਾਨ ਗਿਆ' ਵਰਗੇ ਵਾਕੰਸ਼ ਆਮ ਸੁਣਾਈ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ)। <ref>Mace (2003), p.78, 137.</ref> == ਇਨਫਿਨੀਟਿਵ ਅਤੇ ਸਟੈੱਮ == ਇਨਫਿਨੀਟਿਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ تن (''-ਤਨ'') ਜਾਂ دن (''-ਦਨ'') ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਇਨਫਿਨੀਟਿਵ ਸਟੈੱਮ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨਫਿਨੀਟਿਵ ਸਟੈੱਮ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਤੀਤ ਸਟੈੱਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ <ref>Khomeijani Farahani (1990), p.20.</ref> ਇਨਫਿਨੀਟਿਵ ਤੋਂ ਬਸ ن (ਵੈਨ) ਹਟਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * کردن (''ਕਰਦਨ'', 'ਕਰਨਾ/ਬਣਾਉਣਾ') - کرد (''ਕਰਦ'') * داشتن (''ਦਾਸ਼ਤਨ'', 'ਮਾਲਕ ਹੋਣਾ') - داشت (''ਦਾਸ਼ਤ'') * گرفتن (''ਗਰਿਫ਼ਤਨ'', 'ਲੈਣਾ') - گرفت (''ਗਰਿਫ਼ਤ'') * دیدن (''ਦੀਦਨ'', 'ਦੇਖਣਾ') - دید (''ਦੀਦ'') * نوشتن (''ਨਵਿਸ਼ਤਨ'' 'ਲਿਖਣਾ') - نوشت (''ਨਵਿਸ਼ਤ'') * رفتن (''ਰਫ਼ਤਨ'' 'ਜਾਣਾ') - رفت (''ਰਫ਼ਤ'') * شدن (''ਸ਼ੁਦਨ'' 'ਹੋ ਜਾਣਾ') - شد (''ਸ਼ੁਦ'') ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਮ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨਫਿਨੀਟਿਵ ਸਟੈੱਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਨਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: * کردن (''ਕਰਦਨ'') - کن (''ਕੁਨ'') * داشتن (''ਦਾਸਤਨ'') - دار (''ਦਾਰ'') * گرفتن (''ਗਰਿਫ਼ਤਨ'') - گیر (''ਗੀਰ'' ) * دیدن (''ਦੀਦਨ'') - بین (''ਬੀਨ'') * نوشتن (''ਨਵਿਸ਼ਤਨ'') - نويس (''ਨਵੀਸ'') * رفتن (''ਰਫ਼ਤਨ'') - رو (''ਰਵ'' ਜਾਂ ''ਰੋ'') * شدن (''ਸ਼ੁਦਨ'') - شو (''ਸ਼ਵ'' ਜਾਂ ''ਸ਼ੂ'') ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਕੇਤਕ, ਵਰਤਮਾਨ ਸਬਜੰਕਟਿਵ, ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਕਿਰਦੰਤ ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਕਾਲ ਇਨਫਿਨੀਟਿਵ ਸਟੈੱਮ ਤੋਂ। ਦੋਨੋਂ ਸਟੈੱਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਰਿਆ-ਨਾਂਵ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: گفتوگو ''ਗੁਫ਼ਤਗੂ'' 'ਗੱਲਬਾਤ', رفت وآمد ''ਰਫ਼ਤ ਓ ਆਮਦ'' 'ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਆਉਣਾ', خوش نويس ''ਖ਼ੁਸ਼ਨਵੀਸ'' 'ਸੁਲੇਖ'। ਇਨਫਿਨਟਿਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਇਨਫਿਨਟਿਵ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, 'ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ' ਵਰਗੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨਫਿਨਟਿਵ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਨਫਿਨਟਿਵ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਕਿਰਿਆ-ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਜੇਰੰਡ ਵਾਂਗ ਹੈ, <ref>Mace (2003), p.77.</ref> ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ نوشتن اين کتاب ''ਨਵਿਸਤਨ-ਏ ਈਨ ਕਿਤਾਬ'' 'ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਲਿਖਤ' ਜਾਂ اختراع نوشتن ''ਇਖ਼ਤਰਾ-ਏ ਨਵਿਸਤਨ'' 'ਲਿਖਤ ਦੀ ਕਾਢ ' ' ਵਰਗੇ ਵਾਕੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਲਿੱਪੀ ਅੰਤਰਨ ਵਿਚ, 'x' ਅੱਖਰ ਇਕ ਵੇਲਰ ਫਰਿਕੇਟਿਵ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ''ਬਾਖ਼'' ਵਿਚ 'ਖ਼' ਹੈ, ਅਤੇ 'š' ਅਤੇ 'č' 'ਸ਼' ਅਤੇ 'ਚ' ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। <ref>The transliteration is that of Windfuhr (1979) and Mace (2003).</ref> == ਕਿਰਦੰਤ == ਫ਼ਾਰਸੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਿਰਦੰਤ ਹਨ - ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ। ਪੂਰਨ ਕਿਰਦੰਤ ਇਨਫਿਨਟਿਵ ਸਟੈੱਮ ਵਿਚ ه ''-ਏ'' ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਕਰਮਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਸਿਵ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਐਕਟਿਵ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਰਫਤੇ'' ‘ਚਲਾ ਗਿਆ’)। * کردن (''ਕਰਦਨ'') - کرده (''ਕਰਦੇ'') 'ਕੀਤਾ' ਜਾਂ 'ਬਣਾਇਆ' * گرفتن (''ਗਰਿਫ਼ਤਨ'') - گرفته (''ਗਰਿਫ਼ਤੇ'') 'ਲੈ ਲਿਆ|ਫੜ ਲਿਆ ' * دیدن (''ਦੀਦਨ'', ਦੇਖਣਾ) - دیده (''ਦੀਦੇ'') 'ਦੇਖਿਆ' * نوشتن (''ਨਵਿਸ਼ਤਨ'' 'ਲਿਖਣਾ') - نوشته (''ਨਵਿਸ਼ਤੇ'') 'ਲਿਖਿਆ' ਪੂਰਨ ਕਾਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੂਰਨ ਕਿਰਦੰਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜਾਂ ਨਾਂਵ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: <ref>Mace (2003), p.117.</ref> * ماهِ گذشته ''ਮਾਹ-ਏ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤੇ'' 'ਬੀਤੇ ਮਹੀਨੇ', ਯਾਨੀ. 'ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ' * نوشته‌هاى او ''ਨਵਿਸ਼ਤਾ-ਏ ਊ'' 'ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ' ਵਰਤਮਾਨ ਕਿਰਦੰਤ, ਜੋ ਕਿ ਘੱਟ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੈ, ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ ਵਿਚ نده ''-ਅੰਦੇ'' ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਏਜੰਟ ਨਾਂਵ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ نويسنده ''ਨਵੀਸੰਦੇ'' 'ਲੇਖਕ'), ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਇਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ سال آينده ''ਸਾਲ-ਏ ਆਇੰਦਾ'' ' ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਲ', ਭਾਵ 'ਅਗਲੇ ਸਾਲ')।<ref>Mace (2003), p.116.</ref> ਕੁਝ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਖਰਾ ਕਿਰਦੰਤ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ -ਆਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ خندان ''ਖੰਦਾਨ'' 'ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ')।<ref>Khomeijani Farahani (1990), p.123.</ref> == ਪੜਨਾਵੀਂ ਅੰਤ == ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਪੜਨਾਵੀਂ ਰੂਪ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰਲ ਜਿਹੇ ਪਿਛੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪੜਨਾਵੀਂ ਪਿਛੇਤਰ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਕਾਲ ਲਈ ਅਤੇ ਦੋ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਕਾਲਾਂ ਲਈ ਪੜਨਾਵੀਂ ਪਿਛੇਤਰ ਹਨ: * ـم ( ''-ਅਮ'' ): ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਇਕਵਚਨ ("ਮੈਂ") * ـی ( ''-ਈ'' ): ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ ਇਕਵਚਨ ("ਤੂੰ ਇੱ.ਵ." (ਗੈਰ ਰਸਮੀ)) * ـد ( ''-ਅਦ'' ): ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਇਕਵਚਨ; ਬੋਲਚਾਲ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ''-ਏ'' ("ਉਹ, ਉਹ, ਇਹ") * یم ''(-ਇਮ):'' ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ ( "ਅਸੀਂ") * ـید (''-ਇਦ'' ): ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ; ਬੋਲਚਾਲ ਦਾ ਉਚਾਰਨ -ਇਨ ( "ਤੁਸੀਂ" (ਬਹੁਵਚਨ ਜਾਂ ਆਦਰਸਹਿਤ)) * ـند ( ''-ਅੰਦ''): ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ; ਬੋਲਚਾਲ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ''-ਆਨ'' ("ਉਹ"; "ਉਹ / ਉਹ" (ਆਦਰਸਹਿਤ)) ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਇੱਕਵਚਨ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਪਵਾਦ ਰੱਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਬਹੁਵਚਨ ਰੂਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਅਤੀਤ, ਅਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਪੂਰਨ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਨ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਵਾਏ ਇਸਦੇ ਕਿ ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਦੇ ਇਕਵਚਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: * ـم ( ''-ਅਮ'' ): ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਇਕਵਚਨ * ـی ( ''-ਈ'' ): ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ ਇਕਵਚਨ * - (-): ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਇਕਵਚਨ * یم ''(-ਇਮ):'' ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ * ـید (''-ਇਦ'' ): ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ), ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ - ''ਇਨ'' * ـند (''-ਅੰਦ''): ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ, ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ''-ਅਨ'' ਇਹੋ ਅੰਤ هست ਹਸਤ 'ਉਹ ਹੈ' ਅਤੇ نيست 'ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ' ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਲਈ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਇੱਕਵਚਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਗੈਰਰਸਮੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ, ਪਿਛੇਤਰ ''-ਏਸ਼'' (ਸ਼ਾਬਦਿਕ 'ਉਸ ਦੀ / ਉਸ ਦਾ') ਪਾੜੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਗੁਫਤਸ਼ 'ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ'।<ref>Khomeijani Farahani (1990), p.28.</ref> ਪੂਰਨ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਪੜਨਾਵੀਂ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: * ‌ه‌ام (-ਮ ''ਮੈਂ ਹਾਂ): ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਇਕਵਚਨ'' * ‌ه‌ای (''-ਏ ਆਈ''): ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ ਇਕਵਚਨ ਗੈਰ ਰਸਮੀ * ـه (''-ਏ'' ): ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਇਕਵਚਨ * ‌ه‌ايم (''-ਏ ਇਮ'' ): ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ * ‌ه‌ايد (''-ਏ ਇਦ'' ): ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ * ‌ه‌اند (''-ਏ ਅੰਦ'' ): ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ کردن ਕਰਦਨ 'ਕਰਨਾ' ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਨਿੱਜਵਾਚਕ ਪੜਨਾਂਵ ਅਕਸਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਇੱਥੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। == ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ == === ਆਮ ਵਰਤਮਾਨ === ਪੜਨਾਂਵੀ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ ਦੇ ਅੱਗੇ می ''ਮੀ-'' ਜੋੜ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * من می‌کنم ''ਮਨ ਮੀਕੁਨਮ'' 'ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' * تو می‌کنی ਤੋ ''ਮੀਕੁਨੀ'' 'ਤੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ' * و می‌کند ''u mikonad'' 'he/she does' * ما می‌کنیم ''ਮਾ ਮੀਕੁਨੀਮ'' 'ਅਸੀਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ' * شما می‌کنید ''ਸ਼ੁਮਾ ਮੀਕੁਨੀਦ'' 'ਤੁਸੀਂ ਕਰਦੇ ਹੋ' - ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਬਹੁਵਚਨ * آنها می‌کنند ''ਆਨਹਾ ਮੀਕੁਨੰਦ'' 'ਉਹ ਕਰਦੇ ਹਨ' ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਗੇਤਰ ਨ''-'' ਲਾਕੇ, ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ''ਮਨ ਨਮੀਕੁਨਮ '''ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ'। ਕਲਾਸੀਕਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਕਸਰ ਅਗੇਤਰ ''ਮੀ-'' ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ''ਦਾਰਮ'' ‘I have’ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ''ਮੀ-'' ਅਗੇਤਰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>Khomeijani Farahani (1990), p.31.</ref> ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਰਤਮਾਨ ਅਰਥ ਹਨ (ਆਮ, ਆਦਤਨ, ਚੱਲ ਰਿਹਾ, ਕਾਰਕਰਦੀ); ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਭਵਿੱਖਕਾਲੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ)। ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਵਕਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰਤਮਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇ ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਜਾਂ ਅਚਿੰਤੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹੋਣ।<ref>Khomeijani Farahani (1990), p.103.</ref> ਇਕ ਹੋਰ ਅਰਥ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਨ ਜਾਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਠਲੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ: * ''ਯਕ ਸਾਅਤ ਅਸਤ ਕਿ ਮੁੰਤਜ਼ਰ-ਏ ਤੋ ਹਸਤਮ'' ' ਮੈਂ ਇਕ ਘੰਟਾ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' (ਸ਼ਬਦੀ ਤੌਰ ਤੇ 'ਇਕ ਘੰਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ') <ref>Fallahi (1992), p.753; Khomeijani Farahani (1990), p.147.</ref> === 'ਹੋਣ' ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ === ਕਿਰਿਆ بودن ''ਬੂਦਨ'' 'ਹੋਣਾ' ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਵਿਚ ਐਨਕਲਿਟਿਕ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਅਗੇਤਰੀ ਨਾਮ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: * ام ''ਅਮ'' 'ਮੈਂ ਹਾਂ' * اى ''ਈ'' 'ਤੂੰ ਹੈਂ' * است ''ਅਸਤ'' 'ਉਹ, ਇਹ ਹੈ' (ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ''ਏ'') * ايم ''ਇਮ'' 'ਅਸੀਂ ਹਾਂ' * ايد ''ਇਦ'' 'ਤੁਸੀਂ ਹੋ' (ਬਹੁਵਚਨ ਜਾਂ ਰਸਮੀ) * {{lang|fa|اند}} ''{{transl|fa|and}}'' ''ਅੰਦ'' 'ਉਹ ਹਨ' (ਜਾਂ 'ਉਹ ਹੈ' -ਰਸਮੀ) * اند ''and'' 'they are' (or 'he/she is' - formal) ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ: * من دختر تو ام؛ این برادر من است؛ تو پدر من ای : ''ਮਨ ਦੁਖ਼ਤਰ-ਏ ਤੋ ਅਮ; ਇਨ ਬਰਾਦਰ-ਏ ਮਨ ਅਸਤ; ਤੋ ਪਿਦਰ-ਏ ਮਨ ਈ'' <br /><br /><br /><br /> 'ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਧੀ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ (ਇੱ.ਵ.) ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹੋ।' 'ਹੋਣ' ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਦਾ ਇਕ ਬਲਦਾਇਕ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: <ref>Mace (2003), p.97.</ref> * هستم ''ਹਸਤਮ'' 'ਮੈਂ ਹਾਂ' * ھستی ''ਹਸਤੀ'' 'ਤੂੰ ਹੈਂ' * ھست ''ਹਸਤ'' 'ਉਹ/ਇਹ ਹੈ' * ھستيم ''ਹਸਤੀਮ'' 'ਅਸੀਂ ਹਾਂ' * ھستيد ''ਹਸਤਿਦ'' 'ਤੁਸੀਂ ਹੋ' (ਬਹੁਵਚਨ ਜਾਂ ਰਸਮੀ) * ھستند ''ਹਸਤੰਦ'' 'ਉਹ ਹਨ' (ਜਾਂ 'ਉਹ ਹੈ' -ਰਸਮੀ) ਇਕ ਹੋਰ, ਪਰ ਘੱਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ 'ਹੋਣਾ' ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ''ਮੀਬਾਸ਼ਮ'' 'ਮੈਂ ਹਾਂ', ਆਦਿ, ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਧਾਰਣ ਵਰਤਮਾਨ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <ref>Khomeijani Farahani (1990), p.31; Mace (2003), p.98.</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ 'ਹੋਣਾ' ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ''ਨੀਸਤਮ'' 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ', ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ''ਹਸਤਮ'' ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. <ref>Mace (2003), p.99.</ref> === ਵਰਤਮਾਨ ਚੱਲਦਾ === ਵਰਤਮਾਨ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਚਾਲੂ ਹੋਣ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਅੱਗੇ داشتن ਦਾਸ਼ਤਨ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * من دارم می‌کنم ''ਮਨ ਦਾਰਮ ਮੀ ਕੁਨਮ'' 'ਮੈਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ (ਇਸ ਸਮੇਂ)' * تو داری می‌کنی ''ਤੋ ਦਾਰੀ ਮੀ ਕੋਨੀ'' * او دارد می‌کند ''ਊ ਦਾਰਦ ਮੀ ਕੁਨਦ'' * ما داریم می‌کنیم ''ਮਾ ਦਾਰਮ ਮੀ ਕੁਨੀਮ'' * شما دارید می‌کنید ''ਸ਼ੁਮਾ ਦਾਰੀਦ ਮੀ ਕੁਨੀਦ'' * آنها دارند می‌کنند ''ਆਨਹਾ ਦਾਰੰਦ ਮੀ ਕੁਨੰਦ'' ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਅੱਧ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ''ਊ ਊ ਦਾਰਦ ਗਜ਼ਾ ਮੀ ਖ਼ੁਰਦ'' 'ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ"।<ref>Khomeijani Farahani (1990), p. 35.</ref> ਇਥੇ ਕੋਈ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>Windfuhr (1979), p. 102.</ref> == ਅਤੀਤ ਕਾਲ == === ਸਧਾਰਨ ਅਤੀਤ === ਸਧਾਰਨ ਅਤੀਤ ਇਨਫਿਨੀਟਿਵ ਸਟੈੱੱਮ ਅਤੇ ਪੜਨਾਂਵੀ ਅੰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਇਕਵਚਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: * من کردم ''ਮਨ ਕਰਦਮ'' 'ਮੈਂ ਕੀਤਾ' * تو کردی ''ਤੋ ਕਰਦੀ'' * او کرد ਊ ''ਕਰਦ'' * ما کردیم ''ਮਾ ਕਰਦੀਮ'' * شما کردید ''ਸ਼ੁਮਾ ਕਰਦੀਦ'' * آنها کردند ''ਆਨਹਾ ਕਰਦੰਦ'' ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਲ ਅੰਤਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਜੇ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ''ਕਰਦਮ'', ''ਗਰਿਫ਼ਦਮ'' 'ਮੈਂ ਪਕੜ ਲਿਆ'।<ref>Mace (2003), p.83.</ref> ਪਰ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਬਲ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ, ਯਾਨੀ ''ਕਾਰ'' ''ਕਰਦਮ'' 'ਮੈਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ' ਵਿੱਚ ''ਕਾਰ'' ਤੇ ਹੈ।<ref>Mace (2003), p.32.</ref> ਨਕਾਰਾਤਮਕ ''ਨ-'' (ਬਲ ਸਹਿਤ) ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ''ਮਨ ਨਕਰਦਮ '''ਮੈਂ (ਇਹ) ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ'। ਸਧਾਰਣ ਅਤੀਤ ਦੇ ਇਸ ਦੇ ਆਮ ਅਰਥ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 'ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ'), ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਸਧਾਰਣ ਅਤੀਤ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁਹਾਵਰੇ-ਮੂਲਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ 'ਜੇ' ਅਤੇ 'ਜਦੋਂ' ਉਪਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>Khomeijani Farahani (1990), p.108, 5, 152.</ref> * ''ਵਕ਼ਤ-ਈ ਰਸੀਦਿਦ ਲੰਡਨ, ਫ਼ੌਰਨ ਬੇ ਮਾ ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੁਨੀਦ'' 'ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਾਨੂੰ ਫ਼ੌਰਨ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਦੇਣਾ' * ''ਤਾ ਤੋ ਬਰਗਰਦੀ, ਮਨ ਨਾਮੇ-ਰਾ ਨਵੀਸ਼ਤੇ ਅਮ'' 'ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਮੈਂ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ' ਇਕ ਹੋਰ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ''ਆਮਦਮ!'' 'ਮੈਂ (ਫ਼ੌਰਨ!) ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ'<ref>Khomeinaji Farahani (1990), p.108, 112.</ref> ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਸਧਾਰਣ ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਉਥੇ ਵੀ ਅਕਸਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰਨ ਕਾਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: * ''ਹਵਾਪੇਯਮਾ ਬੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨਿਸ਼ਸਤ'' ' ਜਹਾਜ਼ ਹੁਣੇ ਹੀ ਇਸ ਪਲ ਉਤਰਿਆ ਹੈ।'<ref name="YSF">Dehqani-e Tafti, H. ''Yāddāšthāye Safar-e Farang''.</ref> * ''ਅਸਤਗ਼ਫ਼ਰਾਲਹ! ਅਜ਼ ਦਰ ਵਾਰਦ ਸ਼ੁਦ!'' 'ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੀ ਗੱਲ! ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਆਇਆ!' === ਅਪੂਰਨ === ਅਪੂਰਨ ਕਾਲ ਸਧਾਰਣ ਅਤੀਤ ਦੇ ਅਗੇਤਰ می ''ਮੀ-'' ਲਗਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: <ref>Mace (2003), p.101.</ref> * من میکردم ''ਮਨ ਮੀਕਰਦਮ 'ਮੈਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ'', ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਕਰਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਕਰਿਆ ਹੋਣਾ ਸੀ' * تو میکردی ''ਤੋ ਮੀਕਰਦੀ'' * او میکرد ''ਊ ਮੀਕਰਦ'' * ما میکردیم ''ਮਾ ਮੀਕਰਦੀਮ'' * شما میکردید ''ਸ਼ੁਮਾ ਮੀਕਰਦੀਦ'' * آنها میکردند ''ਆਨਹਾ ਮੀਕਰਦੰਦ'' ਨਾਂਹਵਾਚਕ ਵਿੱਚ ''ਨ-'' ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ''ਮਨ ਨਮੀਕਰਦਮ'' 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ'। بودن ''ਬੂਦਨ'' 'ਹੋਣਾ' ਅਤੇ داشتن ''ਦਾਸ਼ਤਨ'' 'ਕੋਲ ਹੋਣਾ' ਦੇ ਅਪੂਰਨ ਲਈ ਅਗੇਤਰ می ''ਮੀ'' , ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ<ref>Mace (2003), p.101.</ref> ਸਿਵਾਏ ਜਦੋਂ ਅਰਥ 'would be' ਜਾਂ 'would have' ਹੋਵੇ: * من بودم ''ਮਨ ਬੂਦਮ'' 'ਮੈਂ ਸੀ' * من داشتم ''ਮਨ ਦਾਸ਼ਤਮ'' 'ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ' ਇਸਦਾ ਨਾਂਹਵਾਚਕ ਨ''-'' ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ''ਨਬੂਦਮ'' 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ' ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਤੀਤ ਆਦਤਨ ਜਾਂ ਅਤੀਤ ਚਾਲੂ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ('ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ', 'ਮੈਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ') ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਅਪੂਰਨਤਾ ਸ਼ਰਤ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ('I would go', 'I would have gone'), ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ: * ''ਅਗਰ ਆਨ-ਰਾ ਮੀਦਾਨਸ਼ਤਮ, ਬੇ ਸ਼ੁਮਾ ਮੀਗੁਫ਼ਤਮ'' 'ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ,' / 'ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣਾ ਸੀ" <ref>Mace (2003), p.162.</ref> ਵਰਤਮਾਨ ਜਾਂ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: <ref>Mace (2003), p.167-8.</ref> * ''ਦਿਲ-ਅਮ ਮੀਖ਼ਾਸਤ ਮੀਰਫ਼ਤਮ'' 'ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ' / 'ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ' / 'ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਨਾ ਸੀ' * ''ਕਾਸ਼ ਊ ਜ਼ਿੰਦੇ ਬੂਦ!'' 'ਕਾਸ਼ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ' * ''ਦੂਸਤ ਦਾਸ਼ਤਮ ਜਾ-ਯੇ ਊ ਮੀ ਬੂਦਮ!'' 'ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਹੋਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣਾ ਸੀ' === ਅਤੀਤ ਚੱਲ ਰਿਹਾ === ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਅਪੂਰਨ ਕਾਲ ਦੇ ਚਾਲੂ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅੱਗੇ داشتن ਦਾਸ਼ਤਨ ਦਾ ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>Mace (2003), p.103.</ref> * من داشتم میکردم ''ਮਨ ਦਾਸ਼ਤਮ ਮੀਕਰਦਮ'' 'ਮੈਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ (ਉਸ ਪਲ)' * تو داشتی میکردی ''ਤੋ ਦਾਸ਼ਤੀ ਮੀਕਰਦੀ'' * او داشت میکرد ''ਊ ਦਾਸ਼ਤ ਮੀਕਰਦ'' * ما داشتیم میکردیم ''ਮਾ ਦਾਸ਼ਤੀਮ ਮੀਕਰਦੀਮ'' * شما داشتید میکردید ''ਸ਼ੁਮਾ ਦਾਸ਼ਤੀਦ ਮੀਕਰਦੀਦ'' * آنها داشتند میکردند ''ਆਨਹਾ ਦਾਸ਼ਤੰਦ ਮੀਕਰਦੰਦ'' ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ * داشتم فراموشت ميکردم ''ਦਾਸ਼ਤਮ ਫ਼ਰਾਮੋਸ਼ਤ ਮੀਕਰਦਮ'' 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭੁੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ' ਕੋਈ ਨਾਂਹਵਾਚਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। === ਅਤਿ-ਪੂਰਨ === ਅਤਿ-ਪੂਰਨ ਪੂਰਨ ਕਿਰਦੰਤ ਅਤੇ بودن (ਹੋਣਾ) ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਅਤੀਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਕ ਸੰਯੁਕਤ ਕਾਲ ਹੈ। ਅਤਿ-ਪੂਰਨ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਅਪੂਰਨ ਦੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਰਤ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: * من کرده بودم ''ਮਨ ਕਰਦੇ ਬੂਦਮ'' 'ਮੈਂ ਕੀਤਾ ਸੀ', 'I would have done' * تو کرده بودی ''ਤੋ ਕਰਦੇ ਬੂਦੀ'' * او کرده بود ''ਊ ਕਰਦੇ ਬੂਦ'' * ما کرده بودیم ''ਮਾ ਕਰਦੇ ਬੂਦੀਮ'' * شما کرده بودید ''ਸ਼ੁਮਾਕਰਦੇ ਬੂਦੀਦ'' * آنها کرده بودند ''ਆਨਹਾ ਕਰਦੇ ਬੂਦੰਦ'' ਨਾਂਹਵਾਚਕ ਨ''-'' ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ''ਨ ਕਰਦੇ ਬੂਦਮ'' 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ'। ਅਤਿ-ਪੂਰਨ ਵਿੱਚ ''ਬੂਦਨ'' 'ਹੋਣਾ' ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸਦਾ ਸਧਾਰਨ ਅਤੀਤ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>Mace (2003), p.86; Khomeijani Farahani (1990), p.132.</ref> ਕਈ ਵਾਰ ਅਤਿ-ਪੂਰਨ ਦਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਰੂਪ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ (''ਮਨ ਮੀਕਰਦੇ ਬੂਦਮ)'' ਪਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕੁਝ ਫਾਰਸੀ ਵਿਆਕਰਣਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਗੈਰ ਵਿਆਕਰਣਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>Roohollah Mofidi, [http://persianacademy.ir/UserFiles/File/D/07/D-07-02.pdf ''"Budan va dāštan: do fe'l-e istā-ye fārsi"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160703163443/http://persianacademy.ir/UserFiles/File/D/07/D-07-02.pdf |date=2016-07-03 }}, p.77.</ref> ਇਸਦੇ ਸਧਾਰਣ ਅਤਿ-ਪੂਰਨ ਅਰਥਾਂ ('ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ') ਦੇ ਇਲਾਵਾ, 'ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ' ਜਾਂ 'ਜੇ (ਸਿਰਫ) ਉਹ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ' ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪੂਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤਿ-ਪੂਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ': <ref>Mace (2003), p.167-8.</ref> * کاش تصادف نکرده بودم ''ਕਸ਼ ਤਸਾਦੋਫ਼ ਨਕਰਦੇ ਬੂਦਮ!'' 'ਕਾਸ਼ ਮੇਰੀ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨਾ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ!' * اگر نیامده بود که آن اتفاق نمی‌افتاد ''ਅਗਰ ਨਯਾਮਦੇ ਬੂਦ ਕੇ ਆਨ ਇਤੇਫਾਕ਼ ਨਮੀਅਫ਼ਤਾਦ'' 'ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਆਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਸੀ!'<ref>Iraj Pezeshkzad, ''Dāi Jān Nāpoleon''.</ref> == ਪੂਰਨ ਕਾਲ == ਹਰੇਕ ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ, ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਮ ਪੂਰਨ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ('ਉਸਨੇ ਐਕਸ ਕੀਤਾ ਹੈ', 'ਉਸਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਐਕਸ ਕੀਤਾ ਹੈ') ਪਰ ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਵੀ ਗੈਰ ਅਨੁਮਾਨਤ ਜਾਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ('ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਐਕਸ ਕੀਤਾ ਸੀ'), <ref>Boyle (1966), Windfuhr (1979), p.90; Windfuhr (1980), p.281; Lazard (1985); Estaji & Bubenik (2007); Simeonova & Zareikar (2015).</ref> ਖਿੱਤੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹੋਰ ਈਰਾਨੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਕਾਲ ਦੀ ਸਮਾਨ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤੁਰਕੀ ਨਾਲ ਖੇਤਰੀ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਰਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === ਪੂਰਨ ਸਧਾਰਨ === ਪੂਰਨ ਸਧਾਰਨ ਪੂਰਨ ਕਿਰਦੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ بودن ਬੂਦਨ ('ਹੋਣਾ') ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ-ਸਟੈੱਮ ਪਿਛੇਤਰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * من کرده ام ''ਮਨ ਕਰਦੇ ਅਮ'' 'ਮੈਂ ਕੀਤਾ ਹੈ' * تو کرده ای ''ਤੋ ਕਰਦੇ ਈ'' * او کرده است ''ਊ ਕਰਦੇ ਅਸਤ'' (ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ''ਊ'' ''ਕਰਦੇ'', ''ਅਸਤ ਹਟਾ ਕੇ'' ) * ما کرده ایم ''ਮਾ ਕਰਦੇ ਈਮ'' * شما کرده اید ''ਸ਼ੁਮਾ ਕਰਦੇ ਈਦ'' * آنها کرده اند ਆਨਹਾ''ਕਰਦੇ ਅੰਦ'' ਨਾਂਹਵਾਚਕ''ਨ-'' (ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ) ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ''ਮਨ ਨਕਰਦੇ ਅਮ'' 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ'। ਪੂਰਨ ਕਾਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪਰਫੈਕਟ ਲਈ ਵਰਣਿਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>Comrie (1976), 52ff.</ref> ਇੱਕ ਸਥਿਤੀ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਪੂਰਨ ਹੈ: * ''ਰਸੀਦੇ ਅੰਦ'' 'ਉਹ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ (ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ)' <ref>Mace (2003), p.118.</ref> * ''ਮਨ ਕ਼ਲਮ-ਅਮ-ਰਾ ਗੁਮ ਕਰਦੇ ਅਮ'' 'ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਗਵਾ ਲਈ ਹੈ' <ref>Khomeijani Farahani (1990), p.141.</ref> ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਯੋਗੀ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀ ਚੁੱਕੀ ਹੈ (ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀ ਹੈ): * ''ਮਨ ਸੇ ਬਾਰ ਅਜ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਦਨ ਕਰਦੇ ਅਮ'' 'ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ' <ref>Khomeijani Farahani (1990), p.140.</ref> ਪੂਰਨ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ: <ref>Mace (2003), p.119.</ref> * ''ਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੇ ਗ਼ਰਬ ਹਸਦ ਬਰਦੇ ਇਮ'' 'ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੱਛਮ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਾਂ' <ref>Jalal Al-e Ahmad, ''Qarbzadegi''.</ref> * ''ਊ ਤਮਾਮ-ਏ-ਉਮਰ-ਏਸ਼ ਇੰਜਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਅਸਤ'' 'ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ' <ref>Khomeijani Farahani (1990), p.14, 147.</ref> ਇੰਗਲਿਸ਼ ਪਰਫੈਕਟ ਦੇ ਉਲਟ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਪੂਰਨ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਪਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।<ref>Khomeijani Farahani (1990), p.16, 137.</ref> <ref>Simeonova & Zareikar.</ref> ਇਹ ਅਕਸਰ ਹੇਠਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: * ''ਈਨ ਖ਼ਾਨੇ ਦਰ ਸਾਲ-ਏ 1939 ਸਾਖ਼ਤੇ ਸ਼ੁਦੇ ਅਸਤ'' 'ਇਹ ਘਰ 1939 ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ' * ''ਮਨੂਚੇਹਰ ਕਿਤਾਬ-ਰਾ ਦਿਰੂਜ਼ ਬੇ ਊ ਪਸ ਦਾਦੇ ਅਸਤ'' '''ਮਨੂਚੇਹਰ'' ਨੇ ਕੱਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤੀ' ਇਕ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ ਜੋ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਉਹ 'ਐਕਸ ਵਾਪਰਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ' ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿਚ ਹੈ: * ''ਫ਼ਕ਼ਤ ਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਹ ਅਸਤ ਕਿ ਅਜ਼ ਇੰਗਲਸਤਾਨ ਆਮਦ''<nowiki/>' 'ਉਸਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਆਏ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੋਏ ਹਨ' <ref name="YSF">Dehqani-e Tafti, H. ''Yāddāšthāye Safar-e Farang''.</ref> 'ਖੜ੍ਹਨਾ', 'ਬੈਠਣਾ', 'ਪੈਣਾ' ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਪੂਰਨ ਵਰਤਮਾਨ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: * ''ਇਸਤਾਦੇ ਅਸਤ'' 'ਉਹ ਖੜਾ ਹੈ' <ref>Khomeijani Farahani (1990), p.5.</ref> === ਪੂਰਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ === ਪੂਰਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਪੂਰਨ ਵਿੱਚ ''ਮੀ''- ਅਗੇਤਰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * من ميکرده ام ''ਮਨ ਮੀਕਰਦੇ ਅਮ'' 'ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ'; 'ਮੈਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ' ਨਾਂਹਵਾਚਕ (ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ) ''ਨ-'' ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ: ''ਨ ਮੀਕਰਦੇ ਅਮ'' 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ'। ਇਹ ਕਾਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਚਾਲੂ ਪੂਰਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਕਾਂ 'ਮੈਂ ਇਕ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ: <ref>cf. Lazard in Johanson & Utas (2000), 219.</ref> * ''ਗੁਜ਼ਸ਼ਤੇ-ਯੇ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਰਾ ਤਾਕ਼ੀਬ ਮੀਕਰਦੇ ਅਸਤ'' 'ਮੇਰੇ ਅਤੀਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।' <ref>Bozorg Alavi, Čašmhā-yaš</ref> * ''ਊ ਸਾਲਹਾ ਦਰ ਇਨ ਸ਼ਹਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੀਕਰਦੇ''<nowiki/>' 'ਉਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ' <ref>Khomeijani Farahani (1990), p.43.</ref> ਇਕ ਹੋਰ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਜੋ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨਾ ਜੋ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਇਹ 'ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ' ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ: * ''ਮਨ ਅਲਮਾਨੀ ਹਰਫ਼ ਮੀਜ਼ਾਦੇ ਅਮ, ਅਮਾ ਹਾਲਾ ਫਰਾਮੋਸ਼ ਕਰਦੇ ਅਮ'' 'ਮੈਂ ਜਰਮਨ ਬੋਲ ਲੈਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹਾਂ' <ref>Lazard, in Johanson & Utas (2000), p.218.</ref> ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਰਿਣਾਮੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, <ref>Windfuhr (1987), p.84; (1987), p.537.</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ: * ''ਅਜ਼ ਮੂ-ਏ ਖਿਸ-ਏਸ਼ ਪੇਯਦਾ ਬੂਦ ਕੇ ਆਬਤਨੀ ਮੀਕਰਦੇ'' 'ਉਸ ਦੇ ਗਿੱਲੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ' <ref>Jalal Al-e Ahmad, ''Gāvxuni''.</ref> * ''ਬੱਚੇ-ਹਾ ਬਾਜ਼ੀ ਮਿਕਰਦੇ ਅੰਦ ਕੇ ਸੇਦਾ-ਯੇ ਸ਼ੁਮਾ ਰਾ ਨਸ਼ਨੀਦੇ ਅੰਦ'' '(ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ) ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਕ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ' <ref>Khomeijani Farahani (1990), p.157.</ref> === ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਗਤੀਮੂਲਕ === ਪੂਰਨ ਚੱਲ ਰਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਤੀਮੂਲਕ ਰੂਪ ਵੀ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: <ref>Khomeijani Farahani (1990), p.43f.</ref> * او داشته ميکرده ''ਊ ਦਾਸ਼ਤੇ ਮੀਕਰਦੇ'' 'ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ' ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਣਾਮੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪਦਾ ਸੀ... '), ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਕਾਂ ਵਿਚ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੁਲਾਰਾ ਉਸ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ: * ''ਦਾਸ਼ਤੇ ਮਾਸ਼ੀਨ ਮੀਦੋਜ਼ਦੀਦੇ, ਹਿਸਾਬੀ ਜ਼ਦਨ-ਏਸ਼;ਪੰਜ ਰੂਜ਼ ਬੀਮਾਰੇਸਤਾਨ ਬੂਦੇ'' '(ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ ਤੇ) ਉਹ ਕਾਰ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ (ਫੜਿਆ ਗਿਆ) ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕੁੱਟਿਆ; (ਲੱਗਦਾ ਹੈ) ਉਹ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ' <ref name="Aq">Shams Al-e Ahmad, ''Aqiqe''.</ref> === ਪੂਰਨ ਅਤਿਪੂਰਨ === ਅਤਿਪੂਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਵਰਜਨ ( 'ਡਬਲ ਪੂਰਨ' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) <ref>Windfuhr (1987), p.85; Khomeijani Farahani (1990), p.46ff; Simeonova & Zareikar (2015).</ref> ''ਬੂਦਮ'' ਨੂੰ ਅਤਿਪੂਰਨ''ਬੂਦੇ ਅਮ'' ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਗੈਰ-ਪਰਿਣਾਮੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਪਰਿਣਾਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: * من کرده بوده ام ''ਮਨ ਕਰਦੇ ਬੂਦੇ ਅਮ'' 'ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।'; 'ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ' ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਉਦਾਹਰਣ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ: * ''ਮੀਗੁਫ਼ਤ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਸਤ...ਚੰਦ-ਇ ਪੀਸ ਸੇ ਮਾਹ-ਇ ਰਫਤੇ ਬੂਦੇ ਮਿਸਰ'' 'ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ''ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸੀ ... čand-'' (ਅਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਸੀ) ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਲਗਪਗ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਮਿਸਰ ਗਿਆ ਸੀ' <ref name="XDM">Jalal Al-e Ahmad, ''Xas-i dar Miqāt''.</ref> == ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ == ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ ਇਨਫਿਨਟਿਵ ਸਟੈੱਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਇਨਫਿਨਟਿਵ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਰੂਪ, ਕਿਰਿਆ خواجه ਖ਼ਾਹਮ 'ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ' ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਸਰ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ (ਖ਼ਾਸਕਰ ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ) ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref>Fallahi (1999), p.69; Khomeijani Farahani (1990), p.115, Mace (2003), p.100; Phillott (1919), p.508.</ref> * خواهم کرد ''ਖ਼ਾਹਮ ਕਰਦ'' 'ਮੈਂ ' * خواهی کرد ''ਖ਼ਾਹੀ ਕਰਦ'' * خواهد کرد ''ਖ਼ਾਹਦ ਕਰਦ'' * خواهيم کرد ''ਖ਼ਾਹੀਮ ਕਰਦ'' * خواهيد کرد ''ਖ਼ਾਹੀਦ ਕਰਦ'' * خواهند کرد ''ਖ਼ਾਹੰਦ ਕਰਦ'' ਹਾਂਵਾਚਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪੜਨਾਵੀਂ ਅੰਤ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ''ਖ਼ਾਹਮ ਕਰਦ''। <ref>Mace (2003), p.31.</ref> ਨਾਂਹਵਾਚਕ ''ਨਖ਼ਾਹਮ ਕਰਦ'' 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ', ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਨ''-'' ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਚਾਲੂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>Fallahi (1999), p.60, 63.</ref> ਕੋਈ ਭਵਿੱਖ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 'ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵਾਂਗਾ') ਫ਼ਾਰਸੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਸਧਾਰਣ ਜਾਂ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸਧਾਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ: <ref>Fallahi (1999), p.62-3.</ref> * ''ਤਾ ਜੁਮੇ ਤਮਾਮ ਖ਼ਾਹਮ ਕਰਦ'' 'ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ' * ''ਤਾ ਜੁਮੇ ਤਮਾਮ ਕਰਦੇ ਅਮ'' 'ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ' ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਭਵਿੱਖਤ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਇਕ ਰੂਪ ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਹੈ 'ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਹੀ ਵਾਲਾ ਹੈ' ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ , ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ: * ''ਹਵਾਪੇਯਮਾ ਮੀਖ਼ਦ ਪਰਵਾਜ਼ ਕੁਂਨੇ'' 'ਜਹਾਜ਼ ਉਡਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਹੈ' <ref>Fallahi (1999), p.66.</ref> * ''ਹਵਾਪੇਯਮਾ ਮੀਖ਼ਾਸਤ ਪਰਵਾਜ਼ ਕੁਂਨੇ '''ਜਹਾਜ਼ ''ਉਡਣ ਹੀ ਵਾਲਾ'' ਸੀ' ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਲਈ ''ਕਰਾਰ ਅਸਤ'' (ਇੰਤਜਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ''ਤਸਮੀਮ ਦਾਰਮ'' (ਮੇਰਾ ਮਨਸ਼ਾ ਹੈ) ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵਾਕੰਸ਼ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਲੱਗਦਾ ਹੈ : <ref>Fallahi (1999), p.64ff.</ref> * ''ਅਲੀ ਕਰਾਰ ਅਸਤ ਫ਼ਰਦਾ ਬੀਆਯਦ''<nowiki/>' 'ਅਲੀ ਨੇ ਕੱਲ੍ਹ ਆਉਣਾ ਹੈ' * ''ਮਨ ਤਸਮੀਮ ਦਾਰਮ ਸਾਲ-ਏ ਆਯੰਦੇ ਯਕ ਆਪਾਰਤਮਨ ਬੇਖ਼ਰਮ'' 'ਮੈਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਕ ਮਕਾਨ ਖਰੀਦਣ ਲੱਗਿਆ ਹਾਂ' ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਅਕਸਰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖ਼ਾਸਕਰ ਗਤੀ ਜਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: <ref>Fallahi (1999), p.69.</ref> * ''ਬਰਾਦਰ-ਅਮ ਫਰਦਾ ਬੇ ਸ਼ਿਰਾਜ਼ ਮੀਰਵਦ'' 'ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ' == ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ == === ਵਰਤਮਾਨ ਸਬਜੰਕਟਿਵ === ਵਰਤਮਾਨ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਪੜਨਾਂਵੀ ਅੰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅਗੇਤਰ بـ ਬੇ- ਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ''ਬੇਨਵੀਸਮ'' 'ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਲਿਖਾਂ'। ਜਦੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਵਰ''ਓ'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬਦਲ ਕੇ ਬੋ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ''ਹੈ-:'' <ref name="M108">Mace (2003), p.108.</ref> * بکنم ''ਬੋਕੋਨਮ'' 'ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਕਰਾਂ' * بکنی ''ਬੋਕੁਨੀ'' * بکند ''ਬੋਕੁਨਦ'' * بکنیم ''ਬੋਕੁਨੀਮ'' * بکنید''ਬੋਕੁਨੀਦ'' * بکنند ''ਬੋਕੁਨੰਦ'' ਜਦ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਗੇਤਰ''ਬੇ -'' ਕਈ ਵਾਰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ چکار کنم ''ਚੇਕਾਰ ਕੋਨਮ?'' 'ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?' ਨਾਂਹ ਵਾਚਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਗੇਤਰ ''ਬੇ-'' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ''ਨਕੋਨਮ'' 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ,। , ਕਿਰਿਆ بودن 'ਹੋਣਾ' ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਸਬਜੰਕਟਿਵ باشم''ਬਾਸ਼ਮ'' ਹੈ, ਅੰਤ ਉੱਪਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਿਆ داشتن 'ਕੋਲ ਹੋਣਾ' ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਨ ਸਬਜੰਕਟਿਵ داشته باشم''ਦਾਸ਼ਤੇ ਬਾਸ਼ਮ'' ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="M108">Mace (2003), p.108.</ref> ਵਰਤਮਾਨ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੇਗੀ ਜਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਸਥਿਤੀ ਸਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ <ref>Mace (2003), p.148.</ref> * شاید بروم ''ਸ਼ਾਇਦ ਬੇਰਵਮ'' '''ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂ'' ' * ممکن است که بيايد ''ਮੁਮਕਿਨ ਅਸਤ ਕਿ ਬੀਆਯਦ'' 'ਮਕਿਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਵੇ' * اگر بروم می دوم ''ਅਗਰ ਬੇਰਵਮ, ਮੀਦਵਮ'' 'ਅਗਰ ਮੈਂ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਦੌੜਾਂਗਾ' * اميد است که حالت خوب باشد ''ਉਮੀਦ ਅਸਤ ਕਿ ਹਾਲਤ ਖ਼ੂਬ ਬਾਸ਼ਦ '''ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਹਾਲ ਠੀਕ ਹੈ<nowiki>''</nowiki> ਇਹ ਅਨਿਸਚਿਤ ਸੰਬੰਧਕ ਉਪਵਾਕਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ: <ref>Mace (2003), p.155.</ref> * آيا کسی هست که فارسی بلد باشد؟ ''ਆਯਾ ਕਸ-ਇ ਹਸਤ ਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਲਦ ਬਾਸ਼ਦ ?'' 'ਕੀ ਕੋਈ ਹੈ ਜੋ ਫਾਰਸੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ?' ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ''ਕ਼ਬਲ ਅਜ਼ ਇਨਕੇ'' 'ਪਹਿਲਾਂ ...' (ਭਵਿੱਖ ਜਾਂ ਅਤੀਤ ਦਾ), ''ਤਾ'' 'ਜਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ...' (ਸਿਰਫ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ), ''ਤਾ'' 'ਇਸਲਈ': ਵਰਗੇ ਵਾਕੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: <ref>Mace (2003), pp.156-9.</ref> * قبل ازاينکه برويد، اين را امضا کنيد ''ਕ਼ਬਲ ਅਜ਼ ਇਨਕੇ ਬੇਰਵੀਦ, ਇਨ-ਰਾ ਏਮਜ਼ਾ ਕੋਨੀਦ'' 'ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰ ਦਿਓ ' ਇਹ 'ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ', 'ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ', 'ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ', 'ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ' ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ , ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਫਿਨਟਿਵ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ : <ref>Mace (2003), p.109, 150.</ref> * باید بروم''ਬਾਇਦ'' ''ਬੇਰਵਮ''<nowiki/>' 'ਮੈਨੂੰ ਅਵਸ਼ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ' * فرمود که حمله کنند ''ਫ਼ਰਮੂਦ ਕਿ ਹਮਲੇ ਕੋਨੰਦ'' 'ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ' === ਪੂਰਨ ਸਬਜੰਕਟਿਵ === ਪੂਰਨ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਿਰਦੰਤ ਨਾਲ''ਬਾਸ਼ਮ'' ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲੀ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ: <ref>Lambton (1963), p.153; Khomeijani Farahani (1990), p.161.</ref> * گمان می‌کنم رفته باشد ''gਗੋਮਾਨ ਮੀਕੁਨਮ ਰਫ਼ਤੇ ਬਾਸ਼ਦ'' 'ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ' * او باید اشتباه کرده باشد ''ਊ ਬਾਯਦ ਇਸ਼ਤੇਬਾਹ ਕਰਦੇ ਬਾਸ਼ਦ'' 'ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ' * امیدوارم که دیر نکرده باشم''ਉਮੀਦਵਾਰਮ ਕਿ ਦੇਰ ਨਕਰਦੇ ਬਾਸ਼ਮ'' 'ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ' * می‌ترسم او رفته باشد ''ਮੀਤਰਸਮ ਊ ਰਫ਼ਤੇ ਬਾਸ਼ਦ'' 'ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ'<ref>Boyle (1966), p.69.</ref> ਇਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: <ref>Khomeijani Farahani (1990), p.161.</ref> * کاش رفته باشد ''ਕਾਸ਼ ਰਫ਼ਤੇ ਬਾਸ਼ਦ !'' 'ਕਾਸ਼ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ' ਨਾਂਹਵਾਚਕ ''ਨ- ਲਾਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ'' : ''ਨਕਰਦੇ ਬਾਸ਼ਮ'' 'ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ'। === ਹੁਕਮੀ === ਹੁਕਮੀ (ਕਮਾਂਡ) ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਇਸਦੇ ਕਿ ਮਧਮ ਪੁਰਖ ਇੱਕਵਚਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: * بنويس ''ਬੇਨਿਵੀਸ!'' 'ਲਿਖੋ!' * بنويسيد ''ਬੇਨਿਵੀਸਿਦ'' ਲਿਖੋ!' (ਬਹੁਵਚਨ ਜਾਂ ਰਸਮੀ) ਨਾਂਹਵਾਚਕ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤਰ ''ਬੇ-'' ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ '':'' ''ਨਨਿਵੀਸ!'' 'ਨਾ ਲਿਖੋ!'. ਜੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ ''-ਵ ਨਾਲ'' ਖ਼ਤਮ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ''ਰਵ'' 'ਜਾਣਾ', ਤਾਂ ਹੁਕਮੀ ਇਕਵਚਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ''-ਓ'' ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ: * برو ''ਬਰੋ!'' 'ਜਾਓ!' ਕਿਰਿਆ''ਦਾਸ਼ਤਨ'' 'ਕੋਲ ਹੋਣਾ' ਦਾ ਹੁਕਮੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਨ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ: * داشته باش ''ਦਾਸ਼ਤੇ ਬਾਸ਼!'' 'have!' === ਆਪਟੇਟਿਵ === ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਫਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਟੇਟਿਵ ਮੂਡ ਕਈ ਵਾਰ ਆਮ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ ਵਿੱਚ ਆਦ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * کردن / کن ''ਕਰਦਨ (ਕੁਨ-)'' 'ਕਰਨਾ' → ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ کن ''ਕੁਨ''- → کناد ''ਕੁਨਾਦ'' ('ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਇਹ ਕਰੇ!')। ਨਾਂਹਵਾਚਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਗੇਤਰ ਮਾ''-'' ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: مکناد ''makonād'' ('ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰੇ! ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਨਾ ਵਾਪਰੇ ') (ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ = نکند ''ਨਕੁਨਦ'' )। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸ ਕਾਰਕੀ ਅੰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਬੋਲ ਚਾਲ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ''ਹਰਚੇ ਬਾਦਾ ਬਾਦ'' (هرچه بادا باد) 'ਚਾਹੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ' ਅਤੇ''ਦਸਤ ਮਰੀਜ਼ਾਦ'' (دست مريزاد) ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 'ਉਹ ਹੱਥ ਨਾ ਡੁੱਲੇ [ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ]', ਭਾਵ 'ਵਧੀਆ ਕੀਤਾ'। == ਕਰਮਣੀ ਵਾਚ == ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਸਾਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆ ''ਸ਼ੁਦਨ 'ਬਣਨਾ'<nowiki/>'' ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਲ 'ਪੂਰਨ ਕਿਰਦੰਤ' ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕਰਮਣੀ ਵਾਚਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, <ref name="M129">Mace (2003), p.129.</ref> ''ਨਾਮੇ ਨਵਿਸ਼ਤੇ (ਨ) ਸ਼ੁਦੇ ਅਸਤ'' 'ਚਿੱਠੀ (ਨਹੀਂ) ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ' ''ਨਾਮੇ ਨਵਿਸ਼ਤੇ ਖ਼ਾਹਦ ਸ਼ੁਦ '''ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇਗੀ' ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਵਿੱਚ, ਅਗੇਤਰ''ਬੇ-'' ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: <ref name="M129">Mace (2003), p.129.</ref> ''ਨਾਮੇ ਬਾਯਦ ਨਵਿਸ਼ਤੇ ਸ਼ਵਦ'' ਚਿੱਠੀ ਅਵਸ਼ ਲਿਖੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ' ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ, ਹਲਕੀ ਕਿਰਿਆ ''ਕਰਦਨ'' ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ''ਸ਼ੁਦਨ'' ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ''ਛਾਪ ਕਰਦਨ'' ਤੋਂ ''ਛਾਪਣ'' ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ''ਆਗਹੀ ਦੀਰੂਜ਼ ਛਾਪ ਸ਼ੁਦ'' 'ਚਿੱਠੀ ਕੱਲ੍ਹ ਛਾਪੀ ਗਈ ਸੀ' <ref name="M129">Mace (2003), p.129.</ref> == ਆਕਰਮਕ, ਸਾਕਰਮਕ ਅਤੇ ਕਾਰਣਕ == ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਫਾਰਸੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਕਰਮਕ (ਕਰਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਜਾਂ ਆਕਰਮਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨ (enclitic), را ''ਰਾ'', ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: * ਆਕਰਮਕ: دویدم ''ਦਵਿਦਮ'' = 'ਮੈਂ ਦੈੜਿਆ'। * ਸਾਕਰਮਕ: او را دیدم ''ਊ-ਰਾ ਦੀਦਮ'' = 'ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ' ਇਕ ਆਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਾਰਕੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਇਕ ਸਾਕਰਮਕ ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ ਵਿਚ ''-ਆਨ-'' (ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਵਿਚ ''-ਆਂਦ-'' ) ਜੋੜ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ: * ਆਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ: خوابیدن ''x ਖ਼ਾਬੀਦਨ'' (ਵਰਤਮਾਨ ਸਟੈੱਮ: خواب ''ਖ਼ਾਬ-'') 'ਸੌਣਾ' → خوابیدم ''ਖ਼ਾਬੀਦਮ'' = 'ਮੈਂ ਸੌਂ ਗਿਆ'। * ਕਾਰਣਕ ਰੂਪ: خواباندن ''ਖ਼ਾਬਾਂਦਨ'' 'ਸੁਲਾਉਣਾ' → او را خواباندم ''uਊ-ਰਾ ਖ਼ਾਬਾਂਦਮ'' = 'ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸੁਲਾ ਦਿੱਤਾ' ≈ 'ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਲਿਟਾ ਦਿੱਤਾ'। ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਇੱਕ ਕਾਰਣਕ ਕਿਰਿਆ ਇੱਕ ਸਾਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: * ਸਾਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ خوردن ''ਖ਼ੁਰਦਨ'' (خور ''ਖ਼ੁਰ-'') (ਖਾਣਾ) → ਕਾਰਣਕ: خوراندن ''ਖ਼ੁਰਾਂਦਨ'' ('ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ') ≈ 'ਖਵਾਉਣਾ'। ਕਾਰਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ == ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਮ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ''ਆਨ'' ਅਤੇ ''ਆਮ'' ''ਉਨ'' ਅਤੇ ''ਉਮ'' ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ: <ref>Mace (2003), p.84.</ref> * ''ਅਸਤ'' > ''ਏ'' 'ਉਹ ਹੈ' * ''ਮੀਦੇਹਮ'' > ''ਮਿਦਮ'' 'ਮੈਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ' * ''ਮੀਰਵਮ'' > ''ਮੀਰਮ'' 'ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ' * ''ਮੀਖ਼ਾਨਮ'' > ''ਮੀਖ਼ੁਨਮ'' 'ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ' * ''ਮੀਆਇਅਮ'' > ''ਮੀਆਮ'' 'ਮੈਂ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ' * ''ਆਮਦਮ'' > ''ਉਮਦਮ'' 'ਮੈਂ ਆਇਆ' * ''ਮੀਸ਼ਵਮ'' > ''ਮੀਸ਼ਮ'' 'ਮੈਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ' * ''ਮੀਸ਼ਵਦ'' > ''ਮੀਸ਼ੇ'' 'ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ' * ''ਮੀਤਵਾਨਮ'' > ''ਮਿਤੁਨਮ'' 'ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ' * ''ਮੀਗੋਇਦ'' > ''ਮੀਗੇ'' 'ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ' == ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ == ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਧਾਰਣ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>Mace (2003), p.124ff; Khomeijani Farahani (1990), pp.47ff.</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ (ਜੋ ਹਲਕੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ کَردَن ''ਕਰਦਨ'' 'ਕਰਨਾ, ਬਣਾਉਣਾ'। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਸ਼ਬਦ صُحبَت ''ਸੁਹਬਤ'' (ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਰਬੀ ਤੋਂ) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਗੱਲਬਾਤ', ਜਦਕਿ صُحبَت کَردَن ''ਸੁਹਬਤ ਕਰਦਨ'' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਬੋਲਣਾ'। ਸਿਰਫ ਹਲਕੀ ਕਿਰਿਆ (ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ کَردَن ''kardan'') ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ: * صُحبَت میکُنَم ''ਸੁਹਬਤ ਮੀਕੁਨਮ'' 'ਮੈਂ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' (ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਾਂਗ) * دارَم صُحبَت میکُنَم ''ਦਾਰਮ ਸੁਹਬਤ ਮੀਕੁਨਮ'' 'ਮੈਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' * صُحبَت کَردهاَم ''ਸੁਹਬਤ ਕਰਦੇਆਮ'' 'ਮੈਂ ਬੋਲ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ' * صُحبَت خواهَم کَرد ''ਸੁਹਬਤ ਖ਼ਾਹਮ ਕਰਦ'' 'ਮੈਂ ਬੋਲਾਂਗਾ' ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਲਕੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ: * دادن ''ਦਾਦਨ'' ('ਦੇਣਾ') ਜਿਵੇਂ ''ਰਖ਼ ਦਾਦਨ'' 'ਵਾਪਰ ਜਾਣਾ' ਵਿੱਚ * گرفتن ''ਗਰਿਫ਼ਤਨ'' ('ਲੈਣਾ') ਜਿਵੇਂ ''ਯਾਦ ਗਰਿਫ਼ਤਨ'' 'ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਣਾ' ਵਿੱਚ * زدن ''ਜ਼ਦਨ'' ('ਸੱਟ ਮਾਰਨਾ') ਜਿਵੇਂ''ਹਰਫ਼ ਜ਼ਦਨ'' 'ਬੋਲਣਾ, ਗੱਲ ਕਰਨਾ' * خوردن ''ਖ਼ੁਰਦਨ'' ('ਖਾਣਾ') ਜਿਵੇਂ ''ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ੁਰਦਨ'' 'ਡਿਗ ਪੈਣਾ' * شدن ''ਸ਼ੁਦਨ'' ('to become') ਜਿਵੇਂ''ਆਰਾਮ ਸ਼ੁਦਨ'' 'ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣਾ' * داشتن ''ਦਾਸ਼ਤਨ'' ('ਕੋਲ ਹੋਣਾ') ਜਿਵੇਂ''ਦੂਸਤ ਦਾਸ਼ਤਨ'' 'ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ' کَردَن ਕਰਦਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ: * فِکر کَردَن ''ਫ਼ਿਕਰ ਕਰਦਨ'' 'ਸੋਚਣਾ' * فَراموش کَردَن ''ਫਰਾਮੋਸ਼ ਕਰਦਨ'' 'ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ' * گِریه کَردَن ''ਗਿਰੀਏ ਕਰਦਨ'' 'ਰੋਣਾ' * تَعمیر کَردَن ''ਤਾਮੀਰ ਕਰਦਨ'' 'ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨਾ' فِکر کَردَن ''ਫ਼ਿਕਰ ਕਰਦਨ'' ਅਤੇ گِریه کَردَن ''ਗਿਰੀਏ ਕਰਦਨ'' ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ - پنداشتن ''ਪਿੰਦਾਸ਼ਤਨ'' ਅਤੇ گریستن ''ਗੇਰਿਸਤਨ'', ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ == ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: * بایَد ''ਬਾਯਦ'' - 'ਅਵਸ਼': ਜੜੁੱਤ ਨਹੀਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। * شایَد ''ਸ਼ਾਯਦ'' - 'might': ਜੜੁੱਤ ਨਹੀਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। * تَوانِستَن ''ਤਵਾਨੇਸਤਨ'' - 'ਸਕਦਾ': ਜੜੁੱਤ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। * خواستَن ''ਖ਼ਾਸਤਨ'' - 'ਚਾਹੁੰਦਾ': ਜੜੁੱਤ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਬਜੰਕਟਿਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। * خواهَم ''ਖ਼ਾਹਮ'' - 'ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ': ਵਰਤਮਾਨ ਸਧਾਰਣ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜੜੁੱਤ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਇਨਫ਼ਿਨਟਿਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। == ਅਸਿੱਧੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕਾਲ == ਇੱਕ ਅਤੀਤ-ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਅਰੰਭੇ ਗਏ ਅਸਿੱਧੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 'ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ...', 'ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ...', 'ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ...'), ਜੇ ਦੂਜੀ ਕਿਰਿਆ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ , ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਾਂਗ ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: <ref>Mace (2003), pp.147ff.</ref> * ''ਮੀਗੁਫਤ (ਕਿ) ਕਮਿਊਨਿਸਤ ਅਸਤ'' 'ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ (ਕਿ) ਉਹ ਇਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸੀ' <ref name="XDM">Jalal Al-e Ahmad, ''Xas-i dar Miqāt''.</ref> ਜੇ ਦੂਜੀ ਕਿਰਿਆ ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਸਰੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਪੂਰਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਆਮ ਹੈ: * ''ਮਾਲੂਮ ਸ਼ੁਦ ਕਿ ਹਦਸਮ ਦਰੁਸਤ ਬੂਦੇ ਅਸਤ ਵਾ ਰੇ'ਇਸ-ਏ ਫਰਹੰਗ ਗੁਫਤੇ ਬੂਦੇ ...'' 'ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ...' <ref>Jalal Al-e Ahmad, ''Modir-e Madrase''.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੇ ਤੱਥ ਨਿਸਚਤ ਹੈ ਤਾਂ ਅਤਿਪੂਰਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: * ''ਫਹਿਮੀਦਮ ਕਿ ਰਫਤੇ ਬੂਦ ਆਲਮਾਂਨ'' 'ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਜਰਮਨੀ ਗਿਆ ਸੀ' <ref name="Aq">Shams Al-e Ahmad, ''Aqiqe''.</ref> ਜੇ ਦੂਜੀ ਕਿਰਿਆ ਕੇਵਲ ਤੱਥ, ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਬਜੰਕਟਿਕ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: <ref>Mace (2003), p.151.</ref> * ''ਹੈਫ਼ ਅਸਤ ਕਿ ਬਰਫ਼ ਨਬਾਸ਼ਦ'' 'ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਬਰਫ ਨਹੀਂ ਪਈ' * ''ਉਮੀਦਵਾਰਮ ਕਿ ਜ਼ੂਦ ਬੀਆਯੰਦ'' 'ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਲਦੀ ਆ ਜਾਣਗੇ' == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|20em}} == ਕਿਤਾਬ ਸੂਚੀ == * Boyle, John Andrew (1966). ''Grammar of Modern Persian''. Harrassowitz, Wiesbaden. * Comrie, Bernard (1976). [https://user.phil-fak.uni-duesseldorf.de/~filip/Comrie.Aspect.pdf ''Aspect''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202032257/https://user.phil-fak.uni-duesseldorf.de/~filip/Comrie.Aspect.pdf |date=2016-02-02 }}. Cambridge University Press. * Estaji, Azam; Bubenik, Vit (2007). "On the development of the tense/aspect system in Early New and New Persian". ''Diachronica'' 24, 1. * Fallahi, Mohammad M. (1992). [https://web.archive.org/web/20211205211403/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/fallahi1992present.pdf "Present Perfect Simple and Progressive Tenses in English and Persian: A Contrastive Analysis of Linguistic Systems"] In ''The Third International Symposium on Language and Linguistics'', Bangkok, Thailand, 747-755. Chulalongkorn University. * Fallahi, Mohammad M. (1999). [http://wa.amu.edu.pl/psicl/files/35/04Fallahi.pdf "Future tense systems in English and Persian: A Research in applied contrastive linguistics"]. ''Poznan Studies in Contemporary Linguistics'' 35, pp.55-71. * Johanson, Lars; Utas, Bo (eds) (2000). ''Evidentials: Turkic, Iranian, and Neighbouring Languages''. Mouton de Gruyter. * Khomeijani Farahani, Ali Akbar (1990). [http://core.ac.uk/display/43361 "A Syntactic and Semantic Study of the Tense and Aspect System of Modern Persian"]. PhD Thesis, University of Leeds. * Lambton, Ann K.S. (1953). ''Persian Grammar''. Cambridge University Press. * Lazard, Gilbert (1985). "L'inférentiel ou passé distancié en persan", ''Studia Iranica'' 14/1, 27-42. * Mace, John (2003). [http://blaustein.eps.jhu.edu/~afuller/books/Persian%20Grammer.pdf ''Persian Grammar: For Reference and Revision''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501031145/http://blaustein.eps.jhu.edu/~afuller/books/Persian%20Grammer.pdf |date=2015-05-01 }} * Rafiee, Abdi (1975). ''Colloquial Persian''. Routledge. * Simeonova, Vesela; Zareikar, Gita (2015). [http://artsites.uottawa.ca/gzareikar/doc/pdf "The Syntax of Evidentials in Azeri, Bulgarian, and Persian"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205013719/http://artsites.uottawa.ca/gzareikar/doc/pdf |date=2016-02-05 }}. Proceedings of the 2015 annual conference of the Canadian Linguistic Association. * Windfuhr, Gernot (1979). ''Persian Grammar: History and State of Its Study''. De Gruyter. * Windfuhr, Gernot (1980). ''Modern Persian: Intermediate level 1''. University of Michigan Press. * Yousef, Saeed; Torabi, Hayedeh (2012): ''Basic Persian: A Grammar and Workbook''. Routledge. * Yousef, Saeed; Torabi, Hayedeh (2013): ''Intermediate Persian: A Grammar and Workbook''. Routledge. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਆਕਰਣ]] 4ebwigzsq7qfm1h7n1jeuytwmw5cqtl 0 124436 851011 850804 2026-11-02T17:15:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851011 wikitext text/x-wiki '''ਜੌਹਨ ਰਿਚਰਡ ਪਿਲਗਰ''' (ਜਨਮ 9 ਅਕਤੂਬਰ 1939) ਇੱਕ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]], [[ਲੇਖਕ]] ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ|ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/culture/2013/nov/12/john-pilgers-utopia|title=John Pilger’s Utopia: an Australian film for British eyes first|last=Buckmaster|first=Luke|date=12 November 2013|website=the Guardian|language=en|access-date=18 May 2018}}</ref> ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 1962 ਤੋਂ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੋਕ|ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>[http://www.huffingtonpost.com/andrei-markovits-and-jeff-weintraub/obama-and-the-progressive_b_103979.html][[Andrei Markovits]]<span> and Jeff Weintraub, "Obama and the Progressives: A Curious Paradox"</span>, ''[[The Huffington Post]]'', 28 May 2008</ref><ref>[http://www.theaustralian.com.au/news/australias-shame-on-aboriginal-living-standards-says-expat/story-e6frg6n6-1226632509439 "Aboriginal squalor among Australia's 'dirtiest secrets' says expat"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412195000/http://www.theaustralian.com.au/news/australias-shame-on-aboriginal-living-standards-says-expat/story-e6frg6n6-1226632509439 |date=2015-04-12 }}, by Candace Sutton, ''[[The Australian]]'', 1 March 2013</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/976053/index.html|title=BFI Screenonline: Pilger, John (1939–) Biography|website=Screenonline.org.uk|access-date=2020-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503080703/http://www.screenonline.org.uk/people/id/976053/index.html|archive-date=2016-05-03|url-status=dead}}</ref> ਪਿਲਗਰ ਅਮਰੀਕੀ, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ [[ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ|ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ]] ਏਜੰਡੇ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪਿਲਗਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸਲੂਕ ਦੀ ਵੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਬੋਡੀਆ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://mobile.nytimes.com/1983/04/29/movies/film-two-perceptions-of-the-khmer-rouge.html|title=Film: Two Perceptions of the Khmer Rouge|last=Maslin|first=Janet|work=The New York Times|access-date=18 May 2018}}</ref> ਇਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ''ਦਿ ਕੁਆਈਟ ਮੁਟੀਨੀ (ਚੁੱਪ ਵਿਦਰੋਹੀ)'' (1970) ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀਅਤਨਾਮ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ''ਯੀਅਰ ਜ਼ੀਰੋ'' (1979), ਕੰਬੋਡੀਆ ਵਿੱਚ [[ਖਮੇਰ ਰੂਜ|ਪੋਲ ਪੋਟ ਸ਼ਾਸਨ]] ਦੇ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ''ਡੈਥ ਆਫ਼ ਨੇਸ਼ਨ: ਦਿ ਟਿਮੋਰ ਕੋਂਸਪੀਰੇਸੀ'' (1993) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ''ਦ ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਕੰਟਰੀ'' (1985) ਅਤੇ ''ਯੂਟੋਪੀਆ'' (2013) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ, ਪਿਲਗਰ ਨੇ 1963 ਤੋਂ 1986 ਤੱਕ ''ਡੇਲੀ ਮਿਰਰ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ,<ref name="Pilgerbio">[http://johnpilger.com/biography Biography page], John Pilger's official website</ref> ਅਤੇ 1991 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ''ਨਿਊ ਸਟੇਟਸਮੈਨ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਕਾਲਮ ਲਿਖਿਆ। ਪਿਲਗਰ ਨੇ 1967 ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਫ਼ ਦਿ ਯੀਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.pressawards.org.uk/page-view.php?pagename=1970-1979-Winners|title=Press Awards Winners 1970-1979, Society of Editors|website=Web.archive.org|access-date=2020-01-07|archive-date=2017-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025111605/http://www.pressawards.org.uk/page-view.php?pagename=1970-1979-Winners|dead-url=unfit}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ,<ref name="robert-fisk1">[http://www.robert-fisk.com/johnpilger/introduction_johnpilger.htm "Introduction to John Pilger"], Robert Fisk website {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820183415/http://www.robert-fisk.com/johnpilger/introduction_johnpilger.htm|date=20 August 2008}}</ref> ਮਲਟੀਪਲ ਬਾਫਟਾ ਸਨਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ।<ref>{{Cite web|url=https://m.imdb.com/name/nm0683400/awards|title=John Pilger|website=IMDb|language=en|access-date=18 May 2018}}</ref> ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਪਿਲਗਰ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਜੌਨ ਰਿਚਰਡ ਪਿਲਗਰ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਅਕਤੂਬਰ 1939<ref>Anthony Hayward, ''Breaking the Silence: The Television Reporting of John Pilger,'' London, Network, 2008, p. 3 (no ISBN, book contained within ''Heroes'' DVD, Region 2 boxset)</ref><ref>Trisha Sertori [http://www2.thejakartapost.com/news/2012/10/11/john-pilger-the-messenger.html "John Pilger: The Messenger",] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025190705/http://www.thejakartapost.com/news/2012/10/11/john-pilger-the-messenger.html |date=2012-10-25 }} {{Cite web |url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/10/11/john-pilger-the-messenger.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=7 ਜਨਵਰੀ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025190705/http://www.thejakartapost.com/news/2012/10/11/john-pilger-the-messenger.html |archive-date=25 ਅਕਤੂਬਰ 2012 |url-status=bot: unknown}} ''[[ਜਕਾਰਤਾ ਪੋਸਟ|The Jakarta Post]]'', 11 October 2012</ref> ਬੌਂਡੀ, ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Pilgerbio"/> ਉਹ ਕਲਾਉਡ ਅਤੇ ਐਲਸੀ ਪਿਲਗਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਗ੍ਰਾਹਮ (1932–2017) ਇੱਕ ਅਪਾਹਜ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਫ ਵਿਟਲਮ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।<ref name="GPilger">{{Cite news|url=http://www.smh.com.au/comment/obituaries/graham-pilger-rowing-coach-and-battler-for-the-disabled-20170215-gue5x6.html|title=Graham Pilger, champion for the rights of the disabled|last=Pilger|first=John|date=17 February 2017|work=Sydney Morning Herald|access-date=21 February 2017}}</ref> ਪੀਲਗਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਾਸੇ ਜਰਮਨ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ,<ref>John Pilger ''A Secret Country'', p. xiv</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਮਾਮੇ-ਪੜਦਾਦਾ-ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ-ਆਇਰਿਸ਼ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="discs">[https://www.bbc.co.uk/radio4/features/desert-island-discs/castaway/9be0c56e "Interview with John Pilger"], ''[[Desert Island Discs]]'', [[BBC Radio 4]], 18 February 1990</ref><ref>John Pilger ''Heroes'', p. 10</ref><ref>[http://johnpilger.com/articles/the-hidden-history-of-the-women-who-rose-up "John Pilger on a hidden history of women who rose up"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200119055645/http://johnpilger.com/articles/the-hidden-history-of-the-women-who-rose-up |date=2020-01-19 }}, 6 July 2018</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਪਿਲਗਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਸਿਡਨੀ ਬੁਆਏਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਖਬਾਰ, ''ਦਿ ਮੈਸੇਂਜਰ ਦੀ'' ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕੰਸੋਲੀਡੇਟਿਡ ਪ੍ਰੈਸ ਨਾਲ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਿਖਲਾਈ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। 1958 ਵਿੱਚ "''ਸਿਡਨੀ ਸਨ"'' ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾੱਪੀ ਬੋਆਏ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਪਿਲਗਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ''ਡੇਲੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਚਲਾ ਗਿਆ,'' ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਖੇਡ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਉਪ-ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.newstatesman.com/media/media/2013/05/hold-front-page-we-need-free-media-not-order-mates|title=Hold the front page! We need free media not an Order of Mates|last=Pilger|first=John|date=8 May 2013|work=New Statesman|access-date=22 April 2017}}</ref> ਉਸਨੇ ਅਜ਼ਾਦ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿਡਨੀ ''ਸੰਡੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ'', ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੇਪਰ ਦੀ ਭੈਣ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਯੂਰਪ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਰਿਹਾ।<ref name="Hayward4">Hayward (2008), p. 4</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਪੀਲਗਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਕਾਰਥ ਫਲੇਟ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਬੇਟਾ, ਸੈਮ, ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ 1973, ਜੋ ਇੱਕ ਖੇਡ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਪਿਲਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ, [[ਜ਼ੋਏ ਪਿਲਗਰ|ਜ਼ੋ]] ਪਿਲਗਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ 1984 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://johnpilger.com/biography|title=John Pilger Biography|date=|website=Johnpilger.com|access-date=2 November 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.scotsman.com/news/john-pilger-writer-of-wrongs-1-1124926|title=John Pilger: writer of wrongs|date=1 July 2006|work=[[The Scotsman]]|access-date=2 November 2016|archive-date=22 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822100536/http://www.scotsman.com/news/john-pilger-writer-of-wrongs-1-1124926|dead-url=yes}}</ref> ਜ਼ੋ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.zoepilger.co.uk/|title=Zoe Pilger Homepage|date=|website=Zoe-pilger|access-date=2 November 2016}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]] cj0vb6o8xneofa9ybomxvv7ozwo0rwj 0 128758 851001 764236 2026-11-02T16:27:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851001 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਜੈਕ ਨਿਕੋਲਸ|image=JackNichols.jpg|alt=Full-face black and white shot of Jack Nichols appearing on television in 1967|caption=ਜੈਕ ਨਿਕੋਲਸ (1967)|birth_name=ਜੋਹਨ ਰਿਚਰਡ ਨਿਕੋਲਸ|birth_date={{Birth date|1938|3|16}}|birth_place=ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ, ਯੂ.ਐਸ.|death_date={{Death date and age|2005|5|2|1938|3|16}}|death_place=ਕੋਕੋਆ ਬੀਚ, ਫਲੋਰੀਡਾ, ਯੂ.ਐਸ.|nationality=ਅਮਰੀਕੀ|other_names=ਵਾਰੇਨ ਅਡਕਿਨਜ|occupation=ਪੱਤਰਕਾਰ<br/>ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ}} '''ਜੌਨ ਰਿਚਰਡ "ਜੈਕ" ਨਿਕੋਲਸ ਜੂਨੀਅਰ''' (16 ਮਾਰਚ, 1938 - 2 ਮਈ, 2005) ਅਮਰੀਕੀ ਗੇਅ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1961 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਕਲਿਨ ਈ. ਕਾਮੇਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਟਾਸ਼ੀਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ 1967 ਦੀ ਸੀਬੀਐਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ''ਸੀਬੀਐਸ ਰਿਪੋਰਟਸ: ਦ ਹੋਮੋਸੈਕਸੁਅਲ'' ਵਿੱਚ '''ਵਾਰਨ ਐਡਕਿਨਸ''' ਦੇ ਉਪਨਾਮ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। == ਜੀਵਨੀ == ਨਿਕੋਲਸ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਮਾਰਚ, 1938 ਨੂੰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀ.ਸੀ.ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਫੈਡਰਲ ਬਿਊਰੋ ਆਫ ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਸ਼ਨ|ਐਫਬੀਆਈ]] ਏਜੰਟ ਸਨ।<ref name="charlesasource">{{Cite journal|last=Charles|first=Douglas M.|date=Fall 2017|title="A Source of Great Embarrassment to the Bureau": Gay Activist Jack Nichols, His FBI Agent Father, and the Mattachine Society of Washington|journal=The Historian|volume=79|pages=504-522|doi=10.1111/hisn.12585}}</ref> ਨਿਕੋਲਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਦੇ ਚੈਵੀ ਚੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅੱਗੇ [[ਗੇਅ]] ਵਜੋਂ ਅਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="nytimes">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/05/04/national/04nichols.html?_r=1&oref=slogin|title=Jack Nichols, Gay Rights Pioneer, Dies at 67|last=Fox|first=Margalit|date=2005-05-04|work=[[The New York Times]]|access-date=2009-07-29}}</ref> ਉਸਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿਲਿਅਮ ਬੀ ਸਾਉਥਵਿਕ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਸ਼ਰਾਬੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਫਲੋਰਿਡਾ ਦੇ ਕੋਕੋ ਬੀਚ ਵਿੱਚ 6 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਿਕੋਲਸ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਹ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ]] ਦੇ ਚਾਚੇ ਅਤੇ ਮਾਸੀ ਕੋਲ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਿੱਖੀ।<ref name="orlandosentinelgaysactivistcarries">{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/image/228804667/?terms=%22Lige%2BClarke%22|title=Gays' activist carries many banners|last=Lancaster|first=Cory Jo|date=September 27, 1987|work=The Orlando Sentinel|access-date=July 31, 2018|location=Orlando, Florida|page=22|via=[[Newspapers.com]]}}</ref> ਨਿਕੋਲਸ ਨੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref name="orlandosentinelgaysactivistcarries"/> ਉਹ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਵਾਲਟ ਵਿਟਮੈਨ]] ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਬਰਟ ਬਰਨਜ਼ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਓਵੇਨ ਕੇਹਨਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ 1955 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਡੌਨਲਡ ਵੈਬਸਟਰ ਕੋਰੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਦ ਹੋਮੋਸੈਕਸੁਅਲ ਇਨ ਅਮਰੀਕਾ'' ਆਪਣੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.queerculturalcenter.org/Pages/Keehnen/Nichols.html|title=Jack Nichols and The Tomcat Chronicles|last=Owen Keehnan with Jack Nichols|access-date=2020-07-06|archive-date=2017-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426070802/https://queerculturalcenter.org/Pages/Keehnen/Nichols.html|dead-url=yes}}</ref> == ਮੌਤ == ਸਲੀਵੀਆ ਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ 2 ਮਈ 2005 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite journal|last=Cattan, Pe|last2=Videla, Nn|date=July 1976|title=Jack Nichols|url=http://www.lgbtran.org/Profile.aspx?A=N&ID=74|volume=31|issue=3–4|pages=71–4|issn=0365-9402|pmid=1029476|access-date=2007-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219212857/https://lgbtqreligiousarchives.org/profiles/jack-nichols|archive-date=2021-02-19|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮਿੱਤਰ ਸਟੀਵ ਯੇਟਸ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਨਿਕੋਲਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੇਨਤੀ ਉਸ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਗਾਣੇ ਰੋਜ਼ਮੇਰੀ ਕਲੋਨੀ ਦੇ "ਏਵਰੀ ਟਾਈਮ ਵੀ ਸੇ ਗੁੱਡਵਾਏ" ਸੁਣਨ ਦੀ ਸੀ। == ਕੰਮ == * {{Cite book|url=https://archive.org/details/ihavemorefunwith00clar|title=I have more fun with you than anybody|last=Clarke|first=Lige|last2=Jack Nichols|publisher=St. Martin's Press|year=1971|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Roommates Can't Always be Lovers: An Intimate Guide to Male-male Relationships|url=https://archive.org/details/roommatescantalw0000clar|last=Clarke|first=Lige|last2=Jack Nichols|publisher=St. Martin's Press|year=1974}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/mensliberationne00nich|title=Men's Liberation: A New Definition of Masculinity|last=Jack Nichols|publisher=Penguin|year=1975|isbn=0-14-004036-6}} <bdi> </bdi> * ਜੈਕ ਨਿਕੋਲਸ (1976). ''ਫਾਇਰ ਆਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ'' . ਸੇਂਟ ਮਾਰਟਿਨ ਪ੍ਰੈਸ * {{Cite book|url=https://archive.org/details/gayagendatalking00nich_0|title=The Gay Agenda: Talking Back to the Fundamentalists|last=Jack Nichols|publisher=Prometheus|year=1996|isbn=9781573921039|quote=The Gay Agenda: Talking Back to the Fundamentalists.|access-date=2014-02-17|url-access=registration}} <bdi> </bdi> * {{Cite book|url=https://archive.org/details/tomcatchronicles00nich|title=The Tomcat Chronicles: Erotic Adventures of a Gay Liberation Pioneer|last=Jack Nichols|publisher=Haworth Press|year=2004|isbn=1-56023-488-1}} <bdi> </bdi> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] qmdbgcu4sx0nw7lmh4vli7ih3ao25nx 0 131082 851202 789105 2026-11-03T08:47:50Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851202 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਲਿਖਾਰੀ|name=ਅਨੀਸੁਲ ਹੱਕ|native_name=আনিসুল হক|native_name_lang=bn|image=Anisul Hoque (1).jpg|caption=ਅਨੀਸੁਲ ਹੱਕ 2017 ਵਿਚ|birth_name=ਮਿਤੁਨ|birth_date={{Birth date and age|1965|3|4|df=y}}|birth_place=ਰੰਗਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼|occupation=ਪੱਤਰਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ|nationality=ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ|education=ਸਿਵਲ ਇੰਜਨੀਅਰ ਵਿਚ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ.|alma_mater=ਬੁਏਟ|notableworks=''ਮਾਂ'' (''ਮਾਂ'')|awards=[[#Awards|full list]]}}'''ਅਨੀਸੁਲ ਹੱਕ''' (ਜਨਮ 4 ਮਾਰਚ 1965) ਇੱਕ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦਾ [[ਲੇਖਕ]], ਸਕ੍ਰੀਨ-ਲੇਖਕ, [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਨਾਟਕਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਹੈ। ਉਹ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਸਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="bdnews1">{{Cite news|url=http://bdnews24.com/bangladesh/2012/02/18/bangla-academy-prizes-announced|title=Bangla Academy prizes announced|date=2012-02-18|work=bdnews24.com|access-date=2012-02-18}}</ref> ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਲਪਨਿਕ ਨਾਵਲ ''ਮਾਂ'' (ਮਾਂ) ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਲੋ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ (2012 ਫ਼ਿਲਮ) ਦੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਹੱਕ ਦਾ ਜਨਮ 1965 ਵਿਚ ਰੰਗਪੁਰ ਵਿਖੇ ਮੋਫ਼ਾਜ਼ਲ ਹੱਕ ਅਤੇ ਅਨਵਰ ਬੇਗ਼ਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰੰਗਪੁਰ ਪੀ.ਟੀ.ਆਈ. ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1981 ਵਿਚ ਰੰਗਪੁਰ ਜ਼ਿਲਾ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਐਸ.ਐਸ.ਸੀ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਅਤੇ 1983 ਵਿਚ ਰੰਗਪੁਰ ਕਾਰਮੀਕਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਐਚ.ਐਸ.ਸੀ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ (ਬੁਯੂਟ) ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਹੱਕ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਉਸਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ 15 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੇ ਇੱਕ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਆਯੁਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੇਖਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://iwp.uiowa.edu/writers/anisul-hoque|title=Anisul HOQUE|website=iwp.uiowa.edu|language=en|access-date=2017-11-11|archive-date=2017-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205331/https://iwp.uiowa.edu/writers/anisul-hoque|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ''ਪ੍ਰਥਮ ਆਲੋ'' ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਯੁਵਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਲੋ ਦੇ'' ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://en.prothom-alo.com/bangladesh/news/82823/Ki-Anando-kicks-off|title=Ki Anando kicks off|access-date=16 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017114959/http://en.prothom-alo.com/bangladesh/news/82823/Ki-Anando-kicks-off|archive-date=17 October 2015|agency=The Daily Prothom Alo}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਹੱਕ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਰੀਨਾ ਯਸਮੀਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਧੀ- ਪਦਿਆ ਪਰਮੀਤਾ ਹੈ। == ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ == === ਕਵਿਤਾ === * ''ਖੋਲਾ ਚਿਤਿ ਸੁੰਦਰਰ ਕਛੈ'' * ''ਅਮੀ ਅਛੀ ਅਮਰ ਅਨੇਲੇ'' * ''ਜਲਰੰਗ ਪਦਿਆ'' * ''ਅਸਲੇ ਅਯੂਰ ਚੀਏ ਬਰੋ ਸ਼ਾਧ ਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਦੇਖਰ'' * ''ਤੋਮੇਕੇ ਭਾਬਨਾ ਕੋਰੀ'' * ''ਤੋਮਕੇ ਨਾ ਪਾਓਰ ਕਬੀਤਾ'' (2013) ਪ੍ਰੋਥੋਮਾ ਦੁਆਰਾ === ਨਾਵਲ === * ''ਓਂਧੋਕਰੇਰ ਏਕਸ਼ੋ ਬੋਚੋਰ'' (1995) * ''ਖੇਆ'' (''ਦ ਫੇਰੀਬੋਟ'' ) (1996) * ''ਫੈਡ'' (''ਟ੍ਰੈਪ'' ) (1997) * ''ਬ੍ਰਿਸਟੀਬੰਧੂ'' (''ਦ'' ''ਰੇਨ ਫ੍ਰੈਂਡ'' ) (1997) * ''ਅਮਰ ਏਕਤਾ ਦੁਖਖੋ ਅਚੇ'' (''ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੈ'' ) (1999) * ''ਸੇ'' (''ਦ ਪਰਸਨ'') (2002) * ''ਮਾਂ'' ( ''ਮਾਂ'' ) (2003) <ref>{{Cite book|title=Maa|last=Anisul Hoque|isbn=984-458-422-1}}</ref> * ''ਅਬਰ ਤੋਰਾ ਕਿਪਟੇ ਹੋ'' <ref>{{Cite book|title=Abar Tora Kipte Ho|last=Anisul Hoque|isbn=984-458-455-8}}</ref> * ''ਦੁਸ਼ਵਪਨੇਰ ਜਤਰੀ'' (2006)'' '' * ''ਖੁਦਾ ਓ ਭਲੋਬਸ਼ਰ ਗਾਲਪੋ'' * ''ਨੰਦਿਨੀ'' (2006)'' '' * ''ਆਲੋ ਅੰਧੋਕਰੇ ਜੈ'' (2007) * ''ਧੁਖਪਰੀ ਸ਼ੁਭਪਾਰੀ'' ( ''ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ'' ''ਦੀ ਪਰੀ, ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਪਰੀ'' ) * ''ਟਰੈਪ'' (ਇੰਡੀਅਨ ਏਜ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਇਨਮ ਅਹਿਮਦ ਦੁਆਰਾ ਬੰਗਾਲੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ''ਆਇਸ਼ਾਮੰਗਲ'' ( ਆਇਸ਼ਾ ਦਾ 'ਦ ਬਾਲੈਡ' ਵਜੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ) === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਟਕ === [[ਤਸਵੀਰ:Anisul_Hoque_at_Borno_Mela_giving_autograph.JPG|right|thumb|300x300px| ਸੁਲਤਾਨਾ ਕਮਲ ਮੁਹੱਲਾ ਕਰੀਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਧਨਮੰਡੀ (2013) ਵਿਖੇ "ਬੋਰਨੋ ਮੇਲਾ" ਵਿਖੇ ਹੱਕ]] * ''ਇਕਾਨੋਬੋਰਟੀ'' * ''ਚੋਰੁਭਾਤੀ'' * ''ਨਾਲ ਪੀਰਾਨ'' (''ਲਾਲ ਕਮੀਜ਼'' ) * ''ਕੋਰਿਮੋਨ ਬੇਵਾ'' * ''ਘੂਰੇ ਦਾਰਾਨੋਰ ਸਵਪਨੋ'' * ''69'' * ''ਨੋ ਮੈਨ'ਜ ਲੈਂਡ'' * ''ਨਿਖੋਜ ਸ਼ੋਂਗਬਾਦ'' * ''ਰੇਡੀਓ ਚਾਕਲੇਟ 69.0 ਐੱਫ.ਐੱਮ'' === ਫ਼ਿਲਮ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ === * ''ਬੈਚਲਰ'', 2004 <ref name="bachelor">{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2004/01/02/interview.htm|title=Bachelor's Progress: An encounter with director Mostafa Sarwar Farooki and writer Anisul Hoque|date=January 9, 2004|work=Star Weekend|publisher=The Daily Star|access-date=ਨਵੰਬਰ 13, 2020|archive-date=ਸਤੰਬਰ 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927043616/http://archive.thedailystar.net/magazine/2004/01/02/interview.htm|url-status=dead}}</ref> * ''ਮੇਡ ਇਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼'' ( ਮੋਸਟੋਪਾ ਸਰਵਰ ਫ਼ਰੂਕੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ) * ''ਥਰਡ ਪਰਸਨ ਸਿੰਗੁਲਰ ਨੰਬਰ'' * ''ਸਵਪਨੋਦਾਨੇ'' ( ''ਓਨ ਦ ਵਿੰਗਸ ਆਫ ਡ੍ਰੀਮਜ'' ) (2007) * ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮੋਸਟੋਪਾ ਸਰਵਰ ਫ਼ਰੂਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ''ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ (ਫ਼ਿਲਮ)'' (2013) == ਅਵਾਰਡ == * ਬੰਗਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਵਾਰਡ (2011) <ref name="bdnews1"/> * ਬੈਸਟ ਨਾਵਲ (2009) ਲਈ ਸਿਟੀਬੈਂਕ ਅਨੰਦ ਆਲੋ ਐਵਾਰਡ * ਖਾਲਕਦਾਦ ਚੌਧਰੀ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ 1415 * ''ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ'', ਫ਼ਿਲਮ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲਈ ਮੋਸਟੋਪਾ ਸਰਵਰ ਫਰੂਕੀ ਅਤੇ ਅਨੀਸੂਲ ਹੱਕ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਿਨੇਮਾ ਫੰਡ (ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਵਿਕਾਸ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਪੂਸਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ * ਯੂਰੋ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ (2006) * ਬੈਸਟ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਲਈ ਬਚਸਸ ਅਵਾਰਡ * ਸਰਬੋਤਮ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਲਈ ਟੇਨਾਸਿਨਸ ਅਵਾਰਡ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੇਖਕ]] 3t1s4nz4hggtml1cg8in9exxz1rdqo2 0 132669 851018 772906 2026-11-02T17:44:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851018 wikitext text/x-wiki ਟਿਪਨੀ [[ਲੋਕ-ਨਾਚ|ਲੋਕ ਨਾਚ]] ਦਾ ਰੂਪ ਚੌਰਵਾੜ ਅਤੇ ਵੇਰਾਵਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ 'ਚ [[ਗੁਜਰਾਤ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਜਿਆ। == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == ''ਟਿਪਨੀ'' ਲਗਭਗ 175 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸੋਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ''ਗਾਰਬੋ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵਰਗ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰ ਜਾਂ ਫਰਸ਼ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਿੱਚ ਚੂਨਾ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਡਾਂਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਲੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕੰਮ ਦੀ ਏਕਾਵਦਿਕਤਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qzLaAAAAMAAJ|title=Folk India: A Comprehensive Study of Indian Folk Music and Culture|last=Manorma Sharma|publisher=Sundeep Prakashan|year=2004|isbn=978-81-7574-136-2|pages=253–265}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.india9.com/i9show/Tippani-Dance-27970.htm|title=Tippani Dance in India|date=1 January 2010|website=India9|access-date=12 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307221111/http://www.india9.com/i9show/tippani-dance-27970.htm|archive-date=7 ਮਾਰਚ 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="dis">{{Cite web|url=http://www.discoveredindia.com/gujarat/culture-in-gujarat/dance-in-gujarat/tippani-dance.htm|title=Tippani Folk Dance in Gujarat|website=Discovered India|access-date=12 June 2016|archive-date=16 ਜੂਨ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616191433/http://www.discoveredindia.com/gujarat/culture-in-gujarat/dance-in-gujarat/tippani-dance.htm|url-status=dead}}</ref> == ਨਾਚ == ਨਾਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਉਲਟ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਸ਼ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦੇ ਹੋਏ ਔਰਤਾਂ ''ਟਿਪਨੀ'' ਨਾਚ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ''ਤੁਰੀ'' ਅਤੇ ''ਥਾਲੀ'' (ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਪਲੇਟ) ਸੰਗੀਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਂਜ,ਮੰਜੀਰਾ , [[ਤਬਲਾ]], ਢੋਲ ਅਤੇ [[ਸ਼ਹਿਨਾਈ|ਸ਼ਹਿਨਾਈ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qzLaAAAAMAAJ|title=Folk India: A Comprehensive Study of Indian Folk Music and Culture|last=Manorma Sharma|publisher=Sundeep Prakashan|year=2004|isbn=978-81-7574-136-2|pages=253–265}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFManorma_Sharma2004">Manorma Sharma (2004). [https://books.google.com/books?id=qzLaAAAAMAAJ ''Folk India: A Comprehensive Study of Indian Folk Music and Culture'']. Sundeep Prakashan. pp.&nbsp;253–265. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਬੁੱਕਸੋਰਸ / 978-81-7574-136-2|<bdi>978-81-7574-136-2</bdi>]].</cite></ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.india9.com/i9show/Tippani-Dance-27970.htm|title=Tippani Dance in India|date=1 January 2010|website=India9|access-date=12 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307221111/http://www.india9.com/i9show/tippani-dance-27970.htm|archive-date=7 ਮਾਰਚ 2016|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.india9.com/i9show/Tippani-Dance-27970.htm "Tippani Dance in India"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307221111/http://www.india9.com/i9show/tippani-dance-27970.htm |date=2016-03-07 }}. ''India9''. 1 January 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 June</span> 2016</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.discoveredindia.com/gujarat/culture-in-gujarat/dance-in-gujarat/tippani-dance.htm|title=Tippani Folk Dance in Gujarat|website=Discovered India|access-date=12 June 2016|archive-date=16 ਜੂਨ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616191433/http://www.discoveredindia.com/gujarat/culture-in-gujarat/dance-in-gujarat/tippani-dance.htm|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.discoveredindia.com/gujarat/culture-in-gujarat/dance-in-gujarat/tippani-dance.htm "Tippani Folk Dance in Gujarat"]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Discovered India''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 June</span> 2016</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bLYMAAAAYAAJ|title=Folk Dances of Gujarat|last=Harkant Shukla|publisher=Directorate of Information and Tourism|year=1966|pages=17–18}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GC9Vegt10IwC&pg=PA52|title=Dances Of India|date=1 August 2010|publisher=Har-Anand Publications Pvt. Limited|isbn=978-81-241-1337-0|page=52}}</ref> ਇਹ ਨਾਚ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gZRLGZNZEoEC&pg=PA44|title=India Guide Gujarat|last=Anjali H. Desai|publisher=India Guide Publications|year=2007|isbn=978-0-9789517-0-2|page=44}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ ਨਾਚ]] e73try70njlqf753sqiu2qpdxtb00wl 0 133055 851121 671277 2026-11-03T01:18:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851121 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name =ਨੀਤਾ ਸੇਨ | birth_name = ਨੀਤਾ ਸੇਨ | birth_place = [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਭਾਰਤ]] | background = solo_singer | genre = {{flatlist| * ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ * [[ਭਜਨ]] }} | occupation = {{flatlist| * ਗਾਇਕਾ * ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ * ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ }} | associated_acts = ਮੰਨਾ, [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]], [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]], ਸ਼ਯਾਮਲ ਮਿਤਰਾ, ਹੇਮੰਤਾ ਮੁਖਰਜੀ, ਮਨਾਬੇਂਦਰਾ ਮੁਖਰਜੀ }} '''ਨੀਤਾ ਸੇਨ''' (1935 - 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2006) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਦੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਨੀਤਾ ਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗ ਦੌਰਾਨ ਆਧੁਨਿਕ ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ। 1977 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਏ.ਕੇ. ਚੈਟਰਜੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ, ਬਾਬਾ ਤਰਕਨਾਥ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਜੀਤ, ਸੰਧਿਆ ਰਾਏ ਅਤੇ ਸੁਲੋਚਨਾ ਨੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਭਗਤ ਸੁਧਾਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.earthmusic.net/hindi-film-songs.php?movie=Krishna+Bhakta+Sudama|title=Krishna Bhakta Sudama &#124; Bollywood Movies &#124; Hindi film songs|date=|publisher=Earthmusic.net|access-date=2015-11-02}}</ref> ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਐਲਬਮਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰੋਕਟੋ ਜੋਬਾ, ਨੰਦਨ (1979),<ref name="unomaha1">{{cite web |url=http://faculty.ist.unomaha.edu/pdasgupta/hemanta/discography/filmlist2.html |title=Film songs of Hemanta Mukherjee |publisher=Faculty.ist.unomaha.edu |accessdate=2015-11-02 |archive-date=2015-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603004346/http://faculty.ist.unomaha.edu/pdasgupta/hemanta/discography/filmlist2.html |url-status=dead }}</ref> ਸੀਤਾ (1980),<ref name="unomaha1"/> ਗੋਲਪ ਬੂ (1977),<ref name="unomaha1"/> ਸੋਨਾਰ ਬੰਗਲਾ (1982) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲੋਕਨਾਥ (1994) ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।ਇੱਕ ਹੋਰ ਫ਼ਿਲਮ 'ਪਹਾੜੀ ਫੂਲ' ਭਾਵੇਂ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮੰਨਾ ਡੇ, ਆਰਤੀ ਮੁਖਰਜੀ, ਅਰੁੰਧਤੀ ਹੋਮਚੌਧਰੀ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾਟਕ। ਉਸਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਮੰਤਾ ਮੁਖਰਜੀ,<ref>[http://www.inrhind.in/inreco/albumInfo.asp?lId=10&AId=970 ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071215234959/http://www.inrhind.in/inreco/albumInfo.asp?lId=10&AId=970 |date=15 December 2007 }}</ref> ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ, ਆਸ਼ਾ ਭੌਂਸਲੇ, ਅਨੁਰਾਧਾ ਪੌਡਵਾਲ, ਭੂਪੇਂਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤਾ ਆਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਆਰਤੀ ਮੁਖਰਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੰਗਾਲੀ ਗੀਤਕਾਰ ਗੌਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਾ ਮਜੂਮਦਾਰ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਗੌਰੀਪ੍ਰਸੰਨਾ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸੰਸਦ,<ref>{{cite web |url=http://www.telegraphindia.com/1080331/jsp/calcutta/story_9076716.jsp |title=The Telegraph - Calcutta (Kolkata) &#124; Metro &#124; Timeout |publisher=The Telegraph |location=India |date=2008-03-31 |accessdate=2015-11-02}}</ref> ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਸੀ। ਨੀਤਾ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਬੰਗਾਲੀ ਗਾਇਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਰਾਧਾ ਬੈਨਰਜੀ<ref>[http://www.prabasi.org/Activities/DurgaPuja2000/DP2000Cultural.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080527153506/http://www.prabasi.org/Activities/DurgaPuja2000/DP2000Cultural.html |date=27 May 2008 }}</ref> and Ruprekha Chatterjee<ref>[http://www.pragati.org/artist.htm ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080917062311/http://www.pragati.org/artist.htm |date=17 September 2008 }}</ref> ਅਤੇ ਰੂਪਰੇਖਾ ਚੈਟਰਜੀ<ref>{{cite web |author=Doc Rock |url=http://www.thedeadrockstarsclub.com/2006.html |title=The Dead Rock Stars Club 2006 January To June |publisher=Thedeadrockstarsclub.com |accessdate=2015-11-02}}</ref> ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸੀ। ਓ ਗੋ ਨਯੋਨੇਰ ਅਬੀਰ,<ref>{{cite web |url=http://www.hamaraforums.com/lofiversion/index.php/t16690.html |title=Hamara Forums |publisher=Hamara Forums |accessdate=2015-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305160341/http://hamaraforums.com/lofiversion/index.php/t16690.html |archive-date=2016-03-05 |url-status=dead}}</ref> ਮੋਨ ਜੋੜੀ ਕੋਨੋ ਦਿਨ ਪ੍ਰੋਜਾਪੋਤੀ ਹੋਇ ਜਾਏ, ਚੋਖੇ ਚੋਖ ਰੇਖੇ ਅਤੇ ਤੋਮਰ ਦੋ ਚੋਖ ਪੁਜੋਰ ਪ੍ਰਦੀਪ ਮੋਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਹਨ। ਏਆਈਆਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਬੋਸ਼ੋਂਤੋ ਬੇਲਾ, ਅਮੇਏ ਭੁੱਲਬੇ ਕੀ, ਮਲੋਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਗੋਲਪੋ ਬੋਲੇ ​​ਅਤੇ ਜੋਨਾਕਿਰ ਦੀਪ ਗੁੱਲੋ ਵਰਗੇ ਬੰਗਾਲੀ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਨੀਤਾ ਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੁਧੀਰਲਾਲ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਉਤਪਲਾ ਸੇਨ, ਸ਼ਿਆਮਲ ਮਿੱਤਰਾ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਡੋਵਰਲੇਨ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਿੱਥੇ ਬਸਰੀ ਲਹਿਰੀ (ਬੱਪੀ ਲਹਿਰੀ ਦੀ ਮਾਂ) ਨੇ ਖਿਆਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == 13 ਨਵੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਜਗਦੀਸ਼ ਬਰਧਨ ਅਤੇ ਆਭਾ ਬਰਧਨ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਹ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੁਨੀਲ ਸੇਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਅਤੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਪੋਤੀ ਰਿੰਝਮ ਸੇਨ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿਚ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। == ਅੰਤਮ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਨੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਅਕਤੀ, ਨੀਤਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕੋਲਾਈਟਿਸ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ। 31 ਮਾਰਚ 2006 ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਟ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਨੀਤਾ ਸੇਨ ਦੁਆਰਾ ਕੰਪੋਜ਼ ਕੀਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == * ''ਫਗੁਇ ਕੈ ਕੁਮਾਰੀ'' <ref>[http://www.hummaa.com/artist/artistdashboard.php?aid=2081] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712231724/http://www.hummaa.com/artist/artistdashboard.php?aid=2081|date=12 July 2011}}</ref> * ''ਤੋਮਰ ਚੰਦਰ ਸੂਰਿਆ ਹੇ ਦੁਤੀ ਚੋਖ'' * ''ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੰਭੂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਿ'' * ''ਅੰਧਕਾਰ ਸੁਧੂ ਅੰਧਕਾਰ'' * ''ਤਿਨਿ ਏਕਤਿ ਬੈਲਪੇਟੇ ਤੁਸ਼ਤਾ'' * ''ਅਮਕੇ ਭਲੋਬਾਸੋ'' * ''ਅਮਰ ਜੀਬਨ - ਅੰਧਰੇ'' * ''ਚੋਖੇ ਚੋਖ ਰੇਖੇ'' * ''ਛੂਮ ਛੂਮ'' * ''ਤੋਮਰ ਚਰਨੇਰ ਧਵਾਨੀ'' * ''ਪੰਚਪ੍ਰਦੇਪ ਧੂਪੇ ਤੋਮੇਰੇ ਆਰਤੀ ਕੋਰੀ'' * ''ਭੋਲੇ ਬਾਬਾ ਪਾਰ ਲਗਾਓ'' * ''ਤੁਮਿ ਪਥੋਰ ਨ ਕੀ ਪ੍ਰਾਣ'' * ''ਤੋਰਾ ਹਾਟ ਧੋਰ ਪ੍ਰੋਟਿਗਾ ਕੋਰ'' * ''ਝਰਨਾ ਅਚੇ ਪਹਰ ਅਚੇ'' * ''ਪਾਇਨਰ ਛਯਾਮਾਖਾ ਅੰਕਾਬਾਂਕਾ ਪੋਥ ਧੋਰ'' * ''ਹਾਏ ਏਕੀ ਸ਼ੂਨੀਲਮ'' == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{IMDb name|id=1364494|name=Neeta Sen}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2006]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] m5kdi7rnmgxpk6tvihi7w6bfysy9123 0 133625 851189 756733 2026-11-03T07:45:35Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851189 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Anasuya_Sengupta_2013.jpg|right|thumb|333x333px| ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਨੇ 2013 ਵਿਚ.]] '''ਅਨਸੂਯਾ ਸੇਨਗੁਪਤਾ''' ਇਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ|ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਕਾਰਕੁਨ, ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ]] ਉੱਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਹੈ|<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/oct/05/internet-white-western-google-wikipedia-skewed|title=We're all connected now, so why is the internet so white and western? {{!}} Mark Graham and Anasuya Sengupta|last=Graham|first=Mark|date=2017-10-05|work=The Guardian|access-date=2018-09-19|last2=Sengupta|first2=Anasuya|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p06fdxyx|title=Who edits Wikipedia?, Newshour - BBC World Service|website=BBC|language=en-GB|access-date=2018-09-19}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 1974 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਭਿਜੀਤ ਸੇਨਗੁਪਤਾ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ, ਪੋਇਲ ਸੇਨਗੁਪਤਾ ( né e) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੰਬਿਕਾ ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ), ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਲੇਖਕ, ਅਤੇ [[ਨਾਟਕਕਾਰ]] . <ref name="early life">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3020008.stm|title=Indian's silence speaks to Hillary|last=Beary|first=Habib|date=27 June 2003|work=BBC News|access-date=26 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20040610024048/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3020008.stm|archive-date=10 June 2004}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਉੱਤਰ ਕਰਨਾਟਕ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ|{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=July 2020}} ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਬਾਰੇ ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਜੋ ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ।" <ref name="early life"/> ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ, ਕੰਨੜ, ਬੰਗਾਲੀ, ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.womensmediacenter.com/shesource/expert/anasuya-sengupta|title=Anasuya Sengupta - SheSource Expert - Women's Media Center|website=www.womensmediacenter.com|language=en|access-date=2018-10-24}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਉਸਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਇੰਦਰਾ ਨਗਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ 12 ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਨੇ ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬੀ.ਏ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|, ਜੋ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ]] ਵਿਚ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੀ ਇਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਾਲਜ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ 1995 ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ|<ref name="poem">{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/delhi-news/du-passout-s-poem-inspired-chapter-in-clinton-s-autobiography/story-81j9laztOZpOiF8JWYN3hO.html|title=DU passout's poem inspired chapter in Clinton's autobiography|last=Staff writers|date=20 July 2009|work=Hindustan Times|access-date=26 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171126065615/http://www.hindustantimes.com/delhi-news/du-passout-s-poem-inspired-chapter-in-clinton-s-autobiography/story-81j9laztOZpOiF8JWYN3hO.html|archive-date=26 November 2017|language=en}} {{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/delhi-news/du-passout-s-poem-inspired-chapter-in-clinton-s-autobiography/story-81j9laztOZpOiF8JWYN3hO.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-03-13 |archive-date=2017-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126065615/http://www.hindustantimes.com/delhi-news/du-passout-s-poem-inspired-chapter-in-clinton-s-autobiography/story-81j9laztOZpOiF8JWYN3hO.html |dead-url=yes }}</ref> <ref name="poem-2"/> <ref name="Verveer Azzarelli 2015">{{Cite book|url=https://archive.org/details/fastforwardhowwo0000verv|title=Fast Forward: How Women Can Achieve Power and Purpose|last=Melanne Verveer|last2=Kim K. Azzarelli|date=6 October 2015|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-544-52800-0|page=[https://archive.org/details/fastforwardhowwo0000verv/page/4 4]|access-date=25 November 2017|url-access=registration}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ "ਚੁੱਪ" ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ 2014 ਦੇ ਜੇਨਡਰਲੈਜ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅੰਡਰ ਗਰੈਜੂਏਟ ਅਲਮਾ ਮੈਟਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ | <ref>{{Cite web|url=http://dubeat.com/2014/03/lsr-genderknowledge-day-1-sun-lo-ab-sab-baat-humari-ab-din-hai-humara-raat-humaari/|title=Kamla Bhasin, Nivedita Menon and Vrinda Grover lead day one at LSR Genderknowledge|last=Bains|first=Bani|date=2014-03-06|website=DU Beat|language=en-US|access-date=2018-12-15|archive-date=2018-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215121038/http://dubeat.com/2014/03/lsr-genderknowledge-day-1-sun-lo-ab-sab-baat-humari-ab-din-hai-humara-raat-humaari/|dead-url=yes}}</ref> 1998 ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਰੋਡਜ਼ ਸਕਾਲਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ]] ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਹਾਉਸਸ ਤੋਂ ਵਿਕਾਸ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ|<ref name="early life"/> <ref name="Anasuya Sengupta">{{Cite web|url=http://sanmathi.org/anasuya/|title=Anasuya Sengupta – gladly beyond any distance|website=sanmathi.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819182705/http://sanmathi.org/anasuya/|archive-date=19 August 2017|access-date=1 December 2017}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਡਾਕਟੋਰਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਗੈਰ ਰਸਮੀ structuresਾਂਚਿਆਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ|<ref>{{Cite web|url=https://southasia.berkeley.edu/speakers-8|title=Speakers {{!}} Institute for South Asia Studies|date=2016-05-24|website=southasia.berkeley.edu|language=en|access-date=2018-10-24|archive-date=2018-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025071138/https://southasia.berkeley.edu/speakers-8|dead-url=yes}}</ref> ਪਾਲ ਅਮਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਨਿ Rac ਰੈਸੀਅਲ ਮਿਸ਼ਨਸ ਆਫ ਪੋਲਿਸਿੰਗ: ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪਰਸਪੈਕਟਿਵਜ਼ Evਨ ਈਵੋਲਵਿੰਗ ਲਾਅ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,'' ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੇ ਥੀਸਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ "ਏਮਬੇਡਡ ਜਾਂ ਸਟੱਕ: ਸਟੱਡੀ ਆਫ਼ ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੇਟ, ਸੋਸ਼ਲ ਇੰਸਟੀਚਿ .ਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਸਟੇਟ ਕੈਪਸਿਟੀ ਇਨ ਇੰਮਬੇਡਨੇਸ"। <ref name=":2">{{Cite book|title=New racial issues [missions] of policing : international perspectives on evolving law-enforcement politics|last=Amar|first=Paul|date=2010|publisher=Routledge|pages=iix|oclc=730006171}}</ref> ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਆਏ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ, "ਸੰਕਲਪ, ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ: ਇੰਡੀਆਜ਼ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ 'ਤੇ ਇਨਸਾਈਟਸ।" ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੇਨਗੁਪਤਾ 2007-2009 ਤੱਕ ਬਰਕਲੇ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਵਿਜਿਟ ਸਕਾਲਰ ਸਨ|<ref name=":0"/> == ਕੰਮ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ == ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਰਾਜ [[ਹਿਲੇਰੀ ਕਲਿੰਟਨ|ਮੰਤਰੀ ਹਿਲੇਰੀ ਕਲਿੰਟਨ]] ਮਾਰਚ 1995 ਵਿਚ ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਦੀ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਕਲਿੰਟਨ ਪਹਿਲੀ wasਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਕਲਿੰਟਨ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ [[ਬੀਜਿੰਗ]] [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ|ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ]] ਮਹਿਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਕੀਤੀ। <ref name="poem"/> <ref name="poem-2"/> <ref name="poem-3">{{Cite web|url=http://www.gettyimages.com/detail/news-photo/indian-social-worker-anasuya-sengupta-talks-about-her-1995-news-photo/2165145#indian-social-worker-anasuya-sengupta-talks-about-her-1995-meeting-picture-id2165145|title=Indian social worker Anasuya Sengupta ta|website=Getty Images|archive-url=https://web.archive.org/web/20171126065615/http://www.gettyimages.com/detail/news-photo/indian-social-worker-anasuya-sengupta-talks-about-her-1995-news-photo/2165145#indian-social-worker-anasuya-sengupta-talks-about-her-1995-meeting-picture-id2165145|archive-date=26 November 2017|access-date=26 November 2017}}</ref> <ref name="Verveer Azzarelli 2015"/> <ref name="early life"/> <ref name="poem-4">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2003/08/07/stories/2003080700520200.htm|title=The Hindu : A poem that moved a Clinton|last=Chakravarthy|first=Smitha|date=7 August 2003|work=The Hindu|access-date=26 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20040117200918/http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2003/08/07/stories/2003080700520200.htm|archive-date=17 January 2004}}</ref> : ("ਚੁੱਪ" ਤੋਂ ਅੰਸ਼): ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਚੁੱਪ ਦੀ ਇੱਕੋ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਕਲਿੰਟਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ''ਲਿਵਿੰਗ ਹਿਸਟਰੀ ਦੇ'' ਸਿਰਲੇਖ, “ਚੁੱਪ ਇਥੇ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ” ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। <ref name="poem"/> <ref name="poem-2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/03/30/world/hillary-clinton-finding-a-new-voice.html|title=Hillary Clinton Finding a New Voice|last=Purdum|first=Todd S.|date=30 March 1995|work=The New York Times|access-date=26 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118003625/http://www.nytimes.com/1995/03/30/world/hillary-clinton-finding-a-new-voice.html|archive-date=18 November 2017}}</ref> <ref name="poem-3"/> <ref name="Verveer Azzarelli 2015"/> <ref name="Amar 2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pVbcAAAAQBAJ&pg=PT207|title=New Racial Missions of Policing: International Perspectives on Evolving Law-Enforcement Politics|last=Paul Amar|date=13 September 2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-98903-5|page=207}}</ref> <ref name="early life"/> ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ '': ਗਲੋਬਲ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ'' ''(2005) ਜਿਸਦੀ ਭੈਣ ਨਮੀਬੀਆ'' ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-144484770.html|title=Defending Our Dreams: Global Feminist Voices for a New Generation|date=December 2005|work=Sister Namibia|access-date=2 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180903215155/https://www.highbeam.com/doc/1G1-144484770.html|archive-date=2018-09-03|via=HighBeam Research}} {{Cite web |url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-144484770.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-03-13 |archive-date=2018-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903215155/https://www.highbeam.com/doc/1G1-144484770.html |dead-url=yes }}</ref> ''ਵੂਮੈਨ ਰੀਵਿ of Books'' ''ਫ ਬੁੱਕਜ਼ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਨ'' ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਲੇਖ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਬਾਰੇ ਇਕ "ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ" ਕਾਰਜ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-149023536.html|title=New Dreams, New Faces|last=Humphrey|first=Michelle|date=July 2006|work=The Women's Review of Books|access-date=2 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920041017/https://www.highbeam.com/doc/1G1-149023536.html|archive-date=2018-09-20|via=HighBeam Research}} {{Cite web |url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-149023536.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-03-13 |archive-date=2018-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920041017/https://www.highbeam.com/doc/1G1-149023536.html |dead-url=yes }}</ref> ''ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ,'' ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਅਕ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਰਫਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿਤਾਬ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਇਸ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ, ਨਵੇਂ ਦਰਸ਼ਨ, ਨਵੇਂ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਨਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ rightsਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਭਾਵਤ ਸਫਲਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ” <ref>{{Cite journal|last=Alvarez-Manzano|first=Yessica|date=2006|title=Review of Defending Our Dreams: Global Feminist Voices for a New Generation|journal=Development in Practice|volume=16|issue=2|pages=227–229|jstor=4029884}}</ref> ''[[ਫੈਮੀਨਿਸਟ ਸਟਡੀਜ਼|ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਧਿਐਨ]]'' ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ, "ਇਹ ਖੰਡ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਖਾਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।" <ref>{{Cite journal|last=Porter|first=Marilyn|date=Spring 2007|title=Transnational Feminisms in a Globalized World: Challenges, Analysis, and Resistance|url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=brd&AN=505239897&site=ehost-live|journal=Feminist Studies|volume=33|issue=1|pages=43–63|url-access=subscription|via=EBSCOhost}}</ref> - ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਭਾਗ ਦੇਖੋ. [[ਤਸਵੀਰ:Wikimania_20170811-7580.jpg|right|thumb| ਸੇਨਗੁਪਤਾ ''(ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਜੇ)'' [[ਮਾਂਟਰੀਆਲ|ਮੌਂਟ੍ਰੀਅਲ]] [[ਵਿੱਕੀਮੈਨੀਆ|ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮਾਨੀਆ]] 2017 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਨਲ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ]] ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਵਿਚ [[ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ]] ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰਾਂਟਮੈਕਿੰਗ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ. <ref name="grantmaker">{{Cite news|url=http://www.alliancemagazine.org/blog/just-published-interview-with-anasuya-sengupta-of-the-wikimedia-foundation/|title=Just published: interview with Anasuya Sengupta of the Wikimedia Foundation – Alliance magazine|last=Hartnell|first=Caroline|date=9 October 2013|work=Alliance magazine|access-date=26 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912120324/http://www.alliancemagazine.org/blog/just-published-interview-with-anasuya-sengupta-of-the-wikimedia-foundation/|archive-date=12 September 2015}}</ref> <ref name="interview 2013">{{Cite news|url=https://nonprofitquarterly.org/2013/09/24/the-radical-passion-economy-of-wikipedia-an-interview-with-anasuya-sengupta/|title=The Radical Passion Economy of Wikipedia: An Interview with Anasuya Sengupta – Non Profit News {{!}} Nonprofit Quarterly|last=McCambridge|first=Ruth|date=24 September 2013|work=NPQ: Nonprofit Quarterly|access-date=26 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035144/http://nonprofitquarterly.org/2013/09/24/the-radical-passion-economy-of-wikipedia-an-interview-with-anasuya-sengupta/|archive-date=4 March 2016}}</ref> [[metawiki:Whose Knowledge?|ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਗਿਆਨ]] ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਮੂਹ, ਜੋ ਕਿ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਸਮੇਤ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ knowledgeਨਲਾਈਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. <ref>{{Cite news|url=https://news.mit.edu/2018/mit-libraries-host-grand-challenges-summit-0330|title=MIT Libraries host Grand Challenges Summit|date=30 March 2018|work=MIT News|access-date=2 September 2018}}</ref> ਉਹ ਸਿਕੋ ਬਾtersਟਰਸ ਅਤੇ ਐਡੇਲ ਵਰਾਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਸਮੂਹ ਨੂੰ "ਇਕ ਇੰਟਰਨੈਟ, ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੰਟਰਨੈਟ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਲਈ ਅਤੇ ਤੋਂ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ." {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=July 2020}} ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਤੱਕ, ਉਸ ਦੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਟਲਵਰਥ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. <ref name="Whose Knowledge">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/profile/anasuya-sengupta|title=Anasuya Sengupta|date=5 October 2017|work=The Guardian|access-date=26 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006150528/https://www.theguardian.com/profile/anasuya-sengupta|archive-date=6 October 2017}}</ref> ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ 2018 ਫੋਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਨੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਨੂੰ olਹਿ-.ੇਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ|ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੱਚੀਂ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ [ਇੰਟਰਨੈਟ ਹੈ] ਘੁੰਮਣਾ. ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਸੰਕਟ ਜਿਸਦਾ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੇਲੋੜੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ. ” <ref name=":1">Sengupta, Anasuya. [https://forum2018.diglib.org/wp-content/uploads/sites/18/2018/11/DLF-Forum-2018-Opening-Plenary-and-Keynote.pdf "Decolonizing Knowledge, Decolonizing the Internet: An Agenda for Collective Action."] Digital Library Federation. DLF Forum Opening Plenary, Las Vegas, NV. Retrieved 10 December 2018.</ref> ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਨੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉੱਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕੀਤੇ। ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੀਡੀਆ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦੇ olਹਿਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। 11 ਜੁਲਾਈ, 2016 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਲਈ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਸੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਾਰੇ ਥੀਨਮੋਜ਼ੀ ਸੁੰਦਰਾਰਾਜਨ, ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਮਰ ਮਲਿਕ ਨਾਲ ਸਹਿ ਲੇਖਕ ਬਣਾਇਆ। <ref name=":3">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/blogs/california-textbooks-the-next-stage-of-the-battle/|title=California textbooks: The next stage of the battle|date=2016-07-11|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2018-12-14}}</ref> ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਹਿੰਦੂਤਵ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਤਵੀ]] ਲਾਬੀ ਨੇ ਦੂਸਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਲਿਤ ਲੋਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਝੂਠੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਮੀਡੀਆ ਆletsਟਲੈਟਾਂ ਵਿਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਦੇ olਹਿਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼, [[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ|ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ]], ਮੇਲ ਐਂਡ ਗਾਰਡੀਅਨ ਅਤੇ ਦਿ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ|<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p06fdxyx|title=BBC World Service – Newshour, Who edits Wikipedia?|website=BBC|language=en-GB|access-date=2018-12-14}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/oct/05/internet-white-western-google-wikipedia-skewed|title=We're all connected now, so why is the internet so white and western? {{!}} Mark Graham and Anasuya Sengupta|last=Graham|first=Mark|date=2017-10-05|work=The Guardian|access-date=2018-12-14|last2=Sengupta|first2=Anasuya|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://mg.co.za/article/2018-07-22-wiki-foundation-wants-to-decolonise-the-internet/|title=Wiki foundation wants to 'decolonise the internet'|last=Welle|first=Deutsche|website=The M&G Online|language=en|access-date=2018-12-14}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/08/hillarys-voice/493565/|title=What Criticisms of Hillary's Voice Say About Our Hidden Biases|last=Khazan|first=Olga|date=2016-08-01|website=The Atlantic|language=en-US|access-date=2018-12-14}}</ref> 11 ਦਸੰਬਰ 2018 ਨੂੰ ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਕਲਾਉਡੀਆ ਪੋਜੋ ਨੇ ਕਿਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ [https://whoseknowledge.org/our-stories-our-knowledges-the-full-series/ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਲੜੀ "ਸਾਡੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਸਾਡੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ" ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ.] ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: “ਭਾਗ Our: ਸਾਡੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ,” “ਭਾਗ:: ਕਮਿ Communityਨਿਟੀ ਨੋਲੇਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ,” “ਭਾਗ Know: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਗਿਆਨ ਜੋੜਨਾ,” ਅਤੇ “ਭਾਗ:: ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣੋ. " ਇਹ ਲੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ structuresਾਂਚਿਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ ਜੋ ਹਾਸ਼ੀਏ' ਤੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਮਿ communitiesਨਿਟੀਆਂ ਲਈ ਚਿੱਟੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ structuresਾਂਚਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਐਪੀਸੈਟੀਮਿਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੰਮ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਲਾਹ ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇੰਟਰਨੈੱਟ|<ref>{{Cite web|url=https://whoseknowledge.org/new-resource-our-stories-our-knowledges/|title=New Resource! Our Stories, Our Knowledges|website=Whose Knowledge|language=en-US|access-date=2018-12-13}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2018 ਵਿਚ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ; ਨਾਨੀ ਜੇਨਸਨ ਰਿਵੈਂਟਲੋ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਫ੍ਰੀਡਮ ਫੰਡ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਜੋ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਡਿਜੀਟਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਵੱਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।  == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ == === ''ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਬਚਾਅ: ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਆਵਾਜ਼'' . === ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਬਾਰਬਾਡੋਸ, ਕਨੇਡਾ, ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ, ਯੂਕੇ, ਉਰੂਗਵੇ, ਯੂਐਸਏ ਅਤੇ ਵੈਨਜ਼ੂਏਲਾ ਤੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਜਿਨਸੀ ਪਛਾਣ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ|ਵਿਲਸਨ, ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਇਵਾਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ, ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਪਿਛੋਕੜ ਤੋਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=Defending our dreams : global feminist voices for a new generation|url=https://archive.org/details/defendingourdrea0000unse|date=2005|publisher=Zed Books|others=Wilson, Shamillah., Sengupta, Anasuya., Evans, Kristy., Association for Women's Rights in Development.|isbn=1842777262|location=London|oclc=60590190}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.dissentmagazine.org/wp-content/files_mf/1390330613d5Porter.pdf|title=Defending Our Dreams: Global Feminist Voices for a New Generation|last=Porter|first=Elizabeth|date=2006|website=Dissent Magazine|access-date=9 November 2018}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 'ਤੇ ਲਿੰਗ ਪੱਖਪਾਤ * ਰੈਡ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ * [[metawiki:Whose Knowledge?|ਜਿਸ ਦਾ ਗਿਆਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://whoseknowledge.org/ ਕਿਸ ਦਾ ਗਿਆਨ?]{{snd}}ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈਬਸਾਈਟ * ਅਨਸੂਯਾ ਸੇਨਗੁਪਤਾ * [https://southasia.berkeley.edu/about-2 ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਆ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਯੂਸੀ ਬਰਕਲੇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200904145025/https://southasia.berkeley.edu/about-2 |date=2020-09-04 }} * [http://theaerogram.com/is-everyone-welcome-here-a-poster-campaign-against-hate/ ਨਫ਼ਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਪੋਸਟਰ ਮੁਹਿੰਮ] * [http://sanmathi.org/anasuya/wp-content/uploads/sites/3/2016/12/AnasuyaSengupta-CV-2016.pdf ਵਿਟੈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920040958/http://sanmathi.org/anasuya/wp-content/uploads/sites/3/2016/12/AnasuyaSengupta-CV-2016.pdf |date=2018-09-20 }} * [https://lists.gt.net/wiki/foundation/282375 ਡਬਲਯੂਐਮਐਫ ਨੇ ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਦਾ 2013 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਂਟ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920041020/https://lists.gt.net/wiki/foundation/282375 |date=2018-09-20 }} * [http://www.worldaffairs.org/event-calendar/speaker-directory/anasuya-sengupta ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਮਲੇ ਬਾਇਓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920041012/http://www.worldaffairs.org/event-calendar/speaker-directory/anasuya-sengupta |date=2018-09-20 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1974]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਜ ਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 07qrc2vgrdou0niy93teq2bp51sfv3y 0 133655 851179 832443 2026-11-03T07:01:51Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851179 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅਦਿਤੀ ਫਡਨੀਸ|nationality=ਭਾਰਤੀ|children=|spouse=|othername=ਅਦਿਤੀ ਫਡਨੀਸ ਮਹਿਤਾ|yearsactive=|networth=|salary=|occupation=ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ|image=|death_place=|death_date=|residence=|birth_place=|birth_date=|birth_name=|imagesize=|website=}}'''ਅਦਿਤੀ ਫਡਨੀਸ''' ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲੇਖਕ ਹੈ| ਉਹ ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਲਮ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰੱਖਿਆ ਕੁਮੈਂਟੇਟਰ ਅਸ਼ੋਕ ਮਹਿਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਹੈ| ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਉਰਮਿਲਾ ਫਡਨੀਸ, ਜੇ ਐਨ ਯੂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। <ref>http://archive.indianexpress.com/news/uncovering-the-war/1168571/00</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਫਡਨੀਸ ਨੇ ਮਿਰਾਂਡਾ ਹਾਊਸ ਤੋਂ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਾਲ 1982–83 ਲਈ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.mirandahouse.ac.in/mirandahouse/userspace/username/admin/DynamicFolder/2006-2007/The%20College/union.htm|title=List of the Presidents and Secretaries of the Students' Union|publisher=Miranda House|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063042/http://www.mirandahouse.ac.in/mirandahouse/userspace/username/admin/DynamicFolder/2006-2007/The%20College/union.htm|archive-date=4 March 2016|access-date=17 May 2013}}</ref> ਉਸਨੇ 1983 ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਾਡਨੀਸ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ''ਦਿ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ'', ''ਦਿ ਇੰਡੀਅਨ ਪੋਸਟ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ ਟਾਈਮ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ |ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਐਤਵਾਰ ਨਿਊਜ਼ ਰਸਾਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ | 2000 ਤੋਂ 2013 ਤੱਕ, ਉਹ ''ਬਿਜਨਸ ਸਟੈਂਡਰਡ'' ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ| <ref>{{Cite web|url=http://www.mindminesummit.com/ADITI-PHADNIS-MEHTA.html|title=Aditi Phadnis Mehta - Mindmine Summit 2013|date=4 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024170706/http://mindminesummit.com/ADITI-PHADNIS-MEHTA.html|archive-date=24 October 2013|access-date=20 May 2013}}</ref> ਉਹ ਸਾਲ 2006 ਵਿੱਚ ਈਸਟ-ਵੈਸਟ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਜੈਫਰਸਨ ਫੈਲੋ ਸੀ | <ref>{{Cite web|url=http://www.iufp.com/rep_16feb06.htm|title=Interactive Meeting with the Visiting Members of the Jefferson Fellowship Programme, East-West Centre|date=16 February 2006|publisher=India-US Forum of Parliamentarians (IUFP)|access-date=20 May 2013|archive-date=5 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050712/http://www.iufp.com/rep_16feb06.htm|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ (ਪ੍ਰਿੰਟ) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਸਾਲ 2008-2009 ਲਈ ਰਾਮਨਾਥ ਗੋਇੰਕਾ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਇਨ ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ ਐਵਾਰਡ ਦੀ ਜੇਤੂ ਹੈ। ''[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|ਉਸਨੇ ਇਹ ਐਵਾਰਡ ਦਿ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]]'' ਦੇ ਪ੍ਰਣਬ ਢਾਲ ਸਮੰਤਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ |<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/31-journalists-get-Ramnath-Goenka-Awards/Article1-576410.aspx|title=31 journalists get Ramnath Goenka Awards|date=23 July 2010|website=[[Hindustan Times]]|location=New Delhi|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419092940/http://www.hindustantimes.com/india-news/newdelhi/31-journalists-get-ramnath-goenka-awards/article1-576410.aspx|archive-date=19 April 2014|access-date=17 May 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419092940/http://www.hindustantimes.com/india-news/newdelhi/31-journalists-get-ramnath-goenka-awards/article1-576410.aspx |date=19 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 }} {{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/newdelhi/31-journalists-get-ramnath-goenka-awards/article1-576410.aspx |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-03-13 |archive-date=2014-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419092940/http://www.hindustantimes.com/india-news/newdelhi/31-journalists-get-ramnath-goenka-awards/article1-576410.aspx |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419092940/http://www.hindustantimes.com/india-news/newdelhi/31-journalists-get-ramnath-goenka-awards/article1-576410.aspx |date=2014-04-19 }}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://expressindia.indianexpress.com/ramnath-goenka-foundation/2008_winners.html|title=Ramnath Goenka Excellence in Journalism Awards 2008-2009|website=[[The Indian Express]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624101007/http://expressindia.indianexpress.com/ramnath-goenka-foundation/2008_winners.html|archive-date=24 June 2013|access-date=17 May 2013}}</ref> === ਕੰਮ === * ''ਕੈਬਿਲਸ ਐਂਡ ਕਿੰਗਜ਼ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ'', ਬਿਜਨਸ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕਸ, 2009. ISBN 8190573543 == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ]] 9xpls5uyw5x6wyuhe3p0b2ayz92vh98 0 133891 851201 613823 2026-11-03T08:40:45Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851201 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅਨੀਸ ਜੰਗ|image=|birth_date={{Birth year and age|1944}}|birth_place=[[ਰੁੜਕੇਲਾ]], [[ਉੜੀਸਾ]], [[ਭਾਰਤ]]|nationality=[[ਭਾਰਤੀ]]|alma_mater=[[ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]|occupation=ਲੇਖਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਕਲਮਨਵੀਸ}}'''ਅਨੀਸ ਜੰਗ''' (ਜਨਮ 1964) <ref name="flamingo">{{Cite book|url=http://ncert.nic.in/textbook/pdf/lefl102.pdf|title=Flamingo - Textbook in English for Class XII|last=Anees Jung|date=2007|publisher=[[National Council of Educational Research and Training|NCERT]]|isbn=81-7450-650-0|location=New Delhi|page=13|language=en|chapter=Lost Spring|format=PDF|quote=Anees Jung (1964) was born in Rourkela and spent her childhood and adolescence in Hyderabad.|access-date=6 November 2019}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਲੇਖਕ]], [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਹੈ, <ref>{{Cite news|url=http://www.hinduonnet.com/2004/01/27/stories/2004012710670300.htm|title=Indian women lack freedom: Anees Jung|date=27 January 2004|work=The Hindu|access-date=26 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20070915133519/http://www.hinduonnet.com/2004/01/27/stories/2004012710670300.htm|archive-date=15 September 2007}} {{Cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2004/01/27/stories/2004012710670300.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-03-21 |archive-date=2007-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070915133519/http://www.hinduonnet.com/2004/01/27/stories/2004012710670300.htm |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070915133519/http://www.hinduonnet.com/2004/01/27/stories/2004012710670300.htm |date=2007-09-15 }}</ref> ਜਿਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਮ, ''ਅਨਵੇਲਿੰਗ ਇੰਡੀਆ'' (1987) ਹੈ, ਜੋ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।<ref name="tr">{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040427/cth2.htm#7|title=Highlighting problems of women, youth|last=Parbina Rashid|date=27 April 2004|work=The Tribune}}</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == [[ਰੁੜਕੇਲਾ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਨੀਸ ਜੰਗ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ|ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਦੇ ਇੱਕ ਕੁਲੀਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ - ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਨਵਾਬ ਹੋਸ਼ ਯਾਰ ਜੰਗ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ ਅਤੇ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸਟੇਟ|ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਾਜ]] ਦੇ ਅੰਤਮ [[ਨਿਜ਼ਾਮ ਹੈਦਰਾਬਾਦ|ਨਿਜ਼ਾਮ]] (ਰਾਜਕੁਮਾਰ) ਦੇ ਮੁਸਾਹਿਬ (ਸਲਾਹਕਾਰ) ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾ ਵੀ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] [[ਕਵੀ]] ਹਨ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ [[ਓਸਮਾਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਚ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਐਨ ਆਰਬਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਉੱਚ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>''Seven Sisters: among the women of South Asia''. Penguin Books, 1994, p. i.</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਯੂਥ ਟਾਈਮਜ਼, [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]] ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ (1976 ਤੋਂ 1979) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਸਾਇੰਸ ਮਨੀਟਰ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਰਲਡ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.writersfestival.org/archives/bios/jung.html Anees Jung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727091634/http://www.writersfestival.org/archives/bios/jung.html|date=27 July 2010}} writersfestival.org</ref> ਅਨੀਸ ਜੰਗ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਕਿਤਾਬਚਾ == * ''ਵੇਨ ਏ ਪਲੇਸ ਬੀਕਮ ਏ ਪਰਸਨ'' . ਵਿਕਾਸ ਪੱਬ ਹਾਉਸ, 1977.  * ''ਫਲੈਸ਼ਪੁਆਇੰਟਸ: ਪੋਇਮਜ਼ ਇਨ ਪਰੋਜ਼'' ਤਰੰਗ ਪੇਪਰਬੈਕਸ, 1981. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7069-1440-6|0-7069-1440-6]] . * ''ਅਨਵੇਲਿੰਗ ਇੰਡੀਆ'', ਪੈਨਗੁਇਨ ਬੁਕਸ, 1987. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-14-010344-9|0-14-010344-9]] . * ''ਦ ਸੋਂਗ ਆਫ ਇੰਡੀਆ'' . ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਬੁਕਸ, 1990. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7002-055-7|81-7002-055-7]] * ''ਨਾਇਟ ਆਫ ਦ ਨਿਊ ਮੂਨ: ਇਨਕਾਉਂਟਰਜ਼ ਵਿਦ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਮਨ ਇਨ ਇੰਡੀਆ''. ਪੈਨਗੁਇਨ ਬੁਕਸ, 1993. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-14-023405-5|0-14-023405-5]] * ''ਸੇਵਨ ਸਿਸਟਰਜ਼: ਅਮੰਗ ਦ ਵਿਮਨ ਆਫ ਸਾਉਥ ਏਸ਼ੀਆ'' . ਪੈਨਗੁਇਨ ਬੁਕਸ, 1994 * ''ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਦ ਸਾਇਲੈਂਸ: ਵੋਇਸਸ ਆਫ ਫ੍ਰਾਮ ਅਰਾਉਂਡ ਦ ਵਰਲਡ''. ਪੇਂਗੁਇਨ ਬੁਕਸ, 1997. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/92-3-103374-3|92-3-103374-3]] * ''ਓਲਾਇਵ ਫ੍ਰਾਮ ਜੈਰੀਚੋ: ਪੀਸ ਵਿੰਟਰ ਗਾਰਡਨਜ਼''. ਯੂਨੈਸਕੋ, 1999. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/92-3-103642-4|92-3-103642-4]] . * ''ਬਿਓਂਡ ਦ ਕੋਰਟਯਾਰਡ: ਏ ਸੀਕੁਅਲ ਤੂ ਅਨਵੇਲਿੰਗ ਇੰਡੀਆ'' . ਵਾਈਕਿੰਗ, 2003 * ''ਲੋਸਟ ਸਪਰਿੰਗ: ਸਟੋਰੀਜ਼ ਆਫ ਸਟੋਲਨ ਚਾਇਲਡਹੁੱਡ'' . ਪੈਨਗੁਇਨ ਬੁਕਸ, 2005. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-14-400016-4|0-14-400016-4]] . == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਲਮਨਵੀਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1944]] eavjcsouun5xko9acaru2oyq0dnbez0 0 134543 851163 844691 2026-11-03T04:21:57Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851163 wikitext text/x-wiki {{ਅੰਦਾਜ਼}} = ਅਜੋਕਾ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਕਲਾਵਾਂ = == ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == '''ਮੀਡੀਆ''' ਇੱਕ ਬਹੁ ਵਿਕਲਪੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। [[ਮੀਡੀਆ]] ਤੋਂ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਮੀਡੀਆ ਜਾਂ ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ, ਸੋਸ਼ਲ- ਮੀਡੀਆ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਮੀਡੀਆ, [[ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ]], ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮੀਡੀਆ (ਪੁਸਤਕ ਮੀਡੀਆ), ਮਾਸ-ਮੀਡੀਆ, ਰਿਕਾਡਿੰਗ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=ਸਵਾਲਾਂ ਹੇਠ ਹੈ ਮੀਡੀਏ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ|last=ਸਿੰਘ|first=ਡਾਕਟਰ ਨਿਸ਼ਾਨ}}</ref> ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇੱਕ ਸੱਤਾ ਦਾ ਰੁਖ ਹੈ ਤਾਂ ਮੀਡੀਆ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। === ਜਾਣ - ਪਛਾਣ === ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਬੈਠੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਖਬਾਰ, ਰੇਡੀਓ, ਟੀ ਵੀ, ਰਸਾਲੇ, ਇੰਟਰਨੈਟ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੈ। ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਜਰਮਨ ਵਾਸੀ ਗੁਟਨਬਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਆ ਗਿਆ। ਅਖਬਾਰਾਂ, ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ਟੀਵੀ, ਰੇਡੀਉ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਕਾਂਡ ਨਾਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਜਿਵੇਂ ਸੇਟੈਲਾਈਟ, ਮੋਬਾਈਲ, ਟੈਬਲੇਟ ਮਾਈਕ੍ਰੋਚਿਪ ਆਈ ਪੋਡਜ਼, ਲੈਪਟੋਪ ਆਦਿ ਸੰਚਾਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਵੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੰਚਾਰ ਇਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ, ਇਕ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਜ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਵਿਚ, ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣ ਵਿਚ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਿਚ, ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਵਿਚ ਜਾਂ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਿਚ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜੀ ਲਈ (ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਵਪਾਰਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ)<ref>{{Cite book|title=भारतीय मीडिया : अंतरंग पहचान|publisher=भारत पुस्तक भण्डार|location=दिल्ली}}</ref> == ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਵੇਂ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ, ਟੀਵੀ, ਚੈਨਲ, ਰੇਡੀਓ, ਸੋਸ਼ਲ ਨੇਟਵਰਕਿੰਗ, ਟਵਿਟਰ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਅਤੇ ਐਸ ਐਸ ਪੀ ਨੇ ਫੌਰੀ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੋਕ ਧਾਰਾਈ ਸਮੱਗਰੀ, ਰੂਪਾਂ ਵਿਧੀਆਂ, ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਹੀ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੀ ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਘਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਜੁਰਗ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਿਰਸਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਣਗੇ। == ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ == ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੰਬਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:- # ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। # ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵਾਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਮੁਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। # ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀਆ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। # ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ, ਡਰ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸ਼ਕਤੀ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਕਾਰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਾਲ ਹੈ। '''ਮਨੋਰੰਜਨ''' ਫੁਰਸਤ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਮਨੋਰੰਜਨ, ਫੁਰਸਤ ਅਖਤਿਆਰੀ ਸਮਾਂ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Fundamentals of Recreation|url=https://archive.org/details/fundamentalsofre0000unse_2edi|last=Yukic|first=Thomas s.|year=1970}}</ref>ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ  ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਕੰਮ ਅਕਸਰ ਅਨੰਦ, ਮਨੋਰੰਜਨ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ"ਮਜ਼ੇਦਾਰ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੀਆ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਵਿੱੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ "ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨ" ਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾ ਅਤੇੇੇੇੇੇੇੇੇ ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ ਭੌਤਿਕ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈੈ, ਪਰ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਖ ਦਾ ਨਿਖਾਰ ਹੈੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ- ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਧੇ ਸਾਧਨ, ਪੀੜੀ ਦਰ ਪੀੜੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੋਕ ਨਾਚ, ਲੋਕ ਨਾਟ,  ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਮੇਲੇ, ਤਿਉਹਾਰ,  ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰੱਤਵ, ਤਮਾਸ਼ੇ,  ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਲੋਕ ਖੇਡਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਲੋਕ ਗੀਤ,  ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ,ਲੋਕ ਅਖਾਣ-ਮੁਹਾਵਰੇ, ਬੁਝਾਰਤਾਂ, ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਮਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ == ਲੋਕ - ਕਲਾ == ==== ਜਾਣ - ਪਛਾਣ ==== ਲੋਕ ਕਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਨਕਲ ਹੈ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਤੀਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਭੈ-ਭੀਤ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਨਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਰਾਹੀ ਸਾਰਥਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਤੱਖ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੋਕ ਕਲਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਨ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਸੁਹਜ ਫ਼ਸਲ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਬੋਧਿਕ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅੱਲੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰੀਵ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੀੜੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਖੁਰ-ਖੁਰ ਕੇ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਲੋਕ ਕਲਾ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸਾਦੀ ਜਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬਲ ਕਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਛਵੀ ਨੂੰ ਮਨਮੋਹਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ|last=ਬੇਦੀ|first=ਡਾ. ਬਣਜਾਰਾ}}</ref> ਲੋਕ ਕਲਾ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨ, ਤਮਾਸ਼ੇ, ਲੋਕ ਗੀਤ, ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕੱਲਾ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈੈ ਜੇ ਕਿਸੇ ਤੂੰੰ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਲੋਕ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਲੋਕ ਕਲਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾ, ਲੋਕ+ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕੀ ਲੋਕ ਕਲਾ, ਸਾਧਾਰਣ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਕਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਲਾ ਕਲਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਾਧਾਰਣ ਵੱਲ ਛੱਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। == ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ == ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਹਿਤ ਨੈਟ ਉੱਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਚਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਇਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਕਰਕੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਸਹਜ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਧੁਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਥ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਤੱਕ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਕੀਮਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਸਦੀਵੀ - ਪਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਮਨੁਖੀ ਸੰਕਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ ਵਿਚ ਸਮੋ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਰਚਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੋਟੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਧੇਰੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹਨ। ਟੱਪੇ, ਬੋਲੀਆਂ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਲੋਕ ਚੁਟਕਲਿਆਂ ਦੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇੰਝ ਹਨ ਲੋਕ ਮਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀਆਂ ਤੱਕ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਹਨ। == ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਵਾਂਗ == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇ ਵਿਚ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਾਗ ਲੱਗਭਗ ਖਤਮ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵਾਂਗ ਲੋਕ ਨਾਟ ਕਲਾ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਅੰਗ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਚ, ਗਾਣਾ, ਨਕਲਾ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਥ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਲੋਕ ਨਾਯਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਭਾਵਨਾ ਭਰਪੂਰ ਝਾਕੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਈ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਵੀ ਗਏ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀ ਉਹ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਸਵਾਂਗ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਣ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਸਿਨੇਮਾ ਘਰਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਨੂੰ ਲੱਗ-ਭੱਗ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। == ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ == ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਨਕਲਾਂ - ਸਾੰਗ, ਨੌਟੰਕੀ, ਲੋਕ ਨਾਟ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਡਲੀ ਨੂੰ ਨਕਲੀਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਜਾਤੀਆਂ- ਭੰਡ, ਡੂਮ, ਮਰਾਸੀ ਕਾਹਦੀ ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਹੇਡਾਂ, ਟਿੱਚਰਾਂ, ਚੋਭਾਂ ਅਤੇ ਨਕਲਾਂ ਨਾਲ ਹਾਸ-ਰਸ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡੀਂ ਪੀੜਾਂ ਪਾ ਕੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਕਲਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਕਲਾ ਦੀ ਥਾਂ ਟੀਵੀ ਉੱਪਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵੱਖ ਚੈਨਲਾਂ ਉਪਰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮੱਲ ਲਈ ਹੈ। == ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਲੋਕ ਖੇਡਾਂ == ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਲੋਕ ਖੇਡਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਲੋਕ ਖੇਡਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਲੰਮੀ ਰਵਾਇਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਤੱਕ ਲਿੰਗ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ਕਬੱਡੀ, ਕੁਸ਼ਤੀ, ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ, ਖਿੱਦੋ - ਖੂੰਡੀ, ਕੋਟਲਾ ਛਪਾਕੀ, ਸਟਾਪੂ, ਪਿੱਠੂ, ਅਖਰੋਟ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਲੋਕ ਖੇਡਾਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਤਾਂ ਨਾਂ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੇਸੀ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਟ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਬਚੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਬੱਡੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਰੱਸਾ-ਕੱਸੀ ਆਦਿ ਹੀ ਕੁਝ ਖੇਡਾਂ ਬਚੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਖੇਡ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਕਬੱਡੀ ਮੈਚ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ- ਇਸ ਖੇਡ ਵੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਦੋ ਟੀਮਾਂ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦਰਅਸਲ ਇਧਰੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਵੈਲਥ, ਓਲੰਪਿਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ, ਬਾਸਕਟਬਾਲ, ਫੁੱਟਬਾਲ, ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ ਆਦਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੇਡਾਂ ਹੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਾਡੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਖਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦੀ। ਸਾਡੀਆਂ ਲੋਕ ਖੇਡਾਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਚਾਹੇ, ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਖਿਡਾਰੀ ਰਲ ਕੇ ਖੇਡ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਹੀ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਹੀ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। == ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਲੋਕਗੀਤ == ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ, ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਤਵੇ ਦੀ ਸੰਚਾਰ-ਸਾਧਨਾਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ, ਯਮਲਾ ਜੱਟ, ਨਰਿੰਦਰ ਬੀਬਾ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਜੱਗਾ ਆਦਿ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰੀਕ ਵਿਚ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਚੈਨਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਲਈ ਘੱਟ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਚੈਨਲ ਦੇਖਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟੀਆ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਨੱਚਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਇਸ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਾਅ ਤੇ ਉਮੰਗਾਂ ਭਰਿਆ ਤਰੰਗਾਂ ਛੇੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਬੇਸ਼ੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਬੇਗਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੋਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਰਲਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੰਗੀਤ ਰੂਪ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਊਜਨ ਮਿਊਜਿਕ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਮੀਡੀਆ ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਨਾਮ ਹੇਠ ਪ੍ਰਚਲਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਪਦਾਰਥਕ ਚੌਗਿਰਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਲਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੂਪ ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਬਲਈ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਸਤੂ ਦਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਸਿਰਜਦਾ ਹਨ ਉਹ ਕਲਾਤਮਕ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੇੜਿਓਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਭਾਲ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਆ ਕੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਉਪਾਰਕ ਪੱਧਰ ਨੀਵਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਹੀਣ ਜਾਰ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾ ਅਜਿਹੇ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੇ ਪੌਂਡ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਅਜੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੀ ਲੋਕ ਕਲਾ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ ਪਰ ਸਾਰੀ ਪੇਂਡੂ ਕਲਾ ਲੋਕ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪੇਂਡੂ ਕਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਲਾ ਬਣਨ ਦੀ ਲੋਚਾ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਲੋਕ ਕਲਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਆਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਾਸੇ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਰੀਝਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਡਰ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਿਰਫ ਕੰਧੋਲੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ, ਬਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਸਫਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਲੋਕ ਨਾਚ ਨੂੰ ਕਿਸਨੇ ਸਿਰਜਿਆ। ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੂੰਬੀ, ਅਲਗੋਜ਼ਾ, ਸਾਰੰਗੀ, ਢੱਡ, ਚਿਮਟਾ, ਕਾਟੋ, ਮੰਜੀਰਾ, ਡਫਲੀ ਆਦਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵੰਡ ਮੂਲੋਂ ਔਖਾ ਕੰਮ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਮੌਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਗੀਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੜੀ ਮੌਕੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁੰਦਰੀਏ, ਤੀਆਂ ਮੌਕੇ ਨ੍ਹੀ ਲਿਆਦੇ ਮਾਂਏ ਕਾਲਿਆਂ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿੰਦੀ ਆਦਿ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੌਤ ਮੌਕੇ ਵੀ ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਗੀਤ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਘਰ ਸਿਹਰਾ ਤੇ ਘੋੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਦੇ ਘਰ ਸੁਹਾਗ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਮੌਕੇ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਤ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਛਕਣ ਵੇਲੇ ਪੱਤਲ-ਕਾਵਿ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੁਗਨੀ ਅਤੇ ਸੰਮੀ ਪਿਆਰ ਦੇ ਗੀਤ ਹਨ। ਲੁੱਡੀ, ਧਮਾਲ, ਗਿੱਧੇ ਅਤੇ ਭੰਗੜੇ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:- . ਸਾਡਾ ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਚੰਬਾ ਵੇ....... . ਐ ਮੇਰੇ ਬਾਬਲ ਵੇ ਮੇਰਾ ਕਾਜ ਰਚਾ............ . ਦੇਈਂ ਦੇਈਂ ਵੇ ਬਾਬਲਾ ਓਸ ਘਰੇ......... . ਮਾਏ ਨੀ ਮੇਰਾ ਅੱਜ ਮੁਕਲਾਵਾ ਤੋਰ ਦੇ....... . ਕੱਢ ਨੀ ਅੰਮੜੀ ਕੁਝ ਸਾਜਿਆ ਸਜਾਇਆ........ ਲੋਕ ਗੀਤ ਜਿਹਨਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਉਸਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਗੀਤ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲੇ ਆਏ ਹਨ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸਦੀ ਕਰਨਾ।   ਲੋਕ ਗੀਤ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁੱਤੇ -ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਇਕ ਰਚਨਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਗ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਲੋਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਇਸਦੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਧੁਨਾਂ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਚਾਅ ਤੇ ਉਮੰਗ ਭਰੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਛੇੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਲੀ  ਦੀ ਆਵਾਜ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੈੜਾਂ ਦੀ ਥਾਪ, ਚਰਖੇ ਦੀ ਘੂਕਰ ਆਦਿ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਪੂਰਨ ਭਗਤ, ਗੋਪੀ ਚੰਦ, ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ, ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ, ਸੂਰਮਾ, ਜਿਉਣਾ ਮੋੜ, ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ, ਸੱਸੀ-ਪੁਨੂੰ, ਮਿਰਜਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ, ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਵਾਲ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਬੀਰਤਾ, ਸੂਰਮਗਤੀ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਭਾਵ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਬੇਸ਼ੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਬੇਗਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬੋਲ, ਇਸਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਰਲ਼ਾ-ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੰਗੀਤ ਰੂਪ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਊਜ਼ਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਮੀਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਅਖਬਾਰ, ਰਸਾਲੇ, ਟੀ.ਵੀ.ਚੈਨਲਜ਼, ਐੱਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਅਤੇ ਈਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਇਸੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੇਵਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਿਨੇਮਾ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਸਤਾ, ਰੌਚਿਕ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸਾਧਨ ਹੈ।... ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ-ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਤੱਕ ਕਿਤਾਬ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜੀ ਪਰ ਫਿਲਮ ਪੁੱਜ ਗਈ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਹਿਤ, ਗੀਤ, ਸੰਗੀਤ, ਚਿਤਰਕਲਾ, ਵੇਸ਼ਭੂਸ਼ਾ, ਨਾਚ, ਨਾਟ ਆਦਿ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਤੇ ਜਾਤੀਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਹਰੋਂ ਕੋਈ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਦਾਇਰੇ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਵੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਨਵੇਂ ਦਾਇਰੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਨਵੀਨਤਮ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਾਲਜੀਏਟਾਂ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਡਰਾਇਵਰਾਂ ਤੇ ਕੰਡਕਟਰਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦਾਇਰੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:- . ਬਿੱਲੋ ਜੱਟ ਨੇ ਟਰਾਲਾ ਪਾਉਣਾ ਏ, ਡਾਲੇ ਤੇ ਗੋਤ ਲਿਖਾਉਣਾ ਏ।(ਬੱਬੂ ਮਾਨ) ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚਰਖਾ ਕੱਤਦੀਆਂ ਸਵਾਣੀਆਂ ਦੇ ਤ੍ਰਿੰਞਣਾਂ, ਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੱਭਰੂਆਂ, ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੂਣੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ, ਚਰਾਂਦਾਂ ਵਿਚ ਵੱਗ ਚਾਰਦੇ ਪਾਲ਼ੀਆਂ, ਹਾਲ਼ੀਆਂ, ਦੋਹੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਮਰਾਸਣਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਪਾਰਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ 'ਭਾਈਏ ਦੀ ਹੱਟੀ, ਮੁੱਛ ਮਰੋੜ ਚਾਹ ਤੇ ਝੰਗ ਵਾਲੀ ਲੱਸੀ’, ‘ਟੈਰ ਟਾਟੇ ਦੇ ਤੇ ਸਲੀਪਰ ਬਾਟੇ ਦੇ ਆਦਿ। ਅਜਿਹੀ ਕਵਿਤਾ ਜੋ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਤਾਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰਾਗ ਜਾਂ ਧੁਨ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਿਚ ਗਾਈ ਜਾ ਸਕੇ, ਗੀਤ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਗੀਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਲੋਕ ਗੀਤ,ਸੰਗੀਤਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗੀਤ। ਲੋਕ ਗੀਤ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਹੀ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਤੋਸਿਧ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰ, ਤਾਲ ਤੇ ਲੈਅ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਪ੍ਰਮੰਨੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਛੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਪਿੰਗਲ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪਾਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵੇਗਾਂ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਕ ਗੀਤ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਮਿਥੇ ਰਾਗ-ਰਾਗਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਮੰਨੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਸਾਹਿਤਕ ਗੀਤ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਬਦ ਸੱਭਿਅਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਦਿਮਾਗੀ ਬੋਝ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਹੇਠ ਸਿਮਟਿਆ-ਸਿਮਟਿਆ, ਛੰਦ-ਚਾਲ ਪਿੰਗਲ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਭਾਵ ਸੰਕੋਚਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੀਤਾਂ, ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਭੇਦ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਇੱਛਾ, ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਭਾਵ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਭਾਵ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਅਕਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਗੀਤ। ਫਿਲਮਾਂ, ਰੇਡੀਉ ਤੇ ਗਰਾਮੋਫੋਨ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੇ ਗੀਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੂਰਪੁਰੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਕਾਮਯਾਬ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਕੁਝ ਫਿਲਮੀ, ਕੁਝ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਤਰ ਵਿਉਂਤ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਗੀਤ ਅਜਿਹੇ ਪੇਂਡੂ ਗੀਤ ਹਨ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਗੁਲਾਬ ਵਾਂਗ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਖਿੜਦੇ, ਖੁਸ਼ਬੋਆਂ ਵੰਡਦੇ ਤੇ ਅਣਜਾਤੇ ਹੀ ਸਦੀਵ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪਾਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਥਾਹ ਹੈ। ਸਫਲ ਗੀਤ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰੋਤੇ ਗੀਤ ਰਚਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੀ ਬਹੁਤੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਇਸ ਗੁਣ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਗੀਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਕਿ ਆਖਰ ਗੀਤਕਾਰ ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਘੈਂਟ ਸਿਆਣੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੀ ਇੰਨਾ ਨੀਵਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਧੁਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬੋਲ ਤਾਂ ਅਲੋਪ ਹੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਰੇਡੀਉ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਉੱਤੇ ਸਾਡੇ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੀਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਸੁਆਦ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਗੀਤ ਲੋਕਿਕਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਵੁਕ ਅੰਸ਼ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਚੌੜਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੇਤਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਗੀਤ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੋਧਿਆ ਤੇ ਵਿਗਸਿਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚਣਾ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਭਵ। ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਦਾ ਆਦੀ ਜਿਹਾ ਹੋ ਚੱਲਿਆ ਹੈ। ਰੇਡੀਉ ਤੇ ਟੀ.ਵੀ.ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੇ ਗੀਤ ਉਸਦੀ ਇਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਲੱਚਰਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਅਵੇਸਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਝਰੀਟਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਗੀਤਕਾਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਦਿਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀਏ ਨੀ ਤੈਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੇਪਰਾਂ ਚੋਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਵੇ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਗੀਤ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਤੇ ਕੰਨ ਰਸ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਗੀਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਗੀਤਕਾਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਪਾਸ ਤੋਲ, ਤੁਕਾਂਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਦੀ ਜਾਦੂਗਰੀ ਹੋਵੇ, ਲਟ-ਲਟ ਬਲਦਾ ਜ਼ਜ਼ਬਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਤਾਲ ਉੱਤੇ ਨੱਚ ਸਕੇ, ਜਜ਼ਬੇ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹ ਸਕੇ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਰੁਲਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਰਲਾ ਉੱਠੇ। ਪਰੰਤੂ ਅਜੋਕੇ ਗੀਤ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਸੌਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਹਨੀ ਸਿੰਘ ਜੋ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਗੀਤਕਾਰ ਤੇ ਗਾਇਕ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖੱਟੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਲੱਚਰਤਾ ਹੈ।ਅਜੋਕੀ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਆਧੁਨਿਕ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਨਾਰੀ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਸੁਧ-ਬੁਧ ਗੁਆ ਕੇ ਹਨੀ ਸਿੰਘ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨੱਚਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਹੈ, ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਗੀਤ ਤੇਜ ਕੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੈ, ਰੇਡੀਉ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ-ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾਂ ਛਪਵਾਉਣ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੈ। ਲੋਕ ਗੀਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗਮੀ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜੀਵਨ ਲਈ ਸੇਧ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਜੋਕੇ ਗੀਤ ਮੰਡੀ ਲਈ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਸਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਮਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਲੈ ਜਾਣ। ਜਿਵੇਂ:- . ਚਾਰ ਬੋਤਲ ਵੋਦਕਾ, ਕਾਮ ਮੇਰਾ ਰੋਜ਼ ਕਾ। . ਚੱਕ ਲੋ ਰਿਵਾਲਵਰ ਰਫਲਾਂ ਕਿ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈਣਾ ਏ।ਆਦਿ ਸਾਹਿਤਕ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਮਨੁੱਖ ਹਿਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਥਾਹ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਜ਼ਬਿਆਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਰੋਕਦਿਆਂ-ਰੋਕਦਿਆਂ ਵੀ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੀਤ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ, ਅਸੱਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰੂਪਨ ਭਾਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ਕਿਨਾਰੇ ਹਨ। ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਅਜੋਕੇ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪਾਸੋਂ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਬੁਲੋਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਤਲੀ ਜਿਹੀ ਨਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੇੜੀਆਂ ਲਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਰਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ:- . ਬੁਲੇਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠੀ ਪਤਲੀ ਜਿਹੀ ਨਾਰ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਟਿਆਰ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ ਸਮਝਦੀ ਹੈ:- .ਵੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਂ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਜੁੱਤੀ ਉੱਤੋਂ ਜੰਗ ਵਾਰਿਆ। ਅਜੋਕਾ ਮੀਡੀਆ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਕ ਰੰਗੀਨੀਆਂ ਵਿਚ ਰੰਗਣ ਤੇ ਨਵੇਂ-ਨਵਿਆਂ ਨਾਲ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਦਿਲਜੀਤ ਦਾ ਇਕ ਗੀਤ ਹੈ: ਸੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਾਵਾਂ ਨੀ ਛੱਡ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਿਲ ਪਰਚਾਵਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਭਰਪੂਰ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤੰਨਤਾ ਅਤੇ ਨਰੋਏ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਗੀਤ ਆਪ ਇਕ ਚੰਗਾ ਸਾਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਡੇ ਲਿਖਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪੈਸਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਵੇਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਦੇ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਖੇਡ ਗੀਤ ਕੋਟਲਾ ਛਪਾਕੀ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ: . ਕੋਟਲਾ ਛਪਾਕੀ ਜੁੰਮੇ ਰਾਤ ਆਈ ਏ ਜਿਹੜਾ ਅਜੇ ਵੀ ਨਾ ਨੱਚੇ ਉਹਦੀ ਸ਼ਾਮਤ ਆਈ ਏ।। ਅਜੋਕੀ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਵਿਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਮ ਤੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਦਾ ਪਰਦਾ ਲਾਹ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਾਲ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗੀਤ ਦੇ ਕੁਬੋਲਾਂ ਵੱਲ ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਹਰਭਜਨ ਮਾਨ, ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਚੋਣਵੇਂ ਗੀਤਕਾਰ ਤੇ ਗਾਇਕ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਘਾਣ ਲਈ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ .ਘੱਗਰੇ ਵੀ ਗਏ, ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਵੀ ਗਈਆਂ…......... ਕੀ ਬਣੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਾਣੇ। ਹਰਭਜਨ ਮਾਨ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ:- .ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਜਾਗੋ ਟੀ.ਵੀ.ਦੀ ਇਕ ਆਈਟਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ, ਅਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਵਤਨਾਂ ਦਾ, ਦਿਲ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬੀ, ਮਿੱਟੀ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਦੀ, ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਮਾਈ ਹੋਮ, ਦੇਸ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਦੇਸ ਆਦਿ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਸਗੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੈ।ਹਰਭਜਨ ਮਾਨ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਟੱਪੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ: .ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਲੱਭਣੇ ਬੀਬਾ ਹੁਸਨ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਮਾਪੇ। .ਪਤਾ ਨੀ ਰੱਬ ਕਿਹੜਿਆਂ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜੀ।ਆਦਿ ‘ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ’ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਸੰਮੀ, ਕਿੱਕਲੀ, ਗਿੱਧਾ, ਭੰਗੜਾ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਲੱਗੀ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨੀਂ ਅੱਖ ਲਾਉਂਦੇ ਗੀਤ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ, ਸੱਸੀ-ਪੁਨੂੰ, ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਉਪਰਾਲੇ ਹਨ। ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਕਲਾ ਰੂਪ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਵਪਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਹੁਤੇ ਹੰਢਣਸਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਆਮ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਵਹਾ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੱਜ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਛੇਵਾਂ ਦਰਿਆ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਹੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:- . ਦਾਰੂ ਪੀ ਕੇ ਦਾਰੂ ਪੀ ਕਲੇ ਜੱਟ ਬੁਕਦੇ ਮਾਰਦੇ ਗਲੀ 'ਚ ਲਲਕਾਰੇ। .ਦੋ ਪੈੱਗ ਲਾ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਏ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ . ਮੋਟਰ ਤੇ ਨਿੱਤ ਕੱਚ ਦੀ ਗਲਾਸੀ ਖੜਕੇ। ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਠਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗੀਤ ਉਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਢੁੱਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੀਣੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਕੂਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਠੇਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਮੀਡੀਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਚਰਣ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਪੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਜੋ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮੱਖੀ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਜੱਟ ਕੌਮ ਜੋ ਮਿਹਨਤੀ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਜੋਕੇ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀ-ਕਬਾਬੀ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁਟਕਲਿਆਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਸ਼ੇ ਤੇ ਆਸ਼ਿਕੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਿਚ ਫਖਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੱਲੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਲੋਕ ਗੀਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਸੁਚਿੱਤਰਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।....ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਿਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਰਚੇ ਗਏ ਉਸਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਯੁੱਗ ਚਿਤਰਣ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸਿੱਟਾ == ਅਗਲੇ ਸੀ ਤਾਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਪਰ ਉਪਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਰਸਾ ਹੈ, ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਵੱਡੀ ਸੱਟ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਆਪਣੀ ਲੋਕ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਕਦੇ ਗਿਆਨ ਨਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। # # # # 27icj0rwzhjpfm4j1ye5wka4q5ezjul 0 134779 851207 767813 2026-11-03T09:08:31Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851207 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Anuradha Beniwal.png|thumb|ਅਨੁਰਾਧਾ ਬੇਨੀਵਾਲ ]] == ਜਨਮ == ਅਨੁਰਾਧਾ ਬੇਨੀਵਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1986 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ ਮਹਿਮ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਹਤਕ, ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਅਜ਼ਾਦੀ ਮੇਰਾ ਬ੍ਰਾਂਡ|last=ਬੇਨੀਵਾਲ|first=ਅਨੁਰਾਧਾ|publisher=ਸਾਰਥਕ|year=2016|location=ਦਿੱਲੀ}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਅਨੁਰਾਧਾ ਬੇਨੀਵਾਲ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼ਤਰੰਜ ਖੇਡਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮਰਿੰਡਾ ਹਾਊਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬੀ. ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਐਲ. ਐਲ. ਬੀ. ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਦਮਨ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਵਾਲੇ ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। == ਕਿੱਤਾ == ਅਨੁਰਾਧਾ ਬੇਨੀਵਾਲ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੰਜ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://uk.linkedin.com/in/anuradha-beniwal-30494228|title=Linkedin Profile}}</ref> ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ‘ਜੀਓ ਬੇਟੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ, ਆਤਮ-ਸੁਰੱਖਿਆ,ਸ਼ਤਰੰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.chessbase.in/news/Anuradha-Beniwal-and-Jiyo-Beti-empower-girls-of-India|title=ਸ਼ਤਰੰਜ ਕੈਂਪ ਦੌਰਾਨ}}</ref> == ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ == === ਅਜ਼ਾਦੀ ਮੇਰਾ ਬ੍ਰਾਂਡ === ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/books/national-chess-champion-anuradha-beniwal-on-stepping-out-and-reclaiming-spaces/story-xb40ILoygMnwsp3hqJ3zPO.html|title=ਜੈਪੁਰ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਸਟੋਰੀ}}</ref> ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਅਜ਼ਾਦੀ ਮੇਰਾ ਬ੍ਰਾਂਡ’ ਨਿਕਲੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ‘ਸਵਾਨੰਦ ਕਿਰਕਰੇ’ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ‘ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਕੀਰਨ’ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਯੋਰੂਪ ਘੁਮਕੜੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੜੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੁਰਾਧਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਉੱਪਰ ਲੱਗੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚੀਰਫਾੜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਮੇਰਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਸਥਾਪਤ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਅਤੇ ਮਰਦ ਦੋਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਯੂਰੋਪ ਦੇ ਨੌਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। === ਲੋਕ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ<ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.in/LOG-JO-MUJHAMEIN-RAH-GAYE/dp/9392757328/ref=sr_1_1?keywords=log+jo+mujhme+rah+gaye&qid=1662917339&s=books&sprefix=log+%2Cstripbooks%2C901&sr=1-1|title=ਕਿਤਾਬ ਲੈਣ ਲਈ ਲਿੰਕ}}</ref> === ਇਸ ਘੁਮੱਕੜ ਨਾਮੇ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕੜੀ ਕਿਤਾਬ 'ਲੋਕ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ' ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇੱਕ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ<ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.in/dp/8195051146/ref=olp-opf-redir?aod=1&ref=myi_lowprice_offer|title=ਕਿਤਾਬ ਲੈਣ ਲਈ ਲਿੰਕ}}</ref> ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ‘ਕਥੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ’ ਨੇ ਛਾਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਸ਼ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਫ਼ਰ ਅਨੁਰਾਧਾ ਬੇਨੀਵਾਲ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੰਭਾਂ ਹੇਠ ਸਮੇਟ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਸਾਹਿਤਕ ਨਮੂਨਾ == ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕ਼ਤ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਾਲ਼ ਆਪਣਾ ਲਗਦੈ। ਕੀ ਹੈ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਕਦੇ ਸੋਚਿਐ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੜਫ ਉੱਠਦਾ ਏ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਹੋਣ, ਮੇਰਾ ਘਰ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਣ, ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਹੋਣ, ਮੇਰਾ ਕਾਲਜ ਹੋਵੇ, ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕੋਲ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀ ਗੱਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਕੰਮ ਕੋਲ ਪਿੰਡ ਹੋਣਾ, ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੋਣਾ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਕੋਲ ਆਪਣਿਆਂ ਦਾ ਹੋਣਾ, ਆਪਣਿਆਂ ਕੋਲ ਪਿਆਰ ਹੋਣਾ, ਪਿਆਰ ਕੋਲ ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਹੋਣਾ, ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਭਰੋਸਾ ਹੋਣਾ, ਭਰੋਸੇ ਕੋਲ ਹਿੰਮਤ ਹੋਣਾ, ਹਿੰਮਤ ਕੋਲ ਅੱਖਾਂ ਹੋਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਕੋਲ ਕੰਨ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਤੇਰੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਹੋਣਾ...<ref>{{Cite book|title=ਲੋਕ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ|last=ਬੇਨੀਵਾਲ|first=ਅਨੁਰਾਧਾ|publisher=ਕਥੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ|year=2022|isbn=978-81-950511-4-4|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=101|language=ਪੰਜਾਬੀ|translator-first=ਅਰਸ਼}}</ref> rzphvbrd0spz87a9gwc7t8mvk0bn81p 0 135159 851226 816956 2026-11-03T10:48:10Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851226 wikitext text/x-wiki '''ਅਪਸਰਾ ਰੇੱਡੀ''' (ਜਨਮ '''ਅਜੈ ਰੇੱਡੀ''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ]] ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://cinema.vikatan.com/tamil-cinema/interview/41152.html|title="எனக்கு நானே ஒரு கிஃப்ட்!" - அப்சரா ரெட்டி {{!}} அப்சரா ரெட்டி|date=2013-07-11|website=www.vikatan.com/|language=ta|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195124/https://cinema.vikatan.com/tamil-cinema/interview/41152.html|archive-date=12 January 2019|access-date=2019-01-12}}</ref> ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਅੰਨਾ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਅੰਨਾ ਦ੍ਰਾਵਿਡ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ]] ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। <ref>https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2020/nov/20/after-khushbu-sundar-apsara-reddy-deserts-congress-to-rejoin-aiadmk-2225904.html</ref> 8 ਜਨਵਰੀ 2018 ਨੂੰ ਰੇੱਡੀ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਵਿਅਕਤੀ ਬਣੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.in/entry/apsara-reddy-congress-partys-first-transgender-office-bearer-on-life-love-and-politics_in_5c59b675e4b087104757e287|title=Apsara Reddy, Congress Party’s First Transgender Office-Bearer, On Life, Love And Politics|date=2019-02-05|website=HuffPost|language=en|access-date=2021-03-31}}</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ == ਰੇੱਡੀ ਨੇ ਮੋਨਸ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਸਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਵਿਕਾਸ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮੋਨਾਸ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://qrius.com/meet-apsara-reddy-congresss-first-transgender-womens-wing-general-secretary/|title=Meet Apsara Reddy, Congress's first transgender women's wing general secretary|date=2019-01-10|website=Qrius|language=en-GB|access-date=2019-05-25|archive-date=2019-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525070709/https://qrius.com/meet-apsara-reddy-congresss-first-transgender-womens-wing-general-secretary/|url-status=dead}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਰੇੱਡੀ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਸਰਵਿਸ, [[ਦ ਹਿੰਦੂ]], ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਸਕੱਤਰੇਤ <ref>{{Cite web|url=http://fiftyshadesofgay.co.in/apsara-reddy-becomes-first-transgender-office-bearer-in-congresss-history/|title=Apsara Reddy Becomes First Transgender Office-bearer In Congress's History|date=2019-01-09|website=FIFTY SHADES OF GAY|language=en-GB|access-date=2019-05-25|archive-date=2019-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525070710/http://fiftyshadesofgay.co.in/apsara-reddy-becomes-first-transgender-office-bearer-in-congresss-history/|dead-url=yes}}</ref> ਨਿਊ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਅਤੇ ਡੈੱਕਨ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਕਾਲਮ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]], [[ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਬੱਚਨ|ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ]], ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਜਾਨ ਹਾਵਰਡ, ਐਫ 1 ਰੇਸਰ [[ਮਾਈਕਲ ਸ਼ੂਮਾਕਰ]], [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ|ਏ ਆਰ ਰਹਿਮਾਨ]] ਅਤੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਸਟਾਰ ਨਿਕੋਲਸ ਕੇਜ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਉ ਲਈ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਤੋਂ ਆਈ ਸੁਨਾਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.newsx.com/national/congress-appoints-transgender-person-apsara-reddy-as-general-secretary-of-its-women-wing|title=Congress appoints transgender activist Apsara Reddy as general secretary of its women wing|date=2019-01-08|website=NewsX|language=en|access-date=2019-05-25|archive-date=2019-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525070710/https://www.newsx.com/national/congress-appoints-transgender-person-apsara-reddy-as-general-secretary-of-its-women-wing|dead-url=yes}}</ref> ਰੇੱਡੀ ਦਾ [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਹੋਇਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2021}} ਉਸਨੇ [[ਮੈਲਬਰਨ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਜਨਰਲ ਡਾ. ਟੀ ਜੇ ਰਾਓ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2021}} ਰੇੱਡੀ ਨੇ [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਲਈ [[ਯੂਨੀਸੈਫ਼|ਯੂਨੀਸੈਫ]] ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2021}} 2013 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਸ਼ੋਅ ਨਟਪੂਦਨ ਅਪਸਰਾ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਥੰਥੀ ਟੀਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉੱਚ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਡ੍ਰਿਡ ਵਿਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਸਦ ਸੈਸ਼ਨ, ਦ ਵਰਲਡ ਪ੍ਰਾਈਡ ਸੰਮੇਲਨ, ਯੂਨੀਸੈਫ ਅਤੇ ਗੋਲਡਮੈਨ ਸਾਕਸ, ਨਾਸਕੌਮ ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਸਿਖਰਲੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਰਾਜਨੀਤੀ === ਮਈ 2016 ਵਿਚ ਉਹ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਅੰਨਾ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਅੰਨਾ ਦ੍ਰਾਵਿਡਾ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ]] (ਏ.ਆਈ.ਏ.ਡੀ.ਐਮ.ਕੇ.) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web|url=https://chennaionline.com/category/chennai-360/|title=Chennai 360 – Chennaionline|website=chennaionline.com|access-date=2021-05-11|archive-date=2015-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217141928/http://chennaionline.com/City360/CityFeature/20090426050412/Inshape-fitness-studio-gets-a-new-look.col|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਫਰਵਰੀ 2016 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/from-lotus-to-two-leaves-in-a-jiffy/article8582729.ece|title=From lotus to two leaves in a jiffy|date=11 May 2016|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>[http://en.hawkfeed.com/meet-apsara-reddy-indias-first-transgender-politician-from-bjp/5/ Meet Apsara Reddy, latest sensational Politician from BJP]</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Third-gender-pitches-for-lead-role-in-politics/articleshow/51654698.cms|title=Third gender pitches for lead role in politics - Chennai News - Times of India|last=Apr 2|first=Shilpa Vasudevan {{!}} TNN {{!}} Updated|last2=2016|website=The Times of India|last3=Ist|first3=0:55}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮਹਿਲਾ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://newsd.in/congress-appoints-apsara-reddy-as-the-first-transgender-officer-bearer/|title=Congress appoints Apsara Reddy as the first transgender National General Secretary of AIMC|work=Newsd www.newsd.in|access-date=2018-01-08|language=en}}</ref> ਨਵੰਬਰ 2020 ਵਿਚ ਉਹ ਅਗਾਮੀ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਅੰਨਾ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ|ਏ.ਆਈ.ਏ.ਡੀ.ਐਮ.ਕੇ.]] ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2020/nov/20/after-khushbu-sundar-apsara-reddy-deserts-congress-to-rejoin-aiadmk-2225904.html</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}  == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.youthkiawaaz.com/2014/12/apsara-reddy-interview/ ਅਪਸਰਾ ਰੈਡੀ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਉ.] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] jd2lev56zvdn4lojtdqza0pq203fk4v 0 136370 851023 765881 2026-11-02T18:32:14Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851023 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|20|Summer| | Logo =2020 Summer Olympics logo new.svg | Name = 2016 ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ ਦਾ ਲੋਗੋ | Motto = ਭਾਵਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ | Nations participating = 205 | Athletes participating = 11326 | Events = 339 in 33 sports | Predecessor = [[2016 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|ਲੰਡਨ 2016]] | Officially opened by = ਜਪਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | Will be officially closed by = ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਓਲੰਪਿਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ | Athlete's Oath = | Judge's Oath = | Coach's Oath = | Olympic Torch = | SpreviousS = [[2016 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]] | SnextS = [[2024 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]] | Sprevious = [[2018 ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]] | Snext = [[2022 ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]] }} {{ਨਿਹੋਂਗੋ|'''2020 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ'''|2020年夏季オリンピック|Nisen Nijū-nen Kaki Orinpikku|lead=yes}} , ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ {{ਨਿਹੋਂਗੋ|'''31 ਖੇਡਾਂ ਓਲੰਪੀਆਡ'''||}} {{ਨਿਹੋਂਗੋ|'''ਟੋਕੀਓ 2020'''|}} , ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਹੁ-ਖੇਡ ਇਵੈਂਟ ਹੈ ਜੋ 23 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ 8 ਅਗਸਤ ,2020 [[ਟੋਕੀਓ]], ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਤੱਕ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ 21 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ। 7 ਸਤੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਬਿਉਨਸ ਆਈਰਸ ਵਿੱਚ 125ਵੇਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਓਲੰਪਿਕ ਕਮੇਟੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ [[ਟੋਕੀਓ]] ਨੂੰ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਤੋਂ 24 ਤੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ &nbsp;23 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ 9&nbsp;[[2019–20 ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ|ਅਗਸਤ 2020, ਕੋਵਿਡ -19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਾਰਚ 2020 ਵਿੱਚ ਇਵੈਂਟ ਨੂੰ 2021 ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|date=7 September 2013|title=Olympics 2020: Tokyo wins race to host Games|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/24002795|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607051921/http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/24002795|archive-date=7 June 2015|access-date=13 February 2018|work=BBC Sport}}</ref> [[ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ (ਪਿਛਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਪਰ ਮੁੜ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ)। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਵੈਂਟ ਨੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਟੋਕੀਓ 2020 ਦਾ ਨਾਮ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਨਤਕ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਟੋਕਿਓ ਓਲੰਪਿਕਸ]] ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦੇ 16 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾ ਓਲੰਪਿਕਸ 24 &nbsp;ਅਗਸਤ ਅਤੇ 5&nbsp;ਸਤੰਬਰ 2021 ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]] okkgla8myg75menc8xuhiil1mu9xbd8 0 138378 851024 585567 2026-11-02T18:36:19Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851024 wikitext text/x-wiki {{Short description|26ਵੀਂ ਗਲਾਸਗੋ ਵਿਖੇ ਨਿਯੋਜਿਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਦਲਾਅ ਕਾਨਫਰੰਸ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ}} {{Use dmy dates|date=November 2021}} {{Infobox event |title = 2021 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ {{nowrap|ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਦਲਾਅ ਕਾਨਫਰੰਸ}} |image = COP26 Logo.png |image_size = |start date = 31 October 2021 |13 November 2021|||13| |place = [[SEC Centre]], [[Glasgow]], [[Scotland]], [[United Kingdom]] |coordinates = {{Coord|55.86085|-4.28812|display=inline,title|region:GB_type:event:landmark}} |also known as = COP26 ([[United Nations Framework Convention on Climate Change|UNFCCC]])<br />CMP16 ([[Kyoto Protocol]])<br />CMA3 ([[Paris Agreement]]) |organisers = [[United Kingdom]] and [[Italy]] |participants = |blank1_label = President for COP26{{!}}President |blank1_data = Alok Sharma |blank2_label = Previous event |blank2_data = 2019 United Nations Climate Change Conference{{!}}← Madrid 2019 |website = https://ukcop26.org/ |date=31 October 2021 to 12 November 2021}} '''2021 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਨਫਰੰਸ''', ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''COP26 ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ''' 31 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 13 ਨਵੰਬਰ 2021 ਤੱਕ [[ਗਲਾਸਗੋ]], ਸਕਾਟਲੈਂਡ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ SEC ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਯੂਕੇ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਆਲੋਕ ਸ਼ਰਮਾ ਸਨ। [[2019–20 ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ|ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇੇਰੀ ਨਾਲ ਘਟਿਅਤ ਹੋਈ, <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2020/04/01/un-climate-coronavirus-cop26/|title=Amid pandemic, U.N. cancels global climate conference|last=Dennis|first=Brady|date=1 April 2020|work=[[The Washington Post]]|access-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402010156/https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2020/04/01/un-climate-coronavirus-cop26/|archive-date=2 April 2020|last2=Mooney|first2=Chris}}</ref> [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ ਸੰਮੇਲਨ|ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਫਰੇਮਵਰਕ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਆਨ ਕਲਾਈਮੇਟ ਚੇਂਜ]] (UNFCCC) ਲਈ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ 26ਵੀਂ ਕਾਨਫਰੰਸ (COP ) ਸੀ, । 2015 ਦੇ ਪੈਰਿਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਮੀਟਿੰਗ ਸੀ (ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ CMA1, CMA2, '''CMA3''' ), ਅਤੇ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿਓਟੋ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ( '''CMP16''' ) ਦੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ 16ਵੀਂ ਮੀਟਿੰਗ। == ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == 13 ਨਵੰਬਰ 2021 ਨੂੰ, ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ 197 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਖਤਰਨਾਕ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਗਲਾਸਗੋ ਜਲਵਾਯੂ ਸਮਝੌਤੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/11/13/world/cop26-agreement-final-climate-intl/index.html|title=COP26 climate deal includes historic reference to fossil fuels but doesn't meet urgency of the crisis|last=CNN|first=Angela Dewan, Amy Cassidy, Ingrid Formanek and Ivana Kottasová|website=CNN|access-date=2021-12-07}}</ref> ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ "ਪੂਰਵ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਧਰਾਂ ਤੋਂ 2 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਗਲੋਬਲ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪੈਰਿਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਧਰਾਂ ਤੋਂ 1.5 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ  ਕਰਦਾ ਹੈ" ਅਤੇ "ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ 1.5 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼, ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਕਟੌਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2010 ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 2030 ਤੱਕ ਗਲੋਬਲ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ 45 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਜ਼ੀਰੋ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਕਟੌਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।;<ref name=":0">{{Cite web|url=https://unfccc.int/sites/default/files/resource/cma3_auv_2_cover%20decision.pdf|title=ਗਲਾਸਗੋ ਜਲਵਾਯੂ ਪੈਕਟ ਅਗ੍ਰਿਮ ਬਿਆਨ}}</ref>ਹਾਲਾਂਕਿ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਲ 2030 ਵਿੱਚ CO 2 ਗੈਸ ਦਾ  ਨਿਕਾਸ 2010 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 14% ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।<ref>{{Cite journal|last=Masood|first=Ehsan|last2=Tollefson|first2=Jeff|date=2021-11-14|title=‘COP26 hasn’t solved the problem’: scientists react to UN climate deal|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-03431-4|journal=Nature|language=en|volume=599|issue=7885|pages=355–356|doi=10.1038/d41586-021-03431-4}}</ref> ਅੰਤਿਮ ਸਮਝੌਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸੀਓਪੀ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਲੇ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਗੈਸ, ਜਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਥਰਾਟ ਬਾਲਣਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਡਰਾਈਵਰ ਵਜੋਂ, ਜਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ , ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਲਾਸਗੋ ਜਲਵਾਯੂ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਜਲਵਾਯੂ ਸਮਝੌਤਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਝੌਤੇ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ,  ਕੋਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ "ਪੜਾਅ ਦਰ ਪੜਾਅ ਹੇਠਾਂ" ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-59277788|title=COP26: New global climate deal struck in Glasgow|date=2021-11-14|work=BBC News|access-date=2021-12-07|language=en-GB}}</ref>ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਤਰੀਵ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਐਬੇਟਡ ਕੋਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [ "ਐਬੇਸ਼ਨ" (ਭਾਵ ਨੈੱਟ-ਜ਼ੀਰੋ ਐਮੀਸ਼ਨ), ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ. CO2-ਤੋਂ-ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਕੇ ], ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਅਤੇ ਸਟੋਰੇਜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੋਲੇ ਵਾਲੇ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ। 140 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਜ਼ੀਰੋ ਨਿਕਾਸੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਜੀਡੀਪੀ ਦਾ 90% ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20211114-new-glasgow-climate-pact-offers-some-breakthroughs-but-also-deep-disappointment|title=New Glasgow Climate Pact offers some 'breakthroughs' but also 'deep disappointment'|date=2021-11-14|website=France 24|language=en|access-date=2021-12-07}}</ref> ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਸਮੇਤ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ 2030 ਤੱਕ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗਲਾਸਗੋ ਜਲਵਾਯੂ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਅੰਤਮ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ: "ਅਕੁਸ਼ਲ ਫਾਸਿਲ ਫਿਊਲ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਤੋਂ ਪੜਾਅ ਦਰ ਪੜਾਅ ਬਾਹਰ... ਵੱਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ,"<ref name=":0" />ਕਈ ਬੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਾਲੇ 34 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ 2022 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ , ਸੀਮਤ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ 1.5 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ, "ਅਣਐਬੇਟਡ ਪਥਰਾਟ ਬਾਲਣ ਊਰਜਾ ਖੇਤਰ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੰਡਿੰਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ,। ਇਸ ਵਿੱਚ   ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਕੈਨੇਡਾ ਸਮੇਤ ਫਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ, ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਸਪੇਨ - ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਿੱਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2021/11/16/cop26-over-whats-next-forests-coal-and-fossil-fuel-finance|title=COP26 Is Over – What’s Next for Forests, Coal, and Fossil Fuel Finance?|date=2021-11-16|website=Human Rights Watch|language=en|access-date=2021-12-07}}</ref> 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕੋਲੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇ ਕੋਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/business/cop/china-us-make-joint-statement-cop26-climate-summit-2021-11-10/|title=U.S. and China unveil deal to ramp up cooperation on climate change|last=Volcovici|first=Valerie|date=2021-11-11|work=Reuters|access-date=2021-12-07|last2=James|first2=William|language=en|last3=Spring|first3=Jake}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੇ 2030 ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਲੋੜ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਅਤੇ 2070 ਤੱਕ ਕਾਰਬਨ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/2021/11/03/1051805674/modi-india-cop26-coal-renewable-energy|title=India pledges net-zero emissions by 2070 — but also wants to expand coal mining|last=Frayer|first=Lauren|date=2021-11-03|work=NPR|access-date=2021-12-07|language=en}}</ref> 24 ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ GM, ਫੋਰਡ, ਵੋਲਵੋ, BYD ਆਟੋ, ਜੈਗੁਆਰ ਲੈਂਡ ਰੋਵਰ, ਅਤੇ ਮਰਸਡੀਜ਼-ਬੈਂਜ਼ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ "2040 ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ,ਅਤੇ 2035 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ , ਜ਼ੀਰੋ ਐਮਿਸ਼ਨ  ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੈਨਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਚਨਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/8c4a1809-902f-4582-a29e-1c83a97b9dff|title=COP26: Deal to end car emissions by 2040 idles as motor giants refuse to sign|last=Campbell|first=Peter|date=2021-11-08|work=Financial Times|access-date=2021-12-07|last2=Pickard|first2=Jim|last3=Hook|first3=Leslie}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.carexpert.com.au/car-news/cop26-every-carmaker-that-pledged-to-stop-selling-fossil-fuel-vehicles-by-2040|title=COP26: Every carmaker that pledged to stop selling fossil-fuel vehicles by 2040|website=CarExpert|language=en|access-date=2021-12-07}}</ref> ਚੀਨ, ਅਮਰੀਕਾ, ਜਾਪਾਨ, ਜਰਮਨੀ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟੋਇਟਾ, ਵੋਲਕਸਵੈਗਨ, ਨਿਸਾਨ-ਰੇਨੋ-ਮਿਤਸੁਬੀਸ਼ੀ, ਸਟੈਲੈਂਟਿਸ, ਹੌਂਡਾ, ਅਤੇ ਹੁੰਡਈ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਾਅਦੇ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/germany-fails-to-sign-up-to-2040-combustion-engine-phaseout/a-59777202|title=Germany fails to sign up to 2040 combustion engine phaseout {{!}} DW {{!}} 10.11.2021|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=en-GB|access-date=2021-12-07}}</ref> ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਨ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਲਈ ਨਵੇਂ ਵਾਅਦੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-59220687|title=COP26: World headed for 2.4C warming despite climate summit - report|date=2021-11-09|work=BBC News|access-date=2021-12-07|language=en-GB}}</ref> 9 ਨਵੰਬਰ 2021 ਨੂੰ ਕਲਾਈਮੇਟ ਐਕਸ਼ਨ ਟ੍ਰੈਕਰ ਨੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ: ਮੌਜੂਦਾ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਗਲੋਬਲ ਤਾਪਮਾਨ 2.7 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਵਧੇਗਾ। ਤਾਪਮਾਨ 2.4 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਵਧੇਗਾ ਜੇਕਰ ਸਿਰਫ 2030 ਲਈ ਵਾਅਦੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 2.1 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਜੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਟੀਚੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 1.8 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਜੇ ਸਾਰੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ ਟੀਚੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://climateactiontracker.org/publications/glasgows-2030-credibility-gap-net-zeros-lip-service-to-climate-action/|title=Glasgow’s 2030 credibility gap: net zero’s lip service to climate action|website=climateactiontracker.org|language=en|access-date=2021-12-07}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ]] sdx5e0d1qmkc7o2edc8g8d2awsdkpz7 0 138944 851142 658779 2026-11-03T03:10:45Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851142 wikitext text/x-wiki '''ਆਚਾਰੀਆ ਜਯਦੇਵ ਪੀਯੂਸ਼ਵਰਸ'''<ref>{{Cite book|title=ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ|publisher=ਪ੍ਰੋ .ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਸ਼ਰਮਾ|year=2017|isbn=978-81-302-0462-8|location=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ , ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ|pages=PP 381-383}}</ref><ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਜੱਗੀ - ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ,ਪੰਜਾਬੀ ਰੈਫ਼ਰੈਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ|publisher=ਆਰਸੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ|year=1994|location=ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ,ਦਿੱਲੀ|pages=p-68}}</ref> [[ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰੀਆ ਜਯਦੇਵ ਦਾ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ’ਚੰਦ੍ਰਲੋਕ' ਆਪਣੀ ਅਤਿਸਰਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੌੜ੍ਹ ਪੱਧਤੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਹਿਜ, ਸੌਖੀ, ਸਰਸ ਅਤੇ ਰੌਚਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਪਾਠਕ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ।      '''ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ -ਪਿਤਾ''' ਆਚਾਰੀਆ ਜਯਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿਸ਼ਸਾਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਚੰਦ੍ਰਾਲੋਕ’ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਪ੍ਰਸੰਨਰਾਘਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮਹਾਦੇਵ'; ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ’’ ਸੀ। ’ਚੰਦ੍ਰਾਲੋਕ’ ਦੇ ਹਰੇਕ ‘ਮਯੂਖ’ (ਅਧਿਆਇ) ਦੇ ਅੰਤ 'ਚ 1 ਵੀ ਇਹੋ ਸੰਕੇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਕੌਂਡਿਨਯ ਗੋਤ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਿਣ ਅਤੇ ‘ਮਿਥਿਲਾ’ (ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਯਦੇਵ ਨੂੰ ‘ਪੀਯੂਸ਼ਵਰਸ਼’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਆਇਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਇਹ ਤੱਥ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਤਵਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ 'ਚ ਇੱਕ ਦੰਦਕਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਭਾਸ਼ਿਆਲੋਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਨਿਆਇਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਇਸੇ ਜਯਦੇਵ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦਾ ਲੇਖਕ ਕੋਈ ‘ਪਧਰ ਜਯਦੇਵ’ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਚੰਦ੍ਰਾਲੋਕ' ਦੇ ਲੇਖਕ ਜਯਦੇਵ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਡਾ. ਪੀ. ਵੀ. ਕਾਣੇ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਪਹਿਲੇ ਜਯਦੇਵ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ‘[[ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ]]’ ਨਾਮ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗੀਤਿਕਾਵਿ ਦੇ ਰਚਯਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਜਯਦੇਵ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਥਨਾਨੁਸਾਰ ਪਿਤਾ ਭੋਜਦੇਵ, ਮਾਤਾ ਰਾਮਾਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬੰਗਾਲ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਨੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੀ ਹਨ। '''ਜਯਦੇਵ ਦਾ ਸਮਾਂ''' ਜਯਦੇਵ ਨੇ ਚਾਹੇ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਪਰੰਤੂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਰਵਰਤੀ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਯਦੇਵ ਨੇ ਮੰਮਟ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਾਵਿਗਤ ਦੋਸ਼-ਵਿਵੇਚਨ 'ਚ ਵੀ ਮੰਮਟ ਦਾ ਹੀ ਅਨੁਸਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ‘ਵਿਚਿਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਕਲਪ’ ਨਾਮ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਰੁੱਯਕ (1200 ਈ. ਸੰਨ ਲਗਭਗ) ਦੇ ‘ਅਲੰਕਾਰਸਰਵ' 'ਚੋਂ ਹੂ-ਬਹੂ ਉੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਯਦੇਵ ਮੰਮਟ ਅਤੇ ਰੁੱਯਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ। ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ (1300-1384 ਈ. ਸਦੀ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਸਾਹਿਤਦਰਪਣ' (4,3) ·ਵਿੱਚ ਜਯਦੇਵ ਦੇ ਨਾਟਕ ‘ਪ੍ਰਸੰਨਰਾਘਵ ਵਿਚੋਂ (ਕਦਲੀ-ਕਦਲੀ) ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਅਰਥਾਂਤਰਸੰਕ੍ਰਮਿਤਵਾਚਯ ਧੁਨੀ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਉੱਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ਼ਾਰੰਗਧਰਪੱਧਤੀ’ (1361-63 ਈ. ਸਦੀ) ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਸੰਨਰਾਘਵ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸ਼ਲੋਕ ਸੰਗ੍ਰਗ੍ਰੀਤ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜਯਦੇਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋ, ਅਨੁਮਾਨ ਕੀਤਾ ਦਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਚਾਰੀਆ ਜਯਦੇਵ ਦਾ ਸਮਾਂ 1200-1300 ਈ.ਸਦੀ ਦੇ ਮਧਭਾਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। '''ਰਚਨਾਵਾਂ''' ਆਚਾਰੀਆ ਜਯਦੇਵ ਦੇ ‘ਪ੍ਰਸੰਨਰਾਘਵ’ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਿਆਲੋਕ ' ਨਿਆਇਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ‘ਚੰਦ੍ਰਾਲੋਕ’ ਇੱਕ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਸ ਮਯੂਖਾਂ (ਅਧਿਆਵਾਂ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 350 ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ’ਚ ਰਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸੌਖੀ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਵਿਸੈ-ਵਸਤੂ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ: ਮਯੂਖ-1 ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ; ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਣ; ਰੂੜ੍ਹ, ਯੌਗਿਕ, ਯੋਗਰੂੜ੍ਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਮਯੂਖ-2. ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਗਤ-ਵਾਕਗਤ-ਅਰਥਗਤ ਆਦਿ ਕਾਵਿਸੰਬੰਧੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ। ਮਯੂਖ-3. ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਕਾਵਿ’ ’ਚ ਰਮਣੀਯਤਾ ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਪਾਇਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ। ਮਯੂਖ-4. ਵਿੱਚ ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤ, ਵਾਮਨ ਦੇ ਅਨੁਕਰਣ ’ਤੇ ਕਾਵਿਗਤ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ। ਮਯੂਖ-5. ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਅਰਥਾਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੋਦਾਹਰਣ ਨਿਰੂਪਣ। ਮਯੂਖ-6. ਵਿੱਚ ਰਸਾਂ, ਭਾਵਾਂ, ਪਾਂਚਾਲੀ, ਗੌੜ੍ਹੀ, ਲਾਟੀ ਤਿੰਨ ਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਧੁਰਾ, ਪ੍ਰੌੜ੍ਹਾ, ਪਰੁਸ਼ਾ, ਲਲਿਤਾ, ਮਦ੍ਰਿ-ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ। ਮਯੂਖ-7. ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਜਨਾ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ। ਮਯੂਖ-8. ਵਿੱਚ ਗੁਣੀਭੂਤਵਿਅੰਗ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ। ਮਯੂਖ-9. ਵਿੱਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਵੇਚਨ। ਮਯੂਖ-10. ਵਿੱਚ ਅਭਿਧਾ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਦ ਵਿਵੇਚਨ। ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸਕ੍ਮ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਜੇ- ਸਹਿਜੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਹੈ | ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਕ੍ਮ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਸੋਖ ਲਈ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਭਾਹਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਮਨ ਤੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 52 ਰਹੀ | ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਰੁਦ੍ਟ ਤੋਂ ਰੁੱਯਕ ਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 51 ਹੋਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ103 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ | ਤੀਜੀ ਅਵਸਥਾ ਜਯਦੇਵ ਤੋ ਜਗਨਨਾਥ ਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ 88 ਹੋਰ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 191 ਹੋ ਗਈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਯਦੇਵ ਨੇ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਸਵਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸੇਕ ਤੋਂ ਹੀਣੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਨ ਲੈਂਦਾ ? ਭਾਵ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸੇਕ ਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਨਿੱਖੜ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਕਾਵਿ ਤੇ ਅਲੰਕਰ ਆਪਸ 'ਚ ਅਨਿੱਖੜ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਆਚਾਰੀਆ ਜਯਦੇਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੇ (ਪੰਜਵੇਂ ਮਯੂਖ ਦੀ) ਜਿਸ ਕਾਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਕਾਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਇੱਕੋ ਕਾਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਅਤੇ ਲਕ੍ਸ਼ਯ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੂਤ੍ਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਰਲ ਪੱਧਤੀ (ਸ਼ੈਲੀ) ਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਜਾਣੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ’ਚੰਦ੍ਰਾਲੋਕ’ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਲੰਕਾਰ-ਵਿਵੇਚਨ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਯਦੇਵ ਨੇ 17 ਨਵੇਂ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ 'ਚ ਆਚਾਰੀਆ ਅੱਪਯਦੀਕ੍ਸ਼ਿਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਗ੍ਰੰਥ ‘ਕੁਵਲਯਾਨੰਦ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੇਲੇ ਜਯਦੇਵ ਦੇ ‘ਚੰਦ੍ਰਾਲੋਕ’ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜਯਦੇਵ ਦਾ ਨਿਸੰਕੋਚ ਆਭਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ]] 4s0bxy8uf478uzywec9s6oxmr0rhm8r 0 139341 851169 808949 2026-11-03T05:31:21Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851169 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | honorific_prefix = | name = Stevie Knipe | honorific_suffix = | image = | image_size = | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | alias = | birth_date = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year unless the exact date is already WIDELY published, as per [[WP:DOB]] --> | birth_place = | origin = [[Purchase, New York]] | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date 1st) --> | death_place = | genre = [[Bedroom pop]], [[lo-fi music|lo-fi]], [[shoegaze]] | occupation = | instrument = | years_active = 2012–present<ref name="stereogum1"/> | label = Tiny Engines <br/> [[Epitaph Records]] | associated_acts = | website = {{URL|https://adultmom.bandcamp.com/}} | module = | module2 = | module3 = }} '''ਅਡੱਲਟ ਮੋਮ''' ਇੱਕ ਇੰਡੀ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ '''ਸਟੀਵੀ ਨਾਇਪ''' ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਸੋਲੋ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਅਡੱਲਟ ਮੋਮ ਨੇ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਐਲੇਗਰਾ ਈਡਿੰਗਰ ਅਤੇ ਡਰਮਰ ਓਲੀਵੀਆ ਬੈਟੇਲ ਸਮੇਤ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਬੈਂਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਐਲਬਮਾਂ ਅਤੇ ਮਲਟੀਪਲ ਈਪੀਸ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 2021 ਦਾ ''ਡਰਾਈਵਰ'' ਐਪੀਟਾਫ ਰਿਕਾਰਡਸ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref name="stereogum1">{{Cite web|url=http://www.stereogum.com/1802600/band-to-watch-adult-mom-survival-stereogum-premiere/franchises/band-to-watch/|title=Band To Watch: Adult Mom|last=Rettig|first=James|date=19 May 2015|publisher=[[Stereogum]]|access-date=21 February 2017}}</ref><ref name="Stevie">{{Cite web|url=https://twitter.com/adultmomband/status/1172932231876292608|title=adult mom @adultmomband|date=14 September 2019|publisher=[[Twitter]]|access-date=18 September 2019}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਅਡੱਲਟ ਮੋਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2012 ਵਿੱਚ ਸਟੀਵੀ ਨਾਈਪ ਦੇ ਬੈਡਰੂਮ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਈਪੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ''ਬੈੱਡਰੂਮ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਜ਼'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਬੈਂਡਕੈਂਪ ਉੱਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref name="stereogum1"/> ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਨਾਈਪ ਨੇ ਦੋ ਈਪੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਇੱਕ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ''ਬੇਸਟਮੋਮੀ'' ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "ਮੰਮਜ਼ ਡੇ" ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://kickingthehabit.nl/2013-06-10/hear-hear-adult-mom|title=HEAR HEAR! – ADULT MOM|publisher=Kicked the Habit|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222193744/http://kickingthehabit.nl/2013-06-10/hear-hear-adult-mom|archive-date=22 February 2017|access-date=21 February 2017}}</ref> ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ ਨਾਈਪ ਨੇ ਇੱਕ ਮਿੰਨੀ-ਐਲਬਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ 'ਆਈ ਫੇਲ ਇਨ ਲਵ ਬਾਏ ਐਕਸੀਡੇਂਟ ਹੈ।<ref name="imposemagazine" /> ਜੁਲਾਈ 2014 ਵਿੱਚ, ਨਾਈਪ ਨੇ 'ਸਮਟਾਈਮਜ਼ ਬੈਡ ਹੈਪਨਜ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਈਪੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਈਪੀ ਰੋਲਿੰਗ ਸਟੋਨ ਦੀ "2014 ਦੀਆਂ 10 ਸਰਵੋਤਮ ਕੈਸੇਟਾਂ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਸੀ।<ref name="rollingstone">{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/10-best-cassettes-of-2014-20141229/adult-mom-sometimes-bad-happens-20141229|title=10 Best Cassettes of 2014|last=Sheffield|first=Rob|date=29 December 2014|publisher=Rolling Stone|access-date=21 February 2017|archive-date=24 ਮਾਰਚ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324170935/http://www.rollingstone.com/music/lists/10-best-cassettes-of-2014-20141229/adult-mom-sometimes-bad-happens-20141229|dead-url=yes}}</ref> ਅਡੱਲਟ ਮੋਮ ਵੀ ਸਾਈਬਰਬੁਲੀ ਮੌਮ ਕਲੱਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref name="imposemagazine">{{Cite web|url=http://www.imposemagazine.com/bytes/new-music/adult-mom-paws-mp3|title=ADULT MOM, "PAWS"|last=Moreland|first=Quinn|publisher=Impose Magazine|access-date=21 February 2017|archive-date=22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222194050/http://www.imposemagazine.com/bytes/new-music/adult-mom-paws-mp3|dead-url=yes}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ ਨਾਈਪ ਨੇ ਟਿੰਨੀ ਇੰਜਣਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਮੋਮੈਂਟਰੀ ਲੈਪਸ ਆਫ ਹੈਪੀਲੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="pitchfork">{{Cite web|url=http://pitchfork.com/reviews/albums/20850-momentary-lapse-of-happily/|title=Adult Mom Momentary Lapse of Happily|last=Geffen|first=Sasha|publisher=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|access-date=21 February 2017}}</ref><ref name="stereogum">{{Cite web|url=http://www.stereogum.com/1819419/stream-adult-mom-momentary-lapse-of-happily/mp3s/|title=Stream Adult Mom Momentary Lapse Of Happily|last=Rettig|first=James|date=28 July 2015|publisher=[[Stereogum]]|access-date=21 February 2017}}</ref> 19 ਮਈ 2017 ਨੂੰ ਅਡੱਲਟ ਮੋਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਐਲਬਮ, ''ਸੌਫਟ ਸਪੌਟਸ'', ਲੇਬਲ ਟਿਨੀ ਇੰਜਣਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.stereogum.com/1941462/stream-adult-mom-soft-spots/music/album-stream/|title=Stream Adult Mom Soft Spots|date=2017-05-16|work=Stereogum|access-date=2017-05-22}}</ref> 9 ਨਵੰਬਰ, 2019 ਨੂੰ ਨਾਈਪ ਨੇ ਟਿਨੀ ਇੰਜਣਜ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਰਾਇਲਟੀ ਅਦਾਇਗੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਟਵੀਟਸ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਟਿਨੀ ਇੰਜਣਜ ਨੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੇਬਲ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਦੋਨਾਂ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਲਈ ਮਾਸਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{Cite news|url=https://www.billboard.com/articles/business/record-labels/8549643/tiny-engines-adult-mom-interview-indie-labels|title=How the Plight of Beleaguered Label Tiny Engines Could Bring New Solutions to Indie Rock|date=2020-01-30|work=Billboard|access-date=2020-05-13}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪੂਰੀ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਐਲਬਮ ''ਡਰਾਈਵਰ'', ਜੋ ਕਿ ਫਿਲਡੇਲ੍ਫਿਯਾ ਦੇ ਹੈੱਡਰੂਮ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿਖੇ ਸਟੀਵੀ ਨਾਈਪ ਅਤੇ ਕਾਇਲ ਪੁਲੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਏਪੀਟਾਫ ਰਿਕਾਰਡਸ ਦੁਆਰਾ 5 ਮਾਰਚ, 2021 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਚਫੋਰਕ ਤੋਂ 7.3 ਦੀ ਰੇਟਿੰਗ ਮਿਲੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/adult-mom-driver/|title=Pitchfork Driver Review|last=Pitchfork|first=Media|date=2021}}</ref> ਮਾਰਚ 2021 ਵਿੱਚ ਅਡੱਲਟ ਮੋਮ ਨੂੰ ਗਿਟਾਰ ਵਰਲਡ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟੀਵੀ ਨਾਈਪ ਅਤੇ ਐਲੇਗਰਾ ਈਡਿੰਗਰ "ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੌਪ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ"।<ref>{{Cite web|url=https://www.guitarworld.com/features/adult-mom-we-were-looking-at-the-songs-as-buildings-and-where-we-could-put-certain-structures|title=Adult Mom: "We looked at the songs as buildings and where we could put certain structures"|last=published|first=Cheri Amour|date=2021-03-03|website=guitarworld|language=en|access-date=2022-01-07}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਨਾਈਪ ਜੈਂਡਰਕੁਈਰ ਹੈ<ref name="noiseyvice">{{Cite web|url=https://noisey.vice.com/en_au/article/be-your-own-3-am-an-interview-with-adult-mom|title=Be Your Own 3 AM: An Interview with Adult Mom|last=Domenighini|first=Annalise|publisher=[[Vice (magazine)|Vice]]|access-date=21 February 2017|archive-date=22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222113809/https://noisey.vice.com/en_au/article/be-your-own-3-am-an-interview-with-adult-mom|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਸਰਵਾਈਵਲ"। ਨਾਈਪ ਨੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਦੀ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ]]<ref name="noiseyvice" /> ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://uproxx.com/music/adult-mom-interview/|title=Adult Mom's Bedroom Pop Is Bigger And More Tender On 'Soft Spots'|date=2017-04-20|website=UPROXX|access-date=2019-03-26}}</ref> ਉਹ ਅਲਾਨਿਸ ਮੋਰੀਸੈੱਟ, ਦ ਕ੍ਰੈਨਬੇਰੀਜ਼, ਰਿਲੋ ਕਿਲੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਈਟ ਆਈਜ਼ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.imposemagazine.com/features/adult-mom-survives-on-their-own-terms|title=Adult Mom survives on their own terms – Features|date=2015-07-28|website=Impose Magazine|language=en|access-date=2019-03-26}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਰੁਚੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਜੋਨਸ ਬਰਦਰਜ਼|ਜੋਨਾਸ ਬ੍ਰਦਰਜ਼]], [[ਬ੍ਰਿਟਨੀ ਸਪੀਅਰਸ]], ਅਤੇ ਦ ਸਪਾਈਸ ਗਰਲਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.rookiemag.com/2017/03/adult-mom-full-screen/|title=Rookie » Adult Mom: Full Screen|last=Davies|first=Rachel|date=2017-03-20|website=www.rookiemag.com|language=en-US|access-date=2019-03-26|archive-date=2019-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126195443/https://www.rookiemag.com/2017/03/adult-mom-full-screen/|dead-url=yes}}</ref> ਨਾਈਪ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗਿਟਾਰ ਵਜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.retrogrademagazine.com/blog/2018/7/23/adult-mom|title=Adult Mom|website=Retrograde Magazine|language=en-US|access-date=2019-03-26|archive-date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326023315/https://www.retrogrademagazine.com/blog/2018/7/23/adult-mom|dead-url=yes}}</ref> == ਬੈਂਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ == * ਸਟੀਵੀ ਨਾਈਪ - ਗੀਤ ਲਿਖਣਾ/ਗਿਟਾਰ/ਵੋਕਲ * ਓਲੀਵੀਆ ਬੈਟੇਲ - ਡ੍ਰਮ<ref>{{Cite web|url=https://audiotree.tv/session/adult-mom|title=Adult Mom|website=Audiotree|language=en-US|access-date=2019-03-14|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512055159/https://audiotree.tv/session/adult-mom|url-status=dead}}</ref> * ਐਲੇਗਰਾ ਈਡਿੰਗਰ - ਲੀਡ ਗਿਟਾਰ <ref>{{Cite web|url=http://epitaph.com/artists/adult-mom/bio|title=Adult Mom Bio}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == '''ਐਲਬਮਾਂ''' * ''ਮੋਮੈਂਟਰੀ ਲੈਪਸ ਆਫ ਹੈਪੀਲੀ'' (2015, ਟਿਨੀ ਇੰਜਣਜ) * ''ਸਾਫਟ ਸਪੌਟਸ'' (2017, ਟਿਨੀ ਇੰਜਣਜ) * ''ਡਰਾਈਵਰ'' (2021, ਐਪੀਟਾਫ)<ref>{{Cite news|url=https://www.stereogum.com/2117135/adult-mom-checking-up/music/|title=Adult Mom - "Checking Up"|last=Rettig, James|date=February 23, 2021|work=Stereogum|access-date=February 24, 2021}}</ref> '''ਈ.ਪੀ''' * ''ਬੈੱਡਰੂਮ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਜ਼'' (2012) * ''ਮੈਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ'' (2013) * ''ਬੇਸਟਮੋਮੀ'' (2013) * ਮੋਮ'ਜ ਡੈਡ (2013) * ਸਮਟਾਈਮਜ ਬੈਡ ਹੈਪਨਜ (2014) == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਕਲਾਕਾਰ]] lea1rmtej5m00t9sv8j05o9pi3hmv60 0 139346 851107 749213 2026-11-02T23:29:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851107 wikitext text/x-wiki {{Infobox constituency|name=ਨਰੋਟ ਮਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|map4=|elects_howmany=ਇੱਕ|embedded=---|type=ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|future=-|region=ਮਾਝਾ|constituency_type=ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|abolished=2012|map_size=|reserved=ਕੋਈ ਨਹੀਂ|parl_name=[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]]|mla=|party=|year=1972|lok_sabha_constituency=[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ]]|electorate={{formatnum:172431}}<ref name=electors>{{cite web |url=http://ceopunjab.nic.in/English/Elections/SE/VS2017/D03-Electors%20and%20Polling%20Stations%20VS%202017.pdf |title=Electors and Polling Stations - VS 2017 |author=Chief Electoral Officer - Punjab |access-date= 24 June 2021}}</ref>{{update after|2022|02}}|state=[[ਪੰਜਾਬ]]|district=[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ]]|next=}} '''ਨਰੋਟ ਮਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ''' ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 117 ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 9 ਨੰਬਰ ਚੌਣ ਹਲਕਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://ceopunjab.nic.in/English/lpac.aspx|title=List of Parliamentary Constituencies and Assembly Constituencies in the State of Punjab as determined by the delimitation of Parliamentary and Assembly Constituency notification dated 19th June, 2006|author=Chief Electoral Officer - Punjab|date=19 June 2006|access-date=24 June 2021}}</ref> ਇਹ ਹਲਕਾ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਹੁਣ [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। == ਵਿਧਾਇਕ ਸੂਚੀ == {| class="wikitable" !ਚੌਣ !ਵਿਧਾਇਕ<ref>{{Cite news|url=https://resultuniversity.com/election/narotmehra-punjab-assembly-constituency|title=ਨਰੋਟ ਮਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ ਨਤੀਜੇ|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113070815/https://resultuniversity.com/election/narotmehra-punjab-assembly-constituency|archive-date=2022-01-13|access-date=2022-01-13|url-status=dead}}</ref> ! colspan="2" |ਪਾਰਟੀ !ਕੁੱਲ ਵੋਟਾਂ |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2007|2007]] |ਬਿਸ਼ੰਬਰ ਦਾਸ |bgcolor="{{ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ/meta/color}}" | |ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ |40813 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2002|2002]] |ਰੁਮਾਲ ਚੰਦ |bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ |32107 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1997|1997]] |ਰਾਮ ਲਾਲ |bgcolor="{{ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ/meta/color}}" | |ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ |35384 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1992|1992]] |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦ |bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ |25479 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1985|1985]] |ਰਾਮ ਲਾਲ |bgcolor="{{ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ/meta/color}}" | |ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ |24977 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1980|1980]] |ਅਮਰ ਨਾਥ |bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ(ਇ) |21215 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1977|1977]] |ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ |bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ |21408 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1972|1972]] |ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ |bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ |23545 |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == [[ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ]] gg9ome1tdobtszhu8fho2vpvib4zccw 0 141082 851021 598806 2026-11-02T18:18:39Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851021 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਸਾਲ 1983 ਵਿੱਚ''' ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ। == ਅਹੁਦੇਦਾਰ == * [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] - [[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]] * ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ - [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] * [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ]] - ਯਸ਼ਵੰਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਚੰਦਰਚੂੜ === ਗਵਰਨਰ === * ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ - ਕੇਸੀ ਅਬਰਾਹਮ (15 ਅਗਸਤ ਤੱਕ), ਠਾਕੁਰ ਰਾਮ ਲਾਲ (15 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ) * ਅਸਾਮ - ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰੋਤਰਾ * ਬਿਹਾਰ - ਅਖਲਾਕੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਕਿਦਵਈ * ਗੁਜਰਾਤ - ਸ਼ਾਰਦਾ ਮੁਖਰਜੀ (6 ਅਗਸਤ ਤੱਕ), ਕੇਐਮ ਚਾਂਡੀ (6 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ) * ਹਰਿਆਣਾ - ਗਣਪਤਰਾਓ ਦੇਵਜੀ ਤਪਸੇ * ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ - ਏ ਕੇ ਬੈਨਰਜੀ (15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ), ਹੋਕਿਸ਼ੇ ਸੇਮਾ (15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ) * ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ - ਬੀ ਕੇ ਨਹਿਰੂ * ਕਰਨਾਟਕ - ਅਸ਼ੋਕਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ * ਕੇਰਲ - ਪੀ. ਰਾਮਚੰਦਰਨ * ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ - ** 20 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ: ਬੀ.ਡੀ ** 20 ਸਤੰਬਰ-7 ਅਕਤੂਬਰ: ਜੀ.ਪੀ ** 7 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ: ਬੀਡੀ ਸ਼ਰਮਾ * ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ - ਇਦਰੀਸ ਹਸਨ ਲਤੀਫ * ਮਨੀਪੁਰ - SMH ਬਰਨੀ * ਮੇਘਾਲਿਆ - ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰੋਤਰਾ * ਨਾਗਾਲੈਂਡ - SMH ਬਰਨੀ * ਓਡੀਸ਼ਾ - ਚੇਪੂਡੀਰਾ ਮੁਥਾਨਾ ਪੂਨਾਚਾ (17 ਅਗਸਤ ਤੱਕ), ਬਿਸ਼ੰਭਰ ਨਾਥ ਪਾਂਡੇ (17 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ) * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਪੰਜਾਬ]] - ** 7 ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ: ਮੈਰੀ ਚੇਨਾ ਰੈਡੀ ** 7 ਫਰਵਰੀ-21 ਫਰਵਰੀ: ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ** 21 ਫਰਵਰੀ-10 ਅਕਤੂਬਰ: ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸ਼ਰਮਾ ** 10 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ: ਭੈਰਬ ਦੱਤ ਪਾਂਡੇ * ਰਾਜਸਥਾਨ – ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰਾ * ਸਿੱਕਮ - ਹੋਮੀ ਜੇਐਚ ਤਾਲੇਯਾਰਖਾਨ * ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ - ਸੁੰਦਰ ਲਾਲ ਖੁਰਾਣਾ * ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ - ਐਸਐਮਐਚ ਬਰਨੀ * ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ - ਚੰਦੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ * ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ - ਭੈਰਬ ਦੱਤ ਪਾਂਡੇ (10 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ), ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸ਼ਰਮਾ (10 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ) == ਸਮਾਗਮ == * ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮਦਨ - {{ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਈਆ}} 2,250,742 ਮਿਲੀਅਨ * ਫਰਵਰੀ – ਡਾਕੂ ਰਾਣੀ [[ਫੂਲਨ ਦੇਵੀ]] ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ। * 18 ਫਰਵਰੀ - [[ਨੈਲੀ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ|ਨੇਲੀ ਕਤਲੇਆਮ]] : ਅਸਾਮ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਕਾਨੂੰਨ == == ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ == * ''[[ਅਰਧ ਸੱਤਿਆ]]'' ਨੇ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਦਾ ਬੈਸਟ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ]] । == ਖੇਡ == * 25 ਜੂਨ – ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਾਰਡਸ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਦੇਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ। == ਜਨਮ == * 3 ਫਰਵਰੀ – ਟੀ ਆਰ ਸਿਲੰਬਰਾਸਨ, ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ * 6 ਫਰਵਰੀ – [[ਅੰਗਦ ਬੇਦੀ]], ਅਭਿਨੇਤਾ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਕਟਰ। * 6 ਫਰਵਰੀ – ਸ਼੍ਰੀਸੰਤ, ਕ੍ਰਿਕਟਰ। * [[ਤਸਵੀਰ:Allu_Arjun_at_62nd_Filmfare_awards_south.jpg|thumb|147x147px| [[ਅੱਲੂ ਅਰਜੁਨ]]]] 8 ਅਪ੍ਰੈਲ – [[ਅੱਲੂ ਅਰਜੁਨ]], ਅਦਾਕਾਰ। * 20 ਮਈ – ਐਨਟੀ ਰਾਮਾ ਰਾਓ ਜੂਨੀਅਰ, ਅਦਾਕਾਰ। * [[ਤਸਵੀਰ:Katrina_Kaif_in_2018.jpg|thumb|142x142px| [[ਕੈਟਰੀਨਾ ਕੈਫ਼|ਕੈਟਰੀਨਾ ਕੈਫ]]]] 16 ਜੁਲਾਈ – [[ਕੈਟਰੀਨਾ ਕੈਫ਼|ਕੈਟਰੀਨਾ ਕੈਫ]], ਅਭਿਨੇਤਰੀ * 27 ਜੁਲਾਈ – ਸੌਕਰ ਵੇਲਹੋ, ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਮੌਤ 2013 )। * 14 ਅਗਸਤ – [[ਜੇਨੀਫਰ ਕੋਤਵਾਲ|ਜੈਨੀਫਰ ਕੋਤਵਾਲ]], ਅਭਿਨੇਤਰੀ। * 31 ਅਗਸਤ – [[ਇਰਾ ਸਿੰਘਲ|ਈਰਾ ਸਿੰਘਲ]], ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ ਅਧਿਕਾਰੀ। * 17 ਸਤੰਬਰ- [[ਸਨਾਇਆ ਇਰਾਨੀ]], ਅਭਿਨੇਤਰੀ। * 23 ਨਵੰਬਰ – ਕਰਨ ਪਟੇਲ, ਅਦਾਕਾਰ। * 30 ਨਵੰਬਰ – ਨਿਸ਼ਾ ਕੋਠਾਰੀ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ। == ਮੌਤਾਂ == * 11 ਜੂਨ – ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਦਾਸ ਬਿਰਲਾ, ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਸੀ (ਜਨਮ 1894)। * [[ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੇਗਮ|ਫਾਤਿਮਾ ਬੇਗਮ]], ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣੀ(ਜਨਮ 1892)। == ਹਵਾਲੇ == == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * 1983 ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ l4vk3x9f2x2nk8ydtu7uebtpeiqmrw7 0 141267 851013 784242 2026-11-02T17:20:52Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851013 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ | native_name = | coa_pic = | coa_res = | session_room = | established = 11 ਮਾਰਚ 2022 | preceded_by = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|15ਵੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | house_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | term_length = 5 ਸਾਲ | leader1_type = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਰਾਜਪਾਲ]] | leader1 = '''[[ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ]]''' | party1 = | election1 = 31 ਅਗਸਤ 2021 | leader2_type = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ#ਸਪੀਕਰ|ਸਪੀਕਰ]] | leader2 = '''[[ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਂ]]''' | party2 = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | election2 = 21 ਮਾਰਚ 2022 | leader3_type = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ#ਉਪ ਸਪੀਕਰ|ਉਪ ਸਪੀਕਰ]] | leader3 = '''[[ਜੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ]]''' | party3 = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | election3 = 30 ਜੂਨ 2022 | leader4_type = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦਨ ਦੇ ਨੇਤਾ|ਹਾਊਸ ਦਾ ਨੇਤਾ]]<br>([[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]]) | leader4 = '''[[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]]''' | party4 = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | election4 = 16 ਮਾਰਚ 2022 | leader5_type = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਸਦਨ ਦਾ ਉਪ ਨੇਤਾ]]<br>([[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ]]) | leader5 = '''[[ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ]]''' | party5 = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | election5 = ਅਪਰੈਲ 2022 | leader6_type = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਵਿਧਾਇਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ]] | leader6 = '''[[ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ]]''' | party6 = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | election6 = 31 ਮਈ 2023 | leader7_type = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਨੇਤਾ]] | leader7 = '''[[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ]]''' | party7 = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] | election7 = 9 ਅਪਰੈਲ 2022 | leader8_type = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਉਪ ਨੇਤਾ]] | leader8 = '''[[ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਚੱਬੇਵਾਲ]]''' | party8 = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] | election8 = 9 ਅਪਰੈਲ 2022 | members = '''117''' | political_groups1 = <!-- Do not make changes to Party totals without making corresponding changes under section 'Members of Legislative Assembly' --> '''[[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਸਰਕਾਰ]] (92)''' *{{Color box|{{party color|Aam Aadmi Party}}|border=silver}} [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] (92) '''ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ (16)''' * {{Color box|{{party color|Indian National Congress}}|border=silver}} [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] (16) '''ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ (7)''' *{{Color box|{{party color|Shiromani Akali Dal}}|border=silver}} [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ|ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] (3) *{{Color box|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|border=silver}} [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਬੀਜੇਪੀ]] (2) *{{Color box|{{party color|Independent (politician)}}|border=silver}} [[ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ|ਆਜ਼ਾਦ]] (2)<ref name="Sandeep Jakhar suspended by INC">{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/congress-mla-sandeep-jakhar-suspended-for-anti-party-activities-after-supporting-bjp-chief-uncle-statement-101692472746203.html|title=Congress suspends Abohar MLA Sandeep Jakhar for ‘anti-party’ activities|work=Hindustan Times|accessdate=20 August 2023}}</ref> *{{Color box|{{party color|Bahujan Samaj Party}}|border=silver}} [[ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ|ਬੀਐੱਸਪੀ]] (1) '''ਖ਼ਾਲੀ (1)''' :{{Color box|{{Party color|Vacant}}}} ਖ਼ਾਲੀ (1)<!-- Do not make changes to Party totals without making corresponding changes under section 'Members of Legislative Assembly' --> | structure1 = Punjab (India) Vidhan Sabha Parties 2022.svg | structure1_res = 300px | voting_system1 = ਫਸਟ ਪਾਸਟ ਦ ਪੋਸਟ | last_election1 = [[2022 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|20 ਫਰਵਰੀ 2022]] | next_election1 = ਫਰਵਰੀ 2027 ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ | meeting_place = [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|thumb|ਪੈਲੇਸ ਆਫ ਅਸੈਂਬਲੀ, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਭਾਰਤ]]]] | website = {{URL|https://punjabassembly.gov.in/|ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ}} | constitution = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ]] }} ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ '''ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ''' ਲਈ ਚੋਣ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ 20 ਫਰਵਰੀ 2022 ਨੂੰ ਪੋਲਿੰਗ ਹੋਈ ਸੀ। ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਐਲਾਨ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="List Financialexpress">{{cite news|url=https://www.financialexpress.com/india-news/punjab-assembly-election-results-2022-check-full-list-of-winners-constituency-wise-complete-list-of-punjab-results-2022-bjp-congress-akali-dal-aap/2456066/|title=Punjab election 2022, Punjab election results 2022, Punjab election winners list, Punjab election 2022 full list of winners, Punjab election winning candidates, Punjab election 2022 winners, Punjab election 2022 winning candidates constituency wise|work=Financialexpress|access-date=10 March 2022|language=en}}</ref><ref name="2022 Winner list">{{cite news|url=https://www.news18.com/assembly-elections-2022/punjab/all-winners/|title=All Winners List of Punjab Assembly Election 2022 {{!}} Punjab Vidhan Sabha Elections|work=News18|access-date=10 March 2022|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/elections/punjab-assembly-election/punjab-election-result-2022-check-constituency-wise-leading-trailing-candidates-full-list-of-winners-aap-bhagwant-mann-congress-charanjit-singh-channi-bjp-akalis-election-news-today-101646877618898.html|title=Punjab election 2022 result constituency-wise: Check full list of winners|date=10 March 2022|work=Hindustan Times|access-date=10 March 2022|language=en}}</ref> ਪੰਦਰਵੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ 11 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ 10 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਐਲਾਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।<ref name="Dissolved 11 March 2022">{{cite news|url=https://www.thestatesman.com/states/punjab-governor-dissolves-15th-punjab-assembly-1503051390.html|title=Punjab Governor dissolves 15th Punjab Assembly|date=11 March 2022|work=The Statesman|access-date=27 March 2022}}</ref><ref name="recommends dissolution 11 March 2022">{{cite news|url=https://www.thestatesman.com/cities/chandigarh/punjab-cabinet-recommends-governor-dissolution-15th-punjab-assembly-1503051314.html|title=Punjab Cabinet recommends Governor for dissolution of 15th Punjab Assembly|date=11 March 2022|work=The Statesman|access-date=27 March 2022}}</ref> ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ 92 ਮੈਂਬਰ ਖਜ਼ਾਨਾ ਬੈਂਚ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ 18 ਸੀਟਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ , ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਨ। 'ਆਪ' ਵਿਧਾਇਕ ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/punjab-cabinet-swearing-in-live-updates-bhagwant-mann-7826467/|title=Punjab Cabinet swearing-in Live Updates: From uprooting corruption to tackling drug addiction in Punjab — newly-inducted Ministers set targets|date=19 March 2022|work=The Indian Express|access-date=19 March 2022|language=en}}</ref> ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ 16 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।<ref name="Cabinet NDTV 21 March 2022">{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/in-punjab-cabinet-bhagwant-mann-keeps-home-harpal-cheema-gets-finance-2834331|title=In Punjab Cabinet, Bhagwant Mann Keeps Home, Harpal Cheema Gets Finance|date=21 March 2022|work=NDTV.com|access-date=21 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321120858/https://www.ndtv.com/india-news/in-punjab-cabinet-bhagwant-mann-keeps-home-harpal-cheema-gets-finance-2834331|archive-date=21 March 2022|url-status=live}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ 16 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। ਇੰਦਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਨੇ ਪ੍ਰੋਟੇਮ ਸਪੀਕਰ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। 17 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਨਿੱਝਰ ਨੇ 16ਵੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ 117 ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਈ।  ਮਾਨ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਹੋਰ 10 ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ 19 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। 22 ਜੂਨ 2022 ਨੂੰ, ਸਪੀਕਰ ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ ਜੋ ਉਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬਹਿਸਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਫਰ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="Zero Hour 23 June">{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=All Zero Hour questions to be answered: Punjab Speaker Kultar Singh Sandhwan |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/all-zero-hour-questions-to-be-answered-punjab-speaker-kultar-singh-sandhwan-406168 |access-date=23 June 2022 |work=Tribuneindia News Service |date=22 June 2022 |language=en}}</ref> == ਆਗੂ == {| class="wikitable" !ਸਿਰਲੇਖ !ਨਾਮ !ਪੋਰਟਰੇਟ !ਤੋਂ |- ! colspan="4" |ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪੋਸਟਾਂ |- |ਰਾਜਪਾਲ |ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ | |31 ਅਗਸਤ 2021 |- |ਸਪੀਕਰ |ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਂ | |21 ਮਾਰਚ 2022 |- |ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ |ਜੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ | |30 ਜੂਨ 2022 |- |ਸਦਨ ਦੇ ਨੇਤਾ <small>( ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ )</small> |ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ | |16 ਮਾਰਚ 2022 |- |ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ |ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ | |9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 |- ! colspan="4" |ਸਿਆਸੀ ਪੋਸਟਾਂ |- |' ਆਪ ' ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ |ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ | |16 ਮਾਰਚ 2022 |- |ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ ਦੇ ਨੇਤਾ |ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ | |9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 |- |ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ ਸ |ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਇਆਲੀ | |ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 |} == ਚੁਣੇ ਗਏ ਮੈਂਬਰ == ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS191.htm?st=S191|title=ਪਹਿਲੇ 10 ਹਲਕੇ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS192.htm|title=11-20 ਹਲਕੇ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS193.htm|title=੨੧-੩੦ ਚੋਣ ਨਤੀਜੇ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS194.htm|title=੩੧-੪੦ ਹਲਕੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS195.htm|title=੪੧-੫੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS196.htm|title=੫੧-੬੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS197.htm|title=੬੧-੭੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS198.htm|title=੭੧-੮੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS199.htm|title=੮੧-੯੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS1910.htm|title=੯੧-੧੦੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS1911.htm|title=੧੦੧-੧੧੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS1912.htm|title=੧੧੦-੧੧੭}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |ਲੜੀ ਨੰਬਰ ! colspan="2" |ਚੋਣ ਹਲਕਾ ! colspan="3" |ਜੇਤੂ ਉਮੀਦਵਾਰ |- !ਨੰਬਰ !ਨਾਮ !ਉਮੀਦਵਾਰ ! colspan="2" |ਪਾਰਟੀ |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧ |1 |[[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS191.htm?ac=1|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਨਰੇਸ਼ ਪੁਰੀ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੨ |2 |[[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS192.htm?ac=2|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਲਾਲ ਚੰਦ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੩ |3 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS193.htm?ac=3|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ]] | bgcolor="{{ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੪ |4 |[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS194.htm?ac=4|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਬਰਿੰਦਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਪਾਹੜਾ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੫ |5 |[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾ ਨਗਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS195.htm?ac=5|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਅਰੁਣਾ ਚੌਧਰੀ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੬ |6 |[[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS196.htm?ac=6|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੭ |7 |[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS197.htm?ac=7|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਅਮਨਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਅਮਨਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੈਰੀ ਕਲਸੀ)]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੮ |8 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS198.htm?ac=8|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਅਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯ |9 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS199.htm?ac=9|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੧੦ |10 |[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1910.htm?ac=10|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧੧ |11 |[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1911.htm?ac=11|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੨ |12 |[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1912.htm?ac=12|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਸੁਖਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀਆ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੧੩ |13 |[[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1913.htm?ac=13|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਗਨੀਵ ਕੌਰ ਮਜੀਠੀਆ]] | bgcolor="#0018A8" | |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |- !੧੪ |14 |[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1914.htm?ac=14|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਈ.ਟੀ.ਓ.]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੫ |15 |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1915.htm?ac=15|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਕੁੰਵਰ ਵਿਜੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੬ |16 |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1916.htm?ac=16|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੭ |17 |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1917.htm?ac=17|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਅਜੈ ਗੁਪਤਾ|ਅਜੇ ਗੁਪਤਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੮ |18 |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1918.htm?ac=18|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਜੀਵਨ ਜੋਤ ਕੌਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੯ |19 |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1919.htm?ac=19|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਇੰਦਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿੱਜਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੨੦ |20 |[[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1920.htm?ac=20|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੨੧ |25 |[[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1925.htm?ac=25|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਟੌਂਗ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੨੨ |21 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1921.htm?ac=21|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ|ਡਾ. ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੨੩ |22 |[[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1922.htm?ac=22|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਸਰਵਨ ਸਿੰਘ ਧੁੰਨ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੨੪ |23 |[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1923.htm?ac=23|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਲਾਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੨੫ |24 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1924.htm?ac=24|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੨੬ |26 |[[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਲੱਥ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1926.htm?ac=26|title=ਭੋਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ}}</ref> |[[ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੨੭ |27 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1927.htm?ac=27|title=ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਰਾਣਾ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੨੮ |28 |[[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1928.htm?ac=28|title=ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਰਾਣਾ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="#EDEAE0" | |[[ਅਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ|ਅਜ਼ਾਦ]] |- !੨੯ |29 |[[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1929.htm?ac=29|title=ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੩੦ |30 |[[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1930.htm?ac=30|title=ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੌਣ ਹਲਕਾ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਵਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਧਰੀ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੩੧ |31 |[[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1931.htm?ac=31|title=ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਮਾਨ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੩੨ |32 |[[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1932.htm?ac=32|title=ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਲਾਡੀ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੩੩ |33 |[[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1933.htm?ac=33|title=ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੩੪ |34 |[[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1934.htm?ac=34|title=ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਸ਼ੀਤਲ ਅੰਗੂਰਾਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੩੫ |35 |[[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1935.htm?ac=35|title=ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਰਮਨ ਅਰੋੜਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੩੬ |36 |[[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1936.htm?ac=36|title=ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022}}</ref> |[[ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੂਨੀਅਰ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੩੭ |37 |[[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1937.htm?ac=37|title=ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ ਪੋਵਾਰ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੩੮ |38 |[[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1938.htm?ac=38|title=ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਸੁੱਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਟਲੀ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੩੯ |39 |[[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1939.htm?ac=39|title=ਮੁਕੇਰੀਆਂ}}</ref> |[[ਜੰਗੀ ਲਾਲ ਮਹਾਜਨ]] | bgcolor="{{ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੦ |40 |[[ਦਸੂਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਆ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1940.htm?ac=40|title=ਦਸੂਹਾ}}</ref> |[[ਕਰਮਬੀਰ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੧ |41 |[[ਉੜਮੁੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਉਰਮਾਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1941.htm?ac=41|title=ਉੜਮੁੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਗਿੱਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੨ |42 |[[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1942.htm?ac=42|title=ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਡਾ. ਰਵਜੋਤ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੩ |43 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1943.htm?ac=43|title=ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ੰਕਰ ਜਿੰਪਾ|ਬ੍ਰਮ ਸ਼ੰਕਰ (ਜਿੰਪਾ)]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੪ |44 |[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1944.htm?ac=44|title=ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਡਾ. ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੪੫ |45 |[[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1945.htm?ac=45|title=ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਜੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |- !੪੬ |46 |[[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1946.htm?ac=46|title=ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਸੁੱਖੀ ਡਾ.]] | bgcolor="#0018A8" | |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |- !੪੭ |47 |[[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1947.htm?ac=47|title=ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਡਾ. ਨਛੱਤਰ ਪਾਲ]] | bgcolor="{{ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ/meta/color}}" | |[[ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੮ |48 |[[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1948.htm?ac=48|title=ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਸੰਤੋਸ਼ ਕੁਮਾਰੀ ਕਟਾਰੀਆ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੪੯ |49 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1949.htm?ac=49|title=ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੦ |50 |[[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1950.htm?ac=50|title=ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਦਿਨੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਚੱਢਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੧ |51 |[[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1951.htm?ac=51|title=ਸ਼੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਮੋਹਾਲੀ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੫੨ |52 |[[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1952.htm?ac=52|title=ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਅਨਮੋਲ ਗਗਨ ਮਾਨ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੩ |53 |[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1953.htm?ac=53|title=ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੪ |112 |[[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬੱਸੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS19112.htm?ac=112|title=ਡੇਰਾ ਬੱਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਕੁਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੫੫ |54 |[[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1954.htm?ac=54|title=ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਰੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੬ |55 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1955.htm?ac=55|title=ਸ਼੍ਰੀ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |ਲਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੭ |56 |[[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1956.htm?ac=56|title=ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੈਰੀ' ਬੜਿੰਗ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੫੮ |57 |[[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1957.htm?ac=57|title=ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਪੰਜਾਬ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |ਤਰੁਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸੌਂਦ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੯ |58 |[[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1958.htm?ac=58|title=ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਪੁਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੦ |59 |[[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1959.htm?ac=59|title=ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੰਡੀਆਂ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੧ |60 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1960.htm?ac=60|title=ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਪੰਜਾਬ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ|ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਭੋਲਾ' ਗਰੇਵਾਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੨ |61 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1961.htm?ac=61|title=ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |ਰਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਕੌਰ ਛੀਨਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੩ |62 |[[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1962.htm?ac=62|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੪ |63 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1963.htm?ac=63|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਅਸ਼ੋਕ 'ਪੱਪੀ' ਪ੍ਰਾਸ਼ਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੫ |64 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1964.htm?ac=64|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਗੀ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੬ |65 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1965.htm?ac=65|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਮਦਨ ਲਾਲ ਬੱਗਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੭ |66 |[[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1966.htm?ac=66|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਸੰਗੋਵਾਲ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੮ |67 |[[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1967.htm?ac=67|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਮਾਨਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿਆਸਪੁਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੯ |68 |[[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1968.htm?ac=68|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਅਯਾਲੀ | bgcolor="#0018A8" | |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |- !੭੦ |69 |[[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1969.htm?ac=69|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਠੇਕੇਦਾਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੧ |70 |[[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1970.htm?ac=70|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਮਾਣੂਕੇ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੭੨ |71 |[[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1971.htm?ac=71|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਾਸਪੁਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੩ |72 |[[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1972.htm?ac=72|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸੁਖਾਨੰਦ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੪ |73 |[[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1973.htm?ac=73|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਅਰੋੜਾ|ਡਾ. ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਅਰੋੜਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੫ |74 |[[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1974.htm?ac=74|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਡੀ ਧੌਂਸ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੭੬ |75 |[[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1975.htm?ac=75|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਨਰੇਸ਼ ਕਟਾਰੀਆ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੭ |76 |[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1976.htm?ac=76|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੮ |77 |[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1977.htm?ac=77|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਰਜਨੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦਹੀਆ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੯ |78 |[[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1978.htm?ac=78|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਸਰਾਰੀ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੮੦ |79 |[[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1979.htm?ac=79|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਜਗਦੀਪ ਕੰਬੋਜ ਗੋਲਡੀ|ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ 'ਗੋਲਡੀ']] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੧ |80 |[[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1980.htm?ac=80|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਵਨਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੨ |81 |[[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1981.htm?ac=81|title=ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਚੌਣ ਹਲਕਾ ਨਤੀਜੇ 2022}}</ref> |ਸੰਦੀਪ ਜਾਖੜ | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੯੩ |82 |[[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1982.htm?ac=82|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫਿਰ|ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੋਲਡੀ ਮੁਸਾਫਿਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੮੪ |83 |[[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1983.htm?ac=83|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਖੂਡੀਆਂ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੫ |84 |[[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1984.htm?ac=84|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਵੜਿੰਗ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੮੬ |85 |[[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1985.htm?ac=85|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਡਾ. ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੮੭ |86 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1986.htm?ac=86|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਾਕਾ ਬਰਾੜ|ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ 'ਕਾਕਾ' ਬਰਾੜ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੮੮ |87 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=87|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੮੯ |88 |[[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=88|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਂ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੦ |89 |[[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=89|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੯੧ |90 |[[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=90|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੨ |91 |[[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=91|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਮਾਸਟਰ ਜਗਸੀਰ ਸਿੰਘ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੩ |92 |[[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=92|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੪ |93 |[[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=93|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਅਮਿਤ ਰਤਨ|ਅਮਿਤ ਰਾਠਾਂ ਕੋਟਫੱਤਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੫ |94 |[[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=94|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਪ੍ਰੋ. ਬਲਜਿੰਦਰ ਕੌਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੬ |95 |[[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=95|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਸੁਖਵੀਰ ਮਾਈਸਰ ਖਾਨਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੯੭ |96 |[[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=96|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਵਿਜੇ ਸਿੰਗਲਾ|ਡਾ. ਵਿਜੇ ਸਿੰਗਲਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੮ |97 |[[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=97|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਣਾਵਾਲੀ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੯ |98 |[[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=98|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬੁੱਧ ਰਾਮ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧੦੦ |99 |[[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=99|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੋਇਲ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੧ |100 |[[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=100|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੨ |101 |[[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=101|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਅਮਨ ਅਰੋੜਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੩ |107 |[[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=107|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੪ |108 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=108|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਨਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭਰਾਜ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧੦੫ |102 |[[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=102|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਉਗੋਕੇ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੬ |103 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=103|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਤ ਹੇਅਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੭ |104 |[[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=104|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧੦੮ |105 |[[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=105|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਡਾ. ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਮਿਲ ਉਰ ਰਹਿਮਾਨ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੯ |106 |[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=106|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗੱਜਣ ਮਾਜਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧੧੦ |109 |[[ਨਾਭਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਾਭਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=109|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇਵ ਮਾਜਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੧ |110 |[[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=110|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੨ |111 |[[ਰਾਜਪੁਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਪੁਰਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=111|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਨੀਨਾ ਮਿੱਤਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੩ |113 |[[ਘਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਘਨੌਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=113|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਗੁਰਲਾਲ ਘਨੌਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੪ |114 |[[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=114|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਪਠਾਨਮਾਜਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੫ |115 |[[ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=115|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੬ |116 |[[ਸਮਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਾਣਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=116|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਚੇਤਨ ਸਿੰਘ ਜੌੜੇ ਮਾਜਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੭ |117 |[[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=117|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜ਼ੀਗਰ|ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜੀਗਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |} {| class="wikitable sortable" |} ਸਰੋਤ: [http://eciresults.nic.in ਭਾਰਤੀ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218160549/http://eciresults.nic.in/ |date=2014-12-18 }} ==ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਲੋਟਸ== ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ, ਨੇ ਭਾਜਪਾ 'ਤੇ ' ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਲੋਟਸ ' ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ 'ਆਪ' ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1375 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਖਰਚਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਸਾਡੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ 'ਆਪ' ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਲਈ 25 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ: "ਬੜੇ ਬਾਊ ਜੀ ਸੇ ਮਿਲਵਾਂਗੇ।" ਵੱਡੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ 75 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ।'' ‘ਆਪ’ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਮਤਾ’ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 22 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਜਪਾਲ ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 'ਆਪ' ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਜਪਾਲ 22 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ 'ਚ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਲੋਟਸ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਧਾਨਕ ਕੰਮਕਾਜ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। [8] ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਕਾਂਗਰਸ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ। [9]ਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ/ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਇੱਕ ਰਸਮੀਤਾ ਹੈ। 75 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ/ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੈਸ਼ਨ ਬੁਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਧਾਨਕ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੀ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਬੀਏਸੀ (ਹਾਊਸ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਪੀਕਰ। ਅਗਲੀ ਸਰਕਾਰ ਸਾਰੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੇਗੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।" 25 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ। == ਕਮੇਟੀਆਂ == 2022-2023 ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ। {| class="wikitable sortable" !ਕਮੇਟੀ !ਚੇਅਰਪਰਸਨ ! colspan="2" |ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨ |- |ਪਬਲਿਕ ਅਕਾਉਂਟਸ 'ਤੇ ਕਮੇਟੀ |ਸੁਖਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀਆ | |ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ |- |ਅਨੁਮਾਨ ਕਮੇਟੀ |ਅਮਨ ਅਰੋੜਾ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਪਬਲਿਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਬੁੱਧ ਰਾਮ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਾਸਪੁਰ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਸਰਕਾਰੀ ਭਰੋਸੇ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਕੁੰਵਰ ਵਿਜੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਸਥਾਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਖੁੱਡੀਆਂ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਅਧੀਨ ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੋਇਲ ਵਕੀਲ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਟੇਬਲ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖੇ/ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਜਗਦੀਪ ਕੰਬੋਜ ਗੋਲਡੀ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |[[ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕਮੇਟੀ|ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਕਮੇਟੀ]] |ਮੁਹੰਮਦ ਜਮੀਲ ਉਰ ਰਹਿਮਾਨ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਹਾਊਸ ਕਮੇਟੀ |ਜੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ <small>ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ (ਐਕਸ-ਆਫੀਸ਼ੀਓ ਚੇਅਰਪਰਸਨ)</small> | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਬਲਜਿੰਦਰ ਕੌਰ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਪ੍ਰੈਸ ਗੈਲਰੀ ਕਮੇਟੀ |ਨਰੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ | |ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ |- |ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਸਰਵਜੀਤ ਕੌਰ ਮਾਣੂੰਕੇ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਣਾਂਵਾਲੀ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੋਟਰ ਪ੍ਰੋਫਾਇਲ]] * [[2022 ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਸਭਾ ਚੌਣਾਂ]] * [[2022 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ 2022-2027]] pimwrypca4azm7bg05abrv0znxxxlon 851014 851013 2026-11-02T17:24:53Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851014 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ | native_name = | coa_pic = | coa_res = | session_room = | established = 11 ਮਾਰਚ 2022 | preceded_by = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|15ਵੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | house_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | term_length = 5 ਸਾਲ | leader1_type = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਰਾਜਪਾਲ]] | leader1 = '''[[ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ]]''' | party1 = | election1 = 31 ਅਗਸਤ 2021 | leader2_type = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ#ਸਪੀਕਰ|ਸਪੀਕਰ]] | leader2 = '''[[ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਂ]]''' | party2 = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | election2 = 21 ਮਾਰਚ 2022 | leader3_type = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ#ਉਪ ਸਪੀਕਰ|ਉਪ ਸਪੀਕਰ]] | leader3 = '''[[ਜੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ]]''' | party3 = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | election3 = 30 ਜੂਨ 2022 | leader4_type = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦਨ ਦੇ ਨੇਤਾ|ਹਾਊਸ ਦਾ ਨੇਤਾ]]<br>([[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]]) | leader4 = '''[[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]]''' | party4 = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | election4 = 16 ਮਾਰਚ 2022 | leader5_type = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਸਦਨ ਦਾ ਉਪ ਨੇਤਾ]]<br>([[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ]]) | leader5 = '''[[ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ]]''' | party5 = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | election5 = ਅਪਰੈਲ 2022 | leader6_type = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਵਿਧਾਇਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ]] | leader6 = '''[[ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ]]''' | party6 = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | election6 = 31 ਮਈ 2023 | leader7_type = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਨੇਤਾ]] | leader7 = '''[[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ]]''' | party7 = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] | election7 = 9 ਅਪਰੈਲ 2022 | leader8_type = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਉਪ ਨੇਤਾ]] | leader8 = '''[[ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਚੱਬੇਵਾਲ]]''' | party8 = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] | election8 = 9 ਅਪਰੈਲ 2022 | members = '''117''' | political_groups1 = <!-- Do not make changes to Party totals without making corresponding changes under section 'Members of Legislative Assembly' --> '''[[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਸਰਕਾਰ]] (92)''' *{{Color box|{{party color|Aam Aadmi Party}}|border=silver}} [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] (92) '''ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ (16)''' * {{Color box|{{party color|Indian National Congress}}|border=silver}} [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] (16) '''ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ (7)''' *{{Color box|{{party color|Shiromani Akali Dal}}|border=silver}} [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ|ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] (3) *{{Color box|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|border=silver}} [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਬੀਜੇਪੀ]] (2) *{{Color box|{{party color|Independent (politician)}}|border=silver}} [[ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ|ਆਜ਼ਾਦ]] (2)<ref name="Sandeep Jakhar suspended by INC">{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/congress-mla-sandeep-jakhar-suspended-for-anti-party-activities-after-supporting-bjp-chief-uncle-statement-101692472746203.html|title=Congress suspends Abohar MLA Sandeep Jakhar for ‘anti-party’ activities|work=Hindustan Times|accessdate=20 August 2023}}</ref> *{{Color box|{{party color|Bahujan Samaj Party}}|border=silver}} [[ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ|ਬੀਐੱਸਪੀ]] (1) '''ਖ਼ਾਲੀ (1)''' :{{Color box|{{Party color|Vacant}}}} ਖ਼ਾਲੀ (1)<!-- Do not make changes to Party totals without making corresponding changes under section 'Members of Legislative Assembly' --> | structure1 = Punjab (India) Vidhan Sabha Parties 2022.svg | structure1_res = 300px | voting_system1 = ਫਸਟ ਪਾਸਟ ਦ ਪੋਸਟ | last_election1 = [[2022 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|20 ਫਰਵਰੀ 2022]] | next_election1 = ਫਰਵਰੀ 2027 ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ | meeting_place = [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|thumb|ਪੈਲੇਸ ਆਫ ਅਸੈਂਬਲੀ, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਭਾਰਤ]]]] | website = {{URL|https://punjabassembly.gov.in/|ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ}} | constitution = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ]] }} ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ '''ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ''' ਲਈ ਚੋਣ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ 20 ਫਰਵਰੀ 2022 ਨੂੰ ਪੋਲਿੰਗ ਹੋਈ ਸੀ। ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਐਲਾਨ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="List Financialexpress">{{cite news|url=https://www.financialexpress.com/india-news/punjab-assembly-election-results-2022-check-full-list-of-winners-constituency-wise-complete-list-of-punjab-results-2022-bjp-congress-akali-dal-aap/2456066/|title=Punjab election 2022, Punjab election results 2022, Punjab election winners list, Punjab election 2022 full list of winners, Punjab election winning candidates, Punjab election 2022 winners, Punjab election 2022 winning candidates constituency wise|work=Financialexpress|access-date=10 March 2022|language=en}}</ref><ref name="2022 Winner list">{{cite news|url=https://www.news18.com/assembly-elections-2022/punjab/all-winners/|title=All Winners List of Punjab Assembly Election 2022 {{!}} Punjab Vidhan Sabha Elections|work=News18|access-date=10 March 2022|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/elections/punjab-assembly-election/punjab-election-result-2022-check-constituency-wise-leading-trailing-candidates-full-list-of-winners-aap-bhagwant-mann-congress-charanjit-singh-channi-bjp-akalis-election-news-today-101646877618898.html|title=Punjab election 2022 result constituency-wise: Check full list of winners|date=10 March 2022|work=Hindustan Times|access-date=10 March 2022|language=en}}</ref> ਪੰਦਰਵੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ 11 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ 10 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਐਲਾਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।<ref name="Dissolved 11 March 2022">{{cite news|url=https://www.thestatesman.com/states/punjab-governor-dissolves-15th-punjab-assembly-1503051390.html|title=Punjab Governor dissolves 15th Punjab Assembly|date=11 March 2022|work=The Statesman|access-date=27 March 2022}}</ref><ref name="recommends dissolution 11 March 2022">{{cite news|url=https://www.thestatesman.com/cities/chandigarh/punjab-cabinet-recommends-governor-dissolution-15th-punjab-assembly-1503051314.html|title=Punjab Cabinet recommends Governor for dissolution of 15th Punjab Assembly|date=11 March 2022|work=The Statesman|access-date=27 March 2022}}</ref> ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ 92 ਮੈਂਬਰ ਖਜ਼ਾਨਾ ਬੈਂਚ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ 18 ਸੀਟਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ, ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਨ। 'ਆਪ' ਵਿਧਾਇਕ ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/punjab-cabinet-swearing-in-live-updates-bhagwant-mann-7826467/|title=Punjab Cabinet swearing-in Live Updates: From uprooting corruption to tackling drug addiction in Punjab — newly-inducted Ministers set targets|date=19 March 2022|work=The Indian Express|access-date=19 March 2022|language=en}}</ref> ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ 16 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।<ref name="Cabinet NDTV 21 March 2022">{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/in-punjab-cabinet-bhagwant-mann-keeps-home-harpal-cheema-gets-finance-2834331|title=In Punjab Cabinet, Bhagwant Mann Keeps Home, Harpal Cheema Gets Finance|date=21 March 2022|work=NDTV.com|access-date=21 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321120858/https://www.ndtv.com/india-news/in-punjab-cabinet-bhagwant-mann-keeps-home-harpal-cheema-gets-finance-2834331|archive-date=21 March 2022|url-status=live}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ 16 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। ਇੰਦਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਨੇ ਪ੍ਰੋਟੇਮ ਸਪੀਕਰ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। 17 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਨਿੱਝਰ ਨੇ 16ਵੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ 117 ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਈ।  ਮਾਨ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਹੋਰ 10 ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ 19 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। 22 ਜੂਨ 2022 ਨੂੰ, ਸਪੀਕਰ ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ ਜੋ ਉਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬਹਿਸਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਫਰ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="Zero Hour 23 June">{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=All Zero Hour questions to be answered: Punjab Speaker Kultar Singh Sandhwan |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/all-zero-hour-questions-to-be-answered-punjab-speaker-kultar-singh-sandhwan-406168 |access-date=23 June 2022 |work=Tribuneindia News Service |date=22 June 2022 |language=en}}</ref> == ਆਗੂ == {| class="wikitable" !ਸਿਰਲੇਖ !ਨਾਮ !ਪੋਰਟਰੇਟ !ਤੋਂ |- ! colspan="4" |ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪੋਸਟਾਂ |- |ਰਾਜਪਾਲ |ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ | |31 ਅਗਸਤ 2021 |- |ਸਪੀਕਰ |ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਂ | |21 ਮਾਰਚ 2022 |- |ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ |ਜੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ | |30 ਜੂਨ 2022 |- |ਸਦਨ ਦੇ ਨੇਤਾ <small>( ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ )</small> |ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ | |16 ਮਾਰਚ 2022 |- |ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ |ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ | |9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 |- ! colspan="4" |ਸਿਆਸੀ ਪੋਸਟਾਂ |- |' ਆਪ ' ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ |ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ | |16 ਮਾਰਚ 2022 |- |ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ ਦੇ ਨੇਤਾ |ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ | |9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 |- |ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ ਸ |ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਇਆਲੀ | |ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 |} == ਚੁਣੇ ਗਏ ਮੈਂਬਰ == ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS191.htm?st=S191|title=ਪਹਿਲੇ 10 ਹਲਕੇ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS192.htm|title=11-20 ਹਲਕੇ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS193.htm|title=੨੧-੩੦ ਚੋਣ ਨਤੀਜੇ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS194.htm|title=੩੧-੪੦ ਹਲਕੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS195.htm|title=੪੧-੫੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS196.htm|title=੫੧-੬੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS197.htm|title=੬੧-੭੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS198.htm|title=੭੧-੮੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS199.htm|title=੮੧-੯੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS1910.htm|title=੯੧-੧੦੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS1911.htm|title=੧੦੧-੧੧੦}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/statewiseS1912.htm|title=੧੧੦-੧੧੭}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |ਲੜੀ ਨੰਬਰ ! colspan="2" |ਚੋਣ ਹਲਕਾ ! colspan="3" |ਜੇਤੂ ਉਮੀਦਵਾਰ |- !ਨੰਬਰ !ਨਾਮ !ਉਮੀਦਵਾਰ ! colspan="2" |ਪਾਰਟੀ |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧ |1 |[[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS191.htm?ac=1|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਨਰੇਸ਼ ਪੁਰੀ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੨ |2 |[[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS192.htm?ac=2|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਲਾਲ ਚੰਦ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੩ |3 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS193.htm?ac=3|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ]] | bgcolor="{{ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੪ |4 |[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS194.htm?ac=4|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਬਰਿੰਦਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਪਾਹੜਾ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੫ |5 |[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾ ਨਗਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS195.htm?ac=5|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਅਰੁਣਾ ਚੌਧਰੀ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੬ |6 |[[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS196.htm?ac=6|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੭ |7 |[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS197.htm?ac=7|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਅਮਨਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਅਮਨਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੈਰੀ ਕਲਸੀ)]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੮ |8 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS198.htm?ac=8|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਅਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯ |9 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS199.htm?ac=9|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੧੦ |10 |[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1910.htm?ac=10|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧੧ |11 |[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1911.htm?ac=11|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੨ |12 |[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1912.htm?ac=12|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਸੁਖਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀਆ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੧੩ |13 |[[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1913.htm?ac=13|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਗਨੀਵ ਕੌਰ ਮਜੀਠੀਆ]] | bgcolor="#0018A8" | |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |- !੧੪ |14 |[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1914.htm?ac=14|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਈ.ਟੀ.ਓ.]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੫ |15 |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1915.htm?ac=15|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਕੁੰਵਰ ਵਿਜੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੬ |16 |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1916.htm?ac=16|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੭ |17 |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1917.htm?ac=17|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਅਜੈ ਗੁਪਤਾ|ਅਜੇ ਗੁਪਤਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੮ |18 |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1918.htm?ac=18|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਜੀਵਨ ਜੋਤ ਕੌਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੯ |19 |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1919.htm?ac=19|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਇੰਦਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿੱਜਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੨੦ |20 |[[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1920.htm?ac=20|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੨੧ |25 |[[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1925.htm?ac=25|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਟੌਂਗ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੨੨ |21 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1921.htm?ac=21|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ|ਡਾ. ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੨੩ |22 |[[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1922.htm?ac=22|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਸਰਵਨ ਸਿੰਘ ਧੁੰਨ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੨੪ |23 |[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1923.htm?ac=23|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਲਾਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੨੫ |24 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1924.htm?ac=24|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-12}}</ref> |[[ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੨੬ |26 |[[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਲੱਥ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1926.htm?ac=26|title=ਭੋਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ}}</ref> |[[ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੨੭ |27 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1927.htm?ac=27|title=ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਰਾਣਾ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੨੮ |28 |[[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1928.htm?ac=28|title=ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਰਾਣਾ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="#EDEAE0" | |[[ਅਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ|ਅਜ਼ਾਦ]] |- !੨੯ |29 |[[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1929.htm?ac=29|title=ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੩੦ |30 |[[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1930.htm?ac=30|title=ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੌਣ ਹਲਕਾ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਵਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਧਰੀ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੩੧ |31 |[[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1931.htm?ac=31|title=ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਮਾਨ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੩੨ |32 |[[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1932.htm?ac=32|title=ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਲਾਡੀ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੩੩ |33 |[[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1933.htm?ac=33|title=ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੩੪ |34 |[[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1934.htm?ac=34|title=ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਸ਼ੀਤਲ ਅੰਗੂਰਾਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੩੫ |35 |[[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1935.htm?ac=35|title=ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਰਮਨ ਅਰੋੜਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੩੬ |36 |[[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1936.htm?ac=36|title=ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022}}</ref> |[[ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੂਨੀਅਰ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੩੭ |37 |[[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1937.htm?ac=37|title=ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ ਪੋਵਾਰ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੩੮ |38 |[[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1938.htm?ac=38|title=ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਸੁੱਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਟਲੀ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੩੯ |39 |[[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1939.htm?ac=39|title=ਮੁਕੇਰੀਆਂ}}</ref> |[[ਜੰਗੀ ਲਾਲ ਮਹਾਜਨ]] | bgcolor="{{ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੦ |40 |[[ਦਸੂਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਆ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1940.htm?ac=40|title=ਦਸੂਹਾ}}</ref> |[[ਕਰਮਬੀਰ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੧ |41 |[[ਉੜਮੁੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਉਰਮਾਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1941.htm?ac=41|title=ਉੜਮੁੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਗਿੱਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੨ |42 |[[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1942.htm?ac=42|title=ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਡਾ. ਰਵਜੋਤ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੩ |43 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1943.htm?ac=43|title=ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ੰਕਰ ਜਿੰਪਾ|ਬ੍ਰਮ ਸ਼ੰਕਰ (ਜਿੰਪਾ)]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੪ |44 |[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1944.htm?ac=44|title=ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਡਾ. ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੪੫ |45 |[[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1945.htm?ac=45|title=ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਜੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |- !੪੬ |46 |[[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1946.htm?ac=46|title=ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਸੁੱਖੀ ਡਾ.]] | bgcolor="#0018A8" | |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |- !੪੭ |47 |[[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1947.htm?ac=47|title=ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਡਾ. ਨਛੱਤਰ ਪਾਲ]] | bgcolor="{{ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ/meta/color}}" | |[[ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੮ |48 |[[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1948.htm?ac=48|title=ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਸੰਤੋਸ਼ ਕੁਮਾਰੀ ਕਟਾਰੀਆ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੪੯ |49 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1949.htm?ac=49|title=ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੦ |50 |[[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1950.htm?ac=50|title=ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਦਿਨੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਚੱਢਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੧ |51 |[[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1951.htm?ac=51|title=ਸ਼੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਮੋਹਾਲੀ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੫੨ |52 |[[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1952.htm?ac=52|title=ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਅਨਮੋਲ ਗਗਨ ਮਾਨ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੩ |53 |[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1953.htm?ac=53|title=ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੪ |112 |[[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬੱਸੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS19112.htm?ac=112|title=ਡੇਰਾ ਬੱਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਕੁਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੫੫ |54 |[[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1954.htm?ac=54|title=ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਰੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੬ |55 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1955.htm?ac=55|title=ਸ਼੍ਰੀ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |ਲਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੭ |56 |[[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1956.htm?ac=56|title=ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੈਰੀ' ਬੜਿੰਗ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੫੮ |57 |[[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1957.htm?ac=57|title=ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਪੰਜਾਬ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |ਤਰੁਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸੌਂਦ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੫੯ |58 |[[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1958.htm?ac=58|title=ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਪੁਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੦ |59 |[[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1959.htm?ac=59|title=ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੰਡੀਆਂ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੧ |60 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1960.htm?ac=60|title=ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਪੰਜਾਬ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |[[ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ|ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਭੋਲਾ' ਗਰੇਵਾਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੨ |61 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1961.htm?ac=61|title=ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਚੌਣ ਨਤੀਜਾ 2022}}</ref> |ਰਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਕੌਰ ਛੀਨਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੩ |62 |[[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1962.htm?ac=62|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੪ |63 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1963.htm?ac=63|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਅਸ਼ੋਕ 'ਪੱਪੀ' ਪ੍ਰਾਸ਼ਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੫ |64 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1964.htm?ac=64|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਗੀ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੬ |65 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1965.htm?ac=65|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਮਦਨ ਲਾਲ ਬੱਗਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੭ |66 |[[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1966.htm?ac=66|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਸੰਗੋਵਾਲ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੮ |67 |[[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1967.htm?ac=67|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਮਾਨਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿਆਸਪੁਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੬੯ |68 |[[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1968.htm?ac=68|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਅਯਾਲੀ | bgcolor="#0018A8" | |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |- !੭੦ |69 |[[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1969.htm?ac=69|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਠੇਕੇਦਾਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੧ |70 |[[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1970.htm?ac=70|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਮਾਣੂਕੇ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੭੨ |71 |[[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1971.htm?ac=71|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਾਸਪੁਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੩ |72 |[[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1972.htm?ac=72|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸੁਖਾਨੰਦ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੪ |73 |[[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1973.htm?ac=73|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਅਰੋੜਾ|ਡਾ. ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਅਰੋੜਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੫ |74 |[[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1974.htm?ac=74|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਡੀ ਧੌਂਸ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੭੬ |75 |[[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1975.htm?ac=75|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਨਰੇਸ਼ ਕਟਾਰੀਆ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੭ |76 |[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1976.htm?ac=76|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੮ |77 |[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1977.htm?ac=77|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਰਜਨੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦਹੀਆ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੭੯ |78 |[[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1978.htm?ac=78|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਸਰਾਰੀ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੮੦ |79 |[[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1979.htm?ac=79|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਜਗਦੀਪ ਕੰਬੋਜ ਗੋਲਡੀ|ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ 'ਗੋਲਡੀ']] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੧ |80 |[[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1980.htm?ac=80|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਵਨਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੨ |81 |[[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1981.htm?ac=81|title=ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਚੌਣ ਹਲਕਾ ਨਤੀਜੇ 2022}}</ref> |ਸੰਦੀਪ ਜਾਖੜ | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੯੩ |82 |[[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1982.htm?ac=82|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫਿਰ|ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੋਲਡੀ ਮੁਸਾਫਿਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੮੪ |83 |[[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1983.htm?ac=83|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਖੂਡੀਆਂ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੪੫ |84 |[[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1984.htm?ac=84|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਵੜਿੰਗ]] | bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |- !੮੬ |85 |[[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1985.htm?ac=85|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |ਡਾ. ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੮੭ |86 |[[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1986.htm?ac=86|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-13}}</ref> |[[ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਾਕਾ ਬਰਾੜ|ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ 'ਕਾਕਾ' ਬਰਾੜ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੮੮ |87 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=87|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੮੯ |88 |[[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=88|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਂ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੦ |89 |[[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=89|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੯੧ |90 |[[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=90|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੨ |91 |[[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=91|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਮਾਸਟਰ ਜਗਸੀਰ ਸਿੰਘ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੩ |92 |[[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=92|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੪ |93 |[[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=93|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਅਮਿਤ ਰਤਨ|ਅਮਿਤ ਰਾਠਾਂ ਕੋਟਫੱਤਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੫ |94 |[[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=94|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਪ੍ਰੋ. ਬਲਜਿੰਦਰ ਕੌਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੬ |95 |[[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=95|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਸੁਖਵੀਰ ਮਾਈਸਰ ਖਾਨਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੯੭ |96 |[[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=96|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਵਿਜੇ ਸਿੰਗਲਾ|ਡਾ. ਵਿਜੇ ਸਿੰਗਲਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੮ |97 |[[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=97|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਣਾਵਾਲੀ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੯੯ |98 |[[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=98|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬੁੱਧ ਰਾਮ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧੦੦ |99 |[[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=99|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੋਇਲ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੧ |100 |[[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=100|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੨ |101 |[[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=101|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਅਮਨ ਅਰੋੜਾ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੩ |107 |[[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=107|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੪ |108 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=108|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਨਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭਰਾਜ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧੦੫ |102 |[[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=102|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਉਗੋਕੇ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੬ |103 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=103|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਤ ਹੇਅਰ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੭ |104 |[[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=104|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧੦੮ |105 |[[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=105|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਡਾ. ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਮਿਲ ਉਰ ਰਹਿਮਾਨ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੦੯ |106 |[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=106|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗੱਜਣ ਮਾਜਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- | colspan="6" align="center" style="background-color: grey;" |<span style="color:white;">'''[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]'''</span> |- !੧੧੦ |109 |[[ਨਾਭਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਾਭਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=109|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇਵ ਮਾਜਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੧ |110 |[[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=110|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੨ |111 |[[ਰਾਜਪੁਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਪੁਰਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=111|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਨੀਨਾ ਮਿੱਤਲ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੩ |113 |[[ਘਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਘਨੌਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=113|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਗੁਰਲਾਲ ਘਨੌਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੪ |114 |[[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=114|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਪਠਾਨਮਾਜਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੫ |115 |[[ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=115|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੬ |116 |[[ਸਮਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਾਣਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=116|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |ਚੇਤਨ ਸਿੰਘ ਜੌੜੇ ਮਾਜਰਾ | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |- !੧੧੭ |117 |[[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/ConstituencywiseS1987.htm?ac=117|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2022-03-14}}</ref> |[[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜ਼ੀਗਰ|ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜੀਗਰ]] | bgcolor="{{Aam Aadmi Party/meta/color}}" | |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |} {| class="wikitable sortable" |} ਸਰੋਤ: [http://eciresults.nic.in ਭਾਰਤੀ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218160549/http://eciresults.nic.in/ |date=2014-12-18 }} ==ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਲੋਟਸ== ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ, ਨੇ ਭਾਜਪਾ 'ਤੇ ' ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਲੋਟਸ ' ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ 'ਆਪ' ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1375 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਖਰਚਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਸਾਡੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ 'ਆਪ' ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਲਈ 25 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ: "ਬੜੇ ਬਾਊ ਜੀ ਸੇ ਮਿਲਵਾਂਗੇ।" ਵੱਡੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ 75 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ।'' ‘ਆਪ’ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਮਤਾ’ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 22 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਜਪਾਲ ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 'ਆਪ' ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਜਪਾਲ 22 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ 'ਚ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਲੋਟਸ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਧਾਨਕ ਕੰਮਕਾਜ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। [8] ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਕਾਂਗਰਸ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ। [9]ਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ/ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਇੱਕ ਰਸਮੀਤਾ ਹੈ। 75 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ/ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੈਸ਼ਨ ਬੁਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਧਾਨਕ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੀ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਬੀਏਸੀ (ਹਾਊਸ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਪੀਕਰ। ਅਗਲੀ ਸਰਕਾਰ ਸਾਰੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੇਗੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।" 25 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ। == ਕਮੇਟੀਆਂ == 2022-2023 ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ। {| class="wikitable sortable" !ਕਮੇਟੀ !ਚੇਅਰਪਰਸਨ ! colspan="2" |ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨ |- |ਪਬਲਿਕ ਅਕਾਉਂਟਸ 'ਤੇ ਕਮੇਟੀ |ਸੁਖਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀਆ | |ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ |- |ਅਨੁਮਾਨ ਕਮੇਟੀ |ਅਮਨ ਅਰੋੜਾ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਪਬਲਿਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਬੁੱਧ ਰਾਮ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਾਸਪੁਰ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਸਰਕਾਰੀ ਭਰੋਸੇ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਕੁੰਵਰ ਵਿਜੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਸਥਾਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਖੁੱਡੀਆਂ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਅਧੀਨ ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੋਇਲ ਵਕੀਲ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਟੇਬਲ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖੇ/ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਜਗਦੀਪ ਕੰਬੋਜ ਗੋਲਡੀ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |[[ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕਮੇਟੀ|ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਕਮੇਟੀ]] |ਮੁਹੰਮਦ ਜਮੀਲ ਉਰ ਰਹਿਮਾਨ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਹਾਊਸ ਕਮੇਟੀ |ਜੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ <small>ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ (ਐਕਸ-ਆਫੀਸ਼ੀਓ ਚੇਅਰਪਰਸਨ)</small> | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਬਲਜਿੰਦਰ ਕੌਰ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਪ੍ਰੈਸ ਗੈਲਰੀ ਕਮੇਟੀ |ਨਰੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ | |ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ |- |ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਸਰਵਜੀਤ ਕੌਰ ਮਾਣੂੰਕੇ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |- |ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ |ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਣਾਂਵਾਲੀ | |ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੋਟਰ ਪ੍ਰੋਫਾਇਲ]] * [[2022 ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਸਭਾ ਚੌਣਾਂ]] * [[2022 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ 2022-2027]] rdumtbb6awh62r08r4thgudlk06f88n 0 141938 851176 602936 2026-11-03T06:41:54Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851176 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actor}}{{Use Indian English|date=September 2014}} {{Use dmy dates|date=January 2022}}{{Infobox person|image=Atul Kulkarni graces the screening of Sonata.jpg|name=ਅਤੁਲ ਕੁਲਕਰਨੀ|caption=ਅਤੁਲ ਸੋਨਾਟਾ ਦੀ ਸਕਰੀਨਿੰਗ ਸਮੇਂ|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1965|09|10}}|birth_place=[[ਬੇਲਾਗਾਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ| ਬੇਲਾਗਾਵੀ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], ਭਾਰਤ|death_date=|death_place=|occupation=ਅਦਾਕਾਰ|nationality=|alma_mater=[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]|salary=|spouse={{marriage|[[ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਕੁਲਕਰਨੀ]]|1996}}|children=|website=[http://www.atulkulkarni.com/ www.atulkulkarni.com]}}'''ਅਤੁਲ ਕੁਲਕਰਨੀ''' (ਜਨਮ 10 ਸਤੰਬਰ 1965) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]], [[ਮਲਿਆਲਮ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਤੇਲਗੂ ਲਿਪੀ|ਤੇਲਗੂ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਲਕਰਨੀ ਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਹੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਚਾਂਦਨੀ ਬਾਰ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="47thaward">{{cite web|url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm47NFAAward.aspx|title=47th National Film Awards|publisher=[[International Film Festival of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140505163411/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm47NFAAward.aspx|archive-date=5 May 2014|access-date=13 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="49thawardPDF">{{cite web|url=http://dff.nic.in/2011/49th_nff_2002.pdf|title=49th National Film Awards|publisher=Directorate of Film Festivals|pages=34–35|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185814/http://dff.nic.in/2011/49th_nff_2002.pdf|archive-date=29 October 2013|access-date=14 March 2012|url-status=live}}</ref> ਉਹ ਕੁਐਸਟ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, [[ਪੁਣੇ]] ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਹੇ ਰਾਮ, ਚਾਂਦਨੀ ਬਾਰ, [[ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ]] (2006), ਨਾਟਰੰਗ (2010) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Atul-Kulkarni/movies|title=Atul Kulkarni Movies: Latest and Upcoming Films of Atul Kulkarni &#124; eTimes|website=timesofindia.indiatimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011122705/https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Atul-Kulkarni/movies|archive-date=11 October 2020|access-date=28 September 2020|url-status=live}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ]] my17a69jn02ljaurte3wkfz41wwyqne 0 142132 851035 749378 2026-11-02T19:14:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851035 wikitext text/x-wiki ਡੈਨ ਬੈਨ-ਐਮਸ (ਜਨਮ 3 ਸਤੰਬਰ, 1934) ਇੱਕ [[ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਲੋਕਧਾਰਾ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆੱਫ਼ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ, ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆੱਫ਼ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ, ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ [[ਲੋਕਧਾਰਾ]] ਅਤੇ [[ਲੋਕ-ਜੀਵਨ]] ਵਿਭਾਗ ਲਈ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਚੇਅਰ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>IU Folklore Institute, 1987. Indiana University Finding Aids, Indiana University. 17 March 2010.</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਡੈਨ ਬੈਨ-ਐਮਸ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇਲ ਅਵੀਵ (ਉਦੋਂ ਫ਼ਲਸਤੀਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪੇਟਾਹ-ਟਿਕਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0">Ben-Amos, D. (8 December 2015). Personal communication.</ref> ਜੇਰੂਸਲੱਮ ਦੀ [[ਹਿਬਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ‘ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ’ ਦੀ ‘ਨਾਹਲ ਬ੍ਰਿਗੇਡ’ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਾ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਉਸ ਯੂਨਿਟ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜੋ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਡੇਵਿਡ ਬੈਨ-ਗੁਰਿਅਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>The daily Pennsylvanian, February 16, (2007), p.3</ref> ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ‘ਕਿਬੁਟਜ਼ ਯਿਫ਼ਤਾਹ’ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ੈਫ਼ਰਡ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਹਿਬਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਜੇਰੂਸਲੱਮ]] ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਸੋਫ਼ੋਮੋਰ ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਪਣੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮੁਹਾਰਤ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਡੋਵ-ਨੋਏ ਨਾਲ਼ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ  ਲੈਂਦਿਆਂ ਹਿਬਰੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਈ। ਉਸਨੇ 1961 ਵਿੱਚ ਹਿਬਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜੇਰੂਸਲੱਮ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਆੱਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹਿਬਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ [[ਡੋਵ-ਨੋਏ]] ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਬੈਨ-ਐਮਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ [[ਇੰਡੀਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਲੂਮਿੰਗਟਨ|ਇੰਡੀਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਲੂਮਿੰਗਟਨ,]] ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕਲੌਤੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆੱਫ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਲੂਮਿੰਗਟਨ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਕੈਂਪਸ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪਾਈਪ ਦੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹੂਜ਼ੀਅਰਾਂ (ਇੰਡੀਆਨਾ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ) ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਲਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂਲ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੈਂਪਸ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਲੂਮਿੰਗਟਨ ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਅਤੇ (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਲੂਮਿੰਗਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲੀ ਸੀ) ਉਸਨੇ ਟਿਕਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਆੱਫ਼ ਆਰਟਸ ਅਤੇ 1967 ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆੱਫ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹਿਬਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੇ ਬਲੂਮਿੰਗਟਨ ਵਿਖੇ, ਬੈਨ-ਐਮਸ ਨੂੰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਬੈਨ-ਐਮਸ, ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕਧਾਰਾ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ, [[ਰੋਜਰ ਅਬ੍ਰਾਹਮਜ਼]], [[ਐਲਨ ਡੰਡੀਜ਼|ਐਲਨ ਡੰਡੀਜ਼]], [[ਰਾਬਰਟ ਜਾਰਜਸ]], ਅਤੇ [[ਕੇਨੇਥ ਗੋਲਡਸਟਾਈਨ]] ਦੇ ਨਾਲ਼, "ਦ ਯੰਗ ਟਰਕਸ" ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। "ਦ ਯੰਗ ਟਰਕਸ" ਨਾਮ ਬੈਨ-ਐਮਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਧਾਰਾ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਰਿਚਰਡ ਡੌਰਸਨ|ਰਿਚਰਡ ਡੋਰਸਨ]] ਦੁਆਰਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Ben-Amos|first=Dan|year=1989|title=The Historical Folklore of Richard M. Dorson|journal=Journal of Folklore Research|volume=26|pages=51-60}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਰਿਚਰਡ ਬੌਮਨ]] ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ‘ਯੰਗ ਟਰਕਸ’ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕਧਾਰਾ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ [[ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਲੋਕਧਾਰਾ-ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਠ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਨ। ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੇ ਢੰਗ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖ, “Toward a Definition of Folklore in Context” ਵਿੱਚ ਬੈਨ-ਐਮਸ ਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਸੰਦਰਭ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਬੈਨ-ਐਮਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਧਾਰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਲਿਆਂਦਾ। == ਕਰੀਅਰ == [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ|ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਲਾੱਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ [[ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੈਨ-ਐਮਸ ਨੇ [[ਨਾਈਜੀਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਬੇਨਿਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪੇਂਡੂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ [[ਈਡੋ]] ਲੋਕਾਂ ਦੀ [[ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ]] 'ਤੇ ਲੋਕਧਰਾਈ  ਖੋਜ ਕੀਤੀ। 1967 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਫ਼ਿਲਾਡੇਲਫ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1977 ਵਿੱਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 22 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਅਹੁਦਾ [[ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ]] ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੈਨ-ਐਮਸ ਦੀਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਯਹੂਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ]], ਅਫਰੀਕੀ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਹਾਸਰਸ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਬੈਨ-ਐਮਸ ਨੇ 1977 ਤੋਂ 1980 ਤੱਕ ਅਮਰੀਕਨ ਫ਼ੋਕਲੋਰ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1981 ਤੋਂ 1984 ਤੱਕ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ 1988 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਜਰਨਲ ਆੱਫ਼ ਅਮਰੀਕਨ ਫ਼ੋਕਲੋਰ ਦਾ ਕਿਤਾਬ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆਨਾ ਪ੍ਰੈਸ ਲੜੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 1996 ਤੋਂ ਉਹ ਯਹੂਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ (ਵੇਨ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ) ਵਿੱਚ ਰਾਫ਼ੇਲ ਪਟਾਈ ਲੜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>Ben-Amos, D. (9 December 2015). Personal communication</ref> ਡੈਨ ਬੈਨ-ਐਮਸ ਦੇ ਲੇਖ ਚੀਨੀ, ਇਸਟੋਨੀਅਨ, ਫ਼ਿਨਿਸ਼, ਫ਼੍ਰੈਂਚ, ਜਰਮਨ, ਹਿਬਰੂ, ਇਤਾਲਵੀ, ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ, ਪੁਰਤਗਾਲੀ, ਰੂਸੀ, ਸਪੈਨਿਸ਼, ਥਾਈ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਏ ਹਨ। == ਅਵਾਰਡ == * 2006 National Jewish Book Award, winner in the Sephardic Culture category for Folktales of the Jews. Volume 1: Tales from the Sephardic Dispersion<ref>"Past Winners". ''Jewish Book Council''. Archived from the original on 2020-06-05. Retrieved 2020-01-25.</ref> * 2006 National Jewish Book Award, finalist in the Scholarship category for Folktales of the Jews. Volume 1: Tales from the Sephardic Dispersion. Edited with Commentary (Dov Noy, Consulting Editor). Philadelphia: The Jewish Publication Society, 2006. * 2014 American Folklore Society Lifetime Scholarly Achievement Award == ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪਸ == * 1972-1973 ਅਮਰੀਕਨ ਕੌਂਸਲ ਫ਼ਾੱਰ ਲਰਨਡ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ * 1975-1976 ਜਾੱਨ ਸਿਮੋਨ ਗੁਜੇਨੀਹੀਮ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ * 1980-1981 ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਫ਼ਾੱਰ ਦ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ == ਕਿਤਾਬਾਂ == * In Praise of the Baal Shem Tov, editor and translator, in collaboration with Jerome R. Mintz. Bloomington: Indiana University Press. 1970. * Folklore: Performance and Communication, ed. in collaboration with Kenneth S. Goldstein. Approaches to Semiotics, 40. The Hague:Mouton Press. 1975. * Sweet Words: Storytelling Events in Benin. Philadelphia: Institute for the Study of Human Issues, 1975. * Folklore Genres, ed. American Folklore Society Bibliographical and Special Series, Volume 26, Texas: University of Texas Press, 1976. (Reprint of 1969a with an 'Introduction' and a "Selected Bibliography") * Folklore in Context: Essays. New Delhi, Madras: South Asian Publishers. 1982. * Cultural Memory and the Construction of Identity, ed. (With Liliane Weissberg), Detroit: Wayne State University Press. (1999). * Folktales of the Jews. Volume 1: Tales from the Sephardic (2006). Volume II: 1970, In Praise of the Baal Shem Tov, editor and translator, in collaboration with Jerome R. Mintz. Bloomington: Indiana University Press. (Paperback edition, 1972. 2nd paperback edition, New York: Schocken, 1984; 3rd edition Northvale, New Jersey: Jason Aronson, Jewish Book Club, Main Selection, January 1994). == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == https://web.archive.org/web/20220409185021/https://www.sas.upenn.edu/folklore/faculty/dbamos/ agz7ldaz9hzojb61oih8995brg9pz5b 0 142177 851062 604174 2026-11-02T20:59:41Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851062 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ , ਵਰਤੋਂ , ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ , ਕਰਮ , ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ , ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ , ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ , ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ , ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> e9p0mzuoz7o9dx6n1de0xwk4yrgbhbd 851064 851062 2026-11-02T21:04:48Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851064 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ , ਵਰਤੋਂ , ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ , ਕਰਮ , ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ , ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ , ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ , ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ , ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> rcho67acrh15o1owvt9ygw6ykvhvc9z 851066 851064 2026-11-02T21:09:13Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851066 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ , ਵਰਤੋਂ , ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ , ਕਰਮ , ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ , ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ , ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ , ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 80qlh4kmxz7vzogw3zaumhmwczsvzv2 851067 851066 2026-11-02T21:12:38Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851067 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ , ਵਰਤੋਂ , ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ , ਕਰਮ , ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ , ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ , ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> sp154v6wp0b0auffzyuhpyiti2g7kru 851068 851067 2026-11-02T21:16:05Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851068 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ , ਵਰਤੋਂ , ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ , ਕਰਮ , ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ , ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ , ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 8wcxwraeyrxjy1xhy8v7axcftfdomq5 851069 851068 2026-11-02T21:19:36Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851069 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ , ਵਰਤੋਂ , ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ , ਕਰਮ , ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ , ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 8a54qcpickcv4r3ycca5qn3nmjrlco3 851070 851069 2026-11-02T21:23:19Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851070 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ , ਵਰਤੋਂ , ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ , ਕਰਮ , ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ , ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> mg4futrff6hqc3jxswqbk3rcrly165v 851071 851070 2026-11-02T21:26:46Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851071 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ , ਵਰਤੋਂ , ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ , ਕਰਮ , ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 1wtlkttn2f43q03sb0ljg8gvy4u5xu5 851072 851071 2026-11-02T21:30:31Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851072 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ , ਵਰਤੋਂ , ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ , ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> cabrqt001vkgfw2k4czgvyvgzmqw539 851073 851072 2026-11-02T21:33:47Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851073 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ , ਵਰਤੋਂ , ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> b4g91un4913n49o2f8bviaksurw8n1u 851074 851073 2026-11-02T21:37:14Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851074 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ , ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 4b5l2k28spu7syuftf8i9dtu8ot8om7 851075 851074 2026-11-02T21:41:13Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851075 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ , ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 7k1ebwroyghj53sdyw03sryogstcn56 851077 851075 2026-11-02T21:44:56Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851077 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ , ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 05f87cxujwz2cdfjxrxofanxkmf6kms 851078 851077 2026-11-02T21:48:26Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851078 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ , ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 3bcusv7jc5b6z7hh00f35t6t21a99v7 851079 851078 2026-11-02T21:52:04Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851079 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ , ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> ix6kg1kv1z3ny43jwzcc0youglr1c8f 851080 851079 2026-11-02T21:55:56Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851080 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ , ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 596yjv7jp0746ub09y7lm2jc86qnv16 851081 851080 2026-11-02T21:59:19Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851081 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ , ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 551pwm0xtselirs1o9wvfv40mt7m6f6 851082 851081 2026-11-02T22:03:35Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851082 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> dd8hcclzz9bnk9upjg5mjwx9p7g1wf5 851083 851082 2026-11-02T22:08:39Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851083 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> h81jxv1kvwidsftkaqmtjuiwix6cftn 851084 851083 2026-11-02T22:12:51Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851084 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> qqfvsncwajz75yvijqkimon44r1b6cc 851086 851084 2026-11-02T22:16:58Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851086 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 5yjgfuqbeeoz9iqpoyhod8b2laxk2in 851087 851086 2026-11-02T22:21:32Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851087 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ , ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> c3kbjns8n4woz15tmhthh39sd0jbmeh 851088 851087 2026-11-02T22:24:59Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851088 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ , ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> evy40ezxm24uniefbrgrcjrzzb9hzn5 851089 851088 2026-11-02T22:28:53Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851089 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ , ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 1mfyrzhkhoa7178cldw9eohlepyd763 851090 851089 2026-11-02T22:33:25Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851090 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ , ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> coqnrvwxs7nxgp0ab5sg9zl8i46vk8c 851092 851090 2026-11-02T22:37:41Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851092 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ , ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> jjo7fnjncp0wr3sn6x09omc18s3y20g 851093 851092 2026-11-02T22:41:43Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851093 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ , ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> dvjg8an9k2w3vmxdz0tgap1t8quriua 851094 851093 2026-11-02T22:45:10Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851094 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> n1cykgm2d5hbh9ut0dd2emzkf3jhn9m 851095 851094 2026-11-02T22:48:59Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851095 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ , ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> oq1rev38soowhnnddbwhuzetlfmip64 851097 851095 2026-11-02T22:52:29Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851097 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ , ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 54h7ud8p10ynkl59d45emqzhhp502vz 851099 851097 2026-11-02T22:57:21Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851099 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> nw9dqnq1ch8cxikd0f4pmj154iuu0ei 851100 851099 2026-11-02T23:02:22Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851100 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> l0kedsj23du7m149901di2g4345eo2w 851101 851100 2026-11-02T23:05:50Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851101 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> ey4dayn4r7t98sk39uz42cun5kpshw6 851102 851101 2026-11-02T23:10:02Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851102 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ , ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> d3y131m321fdmtfjy0skazdzpj2cr9o 851103 851102 2026-11-02T23:14:27Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851103 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ , ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 03tygusvi6nkfr5tn25fpvj7bk28orz 851104 851103 2026-11-02T23:18:43Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851104 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ , ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> szf18tqsg0i9i87n3tz7uwweopeyw06 851105 851104 2026-11-02T23:22:02Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851105 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> kvzmi3kpqnv4yfd3h039x0np84k1ke2 851106 851105 2026-11-02T23:26:29Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851106 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ , ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> ej6ndmoyme3vgzhq2bzl781e90vkg6y 851112 851106 2026-11-03T00:45:00Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851112 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> e5m4vdw6trkcrinkkj535w5h4842pwj 851113 851112 2026-11-03T00:48:08Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851113 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ , ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> oofucz9p9wh188fs3i7ell0y8c39fh4 851114 851113 2026-11-03T00:51:26Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851114 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ , ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> jjugnh45o9hnfjpzdvnshsx41ikpuhp 851116 851114 2026-11-03T00:55:10Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851116 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ , ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> e8dsenlzox45d2l802ndr1ffsxw5jjg 851117 851116 2026-11-03T00:58:38Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851117 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> lm7pbank0kfnxvkwdr0p81e47g8ko1k 851118 851117 2026-11-03T01:02:15Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851118 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> ez1ifrc85grouk8l3d9zivqniiw04fa 851119 851118 2026-11-03T01:05:38Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851119 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ , ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> hn50so21ivocc7us450cz9ameuk5vjn 851122 851119 2026-11-03T01:19:28Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851122 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ , ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> diyc26s9icxyca4k5z9mc2yo4k178jq 851123 851122 2026-11-03T01:23:17Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851123 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> izdmo8qi71lulnfbs4xje0ee5k3jpvv 851124 851123 2026-11-03T01:26:43Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851124 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ , ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> rlywxn4gy2k5acqfui3xlh0n655ytte 851125 851124 2026-11-03T01:29:59Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851125 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ , ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 4ssyspgxn6n8lfzatahg5zq8kxbj34f 851128 851125 2026-11-03T01:42:48Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851128 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ , ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> i6s7zm2xgqjpcw7xpezxd68us2kxocy 851129 851128 2026-11-03T01:46:15Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851129 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ , ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> dfg81ihorcxfi3ij976ueurxetim0zm 851130 851129 2026-11-03T01:49:45Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851130 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ , ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ, ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 8pj14m728rmqcys9h3hnh20xsexiq0i 851132 851130 2026-11-03T01:52:44Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851132 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ , ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ, ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 04tx1hm67godlwfmzdwvbv0xgsh53pi 851133 851132 2026-11-03T01:56:57Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851133 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ, ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> lk38fflthfqf2vm4gdbkfr4dmo6r06d 851134 851133 2026-11-03T02:07:09Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851134 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ, ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 5olg5spnx1zvzrpwt39quswf7qqhgq4 851135 851134 2026-11-03T02:15:53Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851135 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ , ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ, ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 15i48j8jpl3h6kbwvaq3h05ut34h908 851136 851135 2026-11-03T02:19:55Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851136 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ , ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ, ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> e4ofv16trcu5uzwo1hue948m5xiabrz 851137 851136 2026-11-03T02:23:10Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851137 wikitext text/x-wiki <big>ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ :</big> ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਵ - ਭਾਵ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ - ਗਮੀਆਂ , ਰੁਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ , ਸਰਲਤਾ , ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ , ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ - ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਿੰਡ ਹਨ , ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਨਦੀ ਨਾਲ , ਕੱਸੀਆਂ - ਵਾਹੜੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਗੰਵਾ ਕੇ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਰੀ , ਘੁਲੀ ਤੇ ਰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਦਗਾਰ , ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਜੀਵਨ - ਆਦਰਸ਼ , ਮਨੌਤਾਂ , ਵਿਸ਼ਵਾਸ , ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਖੁਰ ਕੇ ਸਮਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਨੁਹਾਰ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡਾ . ਥਿੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਸਹਿਜ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ - ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਓ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ , ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਸਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : 1 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ - ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2 . ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਕ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ , ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ - ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 3 . ਬੇਬਕ ਅੱਜ - ਕੱਲ੍ਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਇਸਦੇ ਮੋਖਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ , ਸੁਪਨੇ - ਸਧਰਾਂ , ਰਚੀਆਂ - ਕਰੁਚੀਆਂ , ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। <big>ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ :</big> ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ਨ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਖੌਤ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ - ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਅਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ' ਅਖਾਣ ' ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਕਾਂ / ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ , ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਖਿਆ ਤੁਕ - ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਾਰਖੂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਖਾਣ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ , ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਖੌਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿਕ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਅਖਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਬਾਰੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ : ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਮੁਹਾਵਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਵਰੇ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ , ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ , ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ , ਨੇਕ ਚਲਣ , ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਮ ਬੋਲ - ਚਾਲ ਨੂੰ , ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। <big>ਬੁਝਾਰਤਾਂ :</big> ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਚਣ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ : ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਿ੍ਗਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ - ਰੀਤਾਂ ਵੇਲੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 51 ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ' ' ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਕਲ ਬੁੱਧੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਮਈ ਲੋਕ - ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਝੱਟਪਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ / ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਕ - ਅੰਸ਼ ਕਾਰਣ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ - ਰੂਪ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ , ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ - ਕਥਾਵਾਂ , ਅਖਾਣ, ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਚੁਟਕਲੇ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸੇ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਖਾਣ - ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ, ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਟੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਰਲ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਪਹੇਲੀ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬੁਝਾਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ( Riddle ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਜ਼ਲ ( Puzzle ) ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ' ਪਜ਼ਲ ' ( Puzzle ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ - ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਗੇ - ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ ਪਜ਼ਲ ’ ( Puzzle ) ਨੂੰ ‘ ਰਿਡਲ ' ( Riddle ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ ਰਿਡਲ ’ ( Riddle ) ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰਮਜ਼ਮਈ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ, ਅੜਾਉਣੀ, ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਬਤੋਲੀ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਣਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣਾ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ . ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ‘ ਰੱਬ ’ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ : ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੇਚ ਏਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ। ਭਾਵ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝੌਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਜਪੁਜੀ ’ ਅਤੇ ‘ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ’ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ : ਕਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝੇ ਡੋਰਾ ਨਿਸਿ ਕਹੀਐ ਤਓ ਸਮਝੇ ਭੋਰਾ ॥ ( ਅਸ਼ਟਪਦੀ 4 ) ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡੇਰਾ। ਭਾਵ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਚੁਸਤ - ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ “ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤੀ ਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਮੱਝ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬਰੋਟੇ ਹੇਠ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚੋ - ਚੋ ਮਰ ਗਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਡੋਕੇ ਹੇਠ। ਬੁਝਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਇੱਕ ਸਤਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋ ਸਤਰੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ - ਛੇ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਘੂ ਕਥਾ ਜਿੰਨੀ। ਕੋਈ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ ਪਦ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾਟਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਿੰਬ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਕਿਧਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਫੋਕਲੋਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੂਜੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ . ਸਤੇਂਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਪਹੇਲੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ ਲੋਕੋਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਵਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤੀ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ ਲੋਕੋਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਜ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਲਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਮੋਟੇ - ਠੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਮ ਬਿੰਬਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੂਠੇ ਅਕਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਵਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਪੇ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੁੰਝਲ ਜਾਂ ਅੜਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਛਿਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਪਰੋਖ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਧਾ, ਇਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਮਾਨ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਵਾਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੂਪਕ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ . ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੱਝਣ ਯੋਗ ਇਬਾਰਤ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਮਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। " ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। 1.ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  2 . ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 3.ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹੇਲੀ, ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਜਾਂ “ ਰਿਡਲ ' ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਇੱਕ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ - ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 . ਕਲਪਨਾ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਉਡਾ ਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਚਰ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਪਤਲੀ ਪਤਾਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਨੀਲੀ ਟਾਕੀ ਚਾਵਲ ਬੱਧੇ, ਦਿਨੇ ਗਵਾਜ਼ੇ ਰਾਤੀਂ ਲੱਭੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। 6. ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਤੋ ਉਪਮੇਯ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 . ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਰਸ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 8 . ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ - ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ, ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ। ਉਤੋਂ ਗੂਣਾਂ ਰੋਲਿਆ, ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ। ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖਾਣੀ ਨੇ ਗਾਹ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਪੜੀ ਅਤੇ ਤਖਾਣੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਉਪਮਾਨ )ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਤਖਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਾਹ ਉੱਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ (ੳਪਮੇਯ) ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚਾਟੀ ( ਵਿੱਚ ) ਤਖਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਧਾਣੀ ( ਚਲਦੀ ਰਹੀ ) ਉਪਰੋਂ ਮੱਖਣ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਲੱਸੀ ( ਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੁੱਲੀ ਚਾਟੀ ਨੂੰ ‘ ਛੱਪੜੀ, ਤੇਜ਼ ਚਲਦੀ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ‘ ਤਖਾਣੀ ਪਾਵੇ ਗਾਹ ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਉਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਰੋਲਿਆ ’ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਗ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੱਸੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਦੂਸਰੇ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਗੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਜ ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਮੇਯ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਉੱਤਰ ਬੁੱਝਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬੁਝਾਰਤ ਲੋਕ - ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ - ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਤੇ ਉਪਮੇਯ ਵਿੱਚਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ, ਇੱਕਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਰੰਗ - ਰੂਪ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1 . ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ 2 . ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ 3 . ਵਸਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਤ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪ - ਮੁਹਾਰੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ | ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ - ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ ਨਾਲ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : ਮਲਵਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਟੱਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ - ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹੜੇ ਦੀ ਛੰਦ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਕੁੱਜਾ ਚੜਿਆ, ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦਿਲੀਉਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸੜ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੇ, ਚੌਪਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਲ - ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਬੁਝਾਰਤ ਤੇ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਕਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਵਸਤੂ 2 . ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 . ਉੱਤਰ 4 . ਸੰਕੇਤ 5.ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ 1. ਵਸਤੂ : ਵਸਤੂ ਹੀ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਰਜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਜੀਵ। ਕੁਝ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਕਲ - ਸੂਰਤ, ਕਰਮ, ਗੁਣ - ਔਗੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਕਾਲੇ - ਕਲੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਕਲੋਟੇ ਬੋਲ ਅੱਜ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਬੀਬੀ ਬੂਹਾ ਖੇਲ। ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ‘ ਅੰਡੇ ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੈ ਨਹੀਂ। 2. ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅ )ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ( ੳ ) ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਸੌਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਬੁਝਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਲਾ ਤੇ ਭਣਵੱਈਆ ਸਹੁਰਾ ਤੇ ਜਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪਕਾਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀ - ਕਿੰਨੀ ਆਈ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਖਣੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਣਵੱਈਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਝਾਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ : ਪੰਜ ਕਮੀਜਾਂ ਤਿੰਨ ਧੋਤੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਲਾਉਂਣੀਆਂ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੋ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਧੋਤੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਤੇੜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ - ਪੂਰਾ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧੌਣ ਤੋਂ ਹੈ ਭਾਵ ਪੰਜ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਾਬਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ - ਪੂਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਗੁੰਝਲ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੈ। ( ਅ ) ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਤਾ ਪਤਾ ਜਰੂਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਔਖੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦਾ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ‘ ਆਪਣੀ ਰੰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ' ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ‘ ਘੰਟੇ ' ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੂੰਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਉੱਤਰ : ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਤਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬੁਝਾਰਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜ ਲਓ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ . ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ : ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬੁਝਾਰਤ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨੀ ਬੱਕਰਾ ਉਹਦੀ ਚੋ - ਚੋਂ ਪੈਂਦੀ ਰੱਤ ਬਾਹਰ ਉਹਦੀ ਖੱਲੜੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਜਿੱਤ ( ਅੰਬ ) ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ‘ ਅੰਬ ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 4. ਸੰਕੇਤ : ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Indicatge " ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਭਾਵੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਾ - ਪਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿੰ ਉਹਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਏ ਕੱਖ ਉਹਦੇ ਪਸਿੰਦ ਨ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਖੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਰੋਕਤ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿਚਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਕੱਖ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ' ਗਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ : ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਵਿਚਿਤਰ ਕਥਨ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਅਾ  ਹੈ ਵਕਰ  + ੳਕਤੀ ਵਕਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਟੇਢਾ  ਅਤੇ ੳਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਥਨ ਜਿਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ ਤੇ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਨੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਟੋਢੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁੱਕ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ : ਲੰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਮਿੱਠਾ ਨਿਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੁਥਲਾ ਮਾਹੀ ਪੋਟਾ - ਪੋਟਾ ਡਿੱਠਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ‘ ਗੰਨੋ ’ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਝਾਰਤ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1054395084|title=Pañjābī bujhāratāṃ : saṅkalana ate wishāgata adhiaina|last=Sawaranajīta Kaura|date=2018|isbn=978-93-82839-05-7|location=Mohali-Chandigarh, India|oclc=1054395084}}</ref> 3163ipyx0obvxqhykw82knkrtdgkq9j 0 145554 851214 620165 2026-11-03T09:32:36Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851214 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਲਿਖਾਰੀ|name=ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਜਸਰਾਜ|image=|alt=|caption=|native_name=|native_name_lang=|birth_name=|birth_date=<!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} -->|birth_place=|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|resting_place=|occupation=|residence=|nationality=ਭਾਰਤੀ|citizenship=|education=|alma_mater=ਟੈਕਸਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ-ਆਸਟਿਨ|genre=Short Story <!-- or: | genres = -->|movement=|notableworks=<!-- or: | notablework = -->|spouse=<!-- or: | spouses = -->|partner=<!-- or: | partners = -->|children=|relatives=|awards=ਏਸ਼ੀਆ ਲਈ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|signature=|signature_alt=|years_active=|module=|website=<!-- {{URL|example.org}} -->}} '''ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਜਸਰਾਜ''' [[ਮੁੰਬਈ|ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਗਲਪ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ 2012 ਅਤੇ 2017 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਏਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰੀ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.commonwealthwriters.org/cssp-2017/|title=The 2017 Commonwealth Short Story Prize {{!}} Commonwealth Writers|date=2017-05-22|work=Commonwealth Writers|access-date=2018-03-10|language=en-US}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਬੀਐਫਏ ਅਤੇ ਨਿਊ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤੋਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਮਐਫਏ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਟੈਕਸਾਸ-ਆਸਟਿਨ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ.<ref>{{Cite news|url=https://granta.com/contributor/anushka-jasraj/|title=Anushka Jasraj|work=Granta Magazine|access-date=2018-03-10|language=en-US}}</ref> ਉਹ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਟਾਊਨ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਵਰਕ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ 2015-16 ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਨ ਸ਼ਾਰਟ ਫਿਕਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ 2017 ਸਟਾਰਸ ਐਟ ਨਾਈਟ ਉਭਰਦੇ ਲੇਖਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://americanshortfiction.org/tag/anushka-jasraj/|title=Anushka Jasraj|work=American Short Fiction|access-date=2018-06-24|language=en-US}}</ref> ਉਸਦਾ ਕੰਮ ''Scroll.in, ''<ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/733035/gv-desanis-journal-the-manuscript-diaries-of-the-first-modern-indian-writer-in-english|title=GV Desani’s journal: The manuscript diaries of the first modern Indian writer in English|last=Jasraj|first=Anushka|work=Scroll.in|access-date=2018-03-10|language=en-US}}</ref> ''ਇੰਟਰਨੈਜ਼ੋਨਲ, ਅੱਡਾ ਸਟੋਰੀਜ਼,''<ref>{{Cite news|url=http://www.addastories.org/circus/|title=Circus - adda|date=2016-06-20|work=adda|access-date=2018-03-10|language=en-US}}</ref> ''ਅਤੇ'' ''ਗ੍ਰਾਂਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://granta.com/contributor/anushka-jasraj/|title=Anushka Jasraj|work=Granta Magazine|access-date=2018-03-10|language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web|url=https://www.theshortstory.co.uk/the-short-story-interview-anushka-jasraj/|title=The Short Story Interview: Anushka Jasraj|website=&#124; TSS Publishing|access-date=2018-03-10|ref={{sfnref | &#124; TSS Publishing}}}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] cb0kbua9z88puxmn3ft1w7sdlebo39y 0 145692 851209 743367 2026-11-03T09:20:52Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851209 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਲਿਖਾਰੀ|name=ਅਨੁਰੂਪਾ ਦੇਬੀ|native_name=অনুরূপা দেবী|image=Anurupa_Devi.jpg|caption=ਅਨੁਰੂਪਾ ਦੇਬੀ|occupation=ਲੇਖਕ|birth_date=9 ਸਤੰਬਰ 1882|birth_place=[[ਸ਼ਿਆਮਬਾਜ਼ਾਰ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]]|nationality=|notable_works={{plainlist| * ਮਾਂ (1934) *ਪਾਥੇਰ ਸਾਥੀ (1946) *ਮੰਤਰ ਸ਼ਕਤੀ (1954) *ਗਰੀਬਰ ਮੇਏ (1960) |}}|spouse=ਸ਼ਿਖਰਨਾਥ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ|children=ਅੰਬੂਜਨਾਥ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ <ref>{{cite web|title=''Sahitye Nari: Shrastri o Srishti'' by Anurupa Debi|url=https://upload.wikimedia.org/wikisource/bn/e/e1/%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A7%87_%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%80_%E2%A6%82_%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%80_%E0%A6%93_%E0%A6%B8%E0%A7%83%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%BF_-_%E0%A6%85%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%82%E0%A6%AA%E0%A6%BE_%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%AC%E0%A7%80.pdf}}</ref>|genre=|death_date=19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1958|native_name_lang=bn}} '''ਅਨੁਰੂਪਾ ਦੇਬੀ''' (9 ਸਤੰਬਰ 1882 – 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1958) ( '''ਅਨੁਰੂਪਾ ਦੇਵੀ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)<ref name="Dutta 2013">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/books-authors/the-home-and-the-world/article4985438.ece|title=The home and the world|last=Dutta|first=Swapna|date=August 3, 2013|work=[[The Hindu]]|access-date=21 June 2021}}</ref> [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ]] ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਘੀ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਵੀ ਸੀ। ਦੇਬੀ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.anandabazar.com/supplementary/rabibashoriyo/anurupa-devi-was-the-pioneer-of-protecting-women-rights-1.1057551|title=নারীর অধিকার রক্ষায় অগ্রণী তিনি|last=দাশগুপ্ত|first=মুনমুন|website=anandabazar.com|language=bn|access-date=2020-11-23}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਅਨੁਰੂਪਾ ਦੇਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਸਤੰਬਰ 1882 ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਮੁਕੁੰਦਾ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਧੋਰਾਸੁੰਦਰੀ ਦੇਬੀ ਦੇ ਘਰ ਸ਼ਿਆਮਬਾਜ਼ਾਰ, [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] (ਹੁਣ, ਕੋਲਕਾਤਾ) ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ, ਭੂਦੇਬ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ, ਨਾਗੇਂਦਰਨਾਥ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ ਮਸ਼ਹੂਰ ''ਬੰਗੀਆ ਨਾਟਿਆਸ਼ਾਲਾ'' ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ-ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸਰੂਪਾ ਦੇਵੀ (1879-1922) ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ, ''ਇੰਦਰਾ ਦੇਵੀ'' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ ਸੀ।<ref name="life">{{Cite journal|last=Layek|first=Raju|date=July 2013|title=বাংলা সাহিত্যের আঙিনায় অনুরূপা দেবী|url=http://thecho.in/files/Raju-Layek_3wz47s15.pdf|journal=Pratidhwani the Echo|volume=ii|issue=i|via=Academic Journal Database|access-date=2022-11-02|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816135747/http://thecho.in/files/Raju-Layek_3wz47s15.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸ਼ਿਖਰਨਾਥ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ, ਚਿਨਸੁਰਾ, ਹੁਗਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.milansagar.com/kobi_2/anurupa_debi/kobi-anurupadebi.html|title=অনুরূপা দেবী কবিতা মিলনসাগর Anurupa Debi Poetry MILANSAGAR|website=www.milansagar.com|access-date=2020-11-22}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮਾਂ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਅਨੁਰੂਪਾ ਦੇਬੀ ਨੇ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿਸਤਰ 'ਤੇ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸੁਰੂਪਾ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀਦਾਸੀ ''ਮਹਾਭਾਰਤ'' ਅਤੇ ''ਕ੍ਰਿਤਿਵਾਸੀ ਰਾਮਾਇਣ'' ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ''[[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]]'' ਅਤੇ ''[[ਰਾਮਾਇਣ]]'' ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣਦੇ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਅਨੁਰੂਪਾ ਦੇਬੀ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ''ਰਾਮਾਇਣ-ਮਹਾਭਾਰਤ'' ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੀ ਉਮਰ 7 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ।"<ref>{{Cite book|title=Anurupa Devi-r Nirbachito Golpo|last=Devi|first=Anurupa|publisher=Dey's Publishing|year=2002|isbn=81-7612-997-6|location=Kolkata|pages=175}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਤੋਂ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਭੂਦੇਬ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਮੁਕੁੰਦ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਵੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਬੰਗਾਲੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਪੱਛਮੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਈ।<ref name="life"/> == ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ == 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਪੱਧਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ 'ਅਪਰਾਧ' ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਗੰਭੀਰ ਲਿੰਗ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਦੇਬੀ ਨੇ ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਬੰਗਾਲੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="life"/> ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸਰੂਪਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਰੰਗੀਨ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪੱਤਰ ਭੇਜੇ ਸਨ। ਉਸ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਨੁਰੂਪਾ ਦੇਵੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲਈ, ਤਾਂ ਭੂਦੇਬ ਬਾਬੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਲਿਖਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ, ਅਨੁਰੂਪਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਬੀ ਪੱਤਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:  {{Quote box | quote = পাইয়া তোমার পত্র, পুলকিত হল গাত্র আস্তেব্যস্তে খুলিলাম পড়িবার তরে {{!}} পুঁথি গন্ধ পাইলাম, কারুকার্য হেরিলাম পুলক জাগিল অন্তরে {{!}} | author = Anurupa Devi | source = ''Anurupa Devi-r Nirbachito Golpo''<ref name="book">{{Cite book|last=Devi|first=Anurupa|title=Anurupa Devi-r Nirbachito Golpo|year=2002|publisher=Dey's Publishing|isbn=81-7612-997-6|location=Kolkata|pages=176}}</ref>{{efn|Receiving your letter, delighted me, opened it slowly to read. Getting the smell of book, watching the artwork, excitement awakens amid <small>(English translation)</small>}} | align = center | width = 35% | border = 0px | fontsize = 100% | bgcolor = #F9F9F9 | qalign = center }} ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਅਨੁਰੂਪਾ ਦੇਬੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, {{Quote|"I can't remember whether it is in the original form or not, which I wrote. It is probably the version after being revised by Grandpa. However, this is the very first composition of my life."<ref name="book"/>}} ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ''[[ਰਾਮਾਇਣ|ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ]]'' ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ [[ਮਾਰਕੰਡੇ ਪੁਰਾਣ|''ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਚੰਡੀ'']] ਦੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="life"/> ਦੇਬੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਸੁਰੂਪਾ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ, ''ਇੰਦਰਾ ਦੇਵੀ'' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ ਸੀ।<ref>Some of Indira (Surupa) Devi's novels like ''Sparshamani'' (1919), ''Parajita'' (1921), ''Pratyabartan'' (1922) etc.</ref> ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ''ਕੁੰਤਲਿਨ ਪੁਰਸ਼ਕਰ ਗ੍ਰੰਥਮਾਲਾ'' ਵਿੱਚ ''ਰਾਣੀ ਦੇਵੀ'' ਦੇ ਉਪਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। == ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਵਾਗਤ == 2013 ਵਿੱਚ, ਸਵਪਨਾ ਦੱਤਾ ''[[ਦ ਹਿੰਦੂ]]'' ਲਈ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, ਅਨੁਰੂਪਾ ਨੇ "ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ," ਅਤੇ "ਉਸਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਨਾਵਲ ਸਫਲ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।"<ref name="Dutta 2013"/> == ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਕੰਮ == ਤਿਲਕੁਠੀ (1906) ਪੋਸ਼ਯਪੁਤਰ (1912) ਬਾਗਦੋਟਾ (1914) ਜੋਤੀਹਾਰਾ (1915) ਮੰਤਰਸ਼ਕਤੀ (1915) ਰਾਮਗੜ੍ਹ (1918) ਪਾਥਰ ਸਾਥੀ (1918) ਰੰਗਸ਼ੰਖਾ (1918) ਮਹਾਨਿਸ਼ਾ (1919) ਮਾਂ (1920) ਵਿਦਿਆਰਤਨ (1920) ਸ਼ੋਨਰ ਖੋਨੀ (1922) ਕੁਮਾਰੀਲ ਭੱਟਾ (1923) ਉੱਤਰਾਯਣ (1923) ਪਾਥਰਾ (1923) * {{Cite book|title=Anurupa Devir Nirbachito Golpo|date=2002|publisher=Dey's Publishing|isbn=978-8176129978|edition=1|location=Kolkata|language=bn}} == ਅਵਾਰਡ == * ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ''ਕੁੰਤਲਿਨ ਪੁਰਸਕਾਰ'' <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MTretgAACAAJ|title=Sansad Bangali charitabhidhan|last=Sengupta|first=Subodhchandra|date=1998|publisher=Sahitya Samsad|isbn=978-81-85626-65-9|language=bn}}</ref> * 1919: ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਰਤ ਧਰਮ ਮਹਾਮੰਡਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ' ''ਧਰਮ ਚੰਦਰਿਕਾ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":0" />'' * 1935: [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ''ਜਗਤਾਰਿਨੀ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ'' <ref>{{Cite web|url=https://www.caluniv.ac.in/about/Endowment.html#spslendwmedls|title=Special Endowment Medals|website=www.caluniv.ac.in|publisher=[[Calcutta University]]|access-date=13 December 2020|archive-date=2 ਜਨਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210102222217/https://www.caluniv.ac.in/about/Endowment.html#spslendwmedls|dead-url=yes}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==  Bengali Wikisource has original text related to this article: লেখক:অনুরূপা দেবী == ਨੋਟਸ == {{Notelist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1958]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1882]] quu3natohcaixc5mmmsukk767g1yw7k 0 146346 851034 848392 2026-11-02T19:05:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851034 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|name=David<br/>{{nobold|{{lang|he|{{Script/Hebrew|דָּוִד}}}}}}|title=|image=King David, the King of Israel.jpg|caption=''King David Playing the Harp'' (1622)<br/>[[Gerard van Honthorst]]|succession=[[ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਰਾਜ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ)|ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਰਾਜਾ]]|reign={{ਲਗਭਗ|1010–970 BCE}}{{Efn | ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਦਾ "ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ" ਲਈ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਬਾਈਬਲੀ ਵਰਣਨ, ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਫਾਰਮੂਲੇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਹੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਹੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। {{ਰਫ਼ਨ | ਨਦਾਵ ਨਅਮਨ, "ਕੀ ਖੀਰਬੇਟ ਕਿਆਫਾ ਇੱਕ ਯਹੂਦਾਹਾਈ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ?: ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੇਸ", ''JHS'' (2017), pp.&nbsp;15–16.}} ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੈ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਮੱਧ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.ਪੂ. ਐੱਚ.ਐੱਮ. ਨੀਮਨ, "ਖਿਰਬੇਟ ਕਿਆਫਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਵਾਲ: ਯੋਸੇਫ ਗਾਰਫਿਨਕੇਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ", ''ਜਰਨਲ ਆਫ ਐਨਸ਼ੀਟ ਨਿਅਰ ਈਸਟਰਨ ਐਂਡ ਬਿਬਲੀਕਲ ਲਾਅ'' (2017), ਪੀ. 255.}}<nowiki>}}</nowiki>|birth_date={{circa|1040 BCE}}|birth_place=[[ਬੈਥਲਹਮ]], [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਰਾਜ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ)|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ਼ ਇਜ਼ਰਾਈਲ]]|death_date={{circa|970 BCE}}|death_place=[[ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ|predecessor=[[Ish-bosheth]]<ref>{{cite book |last1=Garfinkel |first1=Yosef |last2= Ganor |first2=Saar |last3=Hasel |first3= Michael G. |title=In the Footsteps of King David: Revelations from an Ancient Biblical City |date=2018 |publisher=Thames & Hudson |isbn=978-0-50077428-1 |page=182 |url= https://books.google.com/books?id=C_NjDwAAQBAJ&pg=PT182 |access-date=2020-10-05 |archive-date= 2020-10-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201011131758/https://books.google.com/books?id=C_NjDwAAQBAJ&pg=PT182 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Avioz |first1= Michael |title=Josephus' Interpretation of the Books of Samuel |date=2015 |publisher= Bloomsbury |isbn=9780567458575 |page=99 |url= https://books.google.com/books?id=FQPSBgAAQBAJ&pg=PA99 |access-date=2020-10-04 |archive-date= 2020-10-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201011131759/https://books.google.com/books?id=FQPSBgAAQBAJ&pg=PA99 |url-status=live}}</ref>|successor=[[ਸੁਲੇਮਾਨ]]|consort=|issue={{Collapsible list | titlestyle = font-weight: normal; background: inherit; font-style: italic; text-align: left; | title = 18+ children, including: |[[Amnon]] |[[Chileab]] |[[Absalom]] |[[Adonijah]] |[[Shephatiah]] |[[Ithream]] |[[Shammua]] |Shobab |[[Nathan (son of David)|Nathan]] |[[Solomon]] |[[Ibhar]] |Elishua |[[Nepheg]] |[[Jerimoth]] |Japhia |Elishama |Eliada |Eliphalet |[[Tamar (daughter of David)|Tamar]]}}|father=[[ਜੱਸੀ (ਬਾਈਬਲੀ ਚਿੱਤਰ)|ਜੱਸੀ]]|mother=[[ਨਿਟਜ਼ੇਵੇਟ]] ([[ਤਾਲਮਦ]])|religion=[[ਯਾਹਵਾਦ]]<!--ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਾ ਬਦਲੋ। ਆਧੁਨਿਕ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ--> ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ}} ਡੇਵਿਡ (/ˈdeɪvɪd/; ਹਿਬਰੂ: דָּוִד, ਆਧੁਨਿਕ: David, Tiberian: Dāwīḏ, "ਪਿਆਰੇ") ਇਬਰਾਨੀ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦਾ ਤੀਜਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਸੈਮੂਅਲ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਚਰਵਾਹੇ ਅਤੇ ਰਬਾਬ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਕਨਾਨ ਵਿੱਚ ਫਲਿਸਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਚੈਂਪੀਅਨ ਗੋਲਿਅਥ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡੇਵਿਡ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ਾਊਲ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਾਊਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੋਨਾਥਨ ਨਾਲ ਵੀ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਦੋਸਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਗੱਦੀ ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਾਊਲ ਅਤੇ ਯੋਨਾਥਾਨ ਦੋਨੋਂ ਫਲਿਸਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ 30 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਡੇਵਿਡ ਸਾਰੇ ਇਸਰਾਏਲ ਅਤੇ ਯਹੂਦਾਹ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੇਮ ਦੇ ਸੰਦੂਕ ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਹੋਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਡੇਵਿਡ ਨੇ [[ਬਥਸ਼ਬਾ]] ਨਾਲ ਵਿਭਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, [[ਊਰੀਯਾਹ ਹਿੱਤੀ|ਊਰੀਯਾਹ ਹਿੱਟੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ [[ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ|ਅਬਸਾਲੋਮ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਬਗਾਵਤ ਦੌਰਾਨ, ਡੇਵਿਡ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]] ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਯਹੂਦਾਹ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ [[ਯਹੋਵਾਹ]] ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੂਕ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਖੂਨ ਵਹਾਇਆ, <ref>{{Citation|title=I Ch|access-date=2020-04-04}}</ref> ਯਹੋਵਾਹ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡੇਵਿਡ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ [[ਇਸਰਾਏਲੀ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ [[ਸੁਲੇਮਾਨ]] ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ - ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਉਸਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਥਸ਼ੇਬਾ - ਨੂੰ [[ਹੈਗੀਥ|ਅਡੋਨੀਯਾਹ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਅਦੋਨੀਯਾਹ|ਹੈਗੀਥ]] ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[Nevi'im|ਯਹੂਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸਾਹਿਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ [[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਸੀਹਾ|ਇਬਰਾਨੀ ਮਸੀਹਾ]] ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਜ਼ਬੂਰ]] ਉਸ ਲਈ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/people-in-the-bible/story-king-david-goliath/|title=Why King David is one of the Bible's most compelling characters|last=Isbouts|first=Jean Pierre|authorlink=Jean-Pierre Isbouts|date=21 December 2018|website=National Geographic|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113000154/https://www.nationalgeographic.com/culture/people-in-the-bible/story-king-david-goliath/|archive-date=2020-01-13|access-date=2020-08-19}}</ref> [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇੜੇ ਪੂਰਬ|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪੂਰਬ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਸ਼ਾਇਦ 1000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਯਹੂਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''[[ਸੇਦਰ ਓਲਾਮ ਰੱਬਾਹ|ਸੇਡਰ ਓਲਮ ਰਬਾਹ]]'', ''[[ਸੇਡਰ ਓਲਮ ਜ਼ੁਟਾ|ਸੇਦਰ ਓਲਮ ਜ਼ੁਟਾ]]'', ਅਤੇ ''[[ਸੇਫਰ ਹਾ-ਕਬਲਾ|ਸੇਫਰ ਹਾ-ਕਬਲਾਹ]]'' ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਡੇਵਿਡ ਨੇ 885 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਯਹੂਦਾਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=Seder Olam Rabba|title-link=Seder Olam Rabba|last=Ben Halpetha|first=Jose|date=1971|publisher=Gil Publishers, in affiliation with the Haredi Youth Organization|editor-last=M.D. Yerushalmi|location=|language=he|oclc=233090728|author-link=Jose ben Halafta}}</ref> [[ਟੈਲ ਡੈਨ ਸਟੈਲ|ਟੇਲ ਡੈਨ ਸਟੀਲ]], ਇੱਕ [[ਕਨਾਨੀ ਅਤੇ ਅਰਾਮੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ|ਕਨਾਨੀ-ਨਿਰਮਿਤ ਪੱਥਰ]] ਜੋ [[ਅਰਾਮ-ਦਮਿਸ਼ਕ|ਅਰਾਮ-ਦਮਾਸਕਸ]] ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ 9ਵੀਂ/ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ-8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਹਿਬਰੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਾਕੰਸ਼ Beit David ਹੈ (  , ਜਿਸਦਾ ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ " [[ਡੇਵਿਡਿਕ ਲਾਈਨ|ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਡੇਵਿਡ]] " ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ [[ਮੋਆਬ]] ਦੇ ਰਾਜੇ [[ਮੇਸ਼ਾ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ [[ਮੇਸ਼ਾ ਸਟੀਲ]], "ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਘਰ" ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-05-mesha-stele-far-reaching-consequences-biblical.html|title=New reading of Mesha Stele could have far-reaching consequences for biblical history|website=phys.org|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.timesofisrael.com/high-tech-study-of-ancient-stone-keeps-davidic-dynasty-in-disputed-inscription/|title=High-tech study of ancient stone suggests new proof of King David's dynasty|last=Amanda Borschel-Dan|work=[[The Times of Israel]]|access-date=2021-07-22}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੇਵਿਡ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, [[ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ|ਜਿਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ]], <ref name="Ancient Israel page 32">Writing and Rewriting the Story of Solomon in Ancient Israel; by Isaac Kalimi; page 32; Cambridge University Press, 2018; {{ISBN|9781108471268}}</ref> ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵੇਰਵਾ ਹੈ ਜੋ ਠੋਸ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਹੈ। {{Sfn|Moore|Kelle|2011}} ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਬਾਈਬਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ [[ਯਹੂਦੀ ਇਤਿਹਾਸ|ਯਹੂਦੀ ਲਿਖਤੀ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ]] ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਨਵਾਂ ਨੇਮ|ਨਵੇਂ ਨੇਮ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। [[ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਸੀਹੀ|ਮੁਢਲੇ ਈਸਾਈਆਂ]] ਨੇ ਇਬਰਾਨੀ ਮਸੀਹਾ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ [[ਈਸਾ ਮਸੀਹ|ਨਾਜ਼ਰਤ ਦੇ ਯਿਸੂ ਦੇ]] ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ; [[ਮੈਥਿਊ ਦੀ ਇੰਜੀਲ|ਮੈਥਿਊ]] ਦੀ [[ਲੂਕਾ ਦੀ ਇੰਜੀਲ|ਇੰਜੀਲ ਅਤੇ ਲੂਕਾ]] ਦੀ ਇੰਜੀਲ ਵਿਚ ਯਿਸੂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਕੁਰਾਨ]] ਅਤੇ [[ਹਦੀਸ|ਹਦੀਸ]] ਵਿੱਚ, ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪੈਗੰਬਰ|ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨਬੀ]] ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name="oxis">{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e510|title=David|website=Oxford Islamic Studies|publisher=Oxford|access-date=10 March 2021|archive-date=19 ਨਵੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119035811/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e510|url-status=dead}}</ref> <ref name="brilleoi">{{Cite journal|last=Manouchehri|first=Faramarz Haj|last2=Khodaverdian|first2=Shahram|date=28 September 2017|title=David (Dāwūd)|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/*-COM_036118|journal=Encyclopaedia Islamica|publisher=Brill|access-date=10 March 2021}}</ref> ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ == '''<big>ਪਰਿਵਾਰ</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:Sweet_stories_of_God;_in_the_language_of_childhood_and_the_beautiful_delineations_of_sacred_art_(1899)_(14751566596).jpg|left|thumb|ਡੇਵਿਡ ਗੋਲਿਅਥ ਦਾ ਸਿਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਜੋਸਫੀਨ ਪੋਲਾਰਡ|ਜੋਸੇਫਾਈਨ ਪੋਲਾਰਡ]] (1899) ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ]] [[1 ਸਮੂਏਲ|ਸਮੂਏਲ]] ਦੀ [[ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ|ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਅਤੇ ਇਤਹਾਸ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਦੋਵੇਂ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਪਛਾਣ [[ਜੇਸੀ (ਬਾਈਬਲੀ ਚਿੱਤਰ)|ਜੈਸੀ]] ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, [[ਬੇਥਲਹਮ|ਬੈਥਲਹੇਮਾਈਟ]], ਅੱਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://christiananswers.net/q-aiia/jessesons.html|title=Jesse's Sons – How many sons did Jesse, King David's father, have?|website=christiananswers.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923043448/https://christiananswers.net/q-aiia/jessesons.html|archive-date=2019-09-23|access-date=2019-09-23}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਵੀ ਸਨ, [[ਜ਼ਰੂਯਾਹ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ [[ਅਬੀਗੈਲ (ਅਮਾਸਾ ਦੀ ਮਾਂ)|ਅਬੀਗੈਲ]], ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਅਮਾਸਾ]] [[ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ|ਅਬਸਾਲੋਮ ਦੀ]] ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਬਸਾਲੋਮ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://biblehub.com/1_chronicles/2-16.htm|title=1 Chronicles 2:16 Their sisters were Zeruiah and Abigail. And the three sons of Zeruiah were Abishai, Joab, and Asahel.|website=biblehub.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923043447/https://biblehub.com/1_chronicles/2-16.htm|archive-date=2019-09-23|access-date=2019-09-23}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਬਾਈਬਲ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, [[ਤਲਮੂਦ|ਤਾਲਮੂਦ]] ਨੇ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਅਡੇਲ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦੀ ਧੀ [[ਨਿਤਜ਼ੇਵੇਟ|ਨਿਟਜ਼ੇਵੇਟ]] ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੂਥ ਦੀ [[ਰੂਥ ਦੀ ਕਿਤਾਬ|ਕਿਤਾਬ]] ਉਸਨੂੰ [[ਬੋਅਜ਼]] ਦੁਆਰਾ [[ਰੂਥ ਮੋਆਬੀ|ਰੂਥ]], [[ਮੋਆਬੀਆਂ|ਮੋਆਬੀ]], ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>Babylonian Talmud, Tractate ''Bava Batra'' 91a</ref> ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ [[ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਆਹ|ਵਿਆਹ]] ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। {{Sfn|Lemaire|1999}} 1 ਸਮੂਏਲ 17:25 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗੋਲਿਅਥ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਸਦੀ ਧੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ, [[ਮੇਰਬ]], ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=piVNAwAAQBAJ&dq=David+++Merab&pg=PA110|title=David and His Theologian: Literary, Social, and Theological Investigations of the Early Monarchy|last=Brueggemann|first=Walter|publisher=Wipf and Stock Publishers|year=2011|isbn=9781610975346|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724141421/https://books.google.com/books?id=piVNAwAAQBAJ&pg=PA110&lpg=PA110&dq=David+%2B+Merab&source=bl&ots=bdg8Hea6MV&sig=ACfU3U3X4JeBf0nxIFHH-B84r2Xv6zOByg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjL0M3WnNPqAhWHgXIEHTd3Aos4ChDoATAEegQIChAB#v=onepage&q=David%20%20%20Merab&f=false|archive-date=24 July 2020|via=Google Books}}</ref> ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਫੇਰ ਮੇਰਬ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੇਹੋਲਾਥੀ ਅਦਰੀਏਲ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite web|url=http://biblehub.com/1_samuel/18-19.htm|title=1 Samuel 18:19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140508042658/http://biblehub.com/1_samuel/18-19.htm|archive-date=2014-05-08|access-date=2018-08-17}}</ref> ਇਹ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿ ਉਸਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ [[ਮਿਕਲ]] ਡੇਵਿਡ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਦੁਆਰਾ ਫਿਲਿਸਤੀ ਪੂਰਵ-ਖਿੱਲੀ <ref>{{Cite web|url=http://biblehub.com/1_samuel/18-27.htm|title=1 Samuel 18:18-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140508043105/http://biblehub.com/1_samuel/18-27.htm|archive-date=2014-05-08|access-date=2018-08-17}}</ref> (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯਹੂਦੀ [[ਜੋਸੀਫਸ|ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੋਸੀਫਸ]] [[ਫਲਿਸਤੀ|ਨੇ]] ਦਾਜ ਨੂੰ 100 ਫਿਲਸਤੀਨ ਸਿਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਡੇਵਿਡ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite book|title=Antiquities of the Jews|last=Flavious Josephus|date=1998|publisher=Thomas Nelson|editor-last=Whiston|editor-first=William|chapter=6.10.2}}</ref> ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਦਾਊਦ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਡੇਵਿਡ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਮੀਕਲ ਨੂੰ ਗਲੀਮ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ [[ਪਾਲਟੀ, ਲਾਇਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ|, ਜੋ ਲਾਇਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਲਟੀ]] ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਵੇ। <ref>{{Cite web|url=http://biblehub.com/1_samuel/25-14.htm|title=1 Samuel 25:14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150420003858/http://biblehub.com/1_samuel/25-14.htm|archive-date=2015-04-20|access-date=2018-08-17}}</ref> ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਫਿਰ [[ਹੇਬਰੋਨ]] ਵਿੱਚ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, [[੨ ਸਮੂਏਲ|2 ਸੈਮੂਅਲ]] 3 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਉਹ [[ਅਹਿਨੋਮ|ਅਹੀਨੋਅਮ]] ਯਿਜ਼ਰਏਲੀ ਸਨ; [[ਅਬੀਗੈਲ]], ਨਾਬਾਲ ਕਾਰਮਲਾਈਟ ਦੀ ਪਤਨੀ; [[ਮਕਾਹ]], ਤਲਮੇ ਦੀ ਧੀ, [[ਗਸ਼ੂਰ]] ਦੇ ਰਾਜੇ; [[ਹੈਗੀਥ]] ; [[ਅਬਿਟਲ|ਐਬਿਟਲ]] ; ਅਤੇ [[ਈਗਲਾ|ਏਗਲਾਹ]] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਡੇਵਿਡ ਮਿਕਲ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਈਸ਼-ਬੋਸ਼ੇਥ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ [[ਅਬਨੇਰ]] ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਤੀ (ਪਲਟੀ) ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। <ref>{{Cite web|url=http://biblehub.com/2_samuel/3-14.htm|title=2 Samuel 3:14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817093338/https://biblehub.com/2_samuel/3-14.htm|archive-date=2018-08-17|access-date=2018-08-17}}</ref> [[ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ|ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ]] ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ [[ਦਾਸ/ਦਾਸੀ ਸੰਬੰਧ|ਰਖੇਲਾਂ]] ਨਾਲ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਹੇਬਰੋਨ]] ਵਿੱਚ, ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: [[ਅਮਨੋਨ]], [[ਅਹਿਨੋਮ|ਅਹੀਨੋਅਮ]] ਦੁਆਰਾ; [[ਦਾਨੀਏਲ (ਦਾਊਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ)|ਡੈਨੀਅਲ]], [[ਅਬੀਗੈਲ]] ਦੁਆਰਾ ; [[ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ]], [[ਮਾਚਾ|ਮਾਕਾਹ]] ਦੁਆਰਾ; [[ਅਦੋਨੀਯਾਹ]], [[ਹੈਗੀਥ|ਹਗੀਥ]] ਦੁਆਰਾ ; [[ਸ਼ੇਫਤਿਯਾਹ|ਸ਼ਫਤਿਯਾਹ]], [[ਅਬਿਟਲ]] ਦੁਆਰਾ; ਅਤੇ [[ਇਥ੍ਰੀਮ|ਇਥਰਾਮ]], [[ਈਗਲਾ|ਏਗਲਾਹ]] ਦੁਆਰਾ . <ref>{{Bibleref2|1 Chronicles|3:1–3|NIV}}</ref> ਬਥਸ਼ਬਾ ਦੁਆਰਾ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ [[ਸ਼ਾਮੂਆ|ਸ਼ਮੂਆ]], ਸ਼ੋਬਾਬ, [[ਨਾਥਨ (ਦਾਊਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ)|ਨਾਥਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਲੇਮਾਨ]] । ਡੇਵਿਡ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਇਬਰ]], ਅਲੀਸ਼ੂਆ, [[ਐਲੀਫੇਲੇਟ|ਏਲੀਫੇਲੇਟ]], ਨੋਗਾਹ, ਨੇਫੇਗ, ਜਾਫੀਆ, ਅਲੀਸ਼ਾਮਾ ਅਤੇ ਏਲੀਅਦਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। <ref>{{Bibleref2|2 Samuel|5:14–16|NIV}}</ref> [[ਜੇਰੀਮੋਥ]], ਜਿਸਦਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, 2 ਇਤਹਾਸ 11:18 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਧੀ [[ਤਾਮਾਰ (2 ਸਮੂਏਲ)|ਤਾਮਾਰ]], ਮਾਚਾਹ ਦੁਆਰਾ, ਉਸਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਅਮਨੋਨ ਦੁਆਰਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਵਿਡ ਤਾਮਾਰ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਅਮਨੋਨ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦਾ ਜੇਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਅਬਸਾਲੋਮ (ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਭਰਾ) ਤਾਮਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਅਮਨੋਨ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref>According to the Dead Sea Scrolls and Greek version of 2 Samuel 13:21, "... he did not punish his son Amnon, because he loved him, for he was his firstborn." {{Cite web|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=2+Samuel+13&version=NLT#fen-NLT-8315d|title=2 Samuel 13 NLT|website=Bible Gateway|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923043508/https://www.biblegateway.com/passage/?search=2+Samuel+13&version=NLT#fen-NLT-8315d|archive-date=2019-09-23|access-date=2019-09-23}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਸੋਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਅਮਨੋਨ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਰੋਇਆ [2 ਸਮੂਏਲ 13:31-26] ਅਤੇ ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ ਲਈ ਸੱਤ ਵਾਰ ਰੋਇਆ। <ref>Soṭah, 10b</ref> '''<big>ਬਿਰਤਾਂਤ</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:Samuel_e_david.jpg|thumb|[[ਸਮੂਏਲ (ਬਾਈਬਲ)|ਸੈਮੂਅਲ]] [[ਅਭਿਸ਼ੇਕ|ਨੇ]] ਡੇਵਿਡ, [[ਡੂਰਾ ਯੂਰੋਪੋਸ]], [[ਸੀਰੀਆ]], ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ]] ਜਦੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਰਾਜਾ [[ਸੌਲ|ਸ਼ਾਊਲ]] ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ <ref>{{Bibleverse|1 Sam|13:8–14|NRSV}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ [[ਅਮਾਲੇਕ|ਅਮਾਲੇਕੀਆਂ]] ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ [[ਯਹੋਵਾਹ|ਰੱਬ]] ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Bibleverse|1 Sam|15:1–28|NRSV}}</ref> ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਨਬੀ [[ਸੈਮੂਅਲ|ਸਮੂਏਲ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਜੜੀ, ਡੇਵਿਡ, [[ਬੇਥਲਹਮ|ਬੈਤਲਹਮ]] ਦੇ [[ਜੇਸੀ (ਬਾਈਬਲੀ ਚਿੱਤਰ)|ਯੱਸੀ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਸਹ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। <ref>{{Bibleverse|1 Sam|16:1–13|NRSV}}</ref> ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਸ਼ਾਊਲ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਜੋ ਕਿ [[ਲਾਇਰ|ਗੀਤਾ]] ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਨੇ "ਖੇਡਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਬਹਾਦਰ, ਇੱਕ ਯੋਧਾ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦਾਰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ।" ਡੇਵਿਡ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਊਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੀਤ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Bibleverse|1 Sam|16:14-23|NRSV}}</ref> ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ [[ਫਲਿਸਤੀ|ਫ਼ਲਿਸਤੀਨ]] ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ [[ਗੋਲਿਅਥ]] ਇਜ਼ਰਾਈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਚੈਂਪੀਅਨ ਭੇਜਣ। <ref>{{Bibleverse|1 Sam|17:1–11|NRSV}}</ref> ਡੇਵਿਡ, ਸ਼ਾਊਲ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੋਲਿਅਥ ਨੂੰ ਹਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref>{{Bibleverse|1 Sam|17:17–37|NRSV}}</ref> ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਸਤਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, <ref>{{Bibleverse|1 Sam|17:38–39|NRSV}}</ref> ਉਸਨੇ ਗੋਲਿਅਥ ਨੂੰ ਆਪਣੀ [[ਗੁਲੇਨ (ਹਥਿਆਰ)|ਗੁਲੇਲ]] ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Bibleverse|1 Sam|17:49–50|NRSV}}</ref> ਸੌਲ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਇਕ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। <ref>{{Bibleverse|1 Sam|17:55–56|NRSV}}</ref> ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਦਾਊਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਸਾਰਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਊਲ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ("ਉਹ ਰਾਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?" ). <ref>{{Bibleverse|1 Sam|18:5–9|NRSV}}</ref> ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚੀ, ਪਰ ਸ਼ਾਊਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਜੋਨਾਥਨ (1 ਸਮੂਏਲ)|ਜੋਨਾਥਨ]], [[ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਜੋਨਾਥਨ|ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਪਿਆਰ]] ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ [[ਨੋਬ (ਬਾਈਬਲ)|ਨੋਬ]] ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਦਰੀ [[ਅਹਿਮਲੇਕ|ਅਹੀਮਲੇਕ]] ਦੁਆਰਾ ਖੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਲਿਅਥ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੋਲਿਅਥ ਦੇ ਫਲਿਸਤੀ ਸ਼ਹਿਰ [[ਗਠ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਗਥ]], ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ [[ਅਕੀਸ਼|ਆਕੀਸ਼]] ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਕੀਸ਼ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ, ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। <ref>{{Bibleverse|1|Samuel|21:10–11|NRSV}}</ref> ਉਹ [[ਅਦੁੱਲਮ]] ਦੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। <ref>{{bibleverse|1|Samuel|22:1|NKJV}}</ref> ਉੱਥੋਂ ਉਹ [[ਮੋਆਬ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਬੀ [[ਗਾਦ (ਨਬੀ)|ਗਾਡ]] ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ [[ਹੇਰਥ ਦਾ ਜੰਗਲ|ਹੇਰਥ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ]] ਜਾਂਦਾ ਹੈ, <ref>{{bibleverse|1|Samuel|22:5|NKJV}}</ref> ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਕੀਲਾਹ|ਕੇਲਾਹ]] ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਫਲਿਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਕੇਲਾਹ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦਾਊਦ ਨੂੰ ਫੜ ਸਕੇ, ਇਸਲਈ ਦਾਊਦ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। <ref>{{bibleverse|1|Samuel|23:1–13|NKJV}}</ref> ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਜ਼ਿਫ਼ ਦੇ ਪਹਾੜੀ [[ਜ਼ਿਫ਼ (ਜੂਡੀਅਨ ਪਹਾੜ)|ਉਜਾੜ]] ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{bibleverse|1|Samuel|23:14|NKJV}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Jusepe_Leonardo_001.jpeg|thumb|[[ਜੋਸ ਲਿਓਨਾਰਡੋ]] ਦੁਆਰਾ ਸੌਲ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ]] ਜੋਨਾਥਨ ਡੇਵਿਡ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਡੇਵਿਡ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੀਫ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਊਲ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਮਾਓਨ ਦੇ ਉਜਾੜ ਵਿੱਚ ਫੜਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਪਰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਫਿਲਸਤੀਨ ਹਮਲੇ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ [[Ein Gedi|ਆਈਨ]] ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ। [[Ein Gedi|ਗੇਡੀ]] . <ref>{{bibleverse|1|Samuel|23:27–29|NKJV}}</ref> ਫਲਿਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਸੌਲ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਈਨ ਗੇਡੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ " [[ਮਲ ਤਿਆਗ|ਉਸਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ]] " ਛੁਪੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਸ਼ਾਊਲ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ [[ਮੌਕੇ ਦੀ ਵਿੰਡੋ|ਮੌਕਾ]] ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਉਸਦਾ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ: ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਊਲ ਦੇ ਚੋਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਊਲ ਗੁਫਾ ਛੱਡ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਊਲ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਹਰ ਆਇਆ। ਚੋਗਾ ਦਾ ਟੁਕੜਾ, ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਊਲ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ. ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੁਲ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ। <ref>{{bibleverse|1|Samuel|24:1–22|NKJV}}</ref> 1 ਸਮੂਏਲ 26 ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਡੇਵਿਡ ਹਕੀਲਾਹ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਊਲ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਰਛੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇੱਕ ਜੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ, [[ਅਬੀਸ਼ਈ (ਬਾਈਬਲੀ ਚਿੱਤਰ)|ਅਬੀਸ਼ਈ]] ਦੁਆਰਾ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਊਲ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਉਸਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ "ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਸਹ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [ਆਪਣਾ] ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਵਧਾਏਗਾ"। <ref>{{bibleverse|1|Samuel|26:11|NKJV}}</ref> ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਾਊਦ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਉਸ ਨੇ ਗ਼ਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। <ref>{{bibleverse|1|Samuel|26:25|NIV}}, NIV text</ref> 1 ਸਮੂਏਲ 27:1-4 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਊਲ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਗਥ ਦੇ ਫ਼ਲਿਸਤੀ ਰਾਜੇ ਆਕੀਸ਼ ਕੋਲ ਦੂਜੀ ਵਾਰ <ref>cf. {{bibleverse|1|Samuel|21:10–15|NKJV}}</ref> ਪਨਾਹ ਲਈ ਸੀ। ਆਕੀਸ਼ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ [[ਜ਼ਿਕਲਾਗ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਗਥ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀਆ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ [[ਗਸ਼ੂਰ|ਗਸ਼ੂਰੀਆਂ]], ਗਿਰਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ [[ਅਮਾਲੇਕ|ਅਮਾਲੇਕੀਆਂ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਕੀਸ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯਹੂਦਾਹ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀਆਂ, [[ਜੇਰਾਹਮੀਲੀਟ|ਯਰਹਮੇਲੀਆਂ]] ਅਤੇ [[ਕੇਨਾਈਟ|ਕੇਨੀਆਂ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। . ਆਕੀਸ਼ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ [[ਵਾਸਲ|ਜਾਲਦਾਰ]] ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗਥ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਜਾਂ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਕੀਸ਼ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਦੋਂ ਫਲਿਸਤੀ ਸ਼ਾਊਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref>{{Bibleverse|1 Sam|29:1–11|NRSV}}</ref> ਦਾਊਦ ਸਿਕਲਗ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਮਾਲੇਕੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। <ref>{{Bibleverse|1|Samuel|30:1|NKJV}}</ref> ਯੋਨਾਥਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਊਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, <ref>{{Bibleverse|1 Sam|31:1–13|NRSV}}</ref> ਅਤੇ ਦਾਊਦ ਨੂੰ ਯਹੂਦਾਹ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। <ref>{{Bibleverse|2 Sam|2:1–4|NRSV}}</ref> ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਊਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਈਸ਼-ਬੋਸ਼ਥ]] ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਮਸਹ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਈਸ਼-ਬੋਸ਼ਥ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋਣ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Bibleverse|2 Sam|2:8–11|NRSV}}</ref> ਸ਼ਾਊਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸਰਾਏਲ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ [[ਹੇਬਰੋਨ|ਹਬਰੋਨ]] ਆਏ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਇਸਰਾਏਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। <ref>{{Bibleverse|2 Sam|5:1–3|NRSV}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]] ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ [[ਜੇਬੂਸਾਈਟ|ਯਬੂਸੀਆਂ]] ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Bibleverse|2 Sam|5:6–7|NRSV}}</ref> ਉਹ ਨੇਮ ਦੇ [[ਨੇਮ ਦਾ ਸੰਦੂਕ|ਸੰਦੂਕ ਨੂੰ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, <ref>{{Bibleverse|2 Sam|6:1–12|NRSV}}</ref> ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਬੀ [[ਨਾਥਨ (ਨਬੀ)|ਨਾਥਨ]] ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੰਦਰ ਦਾਊਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। <ref>{{Bibleverse|2 Sam|7:1–13|NRSV}}</ref> ਨਾਥਨ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨੇਮ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ, "ਤੁਹਾਡਾ ਸਿੰਘਾਸਣ ਸਦਾ ਲਈ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ"। <ref>{{Bibleverse|2 Sam|7:16|NRSV}}</ref> ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਫਲਿਸਤੀਆਂ, ਮੋਆਬੀਆਂ, [[ਅਡੋਮਾਈਟਸ|ਅਦੋਮੀਆਂ]], ਅਮਾਲੇਕੀਆਂ, [[ਅਮੋਨ|ਅਮੋਨੀਆਂ]] ਅਤੇ [[ਅਰਾਮ—ਜ਼ੋਬਾਹ|ਅਰਾਮ-ਜ਼ੋਬਾਹ]] ਦੇ ਰਾਜੇ [[ਹਦਦਜ਼ਰ ਬੇਨ ਰਹੋਬ|ਹਦਦੇਜ਼ਰ]] ਉੱਤੇ ਵਾਧੂ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਬਣ ਗਏ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, [[ਹਮਾਥ]] ਦੇ ਰਾਜੇ [[ਟੂ (ਬਾਈਬਲੀ ਚਿੱਤਰ)|ਤੋਈ]], ਹਦਾਡੇਜ਼ਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Bibleverse|2 Sam|8:1–14|NRSV}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Eugène_Siberdt_-_The_Prophet_Nathan_rebukes_King_David.jpg|thumb|''ਪੈਗੰਬਰ ਨਾਥਨ ਨੇ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ'', [[ਯੂਜੀਨ ਸਿਬਰਡਟ]] ਦੁਆਰਾ ਕੈਨਵਸ ਉੱਤੇ ਤੇਲ, 1866-1931 (ਮੇਫੇਅਰ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ)]] [[ਅਮਾਨ|ਰਬਾਹ]] ਦੀ ਅਮੋਨੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਡੇਵਿਡ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਔਰਤ, [[ਬਥਸ਼ਬਾ]], ਨੂੰ ਨਹਾਉਂਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref name="RichardsRichards2002">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=S4D_IVZ1cCQC&pg=PA210|title=Bible Reader's Companion|last=Lawrence O. Richards|publisher=David C Cook|year=2002|isbn=978-0-7814-3879-7|pages=210–|access-date=2017-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216035112/https://books.google.com/books?id=S4D_IVZ1cCQC&pg=PA210|archive-date=2019-12-16}}</ref> <ref name="Wilton2004">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GxyxOxf5DmcC&pg=PA189|title=Lectionary Preaching Workbook: For All Users of the Revised Common, the Roman Catholic, and the Episcopal Lectionaries. Series VIII|last=Carlos Wilton|date=June 2004|publisher=CSS Publishing|isbn=978-0-7880-2371-2|pages=189–}}</ref> <ref name="Zucker2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nTtJAwAAQBAJ&pg=PA51|title=The Bible's Prophets: An Introduction for Christians and Jews|last=David J. Zucker|date=2013|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-63087-102-4|pages=51–}}</ref> ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਬਾਥਸ਼ਬਾ ਨੇ ਸੈਕਸ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। <ref>{{Cite web|url=http://bible.oremus.org/?passage=2+Samuel+11:2-4&version=nrsv|title=2 Samuel 11:2–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202024758/http://bible.oremus.org/?passage=2+Samuel+11:2-4&version=nrsv|archive-date=2018-12-02|access-date=2018-12-01}}</ref> <ref name="Campbell2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FgmyJVkci14C&pg=PA104|title=2 Samuel|last=Antony F. Campbell|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2005|isbn=978-0-8028-2813-2|pages=104–}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O4ZMAwAAQBAJ&pg=PA69|title=Isn't This Bathsheba?: A Study in Characterization|last=Sara M. Koenig|date=2011|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-60899-427-4|pages=69–}}</ref> <ref name="Campbell2004">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vQEcTgQuP94C&pg=PA161|title=Joshua to Chronicles: An Introduction|last=Antony F. Campbell|publisher=Westminster John Knox Press|year=2004|isbn=978-0-664-25751-4|pages=161–|access-date=2017-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216035108/https://books.google.com/books?id=vQEcTgQuP94C&pg=PA161|archive-date=2019-12-16}}</ref> ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, [[ਊਰੀਯਾਹ ਹਿੱਤੀ|ਊਰੀਯਾਹ ਹਿੱਟੀ]], ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਇਆ, ਇਸ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਊਰਿੱਯਾਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਦਾਊਦ ਨੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚੀ। ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਫਿਰ ਵਿਧਵਾ ਬਥਸ਼ਬਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ। <ref>{{Bibleverse|2 Sam|11:14–17|NRSV}}</ref> ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਨੇਥਨ, ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਸਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇਗੀ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਤਲਵਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇਗੀ।" {{Efn|Some commentators believe this meant during David's lifetime.<ref>{{cite web |url=http://biblehub.com/2_samuel/12-10.htm |title=2 Samuel 12:10 |website=Bible Hub |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801181431/http://biblehub.com/2_samuel/12-10.htm |archive-date=2017-08-01 }}</ref> Others say it included his posterity.<ref>{{cite web |url=http://www.biblestudytools.com/commentaries/gills-exposition-of-the-bible/2-samuel-12-10.html |title=2 Samuel 12:10 |website=Salem Web Network |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729103412/http://www.biblestudytools.com/commentaries/gills-exposition-of-the-bible/2-samuel-12-10.html |archive-date=2017-07-29}}; {{Bibleverse|2 Sam|12:8–10|NRSV}}</ref>}} ਜਦੋਂ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ [[ਪਾਪ|ਪਾਪ ਕੀਤਾ]] ਹੈ, <ref>{{bibleverse|2|Samuel|12:13|NRSV}}</ref> ਨਾਥਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਾਪ ਮਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਰੇਗਾ, <ref>Adultery was a capital crime under [[ਮੋਜ਼ੇਕ ਕਾਨੂੰਨ|Mosaic law]]: {{bibleverse||Leviticus|20:10|ESV}}</ref> ਪਰ ਬੱਚਾ ਮਰੇਗਾ। <ref>{{bibleverse|2|Samuel|12:14|NIV}}: NIV translation</ref> ਨਾਥਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਬਾਥਸ਼ਬਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ, [[ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ|ਅਬਸਾਲੋਮ]], ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ, ਬਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Bibleverse|2 Sam|15:1–12|NRSV}}</ref> ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ [[ਹੁਸ਼ਾਈ|ਹੁਸ਼ਈ]] ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਤੋੜਨ ਲਈ ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ [[ਇਫ਼ਰਾਈਮ ਦੀ ਲੱਕੜ|ਨੂੰ ਇਫ਼ਰਾਈਮ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ]] ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਲੰਬੇ ਵਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ, ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਉਲਟ, ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ [[ਯੋਆਬ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref>{{Bibleverse|2 Sam|18:1–15|NRSV}}</ref> ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਜਤਾਇਆ: “ਹੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ! ਹੇ ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਦਲੇ ਮਰ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ!” <ref>{{Bibleverse|2 Sam|18:33|NRSV}}</ref> ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਯੋਆਬ ਉਸ ਨੂੰ “ਉਸ ਦੇ ਸੋਗ ਦੀ ਵਧੀਕੀ” <ref>{{Cite web|url=http://biblehub.com/commentaries/cambridge/2_samuel/19.htm|title=2 Samuel 19|website=Cambridge Bible for Schools and Colleges|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731122102/http://biblehub.com/commentaries/cambridge/2_samuel/19.htm|archive-date=2017-07-31|access-date=12 August 2017}}</ref> ਤੋਂ ਉਭਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ <ref>{{bibleverse|2|Samuel|19:1–8}}</ref> । ਡੇਵਿਡ [[ਗਿਲਗਾਲ]] ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਅਤੇ [[ਯਹੂਦਾਹ ਦਾ ਗੋਤ|ਯਹੂਦਾਹ]] ਅਤੇ [[ਬਿਨਯਾਮੀਨ ਦਾ ਗੋਤ|ਬਿਨਯਾਮੀਨ]] ਦੇ ਗੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆ|ਯਰਦਨ ਨਦੀ]] ਦੇ ਪਾਰ ਅਤੇ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਵਾਪਸ ਲੈ ਗਿਆ। <ref>{{Bibleverse|2|Samuel|19:15–17|NKJV}}</ref> ਜਦੋਂ ਡੇਵਿਡ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ [[ਅਦੋਨੀਯਾਹ|ਅਡੋਨੀਯਾਹ]], ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਰਸ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Bibleref|1 Kings|1:1–5|NRSV}}</ref> ਬਥਸ਼ਬਾ ਅਤੇ ਨਾਥਨ ਡੇਵਿਡ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਥਸ਼ਬਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸੁਲੇਮਾਨ]] ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਦੋਨੀਯਾਹ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Bibleverse|1 Kings|1:11–31|NRSV}}</ref> ਡੇਵਿਡ 40 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, <ref>{{Bibleverse|2 Sam|5:4|NRSV}}</ref> ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਸੁਲੇਮਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Bibleverse|1 Kings|2:1–9|NRSV}}</ref> '''<big>ਜ਼ਬੂਰ</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:Paris_psaulter_gr139_fol1v.jpg|thumb|ਡੇਵਿਡ ਕੰਪੋਜ਼ਿੰਗ ਦ ਸਾਲਮ, [[ਪੈਰਿਸ Psalter|ਪੈਰਿਸ ਸਲਟਰ]], 10ਵੀਂ ਸਦੀ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_Caqa12aj55wC|title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843–1261|date=5 March 1997|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=9780870997778|editor-last=Helen C. Evans|page=[https://archive.org/details/bub_gb_Caqa12aj55wC/page/n114 86]|access-date=5 March 2018|editor-last2=William W. Wixom|via=Internet Archive}}</ref>]] [[ਸਮੂਏਲ ਦੀ ਕਿਤਾਬ]] ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਰਬਾਬ ਵਾਦਕ <ref>{{bibleref2|1 Samuel|16:15–18|NIV}}</ref> ਅਤੇ "ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਜ਼ਬੂਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ" ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। {{Efn|Other translations say, "the hero of Israel's songs," "the favorite singer of Israel," "the contented psalm writer of Israel," and "Israel's beloved singer of songs."<ref>{{cite web |url=http://biblehub.com/2_samuel/23-1.htm |title=2 Samuel 23:1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727014338/http://biblehub.com/2_samuel/23-1.htm |archive-date=2017-07-27 }}</ref>}} ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ [[ਜ਼ਬੂਰ|ਜ਼ਬੂਰਾਂ]] ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਜ਼ਬੂਰ" ਹੈ (ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਡੇਵਿਡ ਲਈ" ਜਾਂ "ਡੇਵਿਡ ਲਈ" ਵਜੋਂ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਈਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, [[ਜ਼ਬੂਰ 3|ਜ਼ਬੂਰ]] । [[ਜ਼ਬੂਰ 3|3]], [[ਜ਼ਬੂਰ 7|7]], [[ਜ਼ਬੂਰ 18|18]], [[ਜ਼ਬੂਰ 34|34]], [[ਜ਼ਬੂਰ 51|51]], [[ਜ਼ਬੂਰ 52|52]], [[ਜ਼ਬੂਰ 54|54]], [[ਜ਼ਬੂਰ 56|56]], [[ਜ਼ਬੂਰ 57|57]], [[ਜ਼ਬੂਰ 59|59]], [[ਜ਼ਬੂਰ 60|60]], [[ਜ਼ਬੂਰ 63|63]] ਅਤੇ [[ਜ਼ਬੂਰ 142|142]] ), <ref>Commentary on II Samuel 22, The Anchor Bible, Vol. 9.</ref> ਸਿਰਲੇਖ ਦੇਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਬੂਰ ਨੂੰ ਡੇਵਿਡ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref name="McKenzie_on_David">{{Cite web|url=http://www.bibleinterp.com/articles/McKensie_020301.shtml|title=King David: A Biography|last=Steven McKenzie|website=The Bible and Interpretation|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621040818/http://www.bibleinterp.com/articles/McKensie_020301.shtml|archive-date=2012-06-21}}</ref> ਜ਼ਬੂਰ 34 ਦਾਊਦ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਕੇ [[ਅਬੀਮਲਕ]] (ਜਾਂ ਰਾਜਾ [[ਅਕੀਸ਼|ਆਕੀਸ਼]] ) ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>Psalm 34, ''Interlinear NIV Hebrew-English Old Testament'', Kohlenberger, J.R, 1987.</ref> 1 ਸਮੂਏਲ 21 ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਅਬੀਮਲੇਕ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਕੀ ਮੈਂ ਪਾਗਲਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਛੋਟਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਲਿਆਉਣਾ ਪਏਗਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ? ਕੀ ਇਹ ਆਦਮੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?" <ref>{{bibleref2|1 Samuel|21:15|NIV}}</ref> == ਅਬਰਾਹਾਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ == '''<big>ਰੱਬੀ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ</big>''' ਡੇਵਿਡ [[ਰੱਬੀ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ਉਜਾੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਨ। <ref name="Ginzberg 1909">{{Cite book|url=https://archive.org/details/legendsofjews0007ginz|title=The Legends of the Jews|last=Ginzberg|first=Louis|publisher=Jewish Publication Society|year=1909|location=Philadelphia}}</ref> ਬਾਥਸ਼ਬਾ ਨਾਲ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਵਿਭਚਾਰ ਨੂੰ ਤੋਬਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਲਮੂਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਵਿਭਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਲੜਾਈ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਤਲਾਕ ਦੇ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, [[ਤਲਮੂਦ|ਤਾਲਮੂਡਿਕ]] ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਊਰੀਯਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਤਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਕਿ ਊਰੀਆ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=82&letter=D#260|title=David|website=jewishencyclopedia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011100050/http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=82&letter=D#260|archive-date=2011-10-11|access-date=2014-10-29}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਟ੍ਰੈਕਟੇਟ ਮਹਾਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਪਛਤਾਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਬਥਸ਼ਬਾ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ। <ref>{{Cite book|title=Babylonian Talmud, Tractate Sanhedrin|page=107a}}</ref> [[ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ|ਯਹੂਦੀ ਦੰਤਕਥਾ]] ਵਿੱਚ, ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਬਥਸ਼ਬਾ ਨਾਲ ਪਾਪ, ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਬਰਾਹਾਮ, ਇਸਹਾਕ ਅਤੇ ਯਾਕੂਬ (ਜਿਸ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੇ ਸਕੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਆਖਰਕਾਰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਪਰਤਾਵੇ ਦੁਆਰਾ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Ginzberg 19092">{{Cite book|url=https://archive.org/details/legendsofjews0007ginz|title=The Legends of the Jews|last=Ginzberg|first=Louis|publisher=Jewish Publication Society|year=1909|location=Philadelphia}}</ref> [[ਮਿਦਰਾਸ਼ਿਮ|ਮਿਦਰਸ਼ਿਮ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਆਦਮ]] ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 70 ਸਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। <ref>Zohar Bereishis 91b</ref> ਨਾਲ ਹੀ, [[ਤਾਲਮੂਦ ਯਰੂਸ਼ਲਮੀ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ [[ਸ਼ਵੂਤ|ਸ਼ਾਵੂਟ]] (ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ) ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਛੁੱਟੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਇੰਨੀ ਮਹਾਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। <ref>{{Citation}}</ref> '''<big>ਈਸਾਈ</big>''' {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਤ|name=King David the Prophet|birth_date=|image=5201-king-david-in-prayer-pieter-de-grebber.jpg|birth_place=|venerated_in=ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ[98] ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ[99]|feast_day=ਦਸੰਬਰ 29, 6 ਅਕਤੂਬਰ – ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ|attributes=ਜ਼ਬੂਰ, ਹਾਰਪ, ਗੋਲਿਅਥ ਦਾ ਮੁਖੀ}} ਮਸੀਹਾ ਸੰਕਲਪ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ("ਮਸਹ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ", ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ [[ਮਸੀਹਾ]] ਸੀ), "ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਪੁੱਤਰ" ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਜੋ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੂੰ ਬਚਾਏਗਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੇਗਾ। ਰਾਜ. ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਈਸਾਈਅਤ ਵਿੱਚ ਮਸੀਹਾਸ਼ਿਪ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਯਿਸੂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ "ਜ਼ੀਓਨ ਪੰਥ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੁਜਾਰੀ-ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚੋਲਾ ਸੀ। <ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/152497/David "David"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819074455/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/152497/David|date=2009-08-19}} article from ''Encyclopædia Britannica Online''</ref> ਮੁਢਲੇ ਚਰਚ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ "ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੇ ਮਸੀਹ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ [[ਪੂਰਵਦਰਸ਼ਨ|ਦਰਸਾਇਆ]] ; [[ਬੇਥਲਹਮ|ਬੈਥਲਹਮ]] ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਆਜੜੀ ਜੀਵਨ ਮਸੀਹ, [[ਚੰਗਾ ਆਜੜੀ (ਈਸਾਈ)|ਚੰਗੇ ਆਜੜੀ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਗੋਲਿਅਥ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਪੰਜ ਪੱਥਰ [[ਪਵਿੱਤਰ ਜ਼ਖ਼ਮ|ਪੰਜ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ]] ਦੀ [[ਟਾਈਪੋਲੋਜੀ (ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ)|ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ]] ਹਨ; ਉਸਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਲਾਹਕਾਰ, [[ਅਹੀਟੋਫੇਲ]] ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਅਤੇ [[ਕਿਦਰੋਨ ਵੈਲੀ|ਸੇਡਰੋਨ]] ਤੋਂ ਲੰਘਣਾ ਸਾਨੂੰ ਮਸੀਹ ਦੇ [[ਜਨੂੰਨ (ਈਸਾਈ)|ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੂੰਨ]] ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਵਿਡਿਕ ਜ਼ਬੂਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਵੇਂ ਨੇਮ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ [[ਮਸੀਹਾ]] ਦੀ [[ਟਾਈਪੋਲੋਜੀ (ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ)|ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ]] ਹੈ। " <ref name="corbett">John Corbett (1911) [http://www.newadvent.org/cathen/04642b.htm King David] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070925212531/http://www.newadvent.org/cathen/04642b.htm|date=2007-09-25}} ''[[ਕੈਥੋਲਿਕ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ|The Catholic Encyclopedia]]'' (New York: Robert Appleton Company)</ref> [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਵਿੱਚ, " [[ਸ਼ਾਰਲਮੇਨ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਇੱਕ 'ਨਵੇਂ ਡੇਵਿਡ' ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। [ਇਹ] ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ [ਜਿਸ ਦੀ] ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।" <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DhpKxQT8n74C&pg=PA101|title=The Oxford Illustrated History of Christianity|last=McManners|first=John|date=2001-03-15|isbn=9780192854391|page=101|access-date=2016-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160209020220/https://books.google.com/books?id=DhpKxQT8n74C&pg=PA101|archive-date=2016-02-09}}</ref> [[ਲਾਤੀਨੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ|ਪੱਛਮੀ ਰੀਤੀ]] ਚਰਚ ( [[ਲੂਥਰਨ]], [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]] ) 29 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਜਾਂ 6 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, <ref>{{Cite web|url=http://www.zeno.org/Heiligenlexikon-1858/A/David+(8)|title=Lexikoneintrag zu »David (8)«. Vollständiges Heiligen-Lexikon, Band 1. Augsburg 1858, ...|last=Zeno|website=www.zeno.org|language=de|access-date=2021-10-09}}</ref> ਪੂਰਬੀ ਰੀਤੀ 19 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦਿਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। <ref>[https://web.archive.org/web/20160312173029/https://www.saintpatrickdc.org/ss/1229.shtml Saint of the Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530061211/http://www.saintpatrickdc.org/ss/1229.shtml|date=2008-05-30}} for December 29 at St. Patrick Catholic Church, Washington, D.C.</ref> [[ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ]] ਅਤੇ [[ਪੂਰਬੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] "ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮੀ ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ" ਦੇ [[ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦਿਨ|ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਦਿਨ]] ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਐਤਵਾਰ ( [[ਕ੍ਰਿਸਮਸ|ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ]] [[ਮਹਾਨ ਤਿਉਹਾਰ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਐਤਵਾਰ) ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਯਿਸੂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ|ਯਿਸੂ ਦੇ ਹੋਰ ਪੂਰਵਜ]] . ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ, [[ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼|ਜੋਸਫ਼]] ਅਤੇ [[ਜੇਮਜ਼, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭਰਾ|ਜੇਮਜ਼, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਰਾ]] ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://azbyka.rudays/sv-david-car|title=Пророк Дави́д Псалмопевец, царь Израильский|website=azbyka.rudays|language=ru|access-date=2021-10-09}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''<big>ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਯੁੱਗ</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:Arms_of_Ireland_(Variant_1)_(Historical).svg|thumb|ਮੱਧਯੁਗ ਦੇ ਹੇਰਾਲਡਸ ਦੁਆਰਾ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਥਿਆਰ|ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ]] 'ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਕੋਟ। <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/stream/facsimileofancie00lind#page/n49/mode/2up|title=Lindsay of the Mount Roll|last=Lindsay of the Mount|first=Sir David|date=1542|publisher=Edinburgh, W. & D. Laing|author-link=David Lyndsay|access-date=2015-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203022459/https://archive.org/stream/facsimileofancie00lind#page/n49/mode/2up|archive-date=2016-02-03}}</ref> ( [[ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਕੋਟ|ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ]] )]] [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਦੇ ਯੂਰਪੀਅਨ [[ਮਸੀਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਈਸਾਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਵਿੱਚ, ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ [[ਨੌਂ ਯੋਗ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਜੋ [[ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ|ਬਹਾਦਰੀ]] ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਦਰਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਨੌਂ ਵਰਥੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲੂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀ [[ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ [[ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ|ਪੂਰਬੀ]] [[ਈਸਾਈ-ਜਗਤ|ਈਸਾਈ]] -ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ [[ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਅਧਿਕਾਰ|ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਯੁਕਤ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ]] ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਰੋਮਨ ਅਤੇ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੇ ਬਾਈਬਲੀ ਪੂਰਵਜ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਲਈ "ਨਿਊ ਡੇਵਿਡ" ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਸੰਦਰਭ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। <ref name="Garipzanov">{{Cite book|title=The Symbolic Language of Royal Authority in the Carolingian World (c. 751–877)|last=Garipzanov|first=Ildar H.|publisher=Brill|year=2008|isbn=978-9004166691|pages=128, 225}}</ref> [[ਜਾਰਜੀਆ ਦਾ ਰਾਜ|ਜਾਰਜੀਅਨ]] [[ਬਾਗਰਾਸ਼ੀ|ਬਾਗਰਾਟਿਡਸ]] ਅਤੇ [[ਇਥੋਪੀਆ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ|ਇਥੋਪੀਆ]] ਦੇ [[ਸੁਲੇਮਾਨੀ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਸੋਲੋਮੋਨਿਕ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ [[ਬਾਗਰਾਨੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਿਬਲੀਕਲ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਦਾਅਵਾ|ਜੈਵਿਕ ਵੰਸ਼]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite book|title=Imagining History at the Crossroads: Persia, Byzantium, and the Architects of the Written Georgian Past|last=Rapp|first=Stephen H. Jr.|date=1997|publisher=Ph.D. dissertation, University of Michigan|page=528}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, [[ਫਰੈਂਕਸ|ਫ੍ਰੈਂਕਿਸ਼]] [[ਕੈਰੋਲਿੰਗੀਅਨ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਕਸਰ ਡੇਵਿਡ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਸਨ; [[ਸ਼ਾਰਲਮੇਨ]] ਖੁਦ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦਾ ਸੀ। <ref name="Garipzanov" /> '''<big>ਇਸਲਾਮ</big>''' ਡੇਵਿਡ (ਅਰਬੀ: ''داود'' ਦਾਊਦ ਜਾਂ ''ਦਾਊਦ'' ) [[ਇਸਲਾਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਇਸਰਾਏਲੀ|ਇਜ਼ਰਾਈਲੀਆਂ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪਰਮਾਤਮਾ|ਰੱਬ]] ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਨਬੀ|ਨਬੀਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ [[ਕੁਰਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] ਨਾਮ ਦਾਊਦ, ''ਦਾਊਦ'' ਜਾਂ ''ਦਾਊਦ'' ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ [[ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਸੁਲੇਮਾਨ|ਸੁਲੇਮਾਨ]] ਨਾਲ। ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਨੇ [[ਗੋਲਿਅਥ]] ( [[ਅਲ ਬਕਰਾ|Q2:251]] ) ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜੋ ਫਲਿਸਤੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਗੋਲਿਅਥ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ( [[Q38:20]] )। ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ "ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ [[ਵਾਈਸਜਰੈਂਟ|ਉਪ-ਨਿਧੀ]] " ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ( [[ਪ੍ਰ 38:26|Q38:26]] ) ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਿਰਣਾ ਦਿੱਤਾ ( [[ਪ੍ਰ 21:78|Q21:78]] ; [[Q37:21–24]], [[Q26]] ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਜ਼ਬੂਰ|ਜ਼ਬੂਰਾਂ]] ਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( [[Q4:163]] ) ; [[ਪ੍ਰ17:55|Q17:55]] )। ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਗਏ ( [[ਪ੍ਰ 21:79|Q21:79]] ; [[ਪ੍ਰ 34:10|Q34:10]] ; [[Q38:18]] ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਲਈ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਨਰਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ( [[ਪ੍ਰ 34:10|Q34:10]] ), <ref>{{Cite web|url=http://quran.com/34/10|title=Surah Saba - 10}}</ref> ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਫੈਸ਼ਨਿੰਗ [[ਚੇਨ ਮੇਲ]] ਆਇਰਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ( [[ਪ੍ਰ 21:80|Q21:80]] ); <ref>{{Cite web|url=http://quran.com/21/80|title=Surah Al-Anbya - 80}}</ref> ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ [[ਕਾਂਸਾ|ਕਾਂਸੀ]] ਅਤੇ [[ਕੱਚਾ ਲੋਹਾ|ਕਾਸਟ ਆਇਰਨ]] -ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਫਾਇਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ( [[ਪ੍ਰ 21:78|Q21:78]] ) ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ( [[Q38:21–23|Q38:21-23]] )। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਡੇਵਿਡ ਦੁਆਰਾ [[ਊਰੀਯਾਹ ਹਿੱਤੀ|ਊਰੀਯਾਹ]] ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ [[ਬਥਸ਼ਬਾ]] ਦਾ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਹੈ, [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref>Wheeler, Brannon M. ''The A to Z of Prophets in Islam and Judaism'', "David"</ref> ਮੁਸਲਿਮ [[ਪਰੰਪਰਾ]] ਅਤੇ ''[[ਹਦੀਸ|ਹਦੀਸ]]'' ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਵਰਤ|ਵਰਤ ਰੱਖਣ]] ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਜੋਸ਼ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। <ref>"Dawud".</ref> ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ''[[ਨਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ|ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ]]'' ਸੰਕਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਜ਼ਬੂਰ ਗਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਪਾਠ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੁਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨਗੇ। <ref>''Stories of the Prophets'', Ibn Kathir, "Story of David"</ref> == ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ == '''<big>ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:David_SM_Maggiore.jpg|thumb|ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਮੂਰਤੀ (1609-1612) [[ਨਿਕੋਲਸ ਕੋਰਡੀਅਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਰੋਮ]], ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ [[ਸੈਂਟਾ ਮਾਰੀਆ ਮੈਗੀਓਰ|ਬੇਸਿਲਿਕਾ ਡੀ ਸਾਂਤਾ ਮਾਰੀਆ ਮੈਗਗੀਓਰ]] ਦੇ ਬੋਰਗੀਜ਼ ਚੈਪਲ ਵਿੱਚ]] ਬਾਈਬਲ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜਾਂ ਹੀ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 11ਵੀਂ ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਤੋਂ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੰਕਲਨ ਦੀ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3PhbDc-PdvMC&pg=PA258|title=A Survey of the Old Testament|last=Hill|first=Andrew E.|last2=Walton|first2=John H.|publisher=Zondervan|year=2009|isbn=978-0-310-28095-8|edition=3rd|location=Grand Rapids|page=258|quote=The events of the book took place in the last half of the eleventh century and the early part of the tenth century BC, but it is difficult to determine when the events were recorded. There are no particularly persuasive reasons to date the sources used by the compiler later than the events themselves, and good reason to believe that contemporary records were kept (cf. 2 Sam. 20:24–25).|access-date=2019-12-27|orig-year=1991|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011131826/https://books.google.com/books?id=3PhbDc-PdvMC&pg=PA258|archive-date=2020-10-11}}</ref> ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ [[ਸਮੂਏਲ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ]] 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ [[ਜੋਸੀਯਾਹ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ [[ਬਾਬਲੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ|ਬੇਬੀਲੋਨ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ]] (6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਦੌਰਾਨ ਵਧੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 550 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ [[ਗ੍ਰੀਮ ਔਲਡ]] ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ - ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਚੌਥਾਈ-ਸ਼ੇਕੇਲ ਜੋ ਸ਼ਾਊਲ ਦਾ ਨੌਕਰ ਸੈਮੂਅਲ ਨੂੰ 1 ਸੈਮੂਅਲ 9 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ "ਲਗਭਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜਾਂ ਹੇਲੇਨਿਸਟਿਕ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ" ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ- ਸ਼ੇਕੇਲ ਹਾਸਮੋਨੀਅਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। {{Sfn|Auld|2003}} ਸੈਮੂਅਲ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ, "ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ" <ref>({{bibleref2|1 Samuel 16:14–2, 5:10}}</ref> ਅਤੇ "ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ" ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{bibleref2|2 Samuel 9–20}} and {{bibleref2|1 Kings 1–2}}</ref> {{Sfn|Knight|1991}} [[ਇਤਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ|ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ]], ਜੋ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ 350-300 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਸੈਮੂਅਲ ਅਤੇ ਕਿੰਗਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। {{Sfn|McKenzie|2004}} ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਯਹੂਦਾਹ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਘੱਟ ਸੀ: ਇਹ ਅਕਸਰ ਉਸਨੂੰ ''ਮੇਲੇਕ'' ਦੀ ਬਜਾਏ, " ''ਰਾਜਕੁਮਾਰ'' " ਜਾਂ "ਮੁਖੀ", ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਰਾਜਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ (ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ), ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ [[ਹੇਬਰੋਨ]] ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰੇਲੂ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। {{Sfn|Moore|Kelle|2011}} ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਭਵ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ [[ਰਾਜਾ ਆਰਥਰ|ਕਿੰਗ ਆਰਥਰ]] ਦੀ ਦੰਤਕਥਾ ਜਾਂ [[ਹੋਮਰ]] ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰੀ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, <ref>{{Cite web|url=https://bibleinterp.arizona.edu/articles/view-copenhagen-israel-and-history-palestine|title=A view from Copenhagen: Israel and the History of Palestine|last=Thompson|first=Thomas L.|year=2001|website=The Bible and Interpretation|access-date=December 25, 2020|quote=The history of Palestine and of its peoples is very different from the Bible's narratives, whatever political claims to the contrary may be. An independent history of Judea during the Iron I and Iron II periods has little room for historicizing readings of the stories of I-II Samuel and I Kings.}}<cite class="citation web cs1" id="CITEREFThompson2001"><span class="cx-segment" data-segmentid="1304">[https://bibleinterp.arizona.edu/articles/view-copenhagen-israel-and-history-palestine "A view from Copenhagen: Israel and the History of Palestine"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="1305">''The Bible and Interpretation''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="1306"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2020-12-25</span></span>. </span><q><span class="cx-segment" data-segmentid="1307">The history of Palestine and of its peoples is very different from the Bible's narratives, whatever political claims to the contrary may be. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="1308">An independent history of Judea during the Iron I and Iron II periods has little room for historicizing readings of the stories of I-II Samuel and I Kings.</span></q></cite></ref> <ref>{{Harvard citation no brackets|Redford|1992}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤੁਲਨਾਵਾਂ ਸਵਾਲੀਆ ਹਨ। <ref>Kalimi, Isaac.</ref> ਇੱਕ ਥੀਮ ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੇ ਨੇੜਲੇ ਪੂਰਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਜੋਨਾਥਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸਮਰੂਪ ਸੁਭਾਅ ਹੈ। ਜਾਸ਼ਰ ਦੀ [[ਜਾਸ਼ਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ|ਕਿਤਾਬ]] ਵਿੱਚ ਉਦਾਹਰਣ, [[ਸੈਮੂਅਲ 2]] (1:26) ਵਿੱਚ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਡੇਵਿਡ ਨੇ "ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਨਾਥਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲੋਂ ਮਿੱਠਾ ਸੀ", [[ਅਖ਼ੇਲੀਜ਼|ਅਚਿਲਸ]] ਦੀ [[ਪੈਟ੍ਰੋਕਲਸ]] ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ "ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ" [[ਐਨਕਿਡੂ|ਐਨਕੀਡੂ]] ਲਈ [[ਗਿਲਗਾਮੇਸ਼]] ਦਾ ਪਿਆਰ। {{Sfn|Gordon|1995}} {{Sfn|Horner|1978}} ਦੂਸਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁਆਫੀ ਹੈ-ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਕਾਲੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ, ਕਤਲ ਅਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ। {{Sfn|Baden|2013}} ਸੈਮੂਅਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲਜ਼ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਡੇਵਿਡ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਜੋ ਠੋਸ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਹੈ। {{Sfn|Moore|Kelle|2011}} ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: [[ਬਾਰਚ ਹੈਲਪਰਨ|ਬਾਰੂਕ ਹੈਲਪਰਨ]] ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਜ਼ਾਲਮ, ਇੱਕ ਕਾਤਲ ਅਤੇ ਗਥ ਦੇ ਫ਼ਲਿਸਤੀ ਰਾਜੇ [[ਅਕੀਸ਼|ਆਕੀਸ਼]] ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਜਾਲਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ; <ref>{{Cite web|url=http://www.bookreviews.org/pdf/1551_3721.pdf|title=Review of Baruch Halpern's ''David's Secret Demons: Messiah, Murderer, Traitor, King''|last=Carasik|first=Michael|date=June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20070810172523/http://www.bookreviews.org/pdf/1551_3721.pdf|archive-date=2007-08-10}}</ref> ਸਟੀਵਨ ਮੈਕਕੇਂਜ਼ੀ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, "ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮ" ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਾਲਮ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="McKenzie_on_David2">{{Cite web|url=http://www.bibleinterp.com/articles/McKensie_020301.shtml|title=King David: A Biography|last=Steven McKenzie|website=The Bible and Interpretation|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621040818/http://www.bibleinterp.com/articles/McKensie_020301.shtml|archive-date=2012-06-21}}</ref> ਜੋਏਲ ਐਸ. ਬੈਡਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ, ਬੇਰਹਿਮ, ਮਾਸ-ਅਤੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਆਦਮੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਕਤਲ, ਚੋਰੀ, ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ, ਸੈਕਸ, ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=igQqmwEACAAJ&q=The+historical+David|title=The Historical David: The Real Life of an Invented Hero|last=Baden|first=Joel|date=2014-07-29|publisher=[[HarperCollins]]|isbn=978-0-06-218837-3|language=en}}</ref>  [[ਵਿਲੀਅਮ ਜੀ ਡੇਵਰ|ਵਿਲੀਅਮ ਜੀ. ਡੇਵਰ]] ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਸੀਰੀਅਲ ਕਿਲਰ" ਦੱਸਿਆ। {{Sfn|Dever|2020}} [[ਜੈਕਬ ਐਲ ਰਾਈਟ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾਵਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੋਲਿਅਥ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਬਾਥਸ਼ੇਬਾ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਬੰਧ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਯਹੂਦਾਹ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਇੱਕ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਦੇਰ ਦੇ ਫਾਰਸੀ ਜਾਂ ਹੇਲੇਨਿਸਟਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=https://bibleinterp.arizona.edu/articles/2014/07/wri388001|title=David, King of Judah (Not Israel)|date=July 2014|website=bibleinterp.arizona.edu|access-date=3 September 2017}}</ref> ਆਈਜ਼ਕ ਕਲੀਮੀ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: “ਰਾਜੇ ਸੁਲੇਮਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਗਭਗ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਖਾਸ ਬਾਈਬਲੀ ਹਵਾਲਾ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਲੀਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਜਾਂ ਉਸ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ।" <ref name="Ancient Israel page 322">Writing and Rewriting the Story of Solomon in Ancient Israel; by Isaac Kalimi; page 32; Cambridge University Press, 2018; {{ISBN|9781108471268}}</ref> '''<big>ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜ</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:JRSLM_300116_Tel_Dan_Stele_01.jpg|thumb|[[ਟੈਲ ਡੈਨ ਸਟੇਲ|ਟੇਲ ਡੈਨ ਸਟੇਲ]]]] 1993 ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ [[ਟੈਲ ਡੈਨ ਸਟੇਲ|ਟੇਲ ਡੈਨ ਸਟੇਲ]], 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ / 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਅਰਾਮ-ਦਮਿਸ਼ਕ|ਦਮਿਸ਼ਕ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜੇ]] [[ਹਜ਼ੈਲ|ਹਜ਼ਾਏਲ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਉੱਕਰਿਆ ਪੱਥਰ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ {{Lang-he|ביתדוד}} , ''bytdwd'', ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਵਾਨ "ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਡੇਵਿਡ" ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। {{Sfn|Pioske|2015}} {{Sfn|Lemaire|1994}} ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰੀਡਿੰਗ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, {{Sfn|Pioske|2015}} ਪਰ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਯਹੂਦਾਹ ਦਾ ਰਾਜ|ਯਹੂਦਾਹ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ]] ਇੱਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। {{Sfn|Pioske|2015}} ਦੋ [[ਐਪੀਗ੍ਰਾਫਰ]], [[ਆਂਡਰੇ ਲੇਮੇਰ]] ਅਤੇ [[ਐਮਿਲ ਪਿਊਚ|ਐਮਿਲ ਪੁਏਚ]], ਨੇ 1994 ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਕਿ [[ਮੋਆਬ]] ਤੋਂ [[ਮੇਸ਼ਾ ਸਟੀਲ]], ਜੋ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਲਾਈਨ 31 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ "ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਡੇਵਿਡ" ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਟੇਲ ਡੈਨ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ. {{Sfn|Pioske|2015}} ਮਈ 2019 ਵਿੱਚ, [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਫਿਨਕੇਲਸਟਾਈਨ]], ਨਦਾਵ ਨਾਅਮਨ, ਅਤੇ [[ਥਾਮਸ ਰੋਮਰ]] ਨੇ ਨਵੇਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਬਾਜ਼ੀ (ਪੱਤਰ)|''ਬਾਜ਼ੀ'']] ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਡੇਵਿਡ" ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ। ਮੋਆਬ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸ਼ਹਿਰ "ਹੋਰੋਨਾਇਮ", ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਰਾਜਾ [[ਬਾਲਕ]] ਹੈ, ਇੱਕ ਨਾਮ [[ਇਬਰਾਨੀ ਬਾਈਬਲ]] ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Finkelstein|Na’aman|Römer|2019}} <ref name="AAAS">{{Cite web|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-05/afot-nro050219.php|title=New reading of the Mesha Stele inscription has major consequences for biblical history|date=2 May 2019|publisher=American Friends of Tel Aviv University|type=news release|access-date=22 October 2020|archive-date=2 ਮਈ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502163452/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-05/afot-nro050219.php|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਮਾਈਕਲ ਲੈਂਗਲੋਇਸ ਨੇ [[ਕਾਗਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਓ|ਲੇਮੇਅਰ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਰਕਰਾਰ ਸਟੀਲ ਦੇ ਉੱਚ-ਰੈਜ਼ੋਲੂਸ਼ਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਲਾਈਨ 31 ਵਿੱਚ "ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਡੇਵਿਡ" ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ". <ref name="AAAS" /> {{Sfn|Langlois|2019}} ਲੈਂਗਲੋਇਸ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਅਮਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ "ਹਾਊਸ ਆਫ ਡੇਵਿਡ" ਰੀਡਿੰਗ ਅਸਵੀਕਾਰਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਪੱਛਮੀ ਸਾਮੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। {{Sfn|Na'aman|2019}} [[ਤਸਵੀਰ:Karnak_Tempel_19.jpg|thumb|[[ਕਰਨਾਕ]] ਵਿਖੇ [[Bubastite ਪੋਰਟਲ|ਬੂਬਸਟਾਈਟ ਪੋਰਟਲ]] ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਸ਼ੋਸ਼ੇਂਕ ਆਈ|ਸ਼ੋਸ਼ੇਂਕ I]] ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਰਾਹਤ, ਦੇਵਤਾ [[ਅਮੁਨ—ਰੀ|ਅਮੂਨ-ਰੇ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਪੂਰਬੀ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੇ ਗਏ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।]] ਦੋ ਸਟੀਲਜ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਾਈਬਲ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਕੇਨੇਥ ਰਸੋਈ|ਕੇਨੇਥ ਕਿਚਨ]] ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਨਾਮ ਫ਼ਿਰਊਨ [[ਸ਼ੋਸ਼ੇਂਕ ਆਈ|ਸ਼ੋਸ਼ੇਂਕ]] ਦੀ ਰਾਹਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਈਬਲ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿਸ਼ਕ]] ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{bibleref2|1 Kings 14:25–27}}</ref> <ref name="Phar">{{Cite book|url=https://www.nytimes.com/books/first/m/mckenzie-david.html|title=King David: A Biography|last=McKenzie|first=Steven L.|work=[[The New York Times]]|year=2000|isbn=0-19-513273-4|chapter=One|access-date=2018-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119124308/http://www.nytimes.com/books/first/m/mckenzie-david.html|archive-date=2018-01-19}}</ref> ਰਾਹਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੋਸ਼ੇਂਕ ਨੇ 925 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ [[ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਇਲਾਕੇ|ਫਲਸਤੀਨ]] ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਚਨ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ "ਡੇਵਿਡ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ" ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਯਹੂਦਾਹ ਅਤੇ [[ਨੇਗੇਵ]] ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਬਾਈਬਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਸ਼ਾਊਲ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਸੀ। ਰਾਹਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। <ref name="Phar" /> '''<big>ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ</big>''' ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਬੂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੌਨ ਹੈਰਲਸਨ ਹੇਜ਼ ਅਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਮਿਲਰ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: "ਜੇਕਰ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਲਸਤੀਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।" <ref>A History of Ancient Israel and Judah; ByJames Maxwell Miller & John Haralson Hayes; pages 204; SCM Press, 2006; {{ISBN|9780334041177}}</ref> ਇਹ [[ਐਮੇਲੀ ਕੁਹਰਟ]] ਦੇ 1995 ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਨੂੰ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ "ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਨਹੀਂ ਹਨ (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲਿਖਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ), ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਜਾਂ ਸੁਲੇਮਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਦਰਭ ਨਹੀਂ ਹੈ," ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, "ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਸਾਈਟਾਂ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਬੂਤ ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ." <ref name="Kuhrtp438">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V_sfMzRPTgoC&q=Kuhrt,+Amiele+(1995).+The+Ancient+Near+East.|title=The Ancient Near East, c. 3000–330 BC, Band 1|last=Kuhrt|first=Amélie|publisher=Routledge|year=1995|isbn=978-0-41516-762-8|location=New York|page=438|author-link=Amélie Kuhrt}}</ref> 2007 ਵਿੱਚ, [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਫਿਨਕੇਲਸਟਾਈਨ]] ਅਤੇ [[ਨੀਲ ਆਸ਼ਰ ਸਿਲਬਰਮੈਨ]] ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਬੂਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਹੂਦਾਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਬੂਤਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜ ਜਾਂ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਰਾਜ (ਸਾਮਰੀਆ)|ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ]] ਦੁਆਰਾ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Harvard citation no brackets|Finkelstein|Silberman|2007|pp=26–27}}; {{Harvard citation no brackets|Finkelstein|Silberman|2002}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਯਹੂਦਾਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ [[ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ|ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ]] ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ, ਏਕਾਦਸ਼ਵਾਦੀ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। {{Sfn|Finkelstein|Silberman|2002}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਯਹੂਦਾਹ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨੁਸਾਰੀ ਘੱਟ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ, 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੌਰਾਨ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਾਮਰੀਆ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ। <ref>{{Harvard citation no brackets|Finkelstein|Silberman|2002|pp=[https://books.google.com/books?id=lu6ywyJr0CMC&pg=PA158 158]}}.</ref> {{Sfn|Finkelstein|Silberman|2002}} <ref>{{Harvard citation no brackets|Finkelstein|Silberman|2002}}.</ref> 2014 ਵਿੱਚ, [[ਅਮਿਹੈ ਮਜ਼ਾਰ|ਅਮੀਹਾਈ ਮਜ਼ਾਰ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ]] ਨੂੰ "ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref name="amazar">{{Cite book|url=http://www.rehov.org/Rehov/publications/Mazar%20-%20The%20United%20%20Monarchy-BZAW2010.pdf|title=Archaeology and the biblical Narrative: The Case of the United Monarchy|last=Mazar|first=Amihai|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611170411/http://www.rehov.org/Rehov/publications/Mazar%20-%20The%20United%20%20Monarchy-BZAW2010.pdf|archive-date=2014-06-11}}</ref> ਉਸਨੇ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਤੁਲਨਾ [[ਲਬਾਇਆ|ਲਾਬਯਾ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਿਰਊਨ [[ਇਖ਼ਨਾਤੁਨ|ਅਖੇਨਾਤੇਨ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਜ਼ਾਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਨੇ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੌਰਾਨ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪਾਠ "ਸਾਹਿਤਕ-ਪੁਰਾਣਿਕ ਸੁਭਾਅ" ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-israel/did-the-kingdoms-of-saul-david-and-solomon-actually-exist/|title=First Person: Did the Kingdoms of Saul, David and Solomon Actually Exist?|date=2020-12-12|website=Biblical Archaeology Society|access-date=2021-07-20}}</ref> ਵਿਲੀਅਮ ਜੀ. ਡੇਵਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਸੌਲ]], ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ [[ਸੁਲੇਮਾਨ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਾਜਬ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹਨ, ਪਰ "ਅੱਜ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇਣਗੇ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਹਾੜੀ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ"। {{Sfn|Dever|2020}} {{Sfn|Dever|2017}} <ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/bible/dever.html|title=NOVA {{!}} The Bible's Buried Secrets {{!}} Archeology of the Hebrew Bible|website=PBS|access-date=2021-07-20|quote=The stories of Solomon are larger than life. According to the stories, Solomon imported 100,000 workers from what is now Lebanon. Well, the whole population of Israel probably wasn't 100,000 in the 10th century. Everything Solomon touched turned to gold. In the minds of the biblical writers, of course, David and Solomon are ideal kings chosen by Yahweh. So they glorify them. Now, archeology can't either prove or disprove the stories. But I think most archeologists today would argue that the United Monarchy was not much more than a kind of hill-country chiefdom. It was very small-scale.|archive-date=2010-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100318021708/http://www.pbs.org/wgbh/nova/bible/dever.html|url-status=dead}}</ref> [[ਲੈਸਟਰ ਐਲ. ਗ੍ਰੈਬੇ|ਲੇਸਟਰ ਐਲ. ਗ੍ਰੈਬੇ]] ਨੇ 2017 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ: "ਮੁੱਖ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਇਰਨ ਆਈਆਈਏ ਵਿੱਚ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸੀ: ਕੀ ਇਹ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੜ੍ਹ ਸੀ ਪਰ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਾਂ ਕੀ ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਵਧਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ – ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ – ਰਾਜ? ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ..." <ref>Ancient Israel: What Do We Know and How Do We Know It? By Lester L. Grabbe; page 77Bloomsbury Publishing, 2017</ref> ਇਸਹਾਕ ਕਲੀਮੀ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ: "ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਕਾਲੀ ਵਾਧੂ-ਬਾਈਬਲੀ ਸਰੋਤ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਯਹੂਦਾਹ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ।" <ref name="Ancient Israel page 323">Writing and Rewriting the Story of Solomon in Ancient Israel; by Isaac Kalimi; page 32; Cambridge University Press, 2018; {{ISBN|9781108471268}}</ref> ਡੇਵਿਡਿਕ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਇਲਾਤ [[ਈਲਾਤ ਮਜ਼ਾਰ|ਮਜ਼ਾਰ]] ਦੇ [[ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣਤਰ|ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ]] ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ [[ਸਟੈਪਡ ਸਟੋਨ ਬਣਤਰ|ਸਟੈਪਡ ਸਟੋਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ]] ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। <ref>Zachary Thomas, "Debating the United Monarchy: let's see how far we've come."</ref> ਈਲਾਤ ਮਜ਼ਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਢਾਂਚੇ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਜ਼ਾਰ ਇਸ ਡੇਟਿੰਗ ਨੂੰ ਕਈ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਦੋ ਫੋਨੀਸ਼ੀਅਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਜੱਗ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓਕਾਰਬਨ ਮਿਤੀ ਵਾਲੀ ਹੱਡੀ, 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੈ। <ref>Mazar, Eilat, ''Excavations at the Summit of the City of David, Preliminary Report of Seasons 2005–2007'', Shoham, Jerusalem and New York, 2009, pp. 52–56.</ref> [[ਅਮਿਹੈ ਮਜ਼ਾਰ|ਅਮੀਹਾਈ ਮਜ਼ਾਰ]], [[ਅਬ੍ਰਾਹਮ ਫੌਸਟ]], ਨਾਦਵ ਨਾਮਨ ਅਤੇ [[ਵਿਲੀਅਮ ਜੀ ਡੇਵਰ]] ਨੇ ਵੀ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਡੇਟਿੰਗ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। <ref name="amazar2">{{Cite book|url=http://www.rehov.org/Rehov/publications/Mazar%20-%20The%20United%20%20Monarchy-BZAW2010.pdf|title=Archaeology and the biblical Narrative: The Case of the United Monarchy|last=Mazar|first=Amihai|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611170411/http://www.rehov.org/Rehov/publications/Mazar%20-%20The%20United%20%20Monarchy-BZAW2010.pdf|archive-date=2014-06-11}}</ref> <ref>Mazar, Amihai.</ref> <ref>Avraham Faust 2010.</ref> <ref>“The Stepped Stone Structure” in Mazar ed., The Summit of the City of David Excavations 2005–2008: Final Reports Volume I: Area G (2015), pp. 169–88</ref> {{Sfn|Na'aman|2014}} {{Sfn|Dever|2017}} 2010 ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਈਲਾਤ ਮਜ਼ਾਰ]] ਨੇ [[ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ|ਡੇਵਿਡ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ]] ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰੇਗਾ ਕਿ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਰਾਜ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। <ref name=":0">'Jerusalem city wall dates back to King Solomon'; by Abe Selig; Jerusalem Post, 23 February 2010; at</ref> 2006 ਵਿੱਚ, [[ਕੇਨੇਥ ਰਸੋਈ|ਕੇਨੇਥ ਕਿਚਨ]] ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ "ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਕਨਾਨ]] ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਇਸਦੇ ਭੂ-ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਰਾਜ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।" <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kw6U05qBiXcC&q=%22the+physical+archaeology+of+tenth-century+Canaan+is+consistent+with+the+former+existence+of+a+unified+state+on+its+terrain%22&pg=PA158|title=On the Reliability of the Old Testament|last=Kitchen|first=K. A.|date=2006-06-09|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-0396-2}}</ref> [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਫਿਨਕੇਲਸਟਾਈਨ]], ਲਿਲੀ ਸਿੰਗਰ-ਅਵਿਟਜ਼, ਜ਼ੀਵ [[Ze'ev Herzog|ਹਰਜ਼ੋਗ]] ਅਤੇ [[ਡੇਵਿਡ Ussishkin|ਡੇਵਿਡ ਉਸਿਸ਼ਕਿਨ]] ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹਨਾਂ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref>Has King David's Palace in Jerusalem been Found?</ref> ਫਿਨਕੇਲਸਟਾਈਨ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੀ ਡੇਟਿੰਗ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਿ ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਅੰਡਰਲਾਈੰਗ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕਿ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਦੀ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੈਕਫਿਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਪਹਿਲੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਈ. ਮਜ਼ਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref>The "Large Stone Structure" in Jerusalem Reality versus Yearning By Israel Finkelstein, 2011; Zeitschrift des Deutschen Palastina-Vereins 127(1):2-10; at</ref> [[ਅਰੇਨ ਮਾਇਰ]] ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਢਾਂਚਾ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਰਾਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਬੂਤ "ਕਮਜ਼" ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। <ref name=":02">'Jerusalem city wall dates back to King Solomon'; by Abe Selig; Jerusalem Post, 23 February 2010; at</ref> ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਯੋਸੇਫ ਗਾਰਫਿਨਕੇਲ|ਯੋਸੇਫ]] ਗਾਰਫਿਨਕੇਲ ਅਤੇ [[ਸਾਰ ਗਨੋਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਖੀਰਬੇਤ ਕਿਆਫਾ|ਖੀਰਬੇਟ ਕਿਆਫਾ]] ਵਿਖੇ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੰਦੋਬਸਤ [[ਰੇਡੀਓਕਾਰਬਨ ਮਿਤੀ|ਰੇਡੀਓਕਾਰਬਨ ਮਿਲਿਆ]], ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਖੋਜ ਦੇ ਬਾਅਦ, [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਥਾਰਟੀ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਅਥਾਰਟੀ]] ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਖਿਰਬਤ ਕਿਯਾਫਾ ਵਿਖੇ ਖੁਦਾਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਯਹੂਦਾਹ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਦਲੀਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯਹੂਦਾਹ ਦਾ ਰਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਾਰੀਖ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। " <ref name="garfinkel2012">{{Cite web|url=http://www.hadashot-esi.org.il/report_detail_eng.aspx?id=1989|title=Journal 124: Khirbat Qeiyafa preliminary report|last=Garfinkel|first=Yossi|last2=Ganor|first2=Sa'ar|date=19 April 2012|website=Hadashot Arkheologiyot: Excavations and Surveys in Israel|publisher=Israel Antiquities Authority|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623021750/http://www.hadashot-esi.org.il/report_detail_eng.aspx?id=1989|archive-date=23 June 2012|access-date=12 June 2018|ref=garfinkel2012|last3=Hasel|first3=Michael}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੀਰਬੇਟ ਕਿਆਫਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਸਿੱਟਿਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਦੂਜੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਫਿਨਕੇਲਸਟਾਈਨ ਅਤੇ [[ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਫੈਂਟਲਕਿਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਉੱਤਰੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ. <ref name="finkelsteinfantalkin2012">{{Cite journal|last=Finkelstein|first=Israel|last2=Fantalkin|first2=Alexander|date=May 2012|title=Khirbet Qeiyafa: an unsensational archaeological and historical interpretation|url=http://archaeology.tau.ac.il/wp-content/uploads/2013/04/Qeiyafa_Unsensational_Interpretation.pdf|journal=Tel Aviv|volume=39|pages=38–63|doi=10.1179/033443512x13226621280507|access-date=12 June 2018|ref=finkelsteinfantalkin2012|archive-date=13 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213094447/http://archaeology.tau.ac.il/wp-content/uploads/2013/04/Qeiyafa_Unsensational_Interpretation.pdf|url-status=dead}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, [[ਅਬ੍ਰਾਹਮ ਫੌਸਟ]] ਅਤੇ ਯੇਅਰ ਸਪੀਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਮੀਲ ਦੂਰ ਟੇਲ ਈਟਨ ਵਿਖੇ [[ਐਗਲੋਨ, ਕਨਾਨ|ਇੱਕ ਕਨਾਨੀ ਸਾਈਟ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਯਹੂਦਾਹ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਸਮੂਲੀਅਤ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 11 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਾਂ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.ਪੂ. ਇਸ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਐਸ਼ਲਰ ਬਲਾਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Faust|Sapir|2018}} <ref>Proof Of King David?</ref> == ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ == '''<big>ਸਾਹਿਤ</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:081.David_Mourns_the_Death_of_Absalom.jpg|thumb|ਡੇਵਿਡ ਅਬਸਾਲੋਮ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੋਗ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੁਸਤਾਵ ਡੋਰੇ ਦੁਆਰਾ]] ਡੇਵਿਡ ਬਾਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * '''1517''' ''[[ਡੇਵਿਡਿਆਡ]]'' [[ਕ੍ਰੋਟ|ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਵੀ]], [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ]], ਅਤੇ [[ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਮਾਨਵਵਾਦ|ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ]] [[ਮਾਰਕੋ ਮਾਰੂਲੀਚ|ਮਾਰਕੋ ਮਾਰੂਲੀਕ]] (ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਈ ਵਾਰ "ਮਾਰਕਸ ਮਾਰੁਲਸ" ਵਜੋਂ [[ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਲੈਟਿਨੀਕਰਨ|ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ [[ਨਵਾਂ ਲਾਤੀਨੀ|ਨਵ-ਲਾਤੀਨੀ]] [[ਮਹਾਕਾਵਿ|ਮਹਾਂਕਾਵਿ]] ਹੈ। [[ਹੋਮਰ]] ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ''ਡੇਵਿਡਿਆਡ'' ਨੂੰ [[ਵਰਜਿਲ]] ਦੇ ''[[ਅਨੀਅਡ|ਐਨੀਡ]]'' 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਡਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰੁਲਿਕ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ " [[ਸਪਲਿਟ, ਕਰੋਸ਼ੀਆ|ਸਪਲਿਟ]] ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਵਰਜਿਲ" ਕਿਹਾ ਸੀ। [[ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਫਿਲੋਲੋਜਿਸਟ]] [[ਮਿਰੋਸਲਾਵ ਮਾਰਕੋਵਿਚ]] ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ " [[ਓਵਿਦ|ਓਵਿਡ]], [[ਲੂਕਾਨਸ|ਲੂਕਨ]] ਅਤੇ [[ਸਥਿਤੀ|ਸਟੇਟਸ]] ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ" ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। * '''1681–82 ਡ੍ਰਾਈਡਨ''' [[ਜਾਨ ਡਰਾਈਡਨ|ਦੀ]] ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ''[[ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ ਅਤੇ ਅਕੀਟੋਫ਼ੇਲ|ਅਬਸਾਲੋਮ ਅਤੇ]]'' ਅਚੀਟੋਫੇਲ ਇੱਕ ਰੂਪਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [[ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ|ਅਬਸਾਲੋਮ]] ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਵਿਅੰਗ ਦੇ ਅਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[Monmouth ਬਗਾਵਤ|ਮੋਨਮਾਊਥ ਬਗਾਵਤ]] (1685) ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਪੋਪਿਸ਼ ਪਲਾਟ]] (1678) ਅਤੇ [[ਬੇਦਖਲੀ ਸੰਕਟ]] । * '''1893''' [[ਸਰ ਆਰਥਰ ਕਾਨਨ ਡੌਇਲ|ਸਰ ਆਰਥਰ ਕੋਨਨ ਡੋਇਲ]] ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਬਾਥਸ਼ੇਬਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ [[ਸ਼ਰਲੌਕ ਹੋਮਜ਼|ਸ਼ੈਰਲੌਕ ਹੋਮਜ਼]] ਦੀ ਕਹਾਣੀ ''[[ਕ੍ਰੋਕਡ ਮੈਨ ਦਾ ਸਾਹਸ|ਦ ਐਡਵੈਂਚਰ ਆਫ਼ ਦ ਕਰੂਕਡ ਮੈਨ ਦੀ]]'' ਬੁਨਿਆਦ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਲਮਜ਼ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ "ਉਰੀਯਾਹ ਅਤੇ ਬਾਥਸ਼ਬਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ" ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C2IpCgAAQBAJ&pg=PT291|title=The Sherlock Holmes Book: Big Ideas Simply Explained|date=1 October 2015|publisher=Dorling Kindersley|isbn=978-0-24124833-1|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011131826/https://books.google.com/books?id=C2IpCgAAQBAJ&pg=PT291|archive-date=11 October 2020|via=Google Books}}</ref> * '''1928''' [[ਐਲਮਰ ਡੇਵਿਸ]] ਦਾ ਨਾਵਲ ''ਜਾਇੰਟ ਕਿਲਰ'' ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾ ਹੈ, ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੇ "ਗੰਦੇ ਕੰਮ" ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ, [[ਯਾਈਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਲਹਾਨਾਨ|ਇਲਹਾਨਨ]] ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੋਲਿਅਥ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ [[ਯੋਆਬ|ਜੋਆਬ]], ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਜਨਰਲ, ਨੇ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਰਾਜਕਥਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਿਆ ਜਦੋਂ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਜਾਂ ਲਿਖਿਆ। * '''1936''' [[ਵਿਲੀਅਮ ਫ਼ਾਕਨਰ|ਵਿਲੀਅਮ ਫਾਕਨਰ]] ਦਾ ''[[ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ, ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ!|ਅਬਸਾਲੋਮ, ਅਬਸਾਲੋਮ!]]'' ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਦੀ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਜਰਨੈਲ, ਯੋਆਬ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਅਬਸਾਲੋਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ, [[ਅਮਨੋਨ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ [[ਤਾਮਾਰ (ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਧੀ)|ਤਾਮਾਰ]] ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਲਈ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। * '''1946''' [[ਗਲੇਡਿਸ ਸਮਿਟ|ਗਲੇਡਿਸ ਸਮਿੱਟ]] ਦਾ ਨਾਵਲ ''ਡੇਵਿਡ ਦ ਕਿੰਗ'' ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜੀਵਨੀ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਜੋਨਾਥਨ ਦੇ ਨਾਲ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਹੋਮਿਓਰੋਟਿਕ|ਸਮਲਿੰਗੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੋਖਮ ਲਿਆ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਨਰਮ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। * '''1966''' [[ਜੁਆਨ ਬੋਸ਼ (ਰਾਜਨੇਤਾ)|ਜੁਆਨ ਬੋਸ਼]], ਇੱਕ ਡੋਮਿਨਿਕਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਨੇ ''ਡੇਵਿਡ: ਇੱਕ ਕਿੰਗ ਦੀ ਜੀਵਨੀ'', ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਇੱਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਚਿੱਤਰਣ ਵਜੋਂ ਲਿਖੀ। * '''1970''' [[ਡੈਨ ਜੈਕਬਸਨ]] ਦਾ ''ਦ ਰੇਪ ਆਫ਼ ਤਾਮਾਰ'', ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਯੋਨਾਦਾਬ ਦੁਆਰਾ, ਅਮਨੋਨ ਦੁਆਰਾ ਤਾਮਾਰ ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਪਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। * '''1972''' [[ਸਟੀਫਨ ਹੇਮ]] ਨੇ ''ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਰਿਪੋਰਟ'' ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਈਥਨ (ਬਾਈਬਲੀ ਚਿੱਤਰ)|ਏਥਨ]] ਨੇ ਰਾਜਾ ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ "ਡੇਵਿਡ, ਜੇਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਿਪੋਰਟ" - ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਅਧਿਕਾਰਤ" ਲਿਖਣ ਦਾ ਚਿਤਰਣ। ਇਤਿਹਾਸ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। * '''1974''' [[ਥਾਮਸ ਬਰਨੇਟ ਸਵਾਨ]] ਦੇ ਬਾਈਬਲ ਸੰਬੰਧੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਵਲ ''ਹਾਉ ਆਰ ਦ ਮਾਈਟੀ ਫਾਲਨ'' ਵਿੱਚ, ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਜੋਨਾਥਨ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੋਨਾਥਨ ਇੱਕ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੀ ਅਰਧ-ਮਨੁੱਖੀ ਨਸਲ (ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਨੇਫਿਲਿਮ|ਨੈਫਿਲਿਮ]] ) ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਕਈ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਪਰ ਅਕਸਰ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਸਤਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। * '''1980''' [[ਮਲਾਚੀ ਮਾਰਟਿਨ]] ਦਾ [[ਧੜਾ (ਸਾਹਿਤ)|ਧੜੇ]] ਦਾ ਨਾਵਲ ''ਕਿੰਗਜ਼ ਆਫ਼ ਕਿੰਗਜ਼: ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਲਾਈਫ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਡੇਵਿਡ'' ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਡੋਨਾਈ ਦੇ ਫਲਿਸਤੀ ਦੇਵਤੇ ਡੇਗਨ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ। * '''1984''' [[ਜੋਸਫ਼ ਹੈੱਲਰ|ਜੋਸਫ਼ ਹੈਲਰ]] ਨੇ ਡੇਵਿਡ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ''[[ਰੱਬ ਜਾਣਦਾ ਹੈ (ਨਾਵਲ)|ਗੌਡ ਨੋਜ਼]]'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਈਮਨ ਐਂਡ ਸ਼ੂਸਟਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਬੁੱਢੇ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲਚ, ਲਾਲਸਾ, ਸੁਆਰਥ, ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਦੂਰੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਬਾਈਬਲ ਵਿਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। * '''1993''' [[ਮੈਡੇਲੀਨ ਲ'ਐਂਗਲ]] ਦਾ ਨਾਵਲ ''ਸਰਟੇਨ ਵੂਮੈਨ'' ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਆਧੁਨਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਈਸਾਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। * '''1995''' [[ਐਲਨ ਮੈਸੀ]] ਨੇ ''ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ'' ਲਿਖਿਆ, ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੋਨਾਥਨ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਜਿਨਸੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/beyondbiblicalho00jche/page/86|title=Beyond the Biblical Horizon: The Bible and the Arts|last=O'Kane|first=Martin|year=1999|isbn=978-9004112902|editor-last=Exum|editor-first=Jo Cheryl|page=[https://archive.org/details/beyondbiblicalho00jche/page/86 86]|chapter=The Biblical King David and His Artistic and Literary Afterlives|access-date=15 August 2015|chapter-url=https://books.google.com/books?id=AUd28eEXGfoC&q=massie+jonathan&pg=PA86}}</ref> * '''2015''' [[ਗੇਰਾਲਡੀਨ ਬਰੂਕਸ (ਲੇਖਕ)|ਗੇਰਾਲਡਾਈਨ ਬਰੂਕਸ]] ਨੇ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ, ''[[ਗੁਪਤ ਕੋਰਡ|ਦ ਸੀਕਰੇਟ ਕੋਰਡ]]'', ਨਬੀ [[ਨਾਥਨ (ਨਬੀ)|ਨਾਥਨ]] ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। <ref name="Gilbert">{{Cite news|url=https://www.bostonglobe.com/arts/books/2015/10/03/book-review-the-secret-chord-geraldine-brooks/5XqipZWUj40EQVoerjtQmO/story.html|title='The Secret Chord' by Geraldine Brooks|last=Gilbert|first=Matthew|date=3 October 2015|work=[[The Boston Globe]]|access-date=4 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005034331/https://www.bostonglobe.com/arts/books/2015/10/03/book-review-the-secret-chord-geraldine-brooks/5XqipZWUj40EQVoerjtQmO/story.html|archive-date=5 October 2015}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/geraldine-brooks-reimagines-king-davids-life-in-the-secret-chord/2015/09/28/e0a4a69c-62de-11e5-9757-e49273f05f65_story.html|title=Geraldine Brooks reimagines King David's life in 'The Secret Chord'|last=Hoffman|first=Alice|date=28 September 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=29 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330075856/https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/geraldine-brooks-reimagines-king-davids-life-in-the-secret-chord/2015/09/28/e0a4a69c-62de-11e5-9757-e49273f05f65_story.html|archive-date=30 March 2018}}</ref> * '''2020''' [[ਮਾਈਕਲ ਅਰਡਿਟੀ]] ਨੇ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ, ਦ ਐਨੋਇਟਿਡ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ, ਮਿਕਲ, ਅਬੀਗੈਲ ਅਤੇ ਬਾਥਸ਼ੇਬਾ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.scotsman.com/arts-and-culture/books/book-review-anointed-michael-arditti-2538664|title=Book review: The Anointed, by Michael Arditti|date=2020-04-14|website=www.scotsman.com|language=en|access-date=2022-09-01}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/34eb0bda-8489-11ea-b6e9-a94cffd1d9bf|title=The Anointed by Michael Arditti — a David less divine|date=2020-05-08|work=Financial Times|access-date=2022-09-01}}</ref> '''<big>ਪੇਂਟਿੰਗਜ਼</big>''' * '''1599''' [[ਕਾਰਾਵਾਗੀਓ|ਕੈਰਾਵੈਜੀਓ]] ''[[ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਗੋਲਿਅਥ (ਕੈਰਾਵਾਗੀਓ)|ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਗੋਲਿਅਥ]]'' * '''c. 1610''' [[ਗੋਲਿਅਥ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਡੇਵਿਡ (ਕੈਰਾਵਾਗੀਓ, ਰੋਮ)|ਗੋਲਿਅਥ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰਵਾਗਜੀਓ ਡੇਵਿਡ]] * '''1616''' [[ਪੀਟਰ ਪਾਲ ਰੂਬੇਨਜ਼|ਪੀਟਰ ਪੌਲ ਰੂਬੈਂਸ]] ''[[ਡੇਵਿਡ ਗੋਲਿਅਥ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ]]'' * '''''c.'' 1619''' [[ਕਾਰਾਵਾਗੀਓ|ਕੈਰਾਵਾਗਿਓ]], ''[[ਗੋਲਿਅਥ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਡੇਵਿਡ (ਕੈਰਾਵਾਗੀਓ, ਰੋਮ)|ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਗੋਲਿਅਥ]]'' '''<big>ਮੂਰਤੀਆਂ</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:'David'_by_Michelangelo_Fir_JBU005_denoised.jpg|thumb|[[ਮੀਕੇਲਾਂਜਲੋ|ਮਾਈਕਲਐਂਜਲੋ]] ਦੁਆਰਾ ''[[ਡੇਵਿਡ (ਮਾਈਕਲਐਂਜਲੋ)|ਡੇਵਿਡ]]'']] * '''1440?''' [[ਦੋਨਾਤੇਲੋ|ਡੋਨਾਟੇਲੋ]], ''[[ਡੇਵਿਡ (ਡੋਨੇਟੇਲੋ)|ਡੇਵਿਡ]]'' * '''1473-1475 ਵੇਰੋਚਿਓ''' [[ਵੇਰੋਚਿਓ|,]] ''[[ਡੇਵਿਡ (ਵੇਰੋਚਿਓ)|ਡੇਵਿਡ]]'' * '''1501-1504''' [[ਮੀਕੇਲਾਂਜਲੋ|ਮਾਈਕਲਐਂਜਲੋ]], ''[[ਡੇਵਿਡ (ਮਾਈਕਲਐਂਜਲੋ)|ਡੇਵਿਡ]]'' * '''1623-1624''' [[ਜਿਆਨ ਲੋਰੇਂਜ਼ੋ ਬੇਰਨਿਨੀ|ਜਿਆਨ ਲੋਰੇਂਜ਼ੋ ਬਰਨੀਨੀ]], ''[[ਡੇਵਿਡ (ਬਰਨੀਨੀ)|ਡੇਵਿਡ]]'' '''<big>ਫਿਲਮ</big>''' ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ: * '''1951''' [[ਹੈਨਰੀ ਕਿੰਗ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ)|ਹੈਨਰੀ ਕਿੰਗ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ''[[ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਬਾਥਸ਼ਬਾ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਬਾਥਸ਼ੇਬਾ]] ਵਿੱਚ'', [[ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਪੈੱਕ|ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਪੇਕ]] ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। * '''1959''' [[ਰਾਜਾ ਵਿਡੋਰ|ਕਿੰਗ ਵਿਡੋਰ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ''[[ਸੁਲੇਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਾ|ਸੋਲੋਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ੇਬਾ]] ਵਿੱਚ'', [[ਫਿਨਲੇ ਕਰੀ]] ਨੇ ਇੱਕ ਬੁੱਢੇ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। * '''1961''' ਬੌਬ ਮੈਕਨਾਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ''[[ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ|ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ]]'', [[ਜੈਫ ਚੈਂਡਲਰ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਜੈਫ ਚੈਂਡਲਰ]] ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। * '''1985''' [[ਬਰੂਸ ਬੇਰਸਫੋਰਡ|ਬਰੂਸ ਬੇਰੇਸਫੋਰਡ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ''[[ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ]]'' ਵਿੱਚ, [[ਰਿਚਰਡ ਗੇਅਰ|ਰਿਚਰਡ ਗੇਰੇ]] ਨੇ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। * '''1996''' ''[[ਡੇਵ ਅਤੇ ਜਾਇੰਟ ਅਚਾਰ|ਡੇਵ ਐਂਡ ਦ ਜਾਇੰਟ ਪਿਕਲ ਵਿੱਚ]]'' '''<big>ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ</big>''' * '''1976''' ''[[ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ|ਦ ਸਟੋਰੀ ਆਫ ਡੇਵਿਡ]]'', ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਟਿਮੋਥੀ ਬੌਟਮਜ਼|ਟਿਮੋਥੀ ਬਾਟਮਜ਼]] ਅਤੇ [[ਕੀਥ ਮਿਸ਼ੇਲ]] ਦੇ ਨਾਲ ਟੀਵੀ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਫਿਲਮ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MtcXDQAAQBAJ&q=%22The+Story+of+David%22+1976+%22Timothy+Bottoms%22+Keith&pg=PA111|title=The Bible in Motion: A Handbook of the Bible and Its Reception in Film|last=Burnette-Bletsch|first=Rhonda|date=12 September 2016|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=9781614513261|access-date=2 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011131826/https://books.google.com/books?id=MtcXDQAAQBAJ&pg=PA111&dq=%22The+Story+of+David%22+1976+%22Timothy+Bottoms%22+Keith&hl=en#v=onepage&q=%22The+Story+of+David%22+1976+%22Timothy+Bottoms%22+Keith&f=false|archive-date=11 October 2020|via=Google Books}}</ref> * '''1997''' ''[[ਡੇਵਿਡ (1997 ਫਿਲਮ)|ਡੇਵਿਡ]]'', ਇੱਕ ਟੀਵੀ-ਫਿਲਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਨਥਾਨਿਏਲ ਪਾਰਕਰ]] ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ [[ਲਿਓਨਾਰਡ ਨਿਮੋਏ]] ਪੈਗੰਬਰ ਸੈਮੂਅਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kW8j6sHvrewC&q=%22Nathaniel+Parker%22+david+nimoy&pg=PA368|title=Encyclopedia of Television Film Directors|last=Roberts|first=Jerry|date=5 June 2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810863781|page=368|access-date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011131826/https://books.google.com/books?id=kW8j6sHvrewC&pg=PA368&dq=%22Nathaniel+Parker%22+david+nimoy&hl=en#v=onepage&q=%22Nathaniel+Parker%22+david+nimoy&f=false|archive-date=11 October 2020|via=Google Books}}</ref> * '''1997''' [[ਮੈਕਸ ਵਾਨ ਸਿਡੋ]] ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਸੀਕਵਲ, ਟੀਵੀ-ਫਿਲਮ ''[[ਸੁਲੇਮਾਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੋਲੋਮਨ]]'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ''।'' <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0tLUAwAAQBAJ&q=%22Max+von+Sydow%22+solomon+anouk&pg=PA168|title=Hollywood's Ancient Worlds|last=Richards|first=Jeffrey|date=1 September 2008|publisher=A&C Black|isbn=9781847250070|page=168|access-date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011131826/https://books.google.com/books?id=0tLUAwAAQBAJ&pg=PA168&dq=%22Max+von+Sydow%22+solomon+anouk&hl=en#v=onepage&q=%22Max+von+Sydow%22+solomon+anouk&f=false|archive-date=11 October 2020|via=Google Books}}</ref> * '''2009''' [[ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਈਗਨ]] ਨੇ ''[[ਕਿੰਗਜ਼ (ਯੂਐਸ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਕਿੰਗਜ਼]]'' 'ਤੇ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਮੁੜ-ਕਲਪਨਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://forward.com/culture/104244/david-my-david/|title=David, My David|date=26 March 2009|website=Forward|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215055002/https://forward.com/culture/104244/david-my-david/|archive-date=15 February 2018|access-date=14 February 2018}}</ref> * ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ [[ਇਤਿਹਾਸ ਚੈਨਲ|ਹਿਸਟਰੀ ਚੈਨਲ]] ਦੀ ''[[ਲੜਾਈਆਂ ਬੀ.ਸੀ|ਬੈਟਲਜ਼ ਬੀ ਸੀ]]'' ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਐਪੀਸੋਡ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਈਬਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.history.com/content/battles-bc|title=Battles BC|website=History|archive-url=https://web.archive.org/web/20100207180103/http://www.history.com/content/battles-bc|archive-date=2010-02-07}}</ref> * '''2012''' ''[[ਰੀ ਦਾਵੀ|ਰੀ ਡੇਵੀ]]'', ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਓਨਾਰਡੋ ਬ੍ਰੀਸੀਓ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀਅਨ ਮਿਨੀਸੀਰੀਜ਼। <ref>[http://www.recordtvnetwork.com/interna.php?p=39&l=en "King David - Record TV Network"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140618183326/http://www.recordtvnetwork.com/interna.php?l=en&p=39 |date=2014-06-18 }} {{Cite web |url=http://www.recordtvnetwork.com/interna.php?l=en&p=39 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140618183326/http://www.recordtvnetwork.com/interna.php?l=en&p=39 |archive-date=2014-06-18 |url-status=bot: unknown}}. ''recordtvnetwork.com''.</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20120327054803/http://veja.abril.com.br/noticia/celebridades/minisserie-biblica-%E2%80%98rei-davi%E2%80%99-bate-a-luxuria-de-%E2%80%98as-brasileiras%E2%80%99-da-globo "Texto bíblico de 'Rei Davi' bate a luxúria de 'As Brasileiras'"].</ref> * '''2013''' [[ਲੈਂਗਲੇ ਕਿਰਕਵੁੱਡ]] ਨੇ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਮਿਨੀਸੀਰੀਜ਼ ''[[ਬਾਈਬਲ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ)|ਦ ਬਾਈਬਲ]]'' ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ। * ''[[ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਨਬੀਆਂ ਦਾ|ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਨਬੀਆਂ]]'' ਦਾ '''2016''' ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ [[ਓਲੀ ਰਿਕਸ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ '''<big>ਸੰਗੀਤ</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:Stamp_of_Israel_-_Festivals_5721_-_0.25IL_(cropped).jpg|thumb|ਇੱਕ [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀਆਂ ਸਟਪਸ|ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਟੈਂਪ]] 'ਤੇ ਡੇਵਿਡ]] * ਜਨਮਦਿਨ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗੀਤ [[ਲਾਸ ਮਾਨੀਟਾਸ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਮੂਲ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। * '''1622''' [[ਥਾਮਸ ਟੌਮਕਿੰਸ]] ਦਾ ਕੋਰਲ [[ਗੀਤ]] "ਜਦੋਂ ਡੇਵਿਡ ਹਰਡ", ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ [[ਅਬਸ਼ਾਲੋਮ|ਅਬਸਾਲੋਮ]] ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਜਵਾਬ ਬਾਰੇ, ''1622 ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Thomas Tomkins: The Last Elizabethan|date=5 July 2017|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9781351539166|editor-last=Anthony Boden|chapter=Awfull Majestie|chapter-url=https://www.google.com/books/edition/Thomas_Tomkins_The_Last_Elizabethan/5iMxDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=when+david+heard+thomas+tomkins&pg=PT131&printsec=frontcover}}</ref> * '''1738''' [[ਗਿਓਰਗ ਫ਼ਰੀਡਰਿਚ ਹੈਂਡਲ|ਜਾਰਜ ਫ੍ਰੀਡਰਿਕ ਹੈਂਡਲ]] ਦੇ ਓਰੇਟੋਰੀਓ ''[[ਸੌਲ (ਹੈਂਡਲ)|ਸੌਲ]]'' ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ। <ref name="Handel Institute">{{Cite web|url=http://www.gfhandel.org/43to100.html|title=G. F. Handel's Compositions|publisher=The Handel Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924012912/http://gfhandel.org/43to100.html|archive-date=24 September 2013|access-date=28 September 2013}}</ref> * '''1921''' [[ਰੇਨੇ ਮੋਰੈਕਸ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਲਿਬਰੇਟੋ ਦੇ ਨਾਲ [[ਆਰਥਰ ਹਨੇਗਰ|ਆਰਥਰ ਹੋਨੇਗਰ]] ਦਾ ਓਰਟੋਰੀਓ ''[[ਲੇ ਰੋਈ ਡੇਵਿਡ (ਹੋਨੇਗਰ)|ਲੇ ਰੋਈ ਡੇਵਿਡ]]'', ਤੁਰੰਤ ਕੋਰਲ ਰਿਪਟੋਇਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। * '''1954''' ਡੇਵਿਡ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ 3,000 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਮਿਲਹੌਦ|ਡੇਰੀਅਸ ਮਿਲਹੌਡ]] ਦੇ ਓਪੇਰਾ ''[[ਡੇਵਿਡ (ਮਿਲਹੌਦ)|ਡੇਵਿਡ]]'' ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਹੋਇਆ। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1954/06/02/archives/david-milhauds-opera-linking-events-of-bible-with-today-bows-in.html?searchResultPosition=2|title='David,' Milhaud's Opera Linking Events Of Bible With Today, Bows in Jerusalem|last=Peter Gradenwitz|date=June 2, 1954|work=[[The New York Times]]|page=38}}</ref> * '''1964''' [[ਬਾਬ ਡਿਲਨ|ਬੌਬ ਡਾਇਲਨ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤ " [[ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ|When The Ship Comes In]] " ("ਅਤੇ ਗੋਲਿਅਥ ਵਾਂਗ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ") ਦੀ ਆਖਰੀ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ। * '''1983''' [[ਬਾਬ ਡਿਲਨ|ਬੌਬ ਡਾਇਲਨ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤ " [[ਜੋਕਰਮੈਨ (ਗੀਤ)|ਜੋਕਰਮੈਨ]] " ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ("ਮਾਈਕਲਐਂਜਲੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ")। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IdbgeObYgIkC&pg=PA237|title=Bob Dylan: Prophet, Mystic, Poet|last=Rogovoy|first=Seth|date=24 November 2009|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-1-41655983-2|page=237|access-date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011131827/https://books.google.com/books?id=IdbgeObYgIkC&pg=PA237|archive-date=11 October 2020|via=Google Books}}</ref> * '''1984''' [[ਲਿਓਨਾਰਡ ਕੋਹੇਨ]] ਦੇ ਗੀਤ " [[ਹਲਲੂਯਾਹ (ਲਿਓਨਾਰਡ ਕੋਹੇਨ ਗੀਤ)|ਹਲੇਲੁਜਾਹ]] " ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੈ ("ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਰਾਗ ਸੀ ਜੋ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਵਜਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ", "ਹੱਲੇਲੂਜਾਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ") ਅਤੇ [[ਬਥਸ਼ਬਾ|ਬਾਥਸ਼ੇਬਾ]] ("ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਛੱਤ 'ਤੇ ਨਹਾਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ" ) ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਇਤਾਂ ਵਿੱਚ. * '''1990''' ਐਲਬਮ ''ਜੌਰਡਨ: ਦਿ'' ਕਮਬੈਕ 'ਤੇ [[ਪ੍ਰੀਫੈਬ ਸਪਾਉਟ|ਪ੍ਰੀਫੈਬ ਸਪ੍ਰਾਉਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ [[ਪੈਡੀ ਮੈਕਲੂਨ|ਪੈਡੀ ਮੈਕਅਲੂਨ]] ਦੁਆਰਾ "ਵਨ ਆਫ਼ ਦ ਬ੍ਰੋਕਨ" ਗੀਤ ਦਾ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੈ ("ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ ਯਾਦ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਬਰਬਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ, ਸੁੰਦਰ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ। ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿਖਾਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ")। * '''1991''' "ਮੈਡ ਅਬਾਊਟ ਯੂ", [[ਸਟਿੰਗ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਸਟਿੰਗ ਦੀ]] ਐਲਬਮ ''[[ਰੂਹ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ|ਦ ਸੋਲ ਕੇਜਜ਼]]'' ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ, ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਬਾਥਸ਼ੇਬਾ ਪ੍ਰਤੀ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.sting.com/discography/album/208/Singles|title=Mad About You|website=Sting.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327080951/http://www.sting.com/discography/album/208/Singles|archive-date=27 March 2017|access-date=26 March 2017}}</ref> * '''2000''' ਗੀਤ "ਗਿੰਮੇ ਏ ਸਟੋਨ" [[ਛੋਟਾ ਕਾਰਨਾਮਾ|ਲਿਟਲ ਫੀਟ]] ਐਲਬਮ ''[[ਚੀਨੀ ਕੰਮ ਦੇ ਗੀਤ|ਚਾਈਨੀਜ਼ ਵਰਕ ਸੋਂਗਸ]]'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਗੋਲਿਅਥ ਨਾਲ ਦੁਵੱਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਬਸਾਲੋਮ ਲਈ ਵਿਰਲਾਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.littlefeat.net/index.php?page=lyrics&dc_id=261|title=Lyrics Database|website=Little Feat website|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035626/http://www.littlefeat.net/index.php?page=lyrics&dc_id=261|archive-date=2016-03-04|access-date=2017-07-11}}</ref> '''<big>ਸੰਗੀਤਕ ਥੀਏਟਰ</big>''' * '''1997''' ''[[ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ (ਸੰਗੀਤ)|ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ]]'', ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ [[ਓਰੇਟੋਰੀਓ|ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ]] ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ, [[ਟਿਮ ਰਾਈਸ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਅਤੇ ਬੋਲ ਅਤੇ [[ਐਲਨ ਮੇਨਕੇਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ। '''<big>ਤਾਸ਼ ਖੇਡਣਾ</big>''' ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਲਈ, 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਫ੍ਰੈਂਚ [[ਕਾਰਡ ਖੇਡਣਾ|ਪਲੇਅ ਕਾਰਡ]] ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਰੇਕ ਕੋਰਟ ਕਾਰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, [[ਸਪੇਡਜ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ|ਸਪੇਡਜ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ]] ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਡੇਵਿਡ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.snopes.com/history/world/cardking.asp|title=Four Kings in Deck of Cards|last=Mikkelson|first=David|date=29 September 2007|website=Snopes|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119165841/http://www.snopes.com/history/world/cardking.asp|archive-date=2021-11-19|access-date=2009-07-16}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.madore.org/~david/misc/cards.html|title=Courts on playing cards|last=Madore|first=David|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208003621/http://www.madore.org/~david/misc/cards.html|archive-date=2012-02-08}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਡੇਵਿਡ ਅਤੇ ਜੋਨਾਥਨ]] * [[ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਯੋਧੇ]] * [[ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਕਬਰ]] * [[ਇਸਰਾਏਲ ਅਤੇ ਯਹੂਦਾਹ ਦੇ ਰਾਜੇ]] * [[ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣਤਰ]] * [[ਮਿਦਰਸ਼ ਸ਼ਮੂਏਲ (ਅਗਦਾਹ)]] * [[ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ]] == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="0"></references> ==== '''<big>ਸਰੋਤ</big>''' ==== {{Refbegin|30em}} *{{Cite book|title=Eerdmans Commentary on the Bible|last=Auld|first=Graeme|publisher=Eerdmans|year=2003|isbn=9780802837110|editor1=James D. G. Dunn|chapter=1 & 2 Samuel|access-date=2016-01-07|editor2=John William Rogerson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&pg=PA213|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110904/https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&pg=PA213|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fTyK-TmD7gAC|title=The Historical David: The Real Life of an Invented Hero|last=Baden|first=Joel|date=October 8, 2013|publisher=HarperOne|isbn=978-0-06-218833-5}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mog6DwAAQBAJ|title=Beyond the Texts: An Archaeological Portrait of Ancient Israel and Judah|last=Dever|first=William G.|publisher=SBL Press|year=2017|isbn=978-0-88414-217-1}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=39HoDwAAQBAJ|title=Has Archaeology Buried the Bible?|last=Dever|first=William G.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2020|isbn=978-1-4674-5949-5}} * {{cite journal|last1=Faust|first1=Avraham|last2=Sapir|first2=Yair|year=2018|title=The "Governor's Residency" at Tel 'Eton, The United Monarchy, and the Impact of the Old-House Effect on Large-Scale Archaeological Reconstructions|journal=Radiocarbon|volume=60|issue=3|pages=801–820|doi=10.1017/RDC.2018.10|issn=0033-8222|doi-access=free}} *{{cite journal|last1=Finkelstein|first1=Israel|last2=Na’aman|first2=Nadav|last3=Römer|first3=Thomas|year=2019|title=Restoring Line 31 in the Mesha Stele: The 'House of David' or Biblical Balak?|url=https://serval.unil.ch/resource/serval:BIB_66A006EE463B.P001/REF.pdf|journal=Tel Aviv|volume=46|issue=1|pages=3–11|doi=10.1080/03344355.2019.1586378|issn=0334-4355|s2cid=194331133}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/bibleunearthedar00fink|title=The Bible Unearthed. Archaeology's New Vision of Ancient Israel and The Origin of Its Sacred Texts|last1=Finkelstein|first1=Israel|last2=Silberman|first2=Neil Asher|publisher=Simon and Schuster|year=2002|isbn=978-0-7432-2338-6}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Hvq6JbIHBDEC|title=David and Solomon: In Search of the Bible's Sacred Kings and the Roots of the Western Tradition|last1=Finkelstein|first1=Israel|last2=Silberman|first2=Neil Asher|publisher=Simon and Schuster|year=2007|isbn=978-0-7432-4363-6|access-date=2016-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011131826/https://books.google.com/books?id=Hvq6JbIHBDEC&printsec=frontcover&hl=en|archive-date=2020-10-11|url-status=live}} *{{cite journal|last=Gordon|first=Cyrus H.|author-link=Cyrus H. Gordon|date=1955|title=Homer And Bible: The Origin and Character of East Mediterranean Literature|url=http://www.jstor.org/stable/23506150|journal=Hebrew Union College Annual|volume=26|pages=43–108|jstor=23506150}} *{{cite book|title=Jonathan Loved David: Homosexuality in Biblical Times|url=https://archive.org/details/jonathanloveddav00horn|last=Horner|first=Tom|date=1978|publisher=John Knox Press|isbn=9780664241858|location=Westminster}} *{{Cite book|title=Mercer Dictionary of the Bible|last=Knight|first=Douglas A|publisher=Mercer University Press|year=1991|isbn=9780865543737|editor=Watson E. Mills, Roger Aubrey Bullard|chapter=Sources|access-date=2016-01-07|chapter-url=https://books.google.com/books?id=goq0VWw9rGIC|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110900/https://books.google.com/books?id=goq0VWw9rGIC&printsec=frontcover|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{cite journal|last=Langlois|first=Michaël|date=2019|title=The Kings, the City and the House of David on the Mesha Stele in Light of New Imaging Techniques|url=https://ixtheo.de/Record/167157415X|journal=Semitica|volume=61|pages=23–47}} *{{cite journal|last=Lemaire|first=André|author-link=André Lemaire|year=1994|title='House of David' Restored in Moabite Inscription|url=https://www.baslibrary.org/biblical-archaeology-review/20/3|journal=Biblical Archaeology Review|volume=20|issue=3|pages=30–37|access-date=2022-11-22|archive-date=2022-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221122090651/https://www.baslibrary.org/biblical-archaeology-review/20/3|url-status=dead}} *{{cite book|title=Ancient Israel: From Abraham to the Roman Destruction of the Temple|last=Lemaire|first=André|publisher=Biblical Archaeology Society|year=1999|isbn=978-1880317549|editor=Hershel Shanks|edition=Revised|chapter=The united monarchy: Saul, David and Solomon}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s3weTW7ylToC|title=Abingdon Old Testament Commentaries: I & II Chronicles|last=McKenzie|first=Steven L.|publisher=Abingdon Press|year=2004|isbn=978-1-4267-5980-2|access-date=2016-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011131827/https://books.google.com/books?id=s3weTW7ylToC&printsec=frontcover&hl=en|archive-date=2020-10-11|url-status=live}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qjkz_8EMoaUC&pg=PA19|title=Biblical History and Israel's Past|last1=Moore|first1=Megan Bishop|last2=Kelle|first2=Brad E.|publisher=Eerdmans|year=2011|isbn=978-0-8028-6260-0|access-date=2016-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110857/https://books.google.com/books?id=Qjkz_8EMoaUC&pg=PA19|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} * {{cite journal|last=Na'aman|first=Nadav|date=January–February 2014|title=The Interchange Between Bible and Archaeology|url=https://www.baslibrary.org/biblical-archaeology-review/40/1/12|journal=Biblical Archaeology Review|volume=40|issue=1|pages=57–62|url-access=subscription|access-date=2021-11-04}} * {{cite journal|last1=Na'aman|first1=Nadav|year=2019|title=The Alleged 'Beth David' in the Mesha Stele: The Case Against It|journal=Tel Aviv|volume=46|issue=2|pages=192–197|doi=10.1080/03344355.2019.1650494|issn=0334-4355|s2cid=214431108}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PWreCwAAQBAJ&pg=PA54|title=The Emergence of Israel in Ancient Palestine: Historical and Anthropological Perspectives|last=Pfoh|first=Emanuel|date=April 1, 2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-94775-1}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IrKgBgAAQBAJ|title=David's Jerusalem: Between Memory and History|last1=Pioske|first1=Daniel|date=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1317548911|series=Routledge Studies in Religion|volume=45|access-date=2020-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618005631/https://books.google.com/books?id=IrKgBgAAQBAJ&printsec=frontcover|archive-date=2020-06-18|url-status=live}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=G9PgDwAAQBAJ|title=Egypt, Canaan, and Israel in Ancient Times|last=Redford|first=Donald B.|date=1992|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-21465-8}} {{Refend}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == {{Refbegin|30em}} *{{Cite book|title=Eerdmans' Handbook to the Bible|publisher=Eerdmans|year=1983|isbn=978-0-8028-3486-7|editor1-last=Alexander|editor1-first=David|edition=New rev.|location=Grand Rapids, Mich.|editor2-last=Alexander|editor2-first=Pat}} *{{cite book|title=The David Story: A Translation with Commentary of 1 and 2 Samuel|last=Alter|first=Robert|publisher=W. W. Norton|year=2009|isbn=978-0393320770}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eGT6fWsajqcC&pg=PA49|title=1, 2 Samuel|last=Bergen|first=David T.|publisher=B&H Publishing Group|year=1996|isbn=9780805401073|access-date=2016-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110902/https://books.google.com/books?id=eGT6fWsajqcC&pg=PA49|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{Cite book|title=Past, Present, Future: The Deuteronomistic History and the Prophets|last=Breytenbach|first=Andries|publisher=Brill|year=2000|isbn=978-9004118713|editor=Johannes Cornelis de Moor|chapter=Who Is Behind The Samuel Narrative?|access-date=2016-01-07|editor2=H.F. Van Rooy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110852/https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{cite book|title=The New Oxford Annotated Bible with the Apocryphal/Deuterocanonical Books|last1=Brettler|first1=Mark Zvi|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=9780195288803|editor1-last=Coogan|editor1-first=Michael David|chapter=Introduction to the Historical Books|editor2-last=Brettler|editor2-first=Marc Zvi|editor3-last=Newsom|editor3-first=Carol Ann|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Nc-i_pQsiW8C&q=%22Deuteronomistic+history%22%22completed+only+in+the+Babylonian+exile%22&pg=PA311}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/historyofisrael03edbrig|title=A History of Israel|last=Bright|first=John|publisher=Westminster Press|year=1981|isbn=978-0-664-21381-7|edition=3rd|location=Philadelphia|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Israel and the Nations: From the Exodus to the Fall of the Second Temple|url=https://archive.org/details/israelnations0000ffbr|last=Bruce|first=F. F.|publisher=Eerdmans|year=1963|location=Grand Rapids, MI|oclc=1026642167}} *{{Cite book|title=A Brief Introduction to the Old Testament: the Hebrew Bible in its Context|url=https://archive.org/details/briefintroductio0000mich|last=Coogan|first=Michael D.|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199740291}} *{{Cite book|title=The New Oxford Annotated Bible with the Apocryphal/Deuterocanonical Books|last1=Coogan|first1=Michael David|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=9780195288803|editor1-last=Coogan|editor1-first=Michael David|chapter=Cultural Contexts: The Ancient Near East and Israel|editor2-last=Brettler|editor2-first=Marc Zvi|editor3-last=Newsom|editor3-first=Carol Ann|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Nc-i_pQsiW8C&q=%22the+chronology+of+the+first+three+kings+of+Israel%22&pg=RA1-PA512}} *{{Cite book|title=What did the Bible writers know and when did they know it?|last=Dever|first=William G.|publisher=William B. Eerdmans Publ. Co.|year=2001|location=Cambridge, UK}} *{{Cite book|title=David and Zion: biblical studies in honor of J.J.M. Roberts|last=Dick|first=Michael B|publisher=Eisenbrauns|year=2004|isbn=9781575060927|editor=Bernard Frank Batto|chapter=The History of 'David's Rise to Power' and the Neo-Babylonian Succession Apologies|access-date=2016-01-07|editor2=Kathryn L. Roberts|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Vlkb0cSBGlIC&pg=PA373|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110903/https://books.google.com/books?id=Vlkb0cSBGlIC&pg=PA373|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{Cite book|title=Past, present, future: the Deuteronomistic History and the Prophets|last=Eynikel|first=Erik|publisher=Brill|year=2000|isbn=978-9004118713|editor=Johannes Cornelis de Moor|chapter=The Relation Between the Eli Narrative and the Ark Narratives|access-date=2016-01-07|editor2=H.F. Van Rooy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110852/https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/jewish/archaeology/.premium-1.575418|title=The Naked Truth About King David, the 8th Son|last=Fridman|first=Julia|date=February 20, 2014|work=[[Haaretz]]|access-date=September 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904105718/http://www.haaretz.com/jewish/archaeology/.premium-1.575418|archive-date=September 4, 2017|url-status=live}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JMJ1ZAnswuUC&pg=PA338|title=I & II Samuel, A Commentary|last=Gordon|first=Robert|publisher=Paternoster Press|year=1986|isbn=9780310230229|access-date=2016-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110902/https://books.google.com/books?id=JMJ1ZAnswuUC&pg=PA338|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{Cite book|title=King Saul: The True History of the First Messiah|last=Green|first=Adam|publisher=Lutterworth Press|year=2007|isbn=978-0718830748|location=Cambridge, UK}} *{{Cite book|title=Eerdmans Dictionary of the Bible|last1=Halpern|first1=Baruch|publisher=Eerdmans|year=2000|isbn=9789053565032|editor1-last=Freedman|editor1-first=David Noel|chapter=David|editor2-last=Allen C.|editor2-first=Myers|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qRtUqxkB7wkC&q=%221+Sam.+16-1+Kgs.+2+are+our+main+sources%22&pg=PA318}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tn8PG4XfuBAC&pg=PA8|title=David's Secret Demons: Messiah, Murderer, Traitor, King|last=Halpern|first=Baruch|publisher=Eerdmans|year=2001|isbn=9780802827975|access-date=2016-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110850/https://books.google.com/books?id=tn8PG4XfuBAC&pg=PA8|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{Cite book|title=An Introduction to the Old Testament|url=https://archive.org/details/introductiontool0000rkha|last=Harrison|first=R. K.|publisher=Eerdmans|year=1969|location=Grand Rapids, MI|oclc=814408043}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=friNN7IdjOIC&pg=PA11|title=I & II Samuel, A Commentary|last=Hertzberg|first=Hans Wilhelm|date=1964|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=9780664223182|edition=trans. from German 1960 2nd|access-date=2016-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110854/https://books.google.com/books?id=friNN7IdjOIC&pg=PA11|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/oxfordbiblecomme0000unse|title=The Oxford Bible Commentary|last=Jones|first=Gwilym H|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=9780198755005|editor=John Barton|chapter=1 and 2 Samuel|editor2=John Muddiman|chapter-url=https://books.google.com/books?id=wCRYl9Ikk6EC&pg=PA196|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/psalms172introdu00kidn|title=The Psalms|last=Kidner|first=Derek|publisher=Inter-Varsity Press|year=1973|isbn=978-0-87784-868-4|location=Downers Grove, IL}} *{{Cite book|title=King David: the real life of the man who ruled Israel|url=https://archive.org/details/kingdavid00jona|last=Kirsch|first=Jonathan|publisher=Ballantine|year=2000|isbn=0-345-43275-4}} *{{Cite book|title=The international standard Bible encyclopedia|last=Klein|first=R.W.|publisher=Eerdmans|year=2003|isbn=9780802837844|editor=Bromiley, Geoffrey W|chapter=Samuel, Books of|access-date=2016-01-07|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6OJvO2jMCr8C&pg=PA314|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110852/https://books.google.com/books?id=6OJvO2jMCr8C&pg=PA314|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{Cite book|title=Old Testament Interpretation|last=Knight|first=Douglas A|publisher=T&T Clark|year=1995|isbn=9780567292896|editor=James Luther Mays|chapter=Deuteronomy and the Deuteronomists|access-date=2016-01-07|editor2=David L. Petersen|editor3=Kent Harold Richards|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SNLN1nEEys0C|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110859/https://books.google.com/books?id=SNLN1nEEys0C&printsec=frontcover|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{Cite book|title=The Faces of David|url=https://archive.org/details/facesofdavid0000noll|last=Noll|first=K. L.|publisher=Sheffield Acad. Press|year=1997|isbn=978-1-85075-659-0|location=Sheffield, UK}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PWreCwAAQBAJ&q=%22The+now+famous+tel+dan+stele%22&pg=PA100|title=The Emergence of Israel in Ancient Palestine: Historical and Anthropological Perspectives|last=Pfoh|first=Emanuel|publisher=Routledge|year=2016|isbn=9781134947751|ref=none}} *{{Cite book|url=http://www.guidetothepsalms.com|title=A Guide to the Psalms of David|last=Rosner|first=Steven|publisher=Outskirts Press|year=2012|access-date=2020-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110855/http://www.guidetothepsalms.com/|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{Cite book|title=Past, Present, Future: The Deuteronomistic History and the Prophets|last=Schleffer|first=Eben|publisher=Brill|year=2000|isbn=978-9004118713|editor=Johannes Cornelis de Moor|chapter=Saving Saul from the Deuteronomist|access-date=2016-01-07|editor2=H.F. Van Rooy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110852/https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mqSNsKXnHQgC&pg=PA112|title=Introduction to the Old Testament|last=Soggin|first=Alberto|publisher=Westminster John Knox Press|year=1987|isbn=9780664221560|access-date=2016-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207201230/https://books.google.com/books?id=mqSNsKXnHQgC&pg=PA112|archive-date=2016-02-07|url-status=live}} *{{Cite book|title=The Blackwell companion to the Hebrew Bible|last=Spieckerman|first=Hermann|publisher=Blackwell|year=2001|isbn=9780631210719|editor=Leo G. Perdue|chapter=The Deuteronomistic History|access-date=2016-01-07|chapter-url=https://books.google.com/books?id=41_0okLzQJkC&pg=PA337|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106043128/https://books.google.com/books?id=41_0okLzQJkC&pg=PA337|archive-date=2019-01-06|url-status=live}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/handbookoflifein0000thom|title=Handbook of Life in Bible Times|last=Thompson|first=J. A.|publisher=Inter-Varsity Press|year=1986|isbn=978-0-87784-949-0|location=Leicester, UK|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iLKAlhLDkMwC&pg=PA103|title=The First Book of Samuel|last=Tsumura|first=David Toshio|publisher=Eerdmans|year=2007|isbn=9780802823595|access-date=2016-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225110851/https://books.google.com/books?id=iLKAlhLDkMwC&pg=PA103|archive-date=2018-12-25|url-status=live}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0-skPdXtewwC&pg=PA406|title=In Search of History: Historiography in the Ancient World and the Origins of Biblical History|last=Van Seters|first=John|publisher=Eisenbrauns|year=1997|isbn=9781575060132|access-date=2016-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160209013206/https://books.google.com/books?id=0-skPdXtewwC&pg=PA406|archive-date=2016-02-09|url-status=live}} *{{Cite book|title=A Survey of the Old Testament|last=Walton|first=John H|publisher=Zondervan|year=2009|isbn=9780631210719|editor=Andrew E. Hill|chapter=The Deuteronomistic History|access-date=2016-01-07|editor2=John H. Walton|chapter-url=https://books.google.com/books?id=41_0okLzQJkC&pg=PA337|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106043128/https://books.google.com/books?id=41_0okLzQJkC&pg=PA337|archive-date=2019-01-06|url-status=live}} {{Refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20221122090656/https://www.complete-bible-genealogy.com/names/david_593.htm ਪੂਰੀ ਬਾਈਬਲ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ] —ਦਾਊਦ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਰੁੱਖ * [http://www.colecciondeverda.com/search/label/Personajes%20Antiguo%20Testamento%20(David) ਡੇ ਵਰਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਡੇਵਿਡ ਉੱਕਰੀ] * [http://www.christianiconography.info/ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਆਈਕੋਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵੈੱਬ ਸਾਈਟ] 'ਤੇ [http://www.christianiconography.info/david.html ਕਿੰਗ ਡੇਵਿਡ] * [http://www.christianiconography.info/goldenLegend/david.htm ''ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ''], ਵਿਲੀਅਮ ਕੈਕਸਟਨ ਦੁਆਰਾ * [https://www.bibleodyssey.org/people/main-articles/david ਬਾਈਬਲ ਓਡੀਸੀ] ਵਿਖੇ ਕੈਂਟ ਹੈਰੋਲਡ ਰਿਚਰਡਜ਼ ਦੁਆਰਾ " [https://www.bibleodyssey.org/people/main-articles/david ਡੇਵਿਡ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Hebrew language text]] b03bva2fd3k88wxs887v2k4jdm3ywcf 0 146533 851204 847321 2026-11-03T08:55:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851204 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=ਬਰਨਾਰਡ ਅਰਨੌਲਟ|image=Bernard Arnault (2) - 2017 (cropped).jpg|caption=ਅਰਨੌਲਟ in 2017|birth_name=ਬਰਨਾਰਡ ਜੀਨ ਏਟੀਨੇ ਅਰਨਾਲਟ|birth_date={{Birth date and age|1949|03|05|df=yes}}|birth_place=[[Roubaix]], ਫਰਾਂਸ|alma_mater=[[École Polytechnique]], [[Paliseau]]|occupation={{hlist| ਬਿਜ਼ਨਸ ਮੈਗਨੇਟ| ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਪਰਾਈਟਰ| ਆਰਟ ਕਲੈਕਟਰ}}|title={{Unbulleted_list| ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਸੀ ਈ ਓ, [[LVMH]]| ਚੇਅਰਮੈਨ, [[Christian Dior SE]]}}|known_for=ਬਾਨੀ [[LVMH]]|spouse={{Unbulleted_list| {{ਵਿਆਹ| ਐਨੀ ਦੇਵਾਵਰਿਨ|1973|1990|end=divorced}}| {{ਵਿਆਹ| Hélène Mercier|1991}}}}|children=5, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[Delphine Arnault| ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ| ਡੈਲਫੀਨ]] ਅਤੇ [[ਐਂਟੋਨੀ ਅਰਨਾਲਟ]]}} '''ਬਰਨਾਰਡ ਜੀਨ ਏਟਿਏਨ ਅਰਨੌਲਟ'''<ref>{{Cite web|url=https://businessreader.in/the-10-richest-people-in-the-world/|title=The 10 Richest People In the World|date=2021-02-04|website=Business Reader|language=en-US|access-date=31 March 2021|archive-date=2021-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827220307/https://businessreader.in/the-10-richest-people-in-the-world/|url-status=dead}}</ref> ( {{IPA-fr|bɛʁnaʁ ʒɑ̃ etjɛn aʁno|lang}} ; ਜਨਮ 5 ਮਾਰਚ 1949) ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ, ਨਿਵੇਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਕਲਾ ਕੁਲੈਕਟਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/profile/bernard-arnault/|title=Bernard Arnault & family|website=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://magazine.wsj.com/features/the-big-interview/being-arnault|title=Being LVMH's Bernard Arnault|last=Galloni|first=Alessandra|date=5 March 2009|work=[[The Wall Street Journal|WSJ. Magazine]]|access-date=31 May 2011}}</ref> ਉਹ LVMH Moët Hennessy – Louis Vuitton SE, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲਗਜ਼ਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ, ਚੇਅਰਮੈਨ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/real-time-billionaires/#12a3b7f33d78|title=Bernard Arnault|website=Forbes.com|access-date=1 June 2021}}</ref> ''[[ਫੋਰਬਜ਼|ਫੋਰਬਸ]]'' ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਤੂਬਰ 2022 ਵਿੱਚ ਅਰਨੌਲਟ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਤ ਸੰਪਤੀ ਬਿਲੀਅਨ US$ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/profile/bernard-arnault/|title=Bernard Arnault|website=Forbes.com|access-date=3 October 2022}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਬਰਨਾਰਡ ਜੀਨ ਏਟਿਏਨ ਅਰਨੌਲਟ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਾਰਚ 1949 ਨੂੰ [[ਰੁਬੇ|ਰੋਬੈਕਸ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="LVMH bio">{{Cite web|url=https://www.lvmh.com/group/about-lvmh/governance/executive-committee/bernard-arnault/|title=Bernard Arnault: Chairman and Chief Executive Officer|website=LVMH|access-date=3 February 2020}}</ref><ref name="France24">{{Cite news|url=https://www.france24.com/en/20200122-bernard-arnault-france-s-wolf-in-cashmere-billionaire|title=Bernard Arnault: France's 'wolf-in-cashmere' billionaire|date=22 January 2020|work=France24|access-date=23 April 2020}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਮੈਰੀ-ਜੋਸੇਫੇ ਸਾਵਿਨੇਲ, ਏਟਿਏਨ ਸਾਵਿਨੇਲ ਦੀ ਧੀ, ਨੂੰ "ਡਿਓਰ ਲਈ ਮੋਹ" ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਜੀਨ ਲਿਓਨ ਅਰਨੌਲਟ, ਜੋ ਕਿ ਏਕੋਲੇ ਸੈਂਟਰਲ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਨ, ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਫੇਰੇਟ-ਸੈਵਿਨੇਲ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ।<ref name="France24" /> ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਰੂਬੈਕਸ ਵਿੱਚ ਲਾਈਸੀ ਮੈਕਸੈਂਸ ਵੈਨ ਡੇਰ ਮੀਰਸ਼ ਅਤੇ [[ਲੀਲ|ਲਿਲੀ]] ਵਿੱਚ ਲਾਈਸੀ ਫੈਡਰਬੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="La Voix du Nord">{{Cite news|url=https://www.lavoixdunord.fr/379762/article/2018-05-19/quand-bernard-arnault-etait-lyceen-van-der-meersch|title=Roubaix Quand Bernard Arnault était lycéen à Van-Der-Meersch|date=19 May 2018|work=La Voix du Nord|access-date=23 April 2020}}</ref><ref name="NYT_2007">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/11/20/style/20iht-web-1120-luxarnault.8408399.html|title=Bernard Arnault, chairman, LVMH Moët Hennessy Louis Vuitton|date=23 November 2007|work=[[The New York Times]]|access-date=23 April 2020}}</ref> 1971 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਸਕੂਲ, ਈਕੋਲ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="France242">{{Cite news|url=https://www.france24.com/en/20200122-bernard-arnault-france-s-wolf-in-cashmere-billionaire|title=Bernard Arnault: France's 'wolf-in-cashmere' billionaire|date=22 January 2020|work=France24|access-date=23 April 2020}}</ref> ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ, ਫੇਰੇਟ-ਸੈਵਿਨੇਲ ਨੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਫੇਰੀਨਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਜਾਰਜ V ਸਮੂਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਸੰਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੰਪੈਗਨੀ ਜੇਨੇਰੇਲ ਡੇਸ ਈਓਕਸ (ਸੀਜੀਈ) ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੇਕਸੀਟੀ ਬਣ ਗਿਆ। == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Bernard_Arnault_and_Vladimir_Putin.jpg|left|thumb|300x300px|[[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੂਤਿਨ|ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ]] ਨਾਲ ਅਰਨੌਲਟ, 2016]] '''<big>1971-1987: ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ</big>''' ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1971 ਵਿੱਚ, ਫੇਰੇਟ-ਸੈਵਿਨੇਲ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1978 ਤੋਂ 1984 ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ।<ref name="France243">{{Cite news|url=https://www.france24.com/en/20200122-bernard-arnault-france-s-wolf-in-cashmere-billionaire|title=Bernard Arnault: France's 'wolf-in-cashmere' billionaire|date=22 January 2020|work=France24|access-date=23 April 2020}}</ref><ref name="NYT_20072">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/11/20/style/20iht-web-1120-luxarnault.8408399.html|title=Bernard Arnault, chairman, LVMH Moët Hennessy Louis Vuitton|date=23 November 2007|work=[[The New York Times]]|access-date=23 April 2020}}</ref> 1984 ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ, ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਡਿਵੈਲਪਰ, ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਰਕਾਰ ਬੋਸੈਕ ਸੇਂਟ-ਫ੍ਰੇਰੇਸ ਸਾਮਰਾਜ, ਇੱਕ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਸਮੂਹ, ਜੋ ਕਿ [[ਡਾਇਰ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਡਾਇਰ]] ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/10/30/business/bernard-arnault-lvmh-tiffany-battle.html|title=Tiffany Deal Is a Signature Move by the Sun Tzu of Luxury|last=Friedman|first=Vanessa|date=2020-10-30|work=The New York Times|access-date=2021-05-18|last2=Paton|first2=Elizabeth|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਅਰਨੌਲਟ ਦੁਆਰਾ ਬੋਸੈਕ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 9,000 ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਛਾਂਟੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ "ਦ ਟਰਮੀਨੇਟਰ" ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/10/30/business/bernard-arnault-lvmh-tiffany-battle.html|title=Tiffany Deal Is a Signature Move by the Sun Tzu of Luxury|last=Friedman|first=Vanessa|date=2020-10-30|work=The New York Times|access-date=2021-05-18|last2=Paton|first2=Elizabeth|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਸਿਰਫ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਡਾਇਰ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅਤੇ ਲੇ ਬੋਨ ਮਾਰਚੇ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਸਟੋਰ ਰੱਖਿਆ।  1987 ਤੱਕ, ਕੰਪਨੀ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਨਾਫੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ $1.9 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਸਟਰੀਮ 'ਤੇ $112 ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ। <ref name=":4">Steven Greenhouse, [https://www.nytimes.com/1988/09/19/business/pivotal-figure-emerges-in-moet-vuitton-feud.html?pagewanted=all&src=pm Pivotal Figure Emerges In Moet-Vuitton Feud], ''NYTimes'', 19 September 1988</ref> '''<big>1987-1989: LVMH ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ</big>''' 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ ਕੋਲ ਲਗਜ਼ਰੀ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wRZvHxUJUoE|title=Bernard Arnault, Chairman and CEO of LVMH|last=CNBC International TV|date=28 April 2018|website=Youtube.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829113217/https://www.youtube.com/watch?v=wRZvHxUJUoE|archive-date=29 ਅਗਸਤ 2021|access-date=19 August 2021|dead-url=unfit}}</ref> ਉਸਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਐਲਵੀਐਮਐਚ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੋਏਟ ਹੈਨਸੀ ਦੇ ਸੀਈਓ ਐਲੇਨ ਸ਼ੇਵਲੀਅਰ ਅਤੇ ਲੂਈ ਵਿਟਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈਨਰੀ ਰੈਕੈਮੀਅਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://fashionunited.uk/news/people/alain-chevalier-co-founder-of-lvmh-dies-aged-87/2018110539783|title=Alain Chevalier, co-founder of LVMH, dies aged 87|date=November 5, 2018|work=Fashion United|access-date=August 26, 2021}}</ref> ਜਨਵਰੀ 1989 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ LVMH ਦੇ ਕੁੱਲ 43.5% ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ 35% ਵੋਟਿੰਗ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ $500 ਮਿਲੀਅਨ ਖਰਚ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ "ਬਲਾਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ" ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੂੰ LVMH ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੋੜ ਸੀ।<ref name=":2">Steven Greenhouse, [https://www.nytimes.com/1989/12/17/magazine/a-luxury-fight-to-the-finish.html?pagewanted=all&src=pm A luxury fight to the finish], ''New York Times'', 17 December 1989</ref> ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਰੈਕੈਮੀਅਰ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖੋਹ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref name=":03">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/10/30/business/bernard-arnault-lvmh-tiffany-battle.html|title=Tiffany Deal Is a Signature Move by the Sun Tzu of Luxury|last=Friedman|first=Vanessa|date=2020-10-30|work=The New York Times|access-date=2021-05-18|last2=Paton|first2=Elizabeth|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> 13 ਜਨਵਰੀ 1989 ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਬੋਰਡ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।<ref name=":2" /> '''<big>1989-2001: LVMH ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਵਾਧਾ</big>''' ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਇੱਕ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਿਸ ਲਗਜ਼ਰੀ ਦਿੱਗਜ ਰਿਚੇਮੋਂਟ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ-ਅਧਾਰਤ ਕੇਰਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲਗਜ਼ਰੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":3">{{Cite web|url=https://dailymi.com/lifestyle/bernard-arnault-a-french-billionaire-businessman-and-art-collector/|title=Bernard Arnault, a French billionaire businessman and art collector|date=2021-03-05|website=Dailymi|language=en-US|access-date=2021-05-18|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518182310/https://dailymi.com/lifestyle/bernard-arnault-a-french-billionaire-businessman-and-art-collector/|dead-url=yes}}</ref> ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਲਾਨਾ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਲਾਭ 5 ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਣਕ ਦੁਆਰਾ ਵਧਿਆ, ਅਤੇ LVMH ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ 15 ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਣਕ ਦੁਆਰਾ ਵਧਿਆ। ਜੁਲਾਈ 1988 ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਸੇਲਿਨ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>Steven Greenhouse, [https://www.nytimes.com/1988/09/19/business/pivotal-figure-emerges-in-moet-vuitton-feud.html?pagewanted=all&src=pm Pivotal Figure Emerges In Moet-Vuitton Feud], ''New York Times'', 19 December 1988</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਲਗਜ਼ਰੀ ਕਪੜੇ ਲਾਈਨ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਫ੍ਰੈਂਚ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਲੈਕਰੋਇਕਸ ਨੂੰ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ।<ref name=":22">Steven Greenhouse, [https://www.nytimes.com/1989/12/17/magazine/a-luxury-fight-to-the-finish.html?pagewanted=all&src=pm A luxury fight to the finish], ''New York Times'', 17 December 1989</ref> LVMH ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਬਰਲੂਟੀ ਅਤੇ ਕੇਂਜ਼ੋ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਆਰਥਿਕ ਅਖਬਾਰ ''ਲਾ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ।<ref>Jacques Neher, [https://www.nytimes.com/1994/01/21/business/worldbusiness/21iht-drink.html Intimacy Proves Too Much for Guinness, LVMH], ''New York Times'', 21 January 1994</ref> ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 150 ਮਿਲੀਅਨ ਯੂਰੋ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਦੇ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਨਿਵੇਸ਼ , ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਆਰਥਿਕ ਅਖਬਾਰ, ''ਲੇਸ ਏਕੋਸ'' ਨੂੰ € 240 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।<ref>Gwladys Fouché, [https://www.theguardian.com/media/2007/nov/07/pressandpublishing La Tribune splash attacks paper's owner], ''The Guardian'', 7 November 2007</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7080079.stm|title=VMH buys Les Echos from Pearson|date=5 November 2007|work=BBC|access-date=22 November 2014}}</ref> 1994 ਵਿੱਚ, LVMH ਨੇ ਪਰਫਿਊਮ ਫਰਮ ਗੁਰਲੇਨ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>Heather Connon, [https://www.independent.co.uk/news/business/arnault-expands-perfume-empire-lvmh-buys-controlling-stake-in-guerlain-1373310.html Arnault expands perfume empire: LVMH buys controlling stake in Guerlain], ''The Independent'', 30 April 1994</ref> 1996 ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਲੋਵੇ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ,<ref>[https://archive.today/20130913141053/http://www.europolitics.info/lvmh-says-takes-control-of-spain-s-loewe-artr172336-5.html LVMH says takes control of Spain's Loewe], ''Europolitics'', 12 February 1996</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1997 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕ ਜੈਕਬਸ ਅਤੇ ਸੇਫੋਰਾ ਨੇ<ref>[http://www.businessweek.com/stories/1997-11-09/lvmh-life-isnt-all-champagne-and-caviar Lvmh: Life Isn't All Champagne And Caviar] {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Business Week'', 9 November 1997</ref> ਪੰਜ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ: 1999 ਵਿੱਚ ਥਾਮਸ ਪਿੰਕ, 2000 ਵਿੱਚ ਐਮਿਲਿਓ ਪੁਕੀ ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਫੈਂਡੀ, ਡੀਕੇਐਨਵਾਈ ਅਤੇ ਲਾ ਸਮਰੀਟੇਨ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ LVMH ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਡੀ ਪੋਰਟਜ਼ੈਂਪਾਰਕ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/11/30/style/30iht-fash.t_0.html|title=Bernard Arnault: Man Behind the Steely Mask]|last=Menkes|first=Suzy|date=30 November 1999|work=New York Times}}</ref> ਨਤੀਜਾ LVMH ਟਾਵਰ ਸੀ ਜੋ ਦਸੰਬਰ 1999 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/12/15/arts/designing-the-nouveau-building-on-the-block.html|title=Designing The Nouveau Building On the Block|last=Iovine|first=Julie V.|date=15 December 1998|work=New York Times}}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਗੁਚੀ, ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਚਮੜੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਕੰਪਨੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਟੌਮ ਫੋਰਡ ਅਤੇ ਡੋਮੇਨੀਕੋ ਡੀ ਸੋਲ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ 5 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। <ref name=":04">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/10/30/business/bernard-arnault-lvmh-tiffany-battle.html|title=Tiffany Deal Is a Signature Move by the Sun Tzu of Luxury|last=Friedman|first=Vanessa|date=2020-10-30|work=The New York Times|access-date=2021-05-18|last2=Paton|first2=Elizabeth|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਗੁਚੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਕ੍ਰੀਪਿੰਗ ਟੇਕਓਵਰ" ਕਿਹਾ। ਨੋਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ 34.4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡੀ ਸੋਲ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦੇ ਬਦਲੇ, ਅਰਨੌਲਟ ਗੁਚੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਵਧਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡੀ ਸੋਲ ਨੇ ਇੱਕ ਕਮੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਸ਼ੇਅਰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਐਲਵੀਐਮਐਚ ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦੇ ਗਏ ਹਰੇਕ ਸ਼ੇਅਰ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਅਰਨੌਲਟ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਹੋਰ ਬਣਾਇਆ। ਸਤੰਬਰ 2001 ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤੇ ਤੱਕ ਲੜਾਈ ਖਿੱਚੀ ਗਈ। ਕਾਨੂੰਨੀ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, LVMH ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੇਅਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ $700 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਮੁਨਾਫੇ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name=":04" /> '''<big>2001-ਮੌਜੂਦਾ: ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵਧਾਉਣਾ</big>''' 7 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਇਤਾਲਵੀ ਜਵਾਹਰ ਬੁਲਗਾਰੀ ਦੇ 50.4% ਪਰਿਵਾਰਕ-ਮਾਲਕੀਅਤ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਬਾਕੀ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਟੈਂਡਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-03-07/bulgari-family-agrees-to-sell-a-controlling-stake-to-lvmh-in-share-swap.html|title=LVMH Plans to Buy Bulgari for $5.2 Billion After Acquiring Majority Stake|last=Roberts, Andrew|date=7 March 2011|publisher=Bloomberg|access-date=24 October 2011}}</ref> ਇਹ ਲੈਣ-ਦੇਣ 5.2 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-bulgari-lvmh-idUSTRE7261BS20110307|title=LVMH bags jeweller Bulgari in $5.2&nbsp;billion deal|last=Wendlandt, Astrid|last2=Simpson, Ian|date=7 March 2011|publisher=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429072531/http://www.reuters.com/article/2011/03/07/us-bulgari-lvmh-idUSTRE7261BS20110307|archive-date=29 April 2011|access-date=24 October 2011}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ LCapitalAsia ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ $641 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name="MW March 72">{{Cite web|url=http://www.morningwhistle.com/html/2013/Company_Industry_0307/217439.html|title=LVHM investing in Chinese mid-priced clothing market|last=Kang, Xiaoxiao|date=7 March 2013|publisher=Morning Whistle|access-date=10 May 2013}}</ref> 7 ਮਾਰਚ 2013 ਨੂੰ, ''ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਿਜ਼ਨਸ ਡੇਲੀ'' ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੱਧ-ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਬ੍ਰਾਂਡ QDA ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਰਨੌਲਟ ਦੀ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਇਕੁਇਟੀ ਫਰਮ LCapitalAsia ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਲਿਬਾਸ ਕੰਪਨੀ Xin Hee Co., Ltd. ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਟੋਰ ਖੋਲ੍ਹੇਗਾ।<ref name="MW March 72" /> ਫਰਵਰੀ 2014 ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਇਤਾਲਵੀ ਫੈਸ਼ਨ ਬ੍ਰਾਂਡ ਮਾਰਕੋ ਡੀ ਵਿਨਸੇਂਜੋ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਫਰਮ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ 45% ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਲੈ ਕੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-lvmh-vincenzo-idUSBREA1N0LB20140224|title=LVMH invests in Italian brand Marco de Vincenzo|last=Astrid Wendlandt|date=24 February 2014|publisher=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924193910/http://www.reuters.com/article/2014/02/24/us-lvmh-vincenzo-idUSBREA1N0LB20140224|archive-date=24 September 2015|access-date=18 May 2021}}</ref><ref name="LVMH Takes Stake in Marco de Vincenzo">{{Cite web|url=http://www.wwd.com/business-news/mergers-acquisitions/lvmh-said-investing-in-marco-de-vincenzo-7501401?src=nl/mornReport/20140224|title=LVMH Takes Stake in Marco de Vincenzo|last=Socha, Miles|date=24 February 2014|publisher=WWD|access-date=24 February 2014}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, LVMH ਨੇ DKNY ਨੂੰ G-III ਐਪਰਲ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.lvmh.com/news-documents/press-releases/g-iii-to-acquire-donna-karan-international-from-lvmh/|title=G-III to acquire Donna Karan International from LVMH|website=LVMH|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਡਾਇਰ ਹਾਉਟ ਕਾਊਚਰ, ਚਮੜੇ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੱਪੜੇ, ਅਤੇ ਫੁਟਵੀਅਰ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ LVMH ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਡਾਇਰ ਬ੍ਰਾਂਡ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।<ref name="bof-christian-dior">{{Cite web|url=https://www.businessoffashion.com/articles/news-analysis/lvmh-to-buy-christian-dior-couture-for-13-billion|title=LVMH Takes Control of Christian Dior in $13 Billion Deal|last=Hoang|first=Limei|date=2017-04-25|website=Business of Fashion|access-date=2021-03-29}}</ref> ਅਰਨੌਲਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, LVMH ਮਈ 2021 ਤੱਕ 313 ਬਿਲੀਅਨ ਯੂਰੋ ($382 ਬਿਲੀਅਨ) ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਯੂਰੋ ਜ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੰਪਨੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://markets.businessinsider.com/news/stocks/tiffany-agrees-to-accept-lower-price-for-acquisition-by-lvmh-1029739231|title=Tiffany Agrees To Accept Lower Price For Acquisition By LVMH|date=29 October 2020|publisher=Business Insider|access-date=29 October 2020|archive-date=9 ਅਕਤੂਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009165938/https://markets.businessinsider.com/news/stocks/tiffany-agrees-to-accept-lower-price-for-acquisition-by-lvmh-1029739231|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/finance|title=LVMH Moet Hennessy Louis Vuitton SA Unsponsored ADR (LVMUY : OTCMKTS) Stock Price & News - Google Finance|website=www.google.com|language=en|access-date=2020-12-31}}</ref> ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਣ ਕਰਨ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, Tiffany ਵਰਗੇ LVMH ਛੱਤਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰ ਫਰਮਾਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":32">{{Cite web|url=https://dailymi.com/lifestyle/bernard-arnault-a-french-billionaire-businessman-and-art-collector/|title=Bernard Arnault, a French billionaire businessman and art collector|date=2021-03-05|website=Dailymi|language=en-US|access-date=2021-05-18|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518182310/https://dailymi.com/lifestyle/bernard-arnault-a-french-billionaire-businessman-and-art-collector/|dead-url=yes}}</ref> 24 ਮਈ 2021 ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਅਰਨੌਲਟ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ 187.3 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੈੱਫ ਬੇਜੋਸ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਸਟਾਕ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੈੱਫ ਬੇਜੋਸ ਨੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਮੁੜ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ==== 1MDB ==== 2010 ਤੋਂ 2013 ਤੱਕ, ਅਰਨੌਲਟ ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ 1MDB ਫੰਡ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.1mdb.com.my:80/about-us-3/board-advisors|title=Board of Advisors 1Malaysia Development Berhad|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316131813/http://www.1mdb.com.my/about-us-3/board-advisors|archive-date=16 March 2013|access-date=2 Nov 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.1mdb.com.my:80/about-us-3/board-advisors|title=Board of Advisors 1Malaysia Development Berhad|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924062148/http://www.1mdb.com.my/about-us-3/board-advisors|archive-date=24 September 2013|access-date=2 Nov 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2010/07/30/sidek-appointed-to-1mdb-board/|title=Sidek appointed to 1MDB board|date=30 July 2010|work=The Star Online|access-date=2 Nov 2018|location=Kuala Lumpur}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.ie/business/goldman-sachs-a-nama-letter-and-the-links-to-a-6bn-fraud-probe-34812799.html|title=Goldman Sachs, a Nama letter and the links to a $6bn fraud probe|last=Simon Rowe|date=19 June 2016|work=Irish Independent|access-date=2 Nov 2018|location=Dublin, Ireland}}</ref> '''<big>ਹੋਰ ਨਿਵੇਸ਼</big>''' 1998 ਵਿੱਚ, ਵਪਾਰੀ ਅਲਬਰਟ ਫਰੇਰੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਟੋ ਚੇਵਲ ਬਲੈਂਕ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ। LVMH ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਅਰਨੌਲਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ <ref>{{Cite web|url=http://www.decanter.com/wine-news/lvmh-buys-50-share-in-chateau-cheval-blanc-66255/|title=LVMH buys 50% share in Chateau Cheval Blanc|last=Decanter|date=2009-08-14|website=Decanter|access-date=2017-12-14}}</ref> ਤਾਂ ਜੋ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਹੋਰ ਵਾਈਨ ਸੰਪੱਤੀ Château d'Yquem ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। 2007 ਵਿੱਚ, ਬਲੂ ਕੈਪੀਟਲ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਰਨੌਲਟ ਕੋਲ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਫਰਮ ਕਲੋਨੀ ਕੈਪੀਟਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੁਪਰਮਾਰਕੀਟ ਰਿਟੇਲਰ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭੋਜਨ ਵਿਤਰਕ ਕੈਰੇਫੌਰ ਦੇ 10.69% ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਹੈ।<ref>[https://dealbook.nytimes.com/2007/04/30/colony-arnault-win-seats-at-carrefour/?_r=0 Colony, Arnault Win Seats at Carrefour], ''DealBook'', 30 April 2007</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਯਾਟ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 253 ਮਿਲੀਅਨ ਯੂਰੋ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਯਾਟਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ।<ref>Ben Harrington, [https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/retailandconsumer/2791034/Bernard-Arnault-plots-new-course-for-Princess-Yachts.html Bernard Arnault plots new course for Princess Yachts], ''The Telegraph'', 3 June 2008</ref> ਉਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਕਮ ਲਈ ਰਾਇਲ ਵੈਨ ਲੈਂਟ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਲੈ ਲਿਆ।<ref>Aymeric Mantoux, ''Voyage au pays des ultra-riches'', Éditions Flammarion Capital, 2010, {{ISBN|978-2-8104-0287-8}}, page 45</ref> == ਕਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ == ਅਰਨੌਲਟ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ [[ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ|ਪਿਕਾਸੋ]], ਯਵੇਸ ਕਲੇਨ, [[ਹੇਨਰੀ ਮੂਰੇ|ਹੈਨਰੀ ਮੂਰ]], ਅਤੇ [[ਐਂਡੀ ਵਾਰਹੋਲ]] ਦੇ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/2002/03/06/0306collecting.html|title=Billionaire Art Collectors|date=6 March 2002|work=[[Forbes]]|access-date=27 July 2012}}</ref><ref>Hannah Elliott, [https://www.forbes.com/sites/hannahelliott/2010/11/04/in-luxury-bernard-arnault-alone-makes-the-most-powerful-list/ In Luxury, Bernard Arnault Alone Makes the Most Powerful List], ''Forbes'', 11 April 2010</ref> ਐਲਵੀਐਮਐਚ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.businessinsider.com/the-10-biggest-art-collectors-of-2012-2012-6?op=1|title=The 10 Biggest Art Collectors Of 2012|last=Julie Zeveloff|date=28 June 2012|publisher=Businessinsider.com|access-date=2 March 2013}}</ref> LVMH ਯੰਗ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਨੂੰ ਫਾਈਨ-ਆਰਟਸ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ, ਵਿਜੇਤਾ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੇਬਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>Scarlett Kilcooley-O'Halloran, [http://www.vogue.co.uk/news/2014/05/28/thomas-tait-winner-lvmh-young-fashion-designer-prize Tait Takes LVMH Prize] ''Vogue UK'', 28 May 2014</ref><ref>Sarah Jones, [http://www.luxurydaily.com/lvmh-creates-400k-design-prize-to-cultivate-young-talent/ LVMH creates $400K design prize to cultivate young talent] ''Luxury Daily'', 12 November 2013</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == '''<big>ਪਰਿਵਾਰ</big>''' 1973 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਨੀ ਡੇਵਾਵਰਿਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਡੇਲਫਾਈਨ ਅਤੇ ਐਂਟੋਇਨ ਸਨ।<ref name="France244">{{Cite news|url=https://www.france24.com/en/20200122-bernard-arnault-france-s-wolf-in-cashmere-billionaire|title=Bernard Arnault: France's 'wolf-in-cashmere' billionaire|date=22 January 2020|work=France24|access-date=23 April 2020}}</ref> ਉਹ 1990 ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ।<ref name="Business Insider">{{Cite news|url=https://www.businessinsider.com/who-is-bernard-arnault-richest-person-in-europe-lvmh-life-photos-2019-1?r=US&IR=T#arnault-has-five-children-two-with-his-first-wife-and-three-with-his-current-wife-17|title=LVMH brought in a record-breaking $59 billion in revenue in 2019. Meet CEO Bernard Arnault, the world's 3rd-richest person, who's built a $98 billion fortune as head of the luxury giant.|last=Warren|first=Katie|date=31 January 2020|work=Business Insider|access-date=23 April 2020|last2=Rogers|first2=Taylor Nicole}}</ref> 1991 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੰਸਰਟ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ ਹੇਲੇਨ ਮਰਸੀਅਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ, ਫਰੈਡਰਿਕ ਅਤੇ ਜੀਨ ਸਨ। ਅਰਨੌਲਟ ਅਤੇ ਮਰਸੀਅਰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Business Insider" /> ਸਾਰੇ ਪੰਜ ਬੱਚੇ — ਡੇਲਫਾਈਨ, ਐਂਟੋਇਨ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ, ਫਰੈਡਰਿਕ ਅਤੇ ਜੀਨ — ਉਸਦੀ ਭਤੀਜੀ ਸਟੈਫਨੀ ਵਾਟੀਨ ਅਰਨੌਲਟ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰਨੌਲਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/11/07/fashion/lvmh-stephanie-watine-arnault-clos19.html|title=Another Arnault Steps Into the Spotlight|last=Paton|first=Elizabeth|date=7 November 2017|work=The New York Times|access-date=26 July 2018|language=en}}</ref> '''<big>ਦੌਲਤ</big>''' ਅਪ੍ਰੈਲ 1999 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜ਼ਾਰਾ ਦੀ [[ਅਮਾਨਸੀਓ ਓਰਟੇਗਾ]] ਨੂੰ ਪਛਾੜਦੇ ਹੋਏ, ਫੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.highsnobiety.com/p/bernard-arnault-richest-person-in-fashion/|title=LVMH's CEO Bernard Arnault Is Now the Richest Person in Fashion|date=12 April 2018|work=Highsnobiety|access-date=12 April 2018|language=en-US}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੂੰ LVMH ਸਮੂਹ ਦੇ CEO ਵਜੋਂ €7.8 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[https://www.challenges.fr/classements/salaires-des-patrons-cac-40/2016/fiche/bernard-arnault_5 - Bernard Arnault - rémunération des patrons du CAC40 en 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221214153426/https://www.challenges.fr/classements/ |date=2022-12-14 }}, Challenges, 2016.</ref> ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ $103 ਬਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/luisakroll/2019/07/18/frances-bernard-arnault-is-now-worlds-second-richest-person/|title=France's Bernard Arnault Is Now World's Second-Richest Person|last=Kroll|first=Luisa|website=Forbes|language=en|access-date=2021-05-18}}</ref> ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਸੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ,<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kristinstoller/2019/12/16/french-billionaire-bernard-arnault-was-briefly-the-worlds-richest-person-today/#1564f3247ce1|title=French Billionaire Bernard Arnault Was (Briefly) The World's Richest Person Today|last=Kristin Stoller|date=2019-12-16|website=[[Forbes]]|access-date=2020-04-28}}</ref> ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ [[ਜੇਫ ਬੇਜ਼ੋਸ|ਜੈਫ ਬੇਜੋਸ]] ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/hayleycuccinello/2020/01/17/jeff-bezos-is-no-longer-the-richest-person-in-the-world-again/#655d5bcbb622|title=Jeff Bezos Is No Longer The Richest Person In The World (Again)|last=Hayley C. Cuccinello|date=2020-01-17|website=[[Forbes]]|access-date=2020-04-28}}</ref> [[2019–20 ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ|ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ $30 ਬਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇਖੀ ਕਿਉਂਕਿ ਲਗਜ਼ਰੀ ਸਮਾਨ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-05-07/luxury-titan-arnault-plots-rebound-after-a-30-billion-virus-hit|title=Luxury Billionaire Plots Rebound After Taking Biggest Virus Hit|date=7 May 2020|work=Bloomberg.com|access-date=2021-05-18}}</ref> '''<big>ਬੈਲਜੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ</big>''' 2013 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਅਤੇ [[ਬੈਲਜੀਅਮ]] ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/10/08/french-rich-getting-out/1601203/|title=France's deficit plan? Soak the rich|date=9 October 2012|publisher=Usatoday.com|access-date=2 March 2013}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਗਲਤ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਫਰਾਂਸ ਛੱਡਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ: "ਮੈਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵਾਸੀ ਵਜੋਂ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਟੈਕਸਾਂ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਾਂਗਾ। . . . ਅੱਜ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ. ਮੈਂ ਬੈਲਜੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਬੈਲਜੀਅਨ ਕੌਮੀਅਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨਾ ਉਸ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਮੈਂ LVMH ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hMmNm6osSCHUJGQJH92FEGqPfeDg?docId=CNG.f49397a53de6a3a3c725293f2636217f.301|title=Bernard Arnault : "Je retire ma demande de nationalité belge"|date=10 April 2013|publisher=AFP|access-date=10 April 2013|quote=J'ai à plusieurs reprises expliqué que je resterais résident en France et que je continuerais d'y payer mes impôts. En vain: le message n'est passé. Aujourd'hui, j'ai décidé de lever toute équivoque. Je retire ma demande de nationalité belge.[...] Demander la nationalité belge visait à mieux protéger la fondation belge que j'ai créée, avec comme seul objectif d'assurer la pérennité et l'intégrité du groupe LVMH si je venais à disparaître et si mes ayants droit devaient ne pas s'entendre.}}</ref> '''<big>ਆਵਾਜਾਈ</big>''' ਅਕਤੂਬਰ 2022 ਵਿੱਚ ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ LVMH ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਜੈੱਟ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਟਵਿੱਟਰ ਉਪਭੋਗਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ ਨੂੰ ਟਰੈਕ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਉਡਾਣਾਂ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/louis-vuitton-bernard-arnault-sold-private-jet-people-tracking-twitter-2022-10|title=The world's 2nd-richest man, Louis Vuitton's CEO, sold his private jet after people started tracking it on Twitter: 'No one can see where I go'|last=Kay|first=Grace|website=Business Insider|language=en-US|access-date=2022-10-18}}</ref> == ਰਾਜਨੀਤੀ == 2017 ਫ੍ਰੈਂਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ, ਅਰਨੌਲਟ ਨੇ [[ਇਮੈਨੂਅਲ ਮੈਕਰੋਂ|ਇਮੈਨੁਅਲ ਮੈਕਰੋਨ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2017/05/pourquoi-je-vote-emmanuel-macron-1115472|title=Pourquoi je vote Emmanuel Macron|date=2017-05-05|website=Les Echos|language=fr|publication-date=|access-date=2021-02-14}}</ref> [[ਬ੍ਰਿਜਿਟ ਮੈਕਰੋਨ|ਬ੍ਰਿਗਿਟ ਮੈਕਰੋਨ]] ਅਰਨੌਲਟ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਫਰੈਡਰਿਕ ਅਤੇ ਜੀਨ ਦੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ [[ਲਾਇਸੀ ਸੇਂਟ-ਲੁਈਸ-ਡੀ-ਗੋਂਜ਼ਾਗ]] ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.capital.fr/entreprises-marches/les-petits-secrets-de-la-famille-arnault-proprietaire-de-lvmh-1219747|title=Les petits secrets de la famille Arnault, propriétaire de LVMH.|date=2017-04-05|website=Capital.fr|language=fr|publication-date=|access-date=2021-02-14}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == * ਕਮਾਂਡਰ ਡੀ ਲਾ [[Légion d'Honneur|ਲੀਜਿਅਨ ਡੀ'ਹੋਨੂਰ]] (10 ਫਰਵਰੀ 2007) * ਗ੍ਰੈਂਡ ਆਫੀਸਰ ਡੀ ਲਾ [[Légion d'Honneur|ਲੀਜਿਅਨ ਡੀ'ਹੋਨੂਰ]] (14 ਜੁਲਾਈ 2011) <ref>Lauren Milligan, [http://www.vogue.co.uk/news/2011/07/18/bernard-arnault-french-honour Arnault Honour], ''Vogue'', 18 July 2011</ref> * ਗਲੋਬਲ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸਿਟੀਜ਼ਨਸ਼ਿਪ (2011) ਲਈ ਵੁਡਰੋ ਵਿਲਸਨ ਅਵਾਰਡ <ref>Christy Stewart, [http://www.businessinsider.com/mr-arnault-goes-to-washington-lvmh-corporate-citizen-2011-5 Mr. Arnault Goes to Washington: LVMH Corporate Citizen], ''Business Insider'', 9 May 2011</ref> * [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਆਦੇਸ਼|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮੋਸਟ ਐਕਸੀਲੈਂਟ ਆਰਡਰ ਦੇ]] ਆਨਰੇਰੀ ਨਾਈਟ ਕਮਾਂਡਰ (2012) <ref>{{Cite web|url=http://www.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Plush/Story/A1Story20121008-376288.html|title=LVMH head Arnault to be knighted in London|last=<!-- byline display here --> Reuters Monday, 8 October 2012|date=8 October 2012|publisher=Asiaone.com|access-date=2 March 2013}}</ref> * ਦ [[ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ|ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ]] ਦਾ ਡੇਵਿਡ ਰੌਕਫੈਲਰ ਅਵਾਰਡ (ਮਾਰਚ 2014) <ref name="Bernard Arnault to Be Honored at MoMA Luncheon">{{Cite web|url=http://www.wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/arnault-to-be-feted-7487200?src=nl/mornReport/20140220|title=Bernard Arnault to Be Honored at MoMA Luncheon|last=Lockwood, Lisa|date=19 February 2014|publisher=WWD|access-date=20 February 2014}}</ref> <ref name="Bernard Arnault Receives MoMa's David Rockefeller Award">{{Cite web|url=http://www.wwd.com/eye/people/bernard-arnault-receives-momas-david-rockefeller-award-7555559?src=nl/mornReport/20140305|title=Bernard Arnault Receives MoMa's David Rockefeller Award|last=Maza, Erik|date=4 March 2014|publisher=WWD|access-date=5 March 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://magazine.wsj.com/features/the-big-interview/being-arnault/ LVMH ਦਾ ਬਰਨਾਰਡ ਅਰਨੌਲਟ ਹੋਣਾ] - ''[[ਦ ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ ਜਰਨਲ|WSJ]]'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਕਹਾਣੀ * ''[[ਦ ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ ਜਰਨਲ|WSJ]]'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਵੀ [http://magazine.wsj.com/features/the-big-interview/being-arnault/tab/interactive/ ਬਰਨਾਰਡ ਅਰਨੌਲਟ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਗਾਈਡ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1949]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] hnzdpy88zn35tjjgxf9torichn0he0m 0 147270 851223 766597 2026-11-03T10:29:11Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851223 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Martyr Anantahari Mitra.jpg|caption=}} '''ਅਨੰਤਹਰੀ ਮਿੱਤਰਾ''' (1906 – 28 ਸਤੰਬਰ, 1926) ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ]] ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਰਾਮਲਾਲ ਮਿੱਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਨੰਤਹਰੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਚੁਆਡੰਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੇਗਮਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://m.siliconindia.com/news/general/Prominent-Martyrs-Of-Indias-Freedom-Struggle-nid-152430-cid-1.html|title=Prominent Martyrs Of India's Freedom Struggle|access-date=November 25, 2017|archive-date=ਦਸੰਬਰ 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229112343/https://m.siliconindia.com/news/general/Prominent-Martyrs-Of-Indias-Freedom-Struggle-nid-152430-cid-1.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚਟਗਰਾਮ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਿੱਤਰਾ ਨੇ ਆਈ.ਐਸ.ਸੀ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਬੰਗਾਬਾਸੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Swadhinata Sangrame Nadia (Bengali)|publisher=Nadia Jela Nagarik Parishad|year=1973|location=Krishnagar|pages=207, 208}}</ref>  ਮਿੱਤਰਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜੋਸ਼ੌਰ ਦਾ ਸੀ।  ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਕੇ.ਡੀ. ਮਿੱਤਰਾ, ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਚਾਚੇ ਨੇ ਜੋ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕੇਡੀ ਮਿੱਤਰਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ "ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ" ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ [[ਵਾਰਾਣਸੀ|ਬਨਾਰਸ]] ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਡਾਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == 1921 ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮਿੱਤਰਾ [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ|ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਤਰਾ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਵੀ ਬਿਜੈਲਾਲ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਨਗਰ, ਨਾਦੀਆ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|title=Swadhinata Sangrame Nadia (Bengali)|publisher=Nadia Jela Nagarik Parishad|year=1973|location=Krishnagar|pages=207, 208}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">''Swadhinata Sangrame Nadia (Bengali)''. Krishnagar: Nadia Jela Nagarik Parishad. 1973. pp.&nbsp;207, 208.</cite></ref> 1924 ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰਾ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ੀਨੇਸ਼ਵਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ 10 ਨਵੰਬਰ 1925 ਨੂੰ ਦਕਸ਼ੀਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿਖੇ ਉਸਦੇ ਨਿਵਾਸ 'ਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ੀਨੇਸ਼ਵਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7jaaDQAAQBAJ&q=ananta+hari+mitra&pg=PT117|title=Indias Struggle Quarter of Century 1921 to 1946|last=Part I|first=Arun Chandra Guha|isbn=9788123022741|access-date=November 25, 2017}}</ref><ref>{{Cite book|title=Sansad Bangali Charitavidhan (Bengali)|last=Vol - I|first=Subodh S. Sengupta & Anjali Basu|publisher=Sahitya Sansad|year=2002|isbn=81-85626-65-0|location=Kolkata|pages=14}}</ref> == ਮੌਤ == ਮਿੱਤਰਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਖੁਫੀਆ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬਦਨਾਮ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ ਪੁਲਿਸ ਭੂਪੇਨ ਚੈਟਰਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮਿੱਤਰਾ ਨੂੰ [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। 28 ਸਤੰਬਰ 1926 ਨੂੰ ਮਿੱਤਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੋਦ ਰੰਜਨ ਚੌਧਰੀ ਨੂੰ ਅਲੀਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ, [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://m.siliconindia.com/news/general/Prominent-Martyrs-Of-Indias-Freedom-Struggle-nid-152430-cid-1.html|title=Prominent Martyrs Of India's Freedom Struggle|access-date=November 25, 2017|archive-date=ਦਸੰਬਰ 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229112343/https://m.siliconindia.com/news/general/Prominent-Martyrs-Of-Indias-Freedom-Struggle-nid-152430-cid-1.html|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://m.siliconindia.com/news/general/Prominent-Martyrs-Of-Indias-Freedom-Struggle-nid-152430-cid-1.html "Prominent Martyrs Of India's Freedom Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229112343/https://m.siliconindia.com/news/general/Prominent-Martyrs-Of-Indias-Freedom-Struggle-nid-152430-cid-1.html |date=2021-12-29 }}<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">November 25,</span> 2017</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7jaaDQAAQBAJ&q=ananta+hari+mitra&pg=PT117|title=Indias Struggle Quarter of Century 1921 to 1946|last=Part I|first=Arun Chandra Guha|isbn=9788123022741|access-date=November 25, 2017}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPart_I">Part I, Arun Chandra Guha. [https://books.google.com/books?id=7jaaDQAAQBAJ&q=ananta+hari+mitra&pg=PT117 ''Indias Struggle Quarter of Century 1921 to 1946'']. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9788123022741|<bdi>9788123022741</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">November 25,</span> 2017</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y74pDwAAQBAJ&q=ananta+hari+mitra+book&pg=PA86|title=Gentlemanly Terrorists: Political Violence and the Colonial State in India|last=Durba Ghosh|date=20 July 2017|isbn=9781107186668|access-date=November 25, 2017}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1926]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1906]] hai6n6sa8aq9nydnrnivq7v3j96ukni 0 149897 851229 847839 2026-11-03T11:06:39Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851229 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Afghan_musicians_in_Farah.jpg|thumb|250x250px| ਫਰਾਹ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ]]   [[ਤਸਵੀਰ:Nauroz_(نوروز)_-_Kabul,_Afghanistan_-_Afghan_Musicians_at_the_Serena_Hotel.jpg|thumb| ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼ ਰੁਬਾਬ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] '''[[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਸੰਗੀਤ''' ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ<ref>Simon Broughton, Mark Ellingham, Richard Trillo. (1999) "World Music: Latin & North America, Caribbean, India, Asia and Pacific" p.3 </ref> ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਧੁਨਾਂ, [[ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਭਾਰਤੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ]], ਅਤੇ [[ਪਠਾਨ|ਪਸ਼ਤੂਨ]], [[ਤਾਜਿਕ ਲੋਕ|ਤਾਜਿਕ]] ਅਤੇ [[ਹਜ਼ਾਰਾ ਲੋਕ|ਹਜ਼ਾਰਾ]] ਵਰਗੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਭਾਰਤੀ [[ਤਬਲਾ|ਤਬਲੇ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੰਬੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲੇ ਲੂਟਸ ਤੱਕ ਹਨ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੋਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ|ਫਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰੂਮੀ|ਮੌਲਾਨਾ ਬਲਖੀ (ਰੂਮੀ)]] ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਦਰੀ ਫ਼ਾਰਸੀ|ਦਾਰੀ (ਫ਼ਾਰਸੀ)]] ਅਤੇ [[ਪਸ਼ਤੋ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[ਕਾਬੁਲ]] ਦਾ ਬਹੁ-ਨਸਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖੇਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ [[ਹੇਰਾਤ]] ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲੋਂ [[ਈਰਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ|ਈਰਾਨੀ ਸੰਗੀਤ]] ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ।<ref name="doubleday4">Doubleday, pg. 4</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == == ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ == === ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤ === ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਫਗਾਨ ਸੰਕਲਪ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗਾਇਨ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕ਼ੁਰਆਨ|ਕੁਰਾਨ]] ਦਾ ਪਾਠ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਗੈਰ-ਸੰਗਤ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀਆਂ]] ਦੀ ਅਨੰਦਮਈ ਜ਼ਿੱਕਰ ਰੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ''ਨਾਤ'' ਨਾਮਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ|ਸ਼ੀਆ]] ਇਕੱਲੇ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ''ਮਰਸੀਆ'', ''[[Manqasat|ਮਨਕਸਤ]]'', ''[[Nowheh|ਨੌਹੇਹ]]'' ਅਤੇ ''ਰੋਜ਼ੇਹ''। ਕਾਬੁਲ ਦਾ [[Chishti Sufi|ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੂਫੀ]] ਸੰਪਰਦਾ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਇੱਕ ਅਪਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰੁਬਾਬ, [[ਤਬਲਾ]] ਅਤੇ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]] ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ''ਤੱਤੀ'' ("ਆਤਮਾ ਲਈ ਭੋਜਨ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="mikalina">[http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm Mikalina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051104054505/http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm|date=2005-11-04}}</ref> === ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ === ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਈ ਗੀਤ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਉਸਤਾਦ ਅਵਾਲਮੀਰ ਦੁਆਰਾ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ "ਦਾ ਜ਼ਮੋਂਗ ਜ਼ੇਬਾ ਵਤਨ" (ਪਸ਼ਤੋ ਵਿੱਚ "ਇਹ ਸਾਡਾ ਸੁੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਹੈ") ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਬਦੁਲ ਵਹਾਬ ਮਦਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ "ਵਤਨ" ("ਹੋਮਲੈਂਡ") ਹੈ। 1980 ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਗਾਣਾ ਇੱਕ [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਗੀਤ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ "ਐਂਟੋਨਿਸ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਿਕਿਸ ਥੀਓਡੋਰਾਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>''War, Exile and the Music of Afghanistan: The Ethnographer's Tale'' by John Baily</ref> ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ, ''ਵਤਨ ਇਸ਼ਕੇ ਤੂ ਇਫਤੇਖਾਰਮ'', "ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਮੇਰਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ" ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਧੁਨ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਣ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ]] ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। == ਕਲਾਸੀਕਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Minstrels,_Herat,_1973.jpg|thumb| ਮਿਨਸਟ੍ਰੇਲਜ਼, [[ਹੇਰਾਤ]], 1973]] [[ਤਸਵੀਰ:Afghan_musicians_-_Herat,_1973.jpg|thumb| ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਹੇਰਾਤ 1973]] [[ਤਸਵੀਰ:Musicians_in_Herat,_1973.jpg|thumb| 1973 ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਤ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Afghan_musicians.jpg|thumb| [[ਹੇਲਮੰਦ ਸੂਬਾ|ਹੇਲਮੰਦ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ ਕੈਂਪ ਲੈਦਰਨੇਕ 'ਤੇ ਨਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਫਗਾਨ ਪੁਰਸ਼]] ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵਿਭਿੰਨ ਨਸਲੀ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਖੇਤਰੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਰਗ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ। ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਆਮ ਅਭਿਆਸ ਹੈ (ਭਾਵ ਪਸ਼ਤੋ, [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]], ਲੋਗਾਰੀ, ਸ਼ੋਮਾਲੀ, ਆਦਿ), ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਚਿਤ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਮੋਹਾਲੀ (ਲੋਕ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ), ਪੱਛਮੀ, ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਾਰਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ) ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਣਾਅ ਸੀ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਕੁਲੀਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਤਾਦ ਸਰਹੰਗ, ਰਹੀਮ ਬਖ਼ਸ਼, ਉਸਤਾਦ ਨਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਗ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਲਾਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਬੇਲੀ ਡਾਂਸਿੰਗ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਰਾਨਾ ਅਤੇ [[ਗ਼ਜ਼ਲ|ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="doubleday3">Doubleday, pg. 3</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ''ਉਸਤਾਦ'', ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ ਜੋ 1860 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ [[ਕਾਬੁਲ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="mikalina"/> ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ - ਚੇਲੇਸ਼ਿਪ ਜਾਂ ਅੰਤਰ-ਵਿਆਹ ਦੁਆਰਾ - ਅਤੇ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਰਾਗ'' (ਸੁਰੀਲੀ ਰੂਪ) ਅਤੇ ''ਤਾਲ'' (ਤਾਲ ਦਾ ਚੱਕਰ)। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਹੂਮ ਉਸਤਾਦ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਸਰਹਾਂਗ (1924-1983) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਵੱਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਜੋਂ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ "ਪਾਈ ਅਸ਼ਕ" ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ''ਮੇਰਾ ਸਾਯਾ'' ਦੇ ਥੀਮ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਬੈਦੁੱਲਾ ਜਾਨ ਕੰਧਾਰਾਈ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੋ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੁਆਰਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਧਾਰ - [[ਕੋਇਟਾ|ਕਵੇਟਾ]] ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਹੋਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਉਸਤਾਦ ਕਾਸਿਮ, ਉਸਤਾਦ ਰਹੀਮ ਬਖ਼ਸ਼, ਅਤੇ [[Ustad Nato|ਉਸਤਾਦ ਨਾਟੋ]] ਹਨ। ਦੂਜਾ ਸਮੂਹ ਮੋਹਾਲੀ (ਲੋਕ) ਸੰਗੀਤ ਵਧੇਰੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਤਾਗਾਨੀ, ਲੋਗਾਰੀ, ਕਾਰਸਾਕ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਹਾਮਹਾਂਗ, ਬੇਲਟੂਨ ਆਦਿ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਇਕ, ਜੋ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨੇ ਕਟਾਘਨੀ, ਲੋਗਾਰੀ, ਕੜਸਕ ਆਦਿ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੈਮਾਨਾ ਸੀ (ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਰਾਗ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਵੱਡੇ/ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ) ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਬੋਲ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਰਗੈਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੀਤ, ਭਾਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਸਨ, ਅਕਸਰ ਸਧਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੋ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਸੂਝ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਪਸ਼ਤੋ (ਜੋ ਕਿ ਲੋਕ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ), ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨ ਗਾਇਕ [[ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਾਹਿਰ|ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਹੀਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਾਰਸੀ/ਦਾਰੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ, ਈਰਾਨੀ, ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਫਗਾਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰੀ, ਕਾਵਿਕ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੇ ਸਵਾਦ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ/ਦਾਰੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਹੀਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫਰਹਾਦ ਦਰਿਆ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਰਥਕ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਫਗਾਨ ਗਾਇਕ ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਸਰਬਾਨ ਸੀ। ਸਰਬਨ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ-ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨੀ ਲਈ ਨਮੂਨਾ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਬਨ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] /ਦਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ''ਮੋਹਾਲੀ'' (ਖੇਤਰੀ) ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਜੈਜ਼ ਅਤੇ ''ਬੇਲੇ ਚੈਨਸਨ'' ਦੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਰਬਨ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਅਜਿਹੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਕਿ ਇਰਾਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਉਧਾਰ ਲਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਲਈ ਕਵਰ ਕੀਤਾ (ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਇਰਾਨ ਦੇ ਗਾਇਕ [[ਗੂਗੂਸ਼|ਗੋਗੂਸ਼]] ਨੇ ਸਰਬਨ ਦੇ ਕਈ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਸ ਦਾ "ਐ ਸਰਬਣ ਅਹਿਸਤਾ ਰਨ" "). ਸਰਬਨ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਹੀਰ, ਅਹਿਮਦ ਵਲੀ, ਨਸ਼ਨਾਸ, ਅਫਸਾਨਾ, ਸੀਮਸ ਤਰਾਨਾ, ਜਵਾਦ ਗਾਜ਼ੀਅਰ, ਫਰਹਾਦ ਦਰਿਆ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫਗਾਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਰੂਪ, ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੌਪ, ਅਤੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਰੈਪ) ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਹੀਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ (ਪੌਪ, ਰੌਕ ਐਨ ਰੋਲ, ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਹੈ।) ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੈਪ ਅਤੇ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਸੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ ਸਾਜ਼-ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਆਰਕੈਸਟਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਰੀ ਹੈ; ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੰਗੀਤਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੇਸੀ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਆਰਕੈਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਰੱਮ, ਪਰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹਨ। === ਰੁਬਾਬ === [[ਤਸਵੀਰ:Afghan_rubab.jpg|thumb| ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰੁਬਾਬ]] [[ਰੁਬਾਬ]] ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਲੂਟ ਵਰਗਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤੀ [[ਸਰੋਦ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ।<ref name="doubleday4">Doubleday, pg. 4</ref> ਰੁਬਾਬ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ੇਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;<ref>Doubleday, pg. 4 "Afghans have a special feeling for the rubab, describing it as their 'national instrument'."</ref> ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਅਕ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ "100 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਪੀਏਮੋਂਤੇ|ਪਿਡਮੋਂਟ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ [[ਬਲੂਜ਼]] ਦਾ ਇੱਕ ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਪੂਰਵਗਾਮੀ" ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.adequacy.net/review.php?reviewID=3579 Delusions of Adequacy Reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050417111419/http://adequacy.net/review.php?reviewid=3579|date=2005-04-17}}</ref> ਰੁਬਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਡਬਲ-ਚੰਬਰ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਤੂਤ|ਮਲਬੇਰੀ]] ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਉੱਕਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਵੱਖਰੀ ਲੱਕੜ ਦੇਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਤਾਰਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੰਦ, ਹੱਡੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਪੈਕਟ੍ਰਮ। ਰੁਬਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖਿਡਾਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਉਮਰ, ਈਸਾ ਕਾਸੇਮੀ, ਹੋਮਾਯੂੰ ਸਖੀ, ਅਤੇ [[Mohammed Rahim Khushnawaz|ਮੁਹੰਮਦ ਰਹੀਮ ਖੁਸ਼ਨਵਾਜ਼]] ਹਨ।<ref name="doubleday4">Doubleday, pg. 4</ref> === ਡੋਂਬੂਰਾ === ''ਡੋਮਬੂਰਾ'', ''ਡੰਬੂਰਾ'' ਜਾਂ ''ਡੰਬੋਰਾ'' [[ਹਜ਼ਾਰਾ ਲੋਕ|ਹਜ਼ਾਰਾ]], [[ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕ|ਉਜ਼ਬੇਕ]], [[ਤਾਜਿਕ ਲੋਕ|ਤੁਰਕਮੇਨ]] ਅਤੇ ਤਾਜਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡੋਮਬੁਰਾ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ [[Dilagha Surood|ਦਿਲਾਗਾ ਸੁਰੂਦ]], [[Naseer Parwani|ਨਸੀਰ ਪਰਵਾਨੀ]], ਦਾਊਦ ਸਰਖੋਸ਼, [[Mir Maftoon|ਮੀਰ ਮਫਤੂਨ]], ਸਫਦਰ ਤਵਾਕੋਲੀ ਅਤੇ [[Rajab Haideri|ਰਜਬ ਹੈਦਰੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਡੋਮਬੁਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਕਸੀਵ ਧੁਨੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਜ਼ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਖੁਰਕਣ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਤਾਰਾਂ ਨਾਈਲੋਨ (ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ) ਜਾਂ ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਨ ਤੱਕ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪੁਲ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਜ਼ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਧੁਨੀ ਮੋਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਖਰ ਮੋਟੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਰਨਿਸ਼, ਫਾਈਲਿੰਗ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਯੰਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਸਜਾਵਟ ਹੈ।<ref name="central">{{Cite web|url=http://www.atlasofpluckedinstruments.com/central_asia.htm|title=Atlas of plucked instruments - Central Asia|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305013754/http://www.atlasofpluckedinstruments.com/central_asia.htm|archive-date=2012-03-05|access-date=2009-08-28}}</ref> === ਘੀਚਕ === ਘੀਚਕ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਹਜ਼ਾਰਾ ਲੋਕ|ਹਜ਼ਾਰਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਜਿਕ ਲੋਕ|ਤਾਜਿਕਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ। == ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Farhad_Darya's_Peace_Concert_2010.jpg|thumb|300x300px| ਫਰਹਾਦ ਦਰਿਆ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਕਾਬੁਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Naghma_2010.jpg|thumb| [[ਨਗ਼ਮਾ|ਨਗ਼ਮਾ]]]] 1925 ਵਿੱਚ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ 1929 ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। 1940 ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਕਾਬੁਲ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>[http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm Mikalina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051104054505/http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm|date=2005-11-04}} ''Radio broadcasting was initiated in 1925 during the reign of Amanullah. The radio station was destroyed in 3929 in the uprising against his modernist policies, and there was no serious attempt to resume radio transmissions until Radio Kabul was officially opened in 1940, with German equipment and assistance.''</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੇਡੀਓ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ। 1951 ਵਿੱਚ, ਪਰਵੀਨ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਲਾਈਵ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਅਫਗਾਨ ਔਰਤ ਬਣੀ। ਫਰੀਦਾ ਮਹਵਾਸ਼, ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ''ਉਸਤਾਦ'' (ਮਾਸਟਰ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਨੇ 1977 ਵਿੱਚ "ਓ ਬਚੇ" ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਹ ਪੌਪ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ "ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ" ਸੀ।<ref>Doubleday, pgs. 4-5</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਰੇਡੀਓ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਫਗਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕਲੈਰੀਨੇਟਸ, [[ਗਿਟਾਰ]] ਅਤੇ [[ਵਾਇਲਿਨ|ਵਾਇਲਨ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1970 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਨੇਮਾ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨ, ਤਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ, ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="mikalina"/> === ਪੌਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ === ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉਭਰਿਆ, ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਉਭਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਉਹ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਕੀਨ ਗਾਇਕ ਸਨ ਜੋ ਸਟੂਡੀਓ ਰੇਡੀਓ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਗਾਇਕ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਤੋਂ ਉੱਚ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੌਕੀਨਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਈ। ਸ਼ੁਕੀਨ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਹਾਦ ਦਰਿਆ, [[ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਾਹਿਰ]], ਉਸਤਾਦ ਦਾਊਦ ਵਜ਼ੀਰੀ, ਨਸ਼ਨਾਸ (ਡਾ. ਸਾਦਿਕ ਫਿਤਰਤ ), ਅਹਿਮਦ ਵਲੀ, ਜ਼ਹੀਰ ਹੋਵੈਦਾ, ਰਹੀਮ ਮਹਿਰਯਾਰ, ਮਹਵਾਸ਼, ਹੈਦਰ ਸਲੀਮ, ਅਹਿਸਾਨ ਅਮਾਨ, ਹੰਗਾਮਾ, ਪਰਸਤੋ, ਨਗਮਾ, ਫ਼ਰਬਾਨ, [[ਨਗ਼ਮਾ|ਦਾਰਯਾਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।, ਅਤੇ ਹੋਰ. ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਹੀਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ; 60 ਅਤੇ 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਫਗਾਨ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਭੱਜ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਯੰਤਰ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਤਕ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਉਂਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਕੈਸੇਟਾਂ ਨਾਲ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਕੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਕੈਦ ਤੱਕ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੀ। ਕਈ ਲੋਕ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖਰਾਬਤ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਜਲਾਵਤਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਵਪਾਰਕ ਅਹਾਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਫਗਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਨੇ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ (2001–14)|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 2001 ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦਖਲ]] ਅਤੇ [[ਤਾਲਿਬਾਨ]] ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੁੜ ਉਭਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਸਮੂਹ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਬੋਲ ਐਨਸੈਂਬਲ, ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="almaty">{{Cite web|url=http://www.hauntedink.com/almaty/photos1.html|title=Almaty or Bust|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103020217/http://www.hauntedink.com/almaty/photos1.html|archive-date=2006-01-03|access-date=2005-05-22}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਫਗਾਨ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਲੁਤਫੁੱਲਾ ਮਸ਼ਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਵਾਇਤੀ ਪਸ਼ਤੂਨ ਸੰਗੀਤ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ) "ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਾਲਾਂ" ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2005/05/22/the_tale_of_the_pashtun_poetess/ |title=Boston Globe |access-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050525023244/http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2005/05/22/the_tale_of_the_pashtun_poetess/ |archive-date=2005-05-25 |url-status=dead}}</ref> ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪਕੜ ਲਿਆ। ਕਾਬੁਲ ਡਰੀਮਜ਼ ਕੁਝ ਅਫਗਾਨ ਰਾਕ ਬੈਂਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ; ਸਾਬਕਾ ਪੈਟਸ ਦੁਆਰਾ 2008 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="najib">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8426436.stm|title=Afghan dreams of rock and roll|last=Najib|first=Moska|date=5 January 2010|work=[[BBC Online]]|access-date=21 February 2014}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗਾਇਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀਆਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਅਫਗਾਨ ਸਟਾਰ'' ਅਤੇ ''ਦ ਵਾਇਸ ਆਫ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ'' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਸੀ। ਧਾਤੂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਣਜਾਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੈਂਡ ਵਜੋਂ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ [[Rockabul|ਰੌਕਯੂਮੈਂਟਰੀ ਰੌਕਾਬੁਲ]] ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਟ੍ਰੈਵਿਸ ਬੀਅਰਡ ਦੁਆਰਾ ਫਿਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਅਤੇ ਰੈਪ == ਅਫਗਾਨ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4755701.stm|title=Gangsta Rap, Afghan Style|last=Coghlan|first=Tom|date=2006-05-10|access-date=2007-03-06|publisher=[[BBC]]}}</ref> ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਰਲੱਭ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਫਗਾਨ ਹਿਪ ਹੌਪ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦਾਰੀ (ਫਾਰਸੀ), ਪਸ਼ਤੋ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਕਲਾਕਾਰ ਡੀਜੇ ਬੇਸ਼ੋ ( ਬੇਜ਼ਾਨ ਜ਼ਫਰਮਲ ), ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈ 'Awesome Qasim', ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]], ਪਸ਼ਤੋ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰੈਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਸਿਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਐਲਬਮ ਫਰਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article708636.ece|title=Gangsta rapper of Kabul puts peace before guns 'n' girls|last=Albone|first=Tim|date=2006-04-24|work=[[The Times]]|access-date=2007-03-06|location=London|archive-date=2023-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522234036/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article708636.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006\05\13\story_13-5-2006_pg4_28|title=Afghan rapper wins fans with message of peace|last=Saboor|first=Abdul|date=2006-05-16|access-date=2010-02-02|publisher=[[Reuters]]}}</ref> ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਸੂਜ਼ਨ ਫਿਰੂਜ਼|ਸੂਜ਼ਨ ਫਿਰੋਜ਼]] ਨੂੰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰੈਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Yousafzai">{{Cite news|url=http://www.thedailybeast.com/newsweek/2013/01/04/susan-feroz-afghanistan-s-first-female-rapper.html|title=Susan Feroz: Afghanistan's First Female Rapper|last=Yousafzai|first=Sami|date=4 January 2013|work=Newsweek|access-date=13 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130920092552/http://www.thedailybeast.com/newsweek/2013/01/04/susan-feroz-afghanistan-s-first-female-rapper.html|archive-date=20 September 2013|last2=Moreau|first2=Ron}}</ref> [[ਸੋਨੀਤਾ ਅਲੀਜ਼ਾਦੇਹ]] ਇਕ ਹੋਰ ਮਹਿਲਾ ਅਫਗਾਨ ਰੈਪਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਬਦਨਾਮੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Sonita">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2015/10/11/world/afghanistan-rapper-sonita-alizadeh/|title=Afghan teen uses rap to escape forced marriage|last=Bloom|first=Deborah|date=October 12, 2015|access-date=October 23, 2015|publisher=CNN}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰੈਪਿੰਗ ਸੀਨ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 2017 ਵਿੱਚ, ਸੱਯਦ ਜਮਾਲ ਮੁਬਾਰੇਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਅਫਗਾਨ ਸਟਾਰ ਸੰਗੀਤਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਰੈਪਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.asianage.com/world/asia/230317/barber-turned-rapper-wins-afghan-star.html|title=Barber-turned-rapper wins Afghan Star|date=23 March 2017}}</ref> == Folk and traditional music == === ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤ === ਅਫਗਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਹਾਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ''ਨਹੀਂ'' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਰਾਨ]] ਦਾ ਪਾਠ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬਿਨਾ ਸਾਜਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਰਸਮ ਜ਼ਿਕ੍ਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ'ਤ ਨਾਮਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ|ਸ਼ੀਆ]] ਸੋਲੋ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ''ਮਰਸੀਆ'', ਮਨਕਾਸਤ, ਨੌਹ ਅਤੇ ''ਰੌਜ਼ੇਹ'' ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਚਿਸ਼ਤੀ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀ]] ਸੰਪਰਦਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਪਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰੂਬਾਬ, [[ਤਬਲਾ]] ਅਤੇ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]] ਵਰਗੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ-ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਤੱਤੀ (ਆਤਮਾ ਲਈ ਭੋਜਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="mikalina"/> === ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ === ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ "ਦਾ ਜ਼ਾਮੋਂਗ ਜ਼ੇਬਾ ਵਤਨ" ("ਇਹ ਸਾਡਾ ਸੁੰਦਰ ਵਤਨ ਹੈ") ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਅਵਾਲਮੀਰ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਗਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਬਦੁਲ ਵਹਾਬ ਮਦਾਦੀ ਦਾ "ਵਤਨ" ਹੈ। 1980 ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਗੀਤ ਮਿਕਿਸ ਥੀਓਡੋਰਾਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ "ਐਂਟੋਨੀਸ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਗੀਤ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ, ਵਤਨ ਇਸ਼ਕ ਤੂ ਇਫਤਿਖਾਰ, ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ "ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਮੇਰਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ"। ਇਸ ਦੀ ਧੁਨ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਣ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ]] ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮਿਊਜ਼ਿਕ]] * [[ਅਫਗਾਨ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] ** [[ਪਸ਼ਤੋ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == * {{Cite web|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=27558|title=Muted Musicians See Hope in Young Performers|date=2005-02-26|website=Inter Press Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20090404180954/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=27558|archive-date=April 4, 2009|access-date=November 21, 2008}} * {{Cite web|url=http://www.hauntedink.com/almaty/photos1.html|title=Afghanistan|website=Almaty or Bust|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103020217/http://www.hauntedink.com/almaty/photos1.html|archive-date=January 3, 2006|access-date=August 27, 2005}} * {{Cite news|url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2005/05/22/the_tale_of_the_pashtun_poetess/|title=The Tale of the Pashtun Poetess|last=Jacinto|first=Leela|date=2005-05-22|work=Boston Globe|access-date=August 27, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050525023244/http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2005/05/22/the_tale_of_the_pashtun_poetess/|archive-date=2005-05-25|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.adequacy.net/review.php?reviewID=3579|title=Review of ''Anthology of World Music: The Music of Afghanistan''|website=Delusions of Adequacy Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20050417111419/http://adequacy.net/review.php?reviewid=3579|archive-date=April 17, 2005|access-date=January 28, 2006}} * Doubleday, Veronica. "Red Light at the Crossroads". 2000. In Broughton, Simon and Ellingham, Mark with McConnachie, James and Duane, Orla (Ed.), ''World Music, Vol. 2: Latin & North America, Caribbean, India, Asia and Pacific'', pp 3–8. Rough Guides Ltd, Penguin Books.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-85828-636-0|1-85828-636-0]] * {{Cite web|url=http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm|title=Afghan Music Before the War|website=Mikalina|archive-url=https://web.archive.org/web/20051104054505/http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm|archive-date=November 4, 2005|access-date=August 27, 2005}} == ਨੋਟਸ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * {{Cite book|title=Music of Afghanistan: Professional Musicians in the City of Herat|last=Baily, John and John Blacking|publisher=Cambridge University Press|year=1988|isbn=0-521-25000-5}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/musicinmindconce0000saka|title=Music in the Mind: The Concepts of Music and Musician in Afghanistan|last=Sakata, Hiromi Lorraine|publisher=Kent State University Press|year=1983|isbn=0-87338-265-X|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Music in the Culture of Northern Afghanistan|url=https://archive.org/details/musicincultureof0000slob|last=Slobin, Mark|publisher=University of Arizona Press|year=1976|isbn=0-8165-0498-9}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.radiosrood.com/ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਔਨਲਾਈਨ ਸੁਣੋ] * [https://web.archive.org/web/20210301182838/http://www.afghan3000.com/ #1 ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਾਈਟ ਔਨਲਾਈਨ] * [http://www.virtualafghans.com/music/ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪੋਰਟਲ] * [http://gallica.bnf.fr/Search?ArianeWireIndex=index&lang=EN&q=afghanistan&p=1&f_typedoc=audio ਆਡੀਓ ਕਲਿੱਪ - ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ।] ਫ੍ਰੈਂਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ. 25 ਨਵੰਬਰ 2010 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। * [http://www.afghanfun.com/music/ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਔਨਲਾਈਨ ਸੁਣੋ] jbjwjiiigfrhc9hv5zgnnkm172nol8o 0 149952 851180 850548 2026-11-03T07:06:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851180 wikitext text/x-wiki '''[[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸੰਗੀਤ''' ਵਿੱਚ ਕਈ [[ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤ|ਸਵਦੇਸ਼ੀ]] ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਾਉਲ]], ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦੀ, ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ, [[ਕੀਰਤਨ]], ਸ਼ਿਆਮ ਸੰਗੀਤ, [[ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ]], ਨਜ਼ਰੁਲ ਗੀਤੀ, ਦ੍ਵਿਜੇਂਦਰਗੀਤੀ, ਪ੍ਰਭਾਤ ਸੰਗਤਿ, ਅਗਮਨਿ—ਵਿਜਾਇਆ, ਪਟੁਆ ਸੰਗੀਤ, ਗੰਭੀਰ, ਭਟਿਆਲੀ, ਭਵਈਆ, ਬੰਗਾਲੀ ਰੌਕ। == ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ == === ਰਾਗਪ੍ਰਧਾਨ ਗਾਨ === ਬੰਗਾਲੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਚਰਿਆਗੀਤੀ (9ਵੀਂ ਸਦੀ), ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੈਦੇਵ ਦੇ ਗੀਤਾ ਗੋਵਿੰਦਾ, ਪਦਵਲੀ ਕੀਰਤਨ, ਮੰਗਲ ਗੀਤੀ, ਸ਼ਿਆਮਾ ਸੰਗੀਤ, ਤਪਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਗੀਤ ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਨ। ਬੰਗਲਾ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੇ 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ੋਰ ਫੜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੇ ਮੋਢੀ ਉੱਤਰੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਰਾਮਨਿਧੀ ਗੁਪਤਾ, ਹੁਗਲੀ ਦੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਰਘੂਨਾਥ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਬਾਂਕੁਰਾ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਰਾਮਸ਼ੰਕਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਸਨ।<ref>{{cite news|url=https://onlineradiobox.com/bd/genre/classic-/|title=Classical Music of Bengal|access-date=21 January 2019|publisher=www.onlineradiobox.com}}</ref> ਲਖਨਊ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੂੰ 1856 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਮੇਟੀਆਬਰੂਜ਼, ਕੋਲਕਾਤਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜਲਾਵਤਨ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰੁਪਦ, ਤਪਾ, ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਸਾਰਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਕਦਰ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਵਿਜੇਂਦਰਲਾਲ ਰੇ, ਰਜਨੀਕਾਂਤਾ ਸੇਨ ਅਤੇ ਅਤੁਲਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ ਸਨ।<ref>{{cite news|url=https://bengalclassicalmusicfest.com/|title=Bangla Classical Music Festival|access-date=20 January 2019|publisher=www.banglaclassicalmusicfest.com|archive-date=19 ਜਨਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119230913/https://bengalclassicalmusicfest.com/|url-status=dead}}</ref> === ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣਾ === ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣਾ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਕਲਾਸੀਕਲ (ਦ੍ਰੁਪਦ) ਘਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਲਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ, ਬਾਂਕੁੜਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Kings">{{cite web|url=http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/bishnupur-culture|title=Culture of Bishnupur|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205193939/http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/bishnupur-culture|archive-date=5 February 2012|access-date=2011-12-05|url-status=dead}}</ref> ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬਹਾਦੁਰ ਖਾਨ, ਤਾਨਸੇਨ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ, ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਬਹਾਦੁਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮੱਲਾ ਰਾਜਾ ਰਘੁਨਾਥ ਸਿੰਘਾ II ਦੁਆਰਾ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ == {{main|ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ}} ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ({{lang-bn|রবীন্দ্রসঙ্গীত}} ''Robindro shonggit'', {{IPA-bn|ɾobindɾo ʃoŋɡit}}), ਟੈਗੋਰ ਗੀਤਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਰਚੇ ਗਏ ਗੀਤ ਹਨ।<ref name="Sigi 2006">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZW93OdoQIfIC&pg=PA90|title=Gurudev Ravindra Nath Tagore A Biography|last=Sigi|first=Rekha|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|year=2006|isbn=978-81-89182-90-8|page=90}}</ref> ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।<ref name="Tagore 2007">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UWhnwlQyplEC&pg=PR12|title=Boyhood Days|last=Tagore|first=Rabindranath|publisher=Penguin Books India|year=2007|isbn=978-0-14-333021-9|page=xii}}</ref><ref name="Magic of Rabindra Sangeet">{{cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/66947/magic-rabindra-sangeet.html|title=Magic of Rabindra Sangeet|newspaper=[[Deccan Herald]]|access-date=9 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927055956/http://www.deccanherald.com/content/66947/magic-rabindra-sangeet.html|archive-date=27 September 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Magic of Rabindra Sangeet" /><ref name="Dasgupta Guha p252">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8zfX4llLjyUC&pg=PA252|title=Tagore-At Home in the World|last1=Dasgupta|first1=Sanjukta|last2=Guha|first2=Chinmoy|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-81-321-1084-2|page=252}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਰਾਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਰਾਗ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਵਿੱਚ ਗਗਨੇਰ ਥਲੇ।<ref name="Magic of Rabindra Sangeet" /> == ਸ਼ਿਆਮਾ ਸੰਗੀਤ == ਸ਼ਿਆਮਾ ਸੰਗੀਤ ({{lang-bn|শ্যামা সঙ্গীত}}) ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਆਮਾ ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਬੰਗਾਲੀ ਭਗਤੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਮਾਂ-ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਜਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਗਿਤੀ ਜਾਂ ਦੁਰਗਾਸਤੁਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Sayeed|first=Khan Md|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor1-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Shyamasangit|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shyamasangit|access-date=2023-02-02|archive-date=2023-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202055641/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Shyamasangit|url-status=dead}}</ref> === ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦੀ === ''ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦੀ'' ([[Bengali language|Bengali]] : রামপ্রসাদী) ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਤ-ਕਵੀ ਸਾਧਕ ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸ਼ਿਆਮਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ। <ref>{{harvnb|Martin|2003|p=[https://books.google.com/books?id=qSfneQ0YYY8C&pg=PA191&vq=ramprasad 191]}}</ref><ref>{{harvnb|Ayyappapanicker|1997}}, p. 64</ref> ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="McDaniel">{{Harvnb|McDaniel|2004}}, p. 162</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://eisamay.indiatimes.com/west-bengal-news/24pargana-news/sadhak-ramprasad-sen-who-wrote-bhakti-poems-known-as-ramprasadi-in-bengali/articleshow/71784965.cms|title=রামপ্রসাদের ভিটেয় কালীর কদর যেমন, সাধককবির আদরও ততটাই!|website=Ei Samay|language=bn|access-date=2020-08-28|archive-date=2020-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831022731/https://eisamay.indiatimes.com/west-bengal-news/24pargana-news/sadhak-ramprasad-sen-who-wrote-bhakti-poems-known-as-ramprasadi-in-bengali/articleshow/71784965.cms|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">Singing to the Goddess: Poems to Kali and Uma from Bengal, Ramprasad Sen, Translated by Rachel Fell McDermott ({{ISBN|0-19-513434-6}})</ref><ref name=":3">History of Bengali Literature, Dr. Dulal Chakraborty, July – 2007, Bani Bitan. (Bengali)</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Ramaprasad_Sen.jpg|left|thumb|ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ]] ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਕਤ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕੋਮਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ। ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਬਾਉਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ ਫੜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਵੀ-ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਆਧਾਰਿਤ ਧੁਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੋਂ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਹਰ ਆਮ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&pg=RA2-PA846|title=The Garland Encyclopedia of World Music|publisher=Taylor & Francis|year=2000|isbn=978-0-8240-4946-1|editor-last=Arnold|editor-first=Alison|page=846}}</ref> ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਤ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪੀਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ-ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦੀ ਸੰਗੀਤ ("ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਗੀਤ") ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਜ ਉਸਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="McDaniel" /> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਕਤ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਨੇ ਕਾਲੀ-ਭਕਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਰਾਏ, ਸਿਰਾਜ ਉਦ-ਦੌਲਾ, ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਕਾਜ਼ੀ ਨਜ਼ਰੁਲ ਇਸਲਾਮ ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ।<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਆਮਾ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਧਨੰਜੇ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ, ਪੰਨਾਲਾਲ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਅਨੂਪ ਘੋਸ਼ਾਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੰਨਾ ਡੇ, ਹੇਮੰਤ ਮੁਖਰਜੀ, ਕੁਮਾਰ ਸਾਨੂ, ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤਾ ਅਚਾਰੀਆ, ਅਨੁਰਾਧਾ ਪੌਡਵਾਲ, ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਸਰਮ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। == ਅਗਮਨਿ—ਵਿਜਾਇਆ == '''ਅਗਮਨਿ''' ({{lang-bn|আগমনী গান}} ''Āgōmōni gān'' "ਆਗਮਨ ਦੇ ਗੀਤ") ਅਤੇ '''ਵਿਜਾਇਆ''' (বিজয়া গীতি ''Bījōyā gīţi'' "ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਗੀਤ") ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਪਤਝੜ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Datta95">{{Harvnb|Datta|2006|p=95}}</ref><ref name="Islam55">{{Harvnb|Bhowmik|2012}}</ref> ਆਗਾਮਣੀ ਗੀਤ ਪੇਂਡੂ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਜਯਾ ਗੀਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਪਾਰਵਤੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। == ਅਤੁਲਪ੍ਰਸਾਦੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Atul_prasad.jpg|left|thumb|[[ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ|ਅਤੁਲਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ]]]] ਅਤੁਲਪ੍ਰਸਾਦੀ ({{lang-bn|অতুলপ্রসাদী}}) ਜਾਂ [[ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ|ਅਤੁਲਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨ]] ਦੇ ਗੀਤ (1871–1934), ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ-ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਪਾਸਚਿਮਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।<ref name="garland">{{cite book|title=The Garland Encyclopedia of World Music|title-link=The Garland Encyclopedia of World Music|last=Arnold|first=Alison|publisher=[[Taylor & Francis]]|year=2000|isbn=0-8240-4946-2|page=851}}</ref> ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਠੁਮਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="garland" /> ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਤਿੰਨ ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਨ - ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ।<ref name="garland" /> == ਦ੍ਵਿਜੇਂਦਰਗੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Dwijendra_Lal_Roy.jpg|left|thumb|ਦਵਿਜੇਂਦਰ ਲਾਲ ਰਾਏ]] ''ਦ੍ਵਿਜੇਂਦਰਗੀਤੀ'' ({{lang-bn|দ্বিজেন্দ্রগীতি}}) ਜਾਂ ਦਵਿਜੇਂਦਰ ਲਾਲ ਰਾਏ ਦੇ ਗੀਤ (1863–1913), ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਉਪ-ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਓ। ਦਵਿਜੇਂਦਰ ਲਾਲ ਰਾਏ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। == ਪ੍ਰਭਾਤ ਸੰਗਤਿ == {{main|Prabhat Samgiita}} ਪ੍ਰਭਾਤ ਸੰਗਤਿ ([[Bengali language|Bengali]]: প্রভাত সঙ্গীত), ਨਵੇਂ ਸਵੇਰ ਦੇ ਗੀਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਤ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਭਾਤ ਰੰਜਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਗੀਤ ਹਨ।<ref name="DH">{{cite news|url=http://archive.deccanherald.com/Content/Mar172008/arts2008031757962.asp|title=DANCE/MUSIC REVIEW – Prabhat Sangeeth|last=Subramanya|first=Mysore V.|date=2008-03-17|access-date=1 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012021401/http://archive.deccanherald.com/Content/Mar172008/arts2008031757962.asp|archive-date=12 October 2013|publisher=[[Deccan Herald]]|url-status=dead}}</ref> ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1982 ਤੋਂ 1990 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਅੱਠ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ: ਬੰਗਾਲੀ, ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਉਰਦੂ, ਮਾਘੀ, ਮੈਥਿਲੀ ਅਤੇ ਅੰਗਿਕਾ, ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਅਤੇ ਧੁਨ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 5,018 ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Homage">{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1040920/asp/jamshedpur/story_3778537.asp|title=Homage to spiritual guru|date=2004-09-20|access-date=1 February 2013|publisher=[[The Telegraph (Calcutta)]]|location=Calcutta, India}}</ref> ।<ref name="Subhas Sarkar">{{cite book|title=Prabháta Samgiita: A Literary and Philosophical Appreciation|last=Sarkar|first=Subhas|date=2010-12-31|publisher=Ananda Marga Publications|isbn=978-81-7252-260-5|edition=First|oclc=704229361}}</ref> == ਪਟੁਆ ਸੰਗੀਤ == ਪਟੁਆ ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਪੋਟਰ ਗਣ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਪਟਚਿੱਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਟਵਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Bangiyo Loko-Sangeet Ratnakosh|last=Sri Ashutosh Bhattacharya|publisher=Paschimbanga Loko Sanskriti Gobeshona Kendra|location=Kolkata|pages=1041}}</ref> ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੀਰਭੂਮ, ਝਾਰਗ੍ਰਾਮ, ਬਰਧਮਾਨ ਅਤੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://chitrolekha.com/myths-and-folktales-patachitra/|title=Myths and Folktales in the Patachitra Art of Bengal: Tradition and Modernity – The Chitrolekha Journal on Art and Design|date=2015-08-02|work=The Chitrolekha Journal on Art and Design|access-date=2018-05-18}}</ref> ਪਾਤਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪਟੁਆ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨੋ ਲੀਲਾ, ਗੌਰੰਗੋ ਲੀਲਾ, ਰਾਮ ਲੀਲਾ, ਸ਼ਿਬ-ਪਾਰਬੋਤੀ ਲੀਲਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਇਸ ਗੀਤਕਾਰੀ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਲੀਲਾ ਕਹਾਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਪਾਲਨ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਟੁਆ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਹੈ।<ref name="Gurusaday Dutta 1939">{{Cite book|title=Patua Sangeet|last=Gurusaday Dutta|publisher=Kolkata University|year=1939|location=Kolkata|pages=Introduction page}}</ref> == ਗੋਭੀਰਾ == ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ, ਗੋਭੀਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਲਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਲ ਅਤੇ ਦੋ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਡਾਂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮਾਲਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰਾ ਨਾਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਸੂਤਰਧਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਮ ਅਤੇ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਮਾਸਕ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਸਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="auto">{{Cite news|url=http://www.biswabangla.in/ldf-blog/2015/9/22/the-mask|title=The Mask|work=Biswa Bangla|access-date=2018-02-13|archive-date=2018-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213140142/http://www.biswabangla.in/ldf-blog/2015/9/22/the-mask|url-status=dead}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਗਾਣੇ ਦੇ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰਾ ਡਾਂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਭੀਰਾ ਦੇ ਗੀਤ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮਾਲਦਾਹ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਦੇ ਥੀਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।<ref><nowiki>http://www.indianetzone.com/18/gambhira_dance_west_bengal.htm</nowiki></ref> == ਭਾਦੁ ਗਾਨ == ਭਾਦੂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਭਾਦਰੋ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਦੂ ਗਾਂ, ਭਾਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੁਰੂਲੀਆ, ਪੱਛਮੀ ਬਰਧਮਾਨ, ਬਾਂਕੁਰਾ, ਪੱਛਮ ਮਿਦਨਾਪੁਰ ਅਤੇ ਬੀਰਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭਾਦੂ ਦੇ ਗੀਤ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਹਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਦੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਦੂ ਅਣਵਿਆਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਗੀਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਣਵਿਆਹੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਦੂ ਨਾਲ ਨੱਚਣਾ ਅਤੇ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣਾ। <ref> {{cite news|title=South Asian Folklore: An Encyclopedia : Afghanistan, Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka|url=https://archive.org/details/isbn_9780415939195|author=Peter J Claus|publisher=Taylor & Francis|author2=Sarah Diamond|year=2003|page=[https://archive.org/details/isbn_9780415939195/page/567 567]|isbn=0415939194|author3=Margaret Ann Mills}}<!--|access-date=14 December 2008 --> </ref> == ਤੁਸੁ ਗਾਨ == ਤੁਸੂ ਇੱਕ ਲੋਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਪੌਸ਼ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਸਾਂਝੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਕਜੁੱਟ ਰੂਪ ਹੈ। ਤੁਸੂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਦੇਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪੂਜਾ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੁਸੂ ਗੀਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਾਢੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੂ ਦੀ ਮੂਰਤ ਦਾ ਲੀਨਤਾ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਤੁਸੂ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਦਾਸ ਰਿੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Banglapedia">{{Cite Banglapedia|article=Tusu_Festival|author=Anjalika Mukhopadhyay}}</ref> ਤੁਸੂ ਪੂਜਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਾਂਕੁਰਾ, ਪੁਰੂਲੀਆ, ਬਰਧਮਾਨ ਅਤੇ ਹੁਗਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੂ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Banglapedia" /> [[ਤਸਵੀਰ:Crowd_in_Tusu_Festival_Chandil.jpg|thumb|333x333px|ਤੁਸੂ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਭੀੜ]] == ਝੂਮੂਰ == ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਲੋਕ ਗੀਤ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੁਰੂਲੀਆ, ਬੀਰਭੂਮ, ਬਾਂਕੁਰਾ, ਪੂਰਬਾ ਮਿਦਨਾਪੁਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਮਿਦਨਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। == ਬੋਲਨ ਗਾਨ == ਬੋਲਨ ਜਾਂ ਬੋਲਨ ਗਾਨ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬੀਰਭੂਮ, ਨਾਦੀਆ, ਬਰਦਵਾਨ ਅਤੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।''<ref>{{cite web|url=http://www.anandabazar.com/district/purulia-birbhum-bankura/future-of-bolan-gan-1.200421|title=লুপ্তপ্রায় বোলান গানের ভবিষ্যৎ কী, প্রশ্ন মঞ্চে|access-date=2023-02-02|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009160240/https://www.anandabazar.com/district/purulia-birbhum-bankura/future-of-bolan-gan-1.200421|url-status=dead}}</ref>'' == ਭਵਈਆ == '''ਭਵਈਆ''' ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਰੂਪ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਬੰਗਾਲ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੂਚ ਬਿਹਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਆਸਾਮ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੋਲਪਾੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੰਗਪੁਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Bangladesh – culture smart! : the essential guide to customs & culture|last=Rahman, Urmi.|date=2014|publisher=Kuperard|isbn=978-1-85733-696-2|pages=121|oclc=883354783}}</ref><ref>{{Cite book|title=Bangladesh, national culture, and heritage : an introductory reader|last1=Ahmed|first1=A. F. Salahuddin|last2=Chowdhury|first2=Bazlul Mobin|date=2004|publisher=University of Michigan|isbn=984-8509-00-3|pages=407|oclc=56598621}}</ref><ref>{{Cite book|title=Music and its study|last=Khāna, Mobāraka Hosena|date=1988|publisher=Sterling Publishers|isbn=81-207-0764-8|location=New Delhi|pages=69|oclc=18947640}}</ref> ਇੱਕ "ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ" ਸੰਗੀਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਉਤ (ਮਾਹੂਤ) (ਹਾਥੀ ਟ੍ਰੇਨਰ ਅਤੇ ਫੜਨ ਵਾਲੇ), ਮਹੀਸ਼ਾਲਾਂ (ਮਈষাਲ) (ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਚਰਵਾਹੇ) ਅਤੇ ਗੜਿਆਲ (ਗਾੜਿਆਲ) (ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਦੇ ਆਵਰਤੀ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ, ਦਰਦ, ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ "ਡੂੰਘੀ ਭਾਵਨਾ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ।<ref>(T)he popular image that the term bhawaiya still conjures up is a form of plaintive ballads that speak of love and loss and endless longing within a woman's heart. {{harvnb|Dutta|2019}}</ref><ref>{{harvnb|Sarma|Monteiro|2019|p=332}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਚ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿੰਘਾ ਦੇ ਅਧੀਨ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਵਈਆ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਗੈਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਹਨ।<ref>(B)hawaiya developed as an integral cultural expression of the Rajbanshis, and these songs are composed in Rajbanshi (or Kamrupi or Kamtapuri), the most widely spoken Bengali dialect across this belt. Despite the influence of Brahminical Hinduism, Islam and Vaishnavism over the preceding centuries, the popular culture of these communities have retained matriarchal influences, evident from the many extant folk rituals and practices. {{harvnb|Dutta|2019}}</ref><ref>There is an approximate consensus that the origins of the form may be dated back to at least the sixteenth century, during the reign of Raja Bishwa Sinha, who established the kingdom of Koch Bihar.{{harvnb|Dutta|2019}}</ref> == ਭਟਿਆਲੀ == '''ਭਟਿਆਲੀ''' ({{lang-bn|ভাটিয়ালি}}) ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਭਟਿਆਲੀ ਇੱਕ ਨਦੀ ਗੀਤ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਟਿਆਲੀ ਸ਼ਬਦ ਭਾਟਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਉਭਾਰ" ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ।<ref>{{cite web|url=http://www.india9.com/i9show/Bhatiyali-Folk-Song-24450.htm|title=Bhatiyali Folk Song in India|website=India9.com|access-date=15 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202055606/https://www.india9.com/i9show/Bhatiyali-Folk-Song-24450.htm|archive-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|url-status=dead}}</ref> == ਅਲਕਾਪ == '''ਅਲਕਾਪ''' ({{lang-bn|আলকাপ}}) ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ, ਮਾਲਦਾ ਅਤੇ ਬੀਰਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Alkap_Gan|title=Alkap Gan|last=Ahmed|first=Wakil|work=Banglapedia|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|access-date=2009-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801134042/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Alkap_Gan|archive-date=2015-08-01|url-status=dead}}</ref><ref name="Telegraph">{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1030718/asp/calcutta/story_2173034.asp|title=Sudkhor|publisher=The Telegraph, 18 July 2003|access-date=2009-03-22}}</ref> == ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ == ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ (ਬੰਗਾਲੀਃ ਰਬਿੰਦਰ ਸ਼ੋਂਨਾਗਗਿਤ], ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੈਗੋਰ ਗੀਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਜਿਹੜੇ ਕਿ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗੀਤ ਹਨ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।<ref name="Magic of Rabindra Sangeet"/> ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Magic of Rabindra Sangeet"/> ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ [[ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ]] ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਬਣ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਰਾਗ ਜੈਜੀਵੰਤੀ ਵਿੱਚ ਗਗਨੇਰ ਥਲੇ।<ref name="Magic of Rabindra Sangeet" /> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਸੰਗੀਤ]] * [[ਬਾਉਲ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KYLpvaKJIMEC&pg=RA1-PA64|title=Medieval Indian Literature: Surveys and selections|last=Ayyappapanicker|first=K.|publisher=Sahitya Akademi|year=1997|isbn=978-81-260-0365-5|page=64}} * {{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|surname1=Bhowmik|given1=Dulal|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor1-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Agamani-vijaya|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Agamani-vijaya}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite book|title=The Encyclopaedia Of Indian Literature Vol 1|surname1=Datta|given1=Amaresh|publisher=Sahitya Akademi|year=2006|isbn=81-260-1803-8}} * {{cite web|url=https://www.sahapedia.org/solitude-love-nature-culture-and-womanhood-bhawaiya-songs-0|title=The Solitude of Love: Nature, Culture and Womanhood in Bhawaiya Songs|last=Dutta|first=Soumik|date=24 December 2019|website=Sahapedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706223847/https://www.sahapedia.org/solitude-love-nature-culture-and-womanhood-bhawaiya-songs-0|archive-date=6 July 2020|access-date=6 July 2020}} * {{cite book|title=The Blackwell companion to Hinduism|last=Martin|first=Nancy M.|publisher=Wiley-Blackwell|year=2003|isbn=978-0-631-21535-6|editor=Gavin D. Flood|chapter=North Indian Hindi Devotional Literature}} * {{cite book|title=Offering Flowers, Feeding Skulls|url=https://archive.org/details/offeringflowersf0000mcda|last=McDaniel|first=June|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-516790-0}} * {{cite journal|last1=Sarma|first1=Simona|last2=Monteiro|year=2019|title=Contemporary 'Folk' Dynamics: Shifting Visions and Meanings in the Goalpariya Folk Music of Assam|journal=Folklore|volume=130|issue=4|pages=331–351|doi=10.1080/0015587X.2019.1622923|s2cid=213283007}} jeegdsgzajfzznsq3jkoikfujlt2nq4 0 151409 851055 733093 2026-11-02T20:34:47Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851055 wikitext text/x-wiki '''ਅਕਸ਼ਤਾ ਨਰਾਇਣ ਮੂਰਤੀ''' ( {{IPAc-en|ˈ|ɑː|k|ʃ|ɑː|t|ɑː|_|n|ɑː|ˈ|r|ɑː|j|ɑː|n|_|ˈ|m|ɜːr|t|i}} ; ਜਨਮ ਅਪ੍ਰੈਲ 1980) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਾਰਸ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ, ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ, ਅਤੇ ਉੱਦਮ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ [[ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਨਕ]] ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ''ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਅਮੀਰ ਸੂਚੀ'' ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁਨਕ {{As of|2022|lc=y}} ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ 222ਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ, £730 ਮਿਲੀਅਨ (US$830 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਦੌਲਤ ਨਾਲ।<ref name="Sunday Times Rich List 2022">{{cite news |title=The Sunday Times Rich List 2022 |url=https://www.thetimes.co.uk/sunday-times-rich-list |access-date=24 October 2022 |newspaper=[[The Times]] |language=en}}</ref><ref name="CNN 2022-10-25">{{cite news |title=Akshata Murty: Rishi Sunak's wife is a software heiress who's richer than royalty |first1=Tara |last1=John |publisher=[[CNN]] |date=25 October 2022 |accessdate=4 December 2022|url=https://www.cnn.com/2022/10/25/business/akshata-murty-rishi-sunak-wife-profile-intl/index.html}}</ref> 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਦੌਲਤ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਨਿਵਾਸੀ ਦਰਜੇ ਦੇ ਉਸਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਜਿਸ ਨੂੰ " ਸੁਪਰ ਅਮੀਰ " ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗੈਰ-ਨਿਵਾਸੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਵਿੱਤੀ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।<ref name="CNN 2022-10-25" /><ref name="BBC non-dom" /> ਅਕਸ਼ਿਤਾ ਮੂਰਤੀ [[ਐਨ ਆਰ ਨਾਰਾਇਣਮੂਰਤੀ|ਐਨਆਰ ਨਰਾਇਣ ਮੂਰਤੀ]], ਭਾਰਤੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਈਟੀ ਕੰਪਨੀ ਇਨਫੋਸਿਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਅਤੇ [[ਸੁਧਾ ਮੂਰਤੀ]] ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਈ ਹੋਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੰਫੋਸਿਸ ਵਿੱਚ 0.93-ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref name="Guardian richer" /><ref name="Scottish National">{{cite news |title=Rishi Sunak told to explain wife's alleged business links to Russia |url=https://www.thenational.scot/news/20109637.rishi-sunak-told-shed-light-akshata-murtys-business-dealings/ |access-date=24 October 2022 |newspaper=[[The National (Scotland)|The National]] |first1=Angus |last1=Cochrane|language=en}}</ref><ref name="CityAM">{{cite news |title=Rishi Sunak's father-in-law's company Infosys is still active in Russia|url=https://www.cityam.com/infosys-it-giant-which-rishi-sunaks-wife-akshata-murty-has-400m-stake-in-is-still-operating-in-russia/ |access-date=24 October 2022 |first1=Jack |last1=Mendel|newspaper=[[City A.M.]] |date=5 May 2022}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਕਸ਼ਤਾ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਵਿੱਚ ਹੁਬਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref name="Guardian richer"/><ref name="Telegraph Bedi"/> ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ [[ਐਨ ਆਰ ਨਾਰਾਇਣਮੂਰਤੀ|ਐਨਆਰ ਨਰਾਇਣ ਮੂਰਤੀ]] ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ [[ਸੁਧਾ ਮੂਰਤੀ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਪਨੀ, ਇਨਫੋਸਿਸ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="BBC non-dom questions">{{Cite news |date=7 April 2022 |title=Rishi Sunak faces questions over wife Akshata Murty's non-dom tax status |language=en-GB |publisher=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-61017993 |access-date=7 April 2022}}</ref><ref name="Telegraph Bedi">{{Cite news |last1=Bedi |first1=Rahul |last2=Bird |first2=Steve |date=15 February 2020 |title=Why Rishi Sunak's wife may hold the clue to his budget |language=en-GB |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/15/rishi-sunaks-wife-may-hold-clue-budget/ |access-date=7 April 2022 |issn=0307-1235}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ [[ਟਾਟਾ ਮੋਟਰਜ਼|ਟਾਟਾ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਕੰਪਨੀ]] ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਾਰ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕੰਪਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last1=Blackall |first1=Molly |date=7 April 2022 |title=The super-rich businesswoman and wife of Rishi Sunak under fire for using non-domicile status |url=https://inews.co.uk/news/akshata-murty-rishi-sunak-wife-net-worth-businesswoman-uk-non-dom-status-1562016 |access-date=12 August 2022 |work=[[i (newspaper)|iNews]] |language=en}}</ref> ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ, ਰੋਹਨ ਮੂਰਤੀ,<ref name="Economic Times">{{Cite web |date=4 December 2019 |title=The "IT" Crowd At Rohan Murty's Wedding; Infy Squad Turns Up In Suits, Kurtas – A Lot Like Love |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/power-guests-at-rohan-aparna-wedding-nrn-sudha-murty-keep-it-simple-infy-squad-turns-up-in-suits-kurtas/the-sister-act/slideshow/72362114.cms |access-date=7 April 2022 |work=[[The Economic Times]]}}</ref> ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਆਰ.ਐਚ. ਕੁਲਕਰਨੀ, ਇੱਕ ਸਰਜਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਵਿਮਲਾ ਕੁਲਕਰਨੀ, ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ।<ref>{{Cite news |last=Murthy |first=N. R. Narayana |date=21 June 2020 |title=Hope for a growing, liveable Bengaluru |language=en-IN |newspaper=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/hope-for-a-growing-liveable-city/article31881157.ece |access-date=7 December 2022 |issn=0971-751X}}</ref> Her maternal grandparents were R. H. Kulkarni, a surgeon, and his wife Vimala Kulkarni, a school teacher.<ref>[[Sudha Murthy]], ''[[Wise & Otherwise]]'', East West Books Pvt. Ltd (Madras) 2002.</ref> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ,<ref>{{Cite web |last=Lal |first=Nita |date=12 April 2022 |title=Akshata Murty's UK tax scandal divides Indians; peers remember her as "humble and simple" |url=https://www.scmp.com/week-asia/lifestyle-culture/article/3174017/akshata-murtys-uk-tax-controversy-divides-indians-boris |access-date=7 December 2022 |language=en}}</ref> ਮੂਰਟੀ ਨੇ ਬਾਲਡਵਿਨ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1998 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਕਲੇਰਮੋਂਟ ਮੈਕਕੇਨਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Blackall |first=Molly |date=7 April 2022 |title=The super-rich businesswoman and wife of Rishi Sunak under fire for using non-domicile status |url=https://inews.co.uk/news/akshata-murty-rishi-sunak-wife-net-worth-businesswoman-uk-non-dom-status-1562016 |access-date=7 December 2022 |website=[[i (newspaper)|iNews]] |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਫੈਸ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਐਂਡ ਮਰਚੈਂਡਾਈਜ਼ਿੰਗ,<ref name="Telegraph Bedi">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/15/rishi-sunaks-wife-may-hold-clue-budget/|title=Why Rishi Sunak's wife may hold the clue to his budget|last=Bedi|first=Rahul|date=15 February 2020|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=7 April 2022|last2=Bird|first2=Steve|language=en-GB|issn=0307-1235}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBediBird2020">Bedi, Rahul; Bird, Steve (15 February 2020). [https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/15/rishi-sunaks-wife-may-hold-clue-budget/ "Why Rishi Sunak's wife may hold the clue to his budget"]. ''[[ਡੇਲੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ|The Telegraph]]''. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ|ISSN]]&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0307-1235 0307-1235]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 April</span> 2022</span>.</cite></ref> ਤੋਂ ਕੱਪੜੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ [[ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ|ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਹੈ]]।<ref name="Telegraph Bedi" /> == ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ == 2007 ਵਿੱਚ, ਮੂਰਟੀ ਡੱਚ ਕਲੀਨਟੈਕ ਫਰਮ ਟੈਂਡਰਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਫੈਸ਼ਨ ਫਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="Telegraph Bedi">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/15/rishi-sunaks-wife-may-hold-clue-budget/|title=Why Rishi Sunak's wife may hold the clue to his budget|last=Bedi|first=Rahul|date=15 February 2020|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=7 April 2022|last2=Bird|first2=Steve|language=en-GB|issn=0307-1235}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBediBird2020">Bedi, Rahul; Bird, Steve (15 February 2020). [https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/15/rishi-sunaks-wife-may-hold-clue-budget/ "Why Rishi Sunak's wife may hold the clue to his budget"]. ''[[ਡੇਲੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ|The Telegraph]]''. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ|ISSN]]&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0307-1235 0307-1235]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 April</span> 2022</span>.</cite></ref><ref>{{Cite journal|last=Shah|first=Rishna|date=8 September 2011|title=Meet the designer: Akshata Murty|url=https://www.vogue.in/content/meet-designer-akshata-murty|journal=[[Vogue India]]|access-date=5 December 2022|quote=Local craftsmanship meets contemporary Western silhouettes in this ethical designer's label}}</ref> ਉਸਦਾ ਫੈਸ਼ਨ ਲੇਬਲ 2012 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Guardian richer">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/07/akshata-murty-who-is-rishi-sunak-wife|title=Akshata Murty: Rishi Sunak's wife and richer than the Queen|last=Neate|first=Rupert|date=7 April 2022|work=[[The Guardian]]|access-date=12 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407113714/https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/07/akshata-murty-who-is-rishi-sunak-wife|archive-date=7 April 2022}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNeate2022">Neate, Rupert (7 April 2022). [https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/07/akshata-murty-who-is-rishi-sunak-wife "Akshata Murty: Rishi Sunak's wife and richer than the Queen"]. ''[[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ|The Guardian]]''. [https://web.archive.org/web/20220407113714/https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/07/akshata-murty-who-is-rishi-sunak-wife Archived] from the original on 7 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 July</span> 2022</span>.</cite></ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉੱਦਮ ਪੂੰਜੀ ਫੰਡ Catamaran Ventures ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Telegraph Bedi">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/15/rishi-sunaks-wife-may-hold-clue-budget/|title=Why Rishi Sunak's wife may hold the clue to his budget|last=Bedi|first=Rahul|date=15 February 2020|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=7 April 2022|last2=Bird|first2=Steve|language=en-GB|issn=0307-1235}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBediBird2020">Bedi, Rahul; Bird, Steve (15 February 2020). [https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/15/rishi-sunaks-wife-may-hold-clue-budget/ "Why Rishi Sunak's wife may hold the clue to his budget"]. ''[[ਡੇਲੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ|The Telegraph]]''. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ|ISSN]]&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0307-1235 0307-1235]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 April</span> 2022</span>.</cite></ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਐਨਆਰ ਨਰਾਇਣ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫਰਮ ਦੀ ਲੰਡਨ ਸ਼ਾਖਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ [[ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਨਕ]] ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/rishi-sunaks-wife-akshata-murty-lends-4-3m-to-start-up-catamaran-ventures-7pfj39wxp|title=Rishi Sunak's wife Akshata Murty lends £4.3m to start-up Catamaran Ventures|last=Hurley|first=James|date=2 October 2021|work=[[The Times]]|access-date=7 April 2022|issn=0140-0460}}</ref> ਸੁਨਕ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਰਿਚਮੰਡ ਲਈ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਐਮਪੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ੇਅਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।<ref name="Sky News 2022-08-12">{{Cite web |title=Who is Rishi Sunak's wife Akshata Murty – and why are her family so wealthy? |url=https://news.sky.com/story/who-is-rishi-sunaks-wife-akshata-murty-and-why-are-her-family-so-wealthy-12585015 |access-date=12 August 2022 |website=[[Sky News]] |language=en}}</ref> 2015 ਤੋਂ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਫਰਮ ਇਨਫੋਸਿਸ ਦੇ 0.91%<ref name="Guardian richer" /> ਜਾਂ 0.93% ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕੀਮਤ ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ £700 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ,<ref name="BBC non-dom">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-61034496|title=Chancellor Rishi Sunak defends wife Akshata Murty in row over non-dom status|date=8 April 2022|access-date=8 April 2022|publisher=[[BBC News]]|language=en-GB}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/uk-politics-61034496 "Chancellor Rishi Sunak defends wife Akshata Murty in row over non-dom status"]. [[ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼|BBC News]]. 8 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 April</span> 2022</span>.</cite></ref> ਅਤੇ ਜੈਮੀ ਓਲੀਵਰ ਦੇ ਦੋ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਅਰ, ਵੈਂਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ। ਭਾਰਤ, ਅਤੇ ਕੋਰੋ ਕਿਡਜ਼।<ref name="Guardian wealth" /> ਇਸ ਨਾਲ {{As of|2022|4|lc=y}} ਮਹਾਰਾਣੀ [[ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II]] ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਮੀਰ ਬਣ ਗਈ,<ref name="Guardian richer" /> ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 2022 ਤੱਕ ਕਿੰਗ ਚਾਰਲਸ III ਨਾਲੋਂ ਅਮੀਰ।<ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Niharika |date=25 October 2022 |title=Rishi Sunak and his wife are richer than King Charles |url=https://qz.com/rishi-sunak-and-his-wife-are-richer-than-king-charles-1849697874 |access-date=30 December 2022 |website=Quartz}}</ref> {{As of|2022}}, ਮੂਰਤੀ ਡਿਗਮੇ ਫਿਟਨੈਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੋਕੋਕੋ, ਡਿਜੀਟਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੰਪਨੀ ਜਿਸਦੀ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਰੋਹਨ ਮੂਰਤੀ ਨੇ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Guardian wealth">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/07/the-wealth-of-akshata-murty-indian-heiress-and-wife-of-rishi-sunak|title=The wealth of Akshata Murty, Indian heiress and wife of Rishi Sunak|last=Neate|first=Rupert|date=7 April 2022|work=The Guardian|access-date=8 April 2022|language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Kirby_Sigston_Manor_and_Lake_(geograph_2028063).jpg|left|thumb| ਕਿਰਬੀ ਸਿਗਸਟਨ ਮਨੋਰ, ਉੱਤਰੀ ਯੌਰਕਸ਼ਾਇਰ]] ਮੂਰਤੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਹੈ। ਅਗਸਤ 2009 ਵਿੱਚ, ਮੂਰਤੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਨਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ।<ref name="Telegraph Bedi">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/15/rishi-sunaks-wife-may-hold-clue-budget/|title=Why Rishi Sunak's wife may hold the clue to his budget|last=Bedi|first=Rahul|date=15 February 2020|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=7 April 2022|last2=Bird|first2=Steve|language=en-GB|issn=0307-1235}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBediBird2020">Bedi, Rahul; Bird, Steve (15 February 2020). [https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/15/rishi-sunaks-wife-may-hold-clue-budget/ "Why Rishi Sunak's wife may hold the clue to his budget"]. ''[[ਡੇਲੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ|The Telegraph]]''. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ|ISSN]]&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0307-1235 0307-1235]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 April</span> 2022</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |last=Neate |first=Rupert |date=3 April 2022 |title=Sunaks' £5m Santa Monica flat offers sun, sea ... and a pet spa |url=https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/03/sunaks-5m-santa-monica-flat-offers-sun-sea-and-a-pet-spa |access-date=7 April 2022}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਹਨ- ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ।<ref name="BBC non-dom">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-61034496|title=Chancellor Rishi Sunak defends wife Akshata Murty in row over non-dom status|date=8 April 2022|access-date=8 April 2022|publisher=[[BBC News]]|language=en-GB}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/uk-politics-61034496 "Chancellor Rishi Sunak defends wife Akshata Murty in row over non-dom status"]. [[ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼|BBC News]]. 8 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 April</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name="Economic Times">{{Cite web |date=4 December 2019 |title=The "IT" Crowd At Rohan Murty's Wedding; Infy Squad Turns Up In Suits, Kurtas – A Lot Like Love |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/power-guests-at-rohan-aparna-wedding-nrn-sudha-murty-keep-it-simple-infy-squad-turns-up-in-suits-kurtas/the-sister-act/slideshow/72362114.cms |access-date=7 April 2022 |website=[[The Economic Times]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/power-guests-at-rohan-aparna-wedding-nrn-sudha-murty-keep-it-simple-infy-squad-turns-up-in-suits-kurtas/the-sister-act/slideshow/72362114.cms "The "IT" Crowd At Rohan Murty's Wedding; Infy Squad Turns Up In Suits, Kurtas – A Lot Like Love"]. ''[[ਦਿ ਇਕਨੋਮਿਕਸ ਟਾਈਮਜ਼|The Economic Times]]''. 4 December 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 April</span> 2022</span>.</cite></ref> ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਯੌਰਕਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਕਿਰਬੀ ਸਿਗਸਟਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਰਬੀ ਸਿਗਸਟਨ ਮਨੋਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੇਂਦਰੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਅਰਲਜ਼ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੇਵਜ਼ ਹਾਊਸ, ਦੱਖਣੀ ਕੇਨਸਿੰਗਟਨ ਦੇ ਓਲਡ ਬਰੌਮਪਟਨ ਰੋਡ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫਲੈਟ, ਅਤੇ ਸੈਂਟਾ ਮੋਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਓਸ਼ੀਅਨ ਐਵੇਨਿਊ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪੈਂਟਹਾਊਸ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ<ref>{{Cite web |last=Tognini |first=Giacomo |title=Inside The Fortune Of Britain's New Prime Minister Rishi Sunak And His Wife, Akshata Murthy |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2022/10/25/inside-the-fortune-of-britains-new-prime-minister-rishi-sunak-and-his-wife-akshata-murthy/?sh=2629a6f7ad1b |access-date=25 October 2022 |website=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-york-north-yorkshire-58345526|title=Chancellor Rishi Sunak has new pool, gym and tennis court approved|date=26 August 2021|access-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829085842/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-york-north-yorkshire-58345526|archive-date=29 August 2021|publisher=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/new-chancellor-rishi-sunak-adds-downing-street-address-to-his-bulging-property-portfolio-vtpzmvzcf|title=New chancellor Rishi Sunak adds Downing Street address to his bulging property portfolio|last=Gadher|first=Dipesh|work=[[The Times]]|access-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709105558/https://www.thetimes.co.uk/article/new-chancellor-rishi-sunak-adds-downing-street-address-to-his-bulging-property-portfolio-vtpzmvzcf|archive-date=9 July 2022}}</ref><ref name="Edwardes">{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/meet-the-chancellor-the-real-rishi-sunak-by-the-people-who-know-him-best-q5lk3qf8l|title=Meet the chancellor: the real Rishi Sunak, by the people who know him best|last=Edwardes|first=Charlotte|date=1 August 2020|work=The Times|access-date=11 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200911224110/https://www.thetimes.co.uk/article/meet-the-chancellor-the-real-rishi-sunak-by-the-people-who-know-him-best-q5lk3qf8l|archive-date=11 September 2020}}</ref><ref name="observer-20220403">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/03/sunaks-5m-santa-monica-flat-offers-sun-sea-and-a-pet-spa|title=Sunaks' £5m Santa Monica flat offers sun, sea ... and a pet spa|last=Neate|first=Rupert|date=3 April 2022|work=The Observer|access-date=3 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403101913/https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/03/sunaks-5m-santa-monica-flat-offers-sun-sea-and-a-pet-spa|archive-date=3 April 2022}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸੁਨਕ ਅਤੇ ਮੂਰਟੀ 11 ਡਾਊਨਿੰਗ ਸਟ੍ਰੀਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੱਛਮੀ ਲੰਡਨ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/international/rishi-sunak-moves-belongings-out-of-downing-street-says-report-122041000385_1.html|title=Rishi Sunak moves belongings out of Downing Street, says report|date=10 April 2022|work=[[Business Standard]]|access-date=20 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418134620/https://www.business-standard.com/article/international/rishi-sunak-moves-belongings-out-of-downing-street-says-report-122041000385_1.html/|archive-date=18 April 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 April 2022 |title=Chancellor Rishi Sunak and family 'to spend less time at Downing Street' |url=https://www.itv.com/news/2022-04-09/chancellor-rishi-sunak-and-family-to-spend-less-time-at-downing-street |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421062654/https://www.itv.com/news/2022-04-09/chancellor-rishi-sunak-and-family-to-spend-less-time-at-downing-street |archive-date=21 April 2022 |access-date=20 April 2022 |website=[[ITV News]]}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਮੂਰਟੀ ਦੀ ਦੌਲਤ ਬਰਤਾਨਵੀ ਮੀਡੀਆ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈ<ref name="Sky News 2022-08-12">{{Cite web |title=Who is Rishi Sunak's wife Akshata Murty – and why are her family so wealthy? |url=https://news.sky.com/story/who-is-rishi-sunaks-wife-akshata-murty-and-why-are-her-family-so-wealthy-12585015 |access-date=12 August 2022 |website=[[Sky News]] |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://news.sky.com/story/who-is-rishi-sunaks-wife-akshata-murty-and-why-are-her-family-so-wealthy-12585015 "Who is Rishi Sunak's wife Akshata Murty – and why are her family so wealthy?"]. ''[[ਸਕਾਈ ਨਿਊਜ਼|Sky News]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 August</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name="Guardian wealth">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/07/the-wealth-of-akshata-murty-indian-heiress-and-wife-of-rishi-sunak|title=The wealth of Akshata Murty, Indian heiress and wife of Rishi Sunak|last=Neate|first=Rupert|date=7 April 2022|work=The Guardian|access-date=8 April 2022|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">Neate, Rupert (7 April 2022). [https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/07/the-wealth-of-akshata-murty-indian-heiress-and-wife-of-rishi-sunak "The wealth of Akshata Murty, Indian heiress and wife of Rishi Sunak"]. ''The Guardian''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 April</span> 2022</span>.</cite></ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਗੈਰ- ਨਿਵਾਸੀ ਨਿਵਾਸੀ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਟੈਕਸ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਲਾਨਾ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। £30,000।<ref name="BBC non-dom">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-61034496|title=Chancellor Rishi Sunak defends wife Akshata Murty in row over non-dom status|date=8 April 2022|access-date=8 April 2022|publisher=[[BBC News]]|language=en-GB}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/uk-politics-61034496 "Chancellor Rishi Sunak defends wife Akshata Murty in row over non-dom status"]. [[ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼|BBC News]]. 8 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 April</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name="BBC non-dom questions">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-61017993|title=Rishi Sunak faces questions over wife Akshata Murty's non-dom tax status|date=7 April 2022|access-date=7 April 2022|publisher=[[BBC News]]|language=en-GB}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/uk-politics-61017993 "Rishi Sunak faces questions over wife Akshata Murty's non-dom tax status"]. [[ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼|BBC News]]. 7 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 April</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name="Guardian wealth" /> ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਮੂਰਟੀ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਗੈਰ-ਨਿਵਾਸ ਦਰਜਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਆਮਦਨ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਯੂਕੇ ਟੈਕਸ ਅਦਾ ਕਰੇਗੀ।<ref name="CNN 2022-10-25">{{Cite news|url=https://www.cnn.com/2022/10/25/business/akshata-murty-rishi-sunak-wife-profile-intl/index.html|title=Akshata Murty: Rishi Sunak's wife is a software heiress who's richer than royalty|last=John|first=Tara|date=25 October 2022|access-date=4 December 2022|publisher=[[CNN]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJohn2022">John, Tara (25 October 2022). [https://www.cnn.com/2022/10/25/business/akshata-murty-rishi-sunak-wife-profile-intl/index.html "Akshata Murty: Rishi Sunak's wife is a software heiress who's richer than royalty"]. [[ਸੀ.ਐਨ.ਐਨ|CNN]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 December</span> 2022</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |date=8 April 2022 |title=Rishi Sunak's wife Akshata Murty gives up non-dom status and vows to pay UK tax on all income |url=https://inews.co.uk/news/politics/rishi-sunaks-wife-akshata-murty-gives-up-non-dom-tax-status-and-promises-to-pay-uk-tax-on-worldwide-income-1566258 |publisher=[[iNews]]}}</ref><ref name="FT tax">{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/ed018eb2-3955-4134-a2b0-8dcf727651bd|title=Rishi Sunak's wife says she will pay UK tax on all her earnings|date=8 April 2022|work=[[Financial Times]]|access-date=12 August 2022}}{{Subscription required}}</ref> ਜੇਕਰ ਮੂਰਟੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਆਮਦਨ 'ਤੇ ਯੂਕੇ ਦੇ ਟੈਕਸਾਂ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਗੈਰ-ਘਰੇਲੂ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ 1956 ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਲਾਭ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਟੈਕਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Jack 2022">{{Cite web |last=Jack |first=Simon |author-link=Simon Jack |date=8 April 2022 |title=Akshata Murty: Chancellor's wife could save £280m in UK tax |url=https://www.bbc.com/news/business-61041926 |access-date=7 November 2022 |publisher=BBC News}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|13641361}} * Bhat, Chandrashekar. (14 April 2022) [https://www.easterneye.biz/rishi-sunaks-wife-set-to-receive-6m-from-infosys/ Rishi Sunak's wife set to receive £6m from Infosys] (EasternEye) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀ ਸੰਸਥਾਪਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] nr2ljl4zhzb975vno55fmlz4icjemh0 0 151671 851181 637168 2026-11-03T07:07:31Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851181 wikitext text/x-wiki '''ਅਦਿਤੀ ਮੁਟਾਟਕਰ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ]] ਵਿੱਚ ਨਾਮ: '''Aditi Mutatkar;''' ਜਨਮ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1987) [[ਪੂਨੇ|ਪੁਨੇ]], [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]], 2010 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 2010]] ਵਿੱਚ ਮਿਕਸਡ ਟੀਮ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ 27ਵੇਂ ਰੈਂਕ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਬਿਟਬਰਗਰ ਓਪਨ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਘਰੇਲੂ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਉਮਰ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਰਫ ਤੀਜੀ ਮਹਿਲਾ ਹੈ। ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਸੱਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੱਟ ਕਾਰਨ ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੇ ਵਕਫੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 2012-13 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਟੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>[http://www.delhispider.com/resources/3176-Aditi-Mutatka-Indian-Badminton-Player.aspx - Aditi Mutatkar Profile - DelhiSpider] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923201008/http://www.delhispider.com/resources/3176-Aditi-Mutatka-Indian-Badminton-Player.aspx|date=23 September 2010}}</ref> == ਕਰੀਅਰ ਖ਼ਿਤਾਬ == === BWF ਗ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸ === BWF ਗ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸ ਦੇ ਦੋ ਪੱਧਰ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸ ਗੋਲਡ। ਇਹ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 2007 ਤੋਂ [[ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਵਿਸ਼ਵ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] (BWF) ਦੁਆਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ''ਮਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲਜ਼'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 95%;" !ਸਾਲ ! ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ! ਵਿਰੋਧੀ ! ਸਕੋਰ ! ਨਤੀਜਾ |- style="background:#D4F1C5" | align="center" | 2009 | align="left" | ਇੰਡੀਆ ਗ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸ | align="left" |{{ਝੰਡਾ ਤਸਵੀਰ|IND}} [[ਸਾਇਨਾ ਨੇਹਵਾਲ]] | align="left" | 17-21, 13-21 | style="text-align:left; background:white" |{{Silver2}} '''ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ''' |- |- style="background:#D4F1C5" | align="center" | 2008 | align="left" | ਬਿਟਬਰਗਰ ਓਪਨ | align="left" |[[ਮਾਰੀਆ ਫੇਬੇ ਕੁਸੁਮਾਸਤੁਤੀ]] | align="left" | 24–22, 8–21, 21–23 | style="text-align:left; background:white" |{{Silver2}} '''ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ''' |} == ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ == '''ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ''' * 5 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੀ ਜੇਤੂ (ਅੰਡਰ 13, ਅੰਡਰ 16, ਅੰਡਰ 19 ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ) (ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਰਫ ਤੀਜੀ ਮਹਿਲਾ)। * ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਟੀਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। * ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ। * 2008 - 2009 ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ 27 ਵੀਂ ਸੀ। * 2008 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸ ਫਾਈਨਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ (ਸਾਇਨਾ ਨੇਹਵਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ)। '''ਘਰੇਲੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ''' * 2000 ਵਿੱਚ ਮਾਂਡਿਆ ਵਿਖੇ ਮਿੰਨੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨ (13 ਤੋਂ ਘੱਟ)। * 2000 ਵਿੱਚ ਭਰੂਚ ਵਿਖੇ ਸਕੂਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੇਮ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜੇਤੂ। * 2002 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸਬ ਜੂਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨ (ਅੰਡਰ 16)। * 2006 ਵਿੱਚ ਪੰਚਕੂਲਾ ਵਿਖੇ ਜੂਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨ (ਅੰਡਰ 19)। * ਮੁੰਬਈ (2006), ਇੰਦੌਰ (2006) ਅਤੇ ਬੰਗਲੌਰ (2007) ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੈਂਕਿੰਗ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਜੇਤੂ। * 2008 ਵਿੱਚ ਗੁਹਾਟੀ ਵਿਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ। * 2011 ਵਿੱਚ ਰੋਹਤਕ ਵਿਖੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨ। * 2013 ਵਿੱਚ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਸੀਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀ ਫਾਈਨਲਿਸਟ। * 2013 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਸਟੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨ। * 2013 ਵਿੱਚ ਇੰਟਰ PSPB ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਟੀਮ ਈਵੈਂਟ ਦਾ ਜੇਤੂ। '''ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ''' * 2001 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਜੂਨੀਅਰ ਓਪਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ। * 2001 ਵਿੱਚ ਯੋਨੇਕਸ ਸਨਰਾਈਜ਼ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਜੂਨੀਅਰ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀ ਫਾਈਨਲਿਸਟ। * 2002 ਵਿੱਚ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਜੂਨੀਅਰ ਏਸ਼ੀਅਨ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ। * ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਬਿਟਬਰਗਰ ਓਪਨ ਗ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਉਪ ਜੇਤੂ। * ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਓਪਨ ਗ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀ ਫਾਈਨਲਿਸਟ। * ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਡੱਚ ਓਪਨ ਗ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀ ਫਾਈਨਲਿਸਟ। * 2009 ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸ ਵਿੱਚ ਉਪ ਜੇਤੂ। * ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲਿਸਟ। * ਅਕਤੂਬਰ 2010 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਟੀਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਿਕਸਡ ਟੀਮ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 2qt195gy783vgpskfs5jbdzda80910g 0 152110 851211 738404 2026-11-03T09:27:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851211 wikitext text/x-wiki '''ਬਾਂਗੰਗਾ''' ਉੱਤਰੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਇੱਕ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਝਨਾਂ ਨਦੀ|ਚਨਾਬ ਨਦੀ]] ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਟੜਾ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ|ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ]] ਰੇਂਜ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.india9.com/i9show/-Himachal-Pradesh/Kangra/Banganga-River-34425.htm |title=www.india9.com |access-date=2023-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215050911/https://www.india9.com/i9show/-Himachal-Pradesh/Kangra/Banganga-River-34425.htm |archive-date=2023-02-15 |url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ <nowiki>'''' ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ '''' ਤੀਰਥ '</nowiki>ਤੇ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਟਾਪ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ == ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜੜ੍ਹ ''ਪਾਬੰਦੀ'' "ਤੀਰ" ਅਤੇ ''ਗੰਗਾ'' "ਨਦੀ" ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਦੰਤਕਥਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ <nowiki>'''' ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ ''</nowiki> ਨੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਧੋਤੇ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬਾਲ ਗੰਗਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਵਿੱਚ ''ਬਾਲ'' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਵਾਲ"।<ref>[https://www.maavaishnodevi.org/ban-ganga.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230215050905/https://www.maavaishnodevi.org/ban-ganga.aspx |date=2023-02-15 }} [[Shri Mata Vaishno Devi Shrine Board]]’</ref> == ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ == ਹਿੰਦੂ [[ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ|ਵੈਸ਼ਨਵ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਨਦੀ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਦੰਤਕਥਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ, ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਅਤੇ [[ਰਾਮ|ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ]] ਦੀ ਭਗਤ, ਤ੍ਰਿਕੁਟਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ [[ਹਨੂੰਮਾਨ|ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ]] ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ। ਉਸਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਦੀ ਵਗ ਪਈ। ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਧੋਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬਾਲ ਗੰਗਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਵਿੱਚ "ਬਾਲ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਵਾਲ"। ਹਰ ਸਾਲ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਲਾਨੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਿਆ]] qrlsapw9ax7ezawxrqbxd13vp07l7dv 0 152491 850980 738448 2026-11-02T12:11:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 850980 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dabhol_Beach.jpg|thumb|400x400px| ਇੱਕ ਆਮ ਦ੍ਰਿਸ਼।]] [[ਤਸਵੀਰ:Magod_Falls_Karnataka.JPG|right|thumb|300x300px| ਮਾਗੋਦ ਝਰਨਾ ਗਣਗਵਾਲੀ ਨਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ]] '''ਗੰਗਾਵਲੀ ਨਦੀ''' ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਰਾਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 17 (ਭਾਰਤ) ਹੋਸੂਰ ਪੁਲ 'ਤੇ ਗੰਗਾਵਲੀ ਨਦੀ 'ਤੇ ਬਣੇ ਪੁਲ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕੰਨੜ ਜ਼ਿਲੇ ਨੂੰ [[ਧਾਰਵਾੜ|ਧਾਰਵਾਰ]] ਅਤੇ [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ|ਮੈਂਗਲੋਰ]] ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸੜਕ ਅੰਕੋਲਾ ਅਤੇ ਕੁਮਟਾ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਮੂਲ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ == ਗੰਗਾਵੱਲੀ ਨਦੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੇਦਥੀ ਨਦੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) [[ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ]] ਤੋਂ ਧਾਰਵਾੜ (ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਮਾਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਅਦ [[ਅਰਬ ਸਮੁੰਦਰ|ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਗੰਗਾਵੱਲੀ ਨਾਮ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਗੰਗਾਵੱਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਾ {{Convert|30|km|0|abbr=on}} ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਲਘਾਟਗੀ ਵਿਖੇ ਜੁੜਦੀ ਹੈ ਬੇਦਥੀ ਨਦੀ ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਜਾਓ ਜੋ ਹੁਬਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਦੀ ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 69 ਦੀ ਦੂਰੀ ਲਈ ਵਗਦੀ ਹੈ&nbsp;ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਇਸ ਨਦੀ ਦਾ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਖੇਤਰ {{Convert|3574|km2|0|abbr=on}} ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ {{Convert|152|km|0|abbr=on}} ਹੈ। ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਨਦੀ 180 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਮਾਗੋਦ ਨਾਮਕ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਮੰਜਾਗੁਨੀ [[ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ|ਸਹਿਆਦਰੀ]] ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਿਜੋਰਟ ਸਥਾਨ, ਪੂਰੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਘੱਟ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਦੀ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ {{Convert|72|km|0|abbr=on}} ਲਈ ਨਦੀ ਦਾ ਪਲੰਘ ਕੋਮਲ ਹੈ । ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਦੀ ਦਾ ਬੈੱਡ {{Convert|183|m|0|abbr=on}} ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਓਵਰ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਮਾਗੋਦ ਵਿਖੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦਿ ਮੈਗੋਡ ਫਾਲਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਦੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਵਿਚ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਖੜ੍ਹੀ ਬੈੱਡ ਫਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋਂਡਾ (ਬੇਧੀ ਨਦੀ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ) ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਲਦੀ ਹੈ। ਗਨਾਗਵੱਲੀ ਪਿੰਡ {{Convert|11|km|0|abbr=on}} ਹੈ ਅੰਕੋਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਤੇ 4&nbsp;ਬੇਲਾਂਬਰ ਤੋਂ ਕਿ.ਮੀ.<ref>[http://www.indiaprofile.com/lifestyle/halvakkivakkals.htm Belambar magic oil for paralysis ]</ref> ਉੱਤਰ ਕੰਨੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਰਿਜ਼ੋਰਟ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਗੋਕਰਨ ਸ਼ਹਿਰ 4 ਹੈ&nbsp;ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਗੰਗਾਵੱਲੀ ਰੋਡ 'ਤੇ ਦੂਜੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ. ਇਹ ਨਦੀ [[ਧਾਰਵਾੜ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕੰਨੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਣੇ ਸਦਾਬਹਾਰ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਸਦਾਬਹਾਰ ਜੰਗਲ ਹਨ। == ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ == ਬੇਦਥੀ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਅਤੇ ਸੌਂਦਾ == ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ == ਗੰਗਾਵੱਲੀ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਟਰਾਈਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਤੋਂ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਿਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੇਤ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਲੋਮੀ, ਮਿੱਟੀ, ਮਿੱਟੀ-ਪਿੰਜਰ ਅਤੇ ਲੋਮੀ ਹੈ। == ਜਲਵਾਯੂ == === ਬਾਰਿਸ਼ === ਨਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਗਣਗਵੱਲੀ ਨਦੀ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ {{Convert|1700|mm|in|0|abbr=on}} ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੋਂ {{Convert|6000|mm|in|abbr=on}} ਤੱਕ । ਲਗਭਗ 95% ਵਰਖਾ ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ (ਜੁਲਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਰਸਾਤ ਹੋਣ) ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ [[ਮੌਨਸੂਨ|ਮਾਨਸੂਨ]] ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੌਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗਰਜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਤੇ ਮਈ ਦੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਬਰਸਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਨਦੀ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਤਬਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। === ਤਾਪਮਾਨ === ਅਪ੍ਰੈਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਮਹੀਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਔਸਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ 36˚C ਅਤੇ ਔਸਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 22˚C ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਨਮੀ === ਸਵੇਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਿਆਂ ਲਈ ਅਨੁਸਾਰੀ ਨਮੀ 75% ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਦੁਪਹਿਰ ਸਮੇਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਨਮੀ ਲਗਭਗ 60% ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਕੇ ਮਹੀਨਿਆਂ (ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਮਾਰਚ) ਦੌਰਾਨ, ਦੁਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਾਪੇਖਿਕ ਨਮੀ 35% ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਕਰਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20230217114732/https://www.india9.com/i9show/Gangavalli-River-52473.htm ਗਣਗਵੱਲੀ ਨਦੀ] * [http://www.wikimapia.org/9429299/Gangavalli-River-Bank ਗੰਗਾਵੱਲੀ ਨਦੀ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ] * [https://web.archive.org/web/20111008073025/http://www.karunadu.gov.in/waterresources/pages/riversystemsinkarnataka.aspx ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਿਆ]] 4ax4oloaq63nionh0bhv33zcyb1tssx 0 152553 851164 843575 2026-11-03T04:33:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851164 wikitext text/x-wiki '''ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ''' ( '''ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ''' ) [[ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]], [[ਤਾਈਵਾਨ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]], [[ਮੰਗੋਲੀਆ]], [[ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=September 10, 2016 |title=Introducing East Asian Peoples |url=https://www.imb.org/wp-content/uploads/2016/09/Introducing_EAP_Booklet_09_2016_10.pdf |website=International Mission Board}};<br /><br />{{Cite book|title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia|url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame|last=Minahan|first=James B.|publisher=ABC-CLIO|year=2014|isbn=978-1610690171|pages=xx}};<br /><br />{{Cite news|url=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2015/09/daily-chart-14|title=How Asians view each other|date=September 18, 2015|work=The Economist}};<br /><br />{{Cite web |last=Khoo |first=Isabelle |date=May 30, 2017 |title=The Difference Between East Asians And South Asians Is Pretty Simple |url=http://www.huffingtonpost.ca/2017/05/30/difference-between-east-asians-and-south-asians_n_16872338.html |website=Huffington Post}};<br /><br />{{Cite book|title=The Oxford Companion to Archaeology, Volume 1|last=Silberman|first=Neil|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=978-0195076189|publication-date=December 5, 1996|pages=151}};<br /><br />{{Cite book|title=Asia Civilizations: Ancient to 1800 AD|last=Lim|first=SK|date=2011-11-01|publisher=ASIAPAC|isbn=978-9812295941|pages=56}}</ref> ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1.677 ਬਿਲੀਅਨ ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 21% ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ<ref>{{Cite web |title=East Asia Countries Total Population |url=https://www.worldometers.info/world-population/eastern-asia-population/#:~:text=Eastern%20Asia%20Population%20(LIVE)&text=The%20current%20population%20of%20Eastern,of%20the%20total%20world%20population.}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵੱਡੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਡਾਇਸਪੋਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੀਨੀ, ਜਾਪਾਨੀ, ਕੋਰੀਅਨ, ਅਤੇ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਡਾਇਸਪੋਰਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ, ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ 1.677 ਬਿਲੀਅਨ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹੀ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Large East Asian Diaspora figures |url=https://www.iom.int/jahia/webdav/shared/shared/mainsite/media/docs/wmr/regional_overviews/ro_asia.pdf}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ{{Efn|There are no universally accepted and precise definitions of the terms "[[ethnic group]]" and "[[nationality]]". In the context of East Asian ethnography in particular, the terms ethnic group, people, nationality and ethno-linguistic group, are mostly used interchangeably, although preference may vary in usage with respect to the situation specific to the individual countries of East Asia.<ref>Pan and Pfeil (2004), "Problems with Terminology", pp. xvii–xx.</ref>}} ਜੋ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਮੂਲ ਬਣਦੇ ਹਨ ਚੀਨੀ, ਕੋਰੀਅਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Siska, Veronika|last2=Jones, Eppie Ruth|last3=Jeon, Sungwon|last4=Bhak, Youngjune|last5=Kim, Hak-Min|last6=Cho, Yun Sung|last7=Kim, Hyunho|last8=Lee, Kyusang|last9=Veselovskaya, Elizaveta|year=2017|title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals dating to 7700 years ago|url=|journal=[[Science Advances]]|publication-date=February 1, 2017|volume=3|issue=2|pages=e1601877|bibcode=2017SciA....3E1877S|doi=10.1126/sciadv.1601877|pmc=5287702|pmid=28164156}};<br /><br />{{Cite journal|last=Wang, Yuchen|last2=Lu Dongsheng|last3=Chung Yeun-Jun|last4=Xu Shuhua|year=2018|title=Genetic structure, divergence and admixture of Han Chinese, Japanese and Korean populations|url=|journal=Hereditas|publisher=[[Springer Science+Business Media|SpringerLink]]|volume=155|pages=19|doi=10.1186/s41065-018-0057-5|pmc=5889524|pmid=29636655}};<br /><br />{{Cite journal|last=Wang|first=Yuchen|last2=Lu|first2=Dongsheng|last3=Chung|first3=Yeun-Jun|last4=Xu|first4=Shuhua|date=April 6, 2018|title=Genetic structure, divergence and admixture of Han Chinese, Japanese and Korean populations|journal=Hereditas|publisher=[[Springer Science+Business Media|SpringerLink]]|volume=155|pages=19|doi=10.1186/s41065-018-0057-5|pmc=5889524|pmid=29636655}};<br /><br />{{Cite web |date=September 10, 2016 |title=Introducing East Asian Peoples |url=https://www.imb.org/wp-content/uploads/2016/09/Introducing_EAP_Booklet_09_2016_10.pdf |website=International Mission Board}};<br /><br />{{Cite book|title=Race and the Genetic Revolution: Science, Myth, and Culture|url=https://archive.org/details/racegeneticrevol0000unse|last=Sloan|first=Kathleen|last2=Krimsky|first2=Sheldon|publisher=Columbia University Press|year=2011|isbn=978-0231156967|pages=[https://archive.org/details/racegeneticrevol0000unse/page/156 156]}};<br /><br />{{Cite web |last=Herreria |first=Carla |date=May 17, 2017 |title=Basically Nobody Knows Who Counts As An Asian Person |url=https://www.huffingtonpost.ca/entry/nobody-knows-what-an-asian-person-is_us_591cb4f8e4b03b485cae4d18 |website=The Huffington Post}};<br /><br />{{Cite journal|last=Lin|first=Yu-Cheng|last2=Wang|first2=Mao-Jiun J.|last3=Wang|first3=Eric M.|date=June 23, 2003|orig-year=2003|title=The comparisons of anthropometric characteristics among four peoples in East Asia|department=Department of Industrial Engineering and Engineering Management|journal=Applied Ergonomics|publisher=Elsevier Ltd.|publication-date=June 23, 2003|volume=35|issue=2|pages=173–8|doi=10.1016/j.apergo.2004.01.004|pmid=15105079}};<br /><br />{{Cite book|title=Current Controversies in Experimental Philosophy (Current Controversies in Philosophy)|url=https://archive.org/details/currentcontrover0000unse_g5n5|last=Machery|first=Edouard|last2=O'Neill|first2=Elizabeth|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-0415519670|publication-date=February 28, 2014|pages=[https://archive.org/details/currentcontrover0000unse_g5n5/page/6 6]}};<br /><br />{{Cite book|url=https://archive.org/details/spiritualcareinn0000unse/page/165|title=Spiritual Care in Nursing Practice|last=Ludwig|first=Theodore M.|publisher=LWW|year=2003|isbn=978-0781740968|pages=[https://archive.org/details/spiritualcareinn0000unse/page/165 165]}};<br /><br />{{Cite book|url=https://archive.org/details/deepculturehidde00shau|title=Deep Culture: The Hidden Challenges of Global Living|last=Shaules|first=Joseph|publisher=Multilingual Matters|year=2007|isbn=978-1847690173|pages=[https://archive.org/details/deepculturehidde00shau/page/n55 43]|url-access=limited}};<br /><br />{{Cite book|title=Race and Racism in Modern East Asia: Western and Eastern Constructions|last=Kowner|first=Rotem|last2=Demel|first2=Walter|publisher=Brill Academic Publishing|year=2014|isbn=978-9004285507|edition=1st|pages=41}};<br /><br />{{Cite book|title=Cultural Diversity and Suicide: Ethnic, Religious, Gender, and Sexual Orientation Perspectives|last=Leach|first=Mark M.|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0789030184|pages=127}};<br /><br />{{Cite book|title=East and Southeast Asia 2016-2017|url=https://archive.org/details/eastsoutheastasi0000leib_u5f7|last=Leibo|first=Steve|publisher=Rowman & Littlefield|year=2016|isbn=978-1475829068|pages=[https://archive.org/details/eastsoutheastasi0000leib_u5f7/page/1 1]}};<br /><br />{{Cite book|title=Boy Culture: An Encyclopedia, Volume 1|last=Steinberg|first=Shirley R.|last2=Kehler|first2=Michael|last3=Cornish|first3=Lindsay|date=June 17, 2010|publisher=Greenwood|isbn=978-0313350801|pages=58}};<br /><br />{{Cite book|url=https://archive.org/details/encyclopediaeduc00salk|title=Encyclopedia of Educational Psychology|last=Salkind|first=Neil J.|publisher=Sage Publications|year=2008|isbn=978-1412916882|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaeduc00salk/page/n85 56]|url-access=limited}};<br /><br />{{Cite book|title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia|url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame|last=Minahan|first=James B.|publisher=ABC-CLIO|year=2014|isbn=978-1610690171|pages=xx–xxvi}};<br /><br />{{Cite book|title=Race, Ethnicity, and Leisure: Perspectives on Research, Theory, and Practice|url=https://archive.org/details/raceethnicitylei0000unse|last=Stodolska|first=Monika|publisher=Human Kinetics|year=2013|isbn=978-0736094528|pages=[https://archive.org/details/raceethnicitylei0000unse/page/229 229]}};<br /><br />{{Cite book|title=Asia Civilizations: Ancient to 1800 AD|last=Lim|first=SK|date=2011-11-01|publisher=ASIAPAC|isbn=978-9812295941|pages=56}}</ref> ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਆਇਨੂ ਲੋਕ|ਆਈਨੂ]], ਬਾਈ, [[ਮਾਂਛੂ ਲੋਕ|ਮਾਨਚੁਸ]], [[ਮੰਗੋਲ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਗੋਲਿਕ ਲੋਕ, ਨਿਵਖ, ਕਿਆਂਗ, ਰਿਯੂਕਯੂਆਨ, ਤਿੱਬਤੀ ਅਤੇ [[ਜਾਕੁਤ|ਯਾਕੁਟਸ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=History Education and National Identity in East Asia|last=Vickers|first=Edward|year=2010|isbn=978-0415948081|publication-date=October 21, 2010|pages=125}}</ref><ref>{{Cite book|title=Race and Racism in Modern East Asia: Interactions, Nationalism, Gender and Lineage|last=Demel|first=Walter|last2=Kowner|first2=Rotem|publisher=Brill|year=2015|isbn=978-9004292925|publication-date=April 23, 2015|pages=255}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ == ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਨੀਟਿਕ,{{Efn|''Sinitic'' refers to Sinophones or Chinese-speaking ethnic groups. It is derived from the Greco-Latin word ''Sīnai'' ('the Chinese'), probably from Arabic ''Ṣīn'' ('China'), from the Chinese dynastic name [[Qin Dynasty|Qín]]. ([[OED]])}} ਜਾਪੋਨਿਕ ਅਤੇ [[ਕੋਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਰੀਅਨ]] ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ।<ref>Shimabukuro, Moriyo. (2007). ''The Accentual History of the Japanese and Ryukyuan Languages: a Reconstruction,'' p. 1.</ref><ref>Miyake, Marc Hideo. (2008). {{Google books|MkSDqluKPxsC|''Old Japanese: a Phonetic Reconstruction.'' p. 66.}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=The Making of the Korean Language|last=Kim|first=Chin-Wu|publisher=Center for Korean Studies, University of Hawai'i|year=1974}}</ref> ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤੀ-ਬਰਮਨ, ਆਇਨੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, [[ਮੰਗੋਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਮੰਗੋਲਿਕ]], [[ਤੁੰਗੁਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਤੁੰਗਸਿਕ]], [[ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ|ਤੁਰਕੀ]], ਹਮੋਂਗ-ਮੀਅਨ, [[ਤਾਈ-ਕਾਦਾਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਤਾਈ-ਕਦਾਈ]], [[ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਆਸਟ੍ਰੋਨੇਸ਼ੀਅਨ]] ਅਤੇ [[ਆਸਟਰੋਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਆਸਟ੍ਰੋਏਸੀਆਟਿਕ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Modern East Asia: An Introductory History|last=Miller|first=David|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0765618221|publication-date=December 15, 2007|pages=7–8}}</ref> ਯੁੱਗਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ 'ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ [[ਚੀਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਚੀਨ]] ਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਨੋਸਫੀਅਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।<ref name="auto1">{{Cite book|title=East Asia: A New History|last=Walker|first=Hugh Dyson|publisher=AuthorHouse|year=2012|pages=2}}</ref> ਚੀਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਗੁਆਂਢੀਆਂ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਕੋਰੀਆ ਲਈ ਵੀ।<ref>{{Cite book|title=Political Systems of East Asia: China, Korea, and Japan|last=Hayes|first=Louis D|publisher=Greenlight|year=2009|isbn=978-0765617866|pages=xi}}</ref> ਚੀਨੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭਿਅਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੀਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਹਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਨਫਿਊਸ਼ੀਅਨ ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਚੀਨੀ ਕੈਲੰਡਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸ਼ੈਲੀ, ਖੁਰਾਕ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਾਮਰਾਜੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਜੋ ਚੀਨੀ ਕਲਾਸਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ [[ਕੋਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਰੀਆ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਲਿਖਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ।<ref>{{Cite book|title=Building Area Studies Collections|url=https://archive.org/details/buildingareastud0000unse|last=Hazen|first=Dan|last2=Spohrer|first2=James H.|publisher=Otto Harrassowitz|year=2005|isbn=978-3447055123|publication-date=December 31, 2005|pages=[https://archive.org/details/buildingareastud0000unse/page/1 1]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Redesigning Asian Business: In the Aftermath of Crisis|url=https://archive.org/details/redesigningasian0000rich|last=Richter|first=Frank-Jurgen|publisher=Quorum Books|year=2002|isbn=978-1567205251|pages=[https://archive.org/details/redesigningasian0000rich/page/15 15]}}</ref><ref>{{Cite book|title=East Asia Before the West: Five Centuries of Trade and Tribute|url=https://archive.org/details/eastasiabeforewe0000unse|last=Kang|first=David C.|publisher=Columbia University Press|year=2012|isbn=978-0231153195|pages=[https://archive.org/details/eastasiabeforewe0000unse/page/32 33]–34}}</ref><ref name="auto1" /><ref name="auto2">{{Cite book|title=China's Cosmopolitan Empire: The Tang Dynasty|last=Lewis|first=Mark Edward|publisher=Belknap Press|year=2012|isbn=978-0674064010|publication-date=April 9, 2012|pages=156}}</ref><ref name="Reischauer">Edwin O. Reischauer, "The Sinic World in Perspective," ''Foreign Affairs ''52.2 (January 1974): 341—348. [https://www.jstor.org/stable/20038053 JSTOR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170115220455/https://www.jstor.org/stable/20038053|date=2017-01-15}}</ref><ref name="auto3">{{Cite book|title=Asia Civilizations: Ancient to 1800 AD|last=Lim|first=SK|date=2011-11-01|publisher=ASIAPAC|isbn=978-9812295941|pages=89}}</ref> ਚੀਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੀਕੋ-ਰੋਮਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="Reischauer" /> ਚੀਨ ਦੁਆਰਾ ਜਪਾਨ ਅਤੇ ਕੋਰੀਆ ਵੱਲ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਆਂ [[ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਚੀਨੀ]] -ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਕਨਫੂਸ਼ੀਅਸਵਾਦ|ਕਨਫਿਊਸ਼ਿਅਨਵਾਦ ਦੇ]] ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮਾਨ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲੀਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਜ਼ਾਖ਼ ਲੋਕ|ਕਜ਼ਾਖ]], [[ਕਿਰਗਿਜ਼ ਲੋਕ|ਕਿਰਗਿਜ਼]] ਅਤੇ [[ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕ|ਉਜ਼ਬੇਕ]] ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।<ref name="auto3" /><ref name="auto2" /><ref name="auto4">{{Cite book|title=The Penguin History of Modern Vietnam: A History|url=https://archive.org/details/penguinhistoryof0000gosc|last=Goscha|first=Christopher|publisher=Allen Lane|year=2016|isbn=978-1846143106}}</ref> ਹਾਨ ਚੀਨੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਲਿਪੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ (ਮੰਗੋਲੀਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਇਕਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="auto4"/> ਚੀਨੀ ਅੱਖਰ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਏ।<ref name="auto4" /> ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕੋਰੀਆ]] ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਜਾਪਾਨੀ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੇਜੋਂਗ ਮਹਾਨ ਨੇ [[ਹਾਂਗਗੁਲ|ਹੰਗੁਲ]] ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ [[ਕੋਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ]] ਲਈ ਮੁੱਖ [[ਲਿਪੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਆਰਥੋਗ੍ਰਾਫਿਕ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2013/10/economist-explains-7|title=How was Hangul invented?|date=2013-10-08|work=The Economist|access-date=5 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180328041626/https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2013/10/economist-explains-7|archive-date=28 March 2018}}</ref> ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਜਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] [[ਕਾਂਜੀ (ਲਿਪੀ)|ਚੀਨੀ ਅੱਖਰਾਂ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ [[ਹੀਰਾਗਾਨਾ]], [[ਕਾਤਾਕਾਨਾ|ਕਾਟਾਕਾਨਾ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲਿਪੀ [[ਮੰਗੋਲ ਲਿੱਪੀ|ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਲਿਪੀ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ [[ਸਿਰਿਲਿਕ ਲਿਪੀ]] ਹੈ।<ref name="auto3"/> == ਜੈਨੇਟਿਕਸ == == ਸਿਹਤ == === ਅਲਕੋਹਲ ਫਲੱਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ === ਅਲਕੋਹਲ ਫਲੱਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦੇ 36% ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਲਈ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਫਲੱਸ਼ਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।<ref name="Kim2014">{{Cite journal|year=2014|title=Asian flushing: genetic and sociocultural factors of alcoholism among East asians|deadurl=Lee H, Kim SS, You KS, Park W, Yang JH, Kim M, Hayman LL|journal=Gastroenterology Nursing|volume=37|issue=5|pages=327–36|doi=10.1097/SGA.0000000000000062|pmid=25271825}}</ref><ref name="PLOS2009">{{Cite journal|date=March 2009|title=The alcohol flushing response: an unrecognized risk factor for esophageal cancer from alcohol consumption|deadurl=Brooks PJ, Enoch MA, Goldman D, Li TK, Yokoyama A|journal=PLOS Medicine|volume=6|issue=3|pages=e50|doi=10.1371/journal.pmed.1000050|pmc=2659709|pmid=19320537}}</ref><ref name="J. Yoo 2014 132">{{Cite book|title=Handbook of Asian American Health|url=https://archive.org/details/handbookofasiana0000grac|last=J. Yoo|first=Grace|last2=Odar|first2=Alan Y.|publisher=Springer|year=2014|isbn=978-1493913442|publication-date=April 23, 2015|pages=[https://archive.org/details/handbookofasiana0000grac/page/132 132]}}</ref> ਲਗਭਗ 80% ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ADH1B*2 ਨਾਮਕ ਐਂਜ਼ਾਈਮ ਅਲਕੋਹਲ ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨੇਜ਼ ਲਈ ਜੀਨ ਕੋਡਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਐਲੀਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਲਕੋਹਲ ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨੇਜ [[ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ|ਐਂਜ਼ਾਈਮ]] ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਲਕੋਹਲ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਐਸੀਟਾਲਡੀਹਾਈਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।<ref name="Yi2010">{{Cite journal|date=January 2010|title=The ADH1B Arg47His polymorphism in east Asian populations and expansion of rice domestication in history|deadurl=Peng Y, Shi H, Qi XB, Xiao CJ, Zhong H, Ma RL, Su B|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=10|pages=15|doi=10.1186/1471-2148-10-15|pmc=2823730|pmid=20089146}}</ref><ref name="Eng et al.">{{Cite journal|date=2007|title=ALDH2, ADH1B, and ADH1C genotypes in Asians: a literature review|deadurl=Eng MY, Luczak SE, Wall TL|journal=Alcohol Research & Health|volume=30|issue=1|pages=22–7|pmc=3860439|pmid=17718397}}</ref> ਹੈਪਮੈਪ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਲੱਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਐਲੀਲ, ALDH2 ਦਾ rs671 (ALDH2*2) ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਉਪ-ਸਹਾਰਨ ਅਫਰੀਕਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 30% ਤੋਂ 50% ਚੀਨੀ, ਜਾਪਾਨੀ, ਅਤੇ ਕੋਰੀਆਈ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ALDH2*2 ਐਲੀਲ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite web |title=Rs671 |url=http://www.snpedia.com/index.php/Rs671 |access-date=2023-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427214337/https://www.snpedia.com/index.php/Rs671 |archive-date=2021-04-27 |url-status=dead}}</ref> ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੀ ਔਸਤ ਦਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਦੇ ਕਾਰਨ।<ref name="Yi2010" /> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ]] * ਪੂਰਬੀ == ਨੋਟਸ == {{Notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ]] o6iwoqsebs4llce9i6jabevrebiapsx 0 152636 851215 827821 2026-11-03T09:39:22Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851215 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = Anu Malhotra, Filmaker.JPG | image_size = 220 | caption = ਅਨੁ ਮਲਹੋਤਰਾ "ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਸ਼ਮਨਜ਼" ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੌਰਾਨ | birth_name = ਅਨੂ | birth_date = {{Birth date and age|1961|03|26|df=yes}} | birth_place = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪੇਸ਼ਕਾਰ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ | years_active = 1995–ਮੌਜੂਦ | spouse = ਇਕਬਾਲ ਮਲਹੋਤਰਾ }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਅਨੂ ਮਲਹੋਤਰਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Anu Malhotra''') ਖਾਸਕਰ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] ਹੈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰਾਂ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ, ਫਿਲਮਾਂ, ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਫਿਲਮਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਫਿਲਮਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਯੋਗ ਭਾਰਤ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਅਰੁਨਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਅਪਟਾਨੀ, [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]] ਦੇ ਕੋਨਯਕ, ਅਤੇ " [[ਜੋਧਪੁਰ]] ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ - ਵਿਰਾਸਤੀ ਜੀਵਨ 'ਤੇ" ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਨਵੀਨਤਮ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਅਕਤੂਬਰ 2010 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਮਨਵਾਦ]] ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ "ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਸ਼ਮਨ"। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * ਬੈਸਟ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨਲ, ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ ਟੂਰਿਜ਼ਮ, 2002। * ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਫਿਲਮ, 2001 * 2001 ਲਈ ਉਦਯੋਗ ਰਤਨ ਅਵਾਰਡ। * ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਫਿਲਮ, 2000। * ਪ੍ਰੀਮਿਓ ਟੈਲੀਵਿਸਿਨੋ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ (ਇਟਲੀ) 1999। * ਟ੍ਰੈਵਲ ਐਂਡ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਪ੍ਰਮੋਟਰਜ਼ ਅਵਾਰਡ, 1998। * ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਫਿਲਮ, 1997। * ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਫਿਲਮ, 1996। * ਗੈਰ-ਗਲਪ, 1995 ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਓਨੀਡਾ ਪਿਨੈਕਲ ਅਵਾਰਡ। * ਲਾਈਵ ਈਵੈਂਟ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਕਵਰੇਜ ਲਈ ਓਨੀਡਾ ਪਿਨੈਕਲ ਅਵਾਰਡ, 1995। * ਲਾਇਨਜ਼ ਕਲੱਬ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਈ ਬੰਬੇ ਅਵਾਰਡ, 1995। == ਮੁੱਖ ਫਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ == ਅਨੁ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਟ੍ਰਾਈਬਲ ਵਿਜ਼ਡਮ' ਨਾਮਕ ਡਿਸਕਵਰੀ ਚੈਨਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਫਰਾਂਸ 5, ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ, ਟਵਿਨ ਰੈਂਬਲਰ ਅਤੇ ਤੁੰਗ ਹੋਆ 'ਤੇ ਸਾਲ 2002-2009 ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਲੜੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਸੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਬਾਰੀਸ ਆਫ਼ ਗੁਜਰਾਤ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਇਰੂਲਾਸ, ਮੇਘਾਲਿਆ ਦੀ ਖਾਸੀਸ, ਦਾ ਨਿਕੋਬਾਰੇਜ਼ ਆਫ਼ ਕਾਰ ਨਿਕੋਬਾਰੇ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਬੈਗਾਸ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਪਤਾਨੀ ਆਫ਼ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦਾ ਕੋਨਯਕ।<ref name="imdb">{{Cite web |title=Anu Malhotra - IMDb |url=https://www.imdb.com/name/nm2584410/ |access-date=2014-01-25 |publisher=imdb.com}}</ref><ref name="SoulsurvivorsAnumalhotra">{{Cite web |title=Anu Malhotra |url=http://www.soulsurvivors.in/AnuMalhotra.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029105138/http://soulsurvivors.in/AnuMalhotra.aspx |archive-date=29 October 2013 |access-date=25 January 2014 |publisher=soulsurvivors.in}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130801165825/http://www.telegraphindia.com/1130721/jsp/graphiti/17162780.jsp "Straight Talk – High on Heritage"]</ref><ref name="newindianexpress">{{Cite web |title=A spirited Himalayan rendezvous - The New Indian Express |url=http://newindianexpress.com/magazine/A-spirited-Himalayan-rendezvous/2013/07/28/article1701895.ece |access-date=2014-01-25 |publisher=newindianexpress.com |archive-date=2013-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024072324/http://newindianexpress.com/magazine/A-spirited-Himalayan-rendezvous/2013/07/28/article1701895.ece |url-status=dead }}</ref><ref name="intoday">{{Cite web |title=Anu Malhotra: Return to the roots: Wonder Woman - Who are you today? |url=http://wonderwoman.intoday.in/story/anu-malhotra-return-to-the-roots/1/91784.html |access-date=2014-01-25 |publisher=onderwoman.intoday.in |archive-date=2013-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021125202/http://wonderwoman.intoday.in/story/anu-malhotra-return-to-the-roots/1/91784.html |url-status=dead }}</ref><ref name="thehindu">{{Cite web |title=A Himalayan mystery |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/a-himalayan-mystery/article857355.ece |access-date=2014-01-25 |website=The Hindu}}</ref><ref name="dnaindia">{{Cite web |title=Anu Malhotra on her seven TV award nominations - Entertainment - DNA |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/1075281/report-anu-malhotra-on-her-seven-tv-award-nominations |access-date=2014-01-25 |publisher=dnaindia.com}}</ref><ref name="businessofcinema">{{Cite web |title=Shemaroo releases Anu Malhotra's documentaries on DVDs - Businessofcinema.com |url=http://businessofcinema.com/bollywood-news/shemaroo-releases-anu-malhotras-documentaries-on-dvds/32248 |access-date=2014-01-25 |publisher=businessofcinema.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Shamans of the Himalayas |url=http://www.discoverychannel.co.in/tv-shows/shamans-of-the-himalayas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819140202/http://www.discoverychannel.co.in/tv-shows/shamans-of-the-himalayas |archive-date=2013-08-19 |access-date=2013-09-10}}</ref><ref name="blouinartinfo">{{Cite web |title=INTERVIEW: Anu Malhotra on "Shamans of the Himalayas" {{pipe}} BLOUIN ARTINFO |url=http://in.blouinartinfo.com/news/story/936138/interview-anu-malhotra-on-shamans-of-the-himalayas |access-date=2014-01-25 |publisher=in.blouinartinfo.com |archive-date=2013-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806231844/http://in.blouinartinfo.com/news/story/936138/interview-anu-malhotra-on-shamans-of-the-himalayas |url-status=dead }}</ref><ref name="prlog">{{Cite web |last=PR 24x7 Network Ltd. |title=Discovery Channel Presents Shamans of the Himalayas A Story of Ultimate Spiritual Prowess of Wisdom {{pipe}} PRLog |url=http://www.prlog.org/12170440-discovery-channel-presents-shamans-of-the-himalayas-story-of-ultimate-spiritual-prowess-of-wisdom.html |access-date=2014-01-25 |publisher=prlog.org}}</ref><ref name="firstcitydelhi">{{Cite web |title=Film – Shamans in the Himalayas |url=http://firstcitydelhi.in/2013/07/05/film-shamans-in-the-himalayas/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021124512/http://firstcitydelhi.in/2013/07/05/film-shamans-in-the-himalayas/ |archive-date=2013-10-21 |access-date=2014-01-25 |publisher=firstcitydelhi.in}}</ref><ref name="c21media">{{Cite web |title=Shamans of the Himalayas {{pipe}} Aim Television PVT LTD {{pipe}} Screenings {{pipe}} C21Media |url=http://www.c21media.net/screenings/aimtelevisionpvtltd/shamans-of-the-himalayas |access-date=2014-01-25 |publisher=c21media.net}}</ref><ref name="dailypioneer">{{Cite web |title=Spirit of the Himalayas |url=http://www.dailypioneer.com/vivacity/spirit-of-the-himalayas.html |access-date=2014-01-25 |publisher=dailypioneer.com |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923232637/http://www.dailypioneer.com/vivacity/spirit-of-the-himalayas.html |url-status=dead }}</ref><ref name="pr-inside">{{Cite web |title=Discovery Channel Presents Shamans of the Himalayas A Story of Ultimate Spiritual rowess of Wisdom and Divinity |url=http://www.pr-inside.com/discovery-channel-presents-shamans-of-r3727945.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022211607/http://www.pr-inside.com/discovery-channel-presents-shamans-of-r3727945.htm |archive-date=2013-10-22 |access-date=2014-01-25 |publisher=pr-inside.com}}</ref><ref name="ndtv">{{Cite web |title=Meet Anu Malhotra Video: NDTV.com |url=http://www.ndtv.com/video/player/picture-perfect/meet-anu-malhotra/104874 |access-date=2014-01-25 |publisher=ndtv.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2018 ਵਿਜੈਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] d0i1ijshnomlszbnz9dgqicxywtv0sp 0 153475 851187 849711 2026-11-03T07:39:20Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851187 wikitext text/x-wiki ਤਫਸੀਰ '''ਅਨਵਰ ਉਲ ਬਯਾਨ''' [[ਕ਼ੁਰਆਨ|ਕੁਰਾਨ]] ਦੀ ਪੰਜ ਜਿਲਦਾਂ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ( ਵਿਆਖਿਆ ) ਹੈ ਜੋ ਆਸ਼ਿਕ ਇਲਾਹੀ ਬੁਲੰਦਸ਼ਹਿਰੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Darul Ishaat UK - Online Islamic Book Store :: Islamic Books :: TAFSEER :: Illuminating Discourses on the Noble Quran 5 Vol |url=http://www.darul-ishaat.co.uk/store/Illuminating-Discourses-on-the-Noble-Quran-5-Vol.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328023051/http://www.darul-ishaat.co.uk/store/Illuminating-Discourses-on-the-Noble-Quran-5-Vol.html |archive-date=2016-03-28 |access-date=2015-07-12}}</ref> == ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਆਸ਼ਿਕ ਇਲਾਹੀ ਬੁਲੰਦਸ਼ਹਿਰੀ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਮੌਤ [[ਮਦੀਨਾ]] ਮੁਨਾਵਾਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਕਰੀਆ ਕਾਂਧਲਾਵੀ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਮਦੀਨਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਨਤ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਦਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Quranic Exegesis - Australian Islamic Library - Australian Islamic Library |url=http://www.australianislamiclibrary.org/tafsir-collection-numerous.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914062426/http://www.australianislamiclibrary.org/tafsir-collection-numerous.html |archive-date=2015-09-14 |access-date=2015-07-12}}</ref> == ਅਨੁਵਾਦ == "ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਲਾਨਾ ਇਸਮਾਈਲ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੁਆਰਾ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਮਾਈਲ ਖੱਤਰਦਾ ਅਤੇ ਮੁਫਤੀ ਅਫਜ਼ਲ ਹੂਸਨ ਇਲਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।" <ref>{{Cite web |title=Search results |url=http://www.albalagh.net/bookstore/?action=view&item=0475 |access-date=2023-02-22 |archive-date=2016-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160620232228/http://albalagh.net/bookstore/?action=view&item=0475 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Welcome to Al-Rashad Inc - for Fine Oriental Perfumes |url=http://www.al-rashad.com/Illuminating-Discourses-on-the-Noble-Quran-in-5-volumes_p_2564.html |access-date=2023-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712234521/http://www.al-rashad.com/Illuminating-Discourses-on-the-Noble-Quran-in-5-volumes_p_2564.html |archive-date=2015-07-12 |url-status=dead}}</ref> ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "The Illuminating Discourses of the Noble Quran"<ref>{{Cite web |title=Quranic Exegesis - Australian Islamic Library - Australian Islamic Library |url=http://www.australianislamiclibrary.org/tafsir-collection-numerous.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914062426/http://www.australianislamiclibrary.org/tafsir-collection-numerous.html |archive-date=2015-09-14 |access-date=2015-07-12}}</ref> ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਨ ਜਰੀਰ ਅਲ-ਤਬਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਤਫਸੀਰ ਅਲ- ਤਬਰੀ * ਇਬਨ ਕਥੀਰ (1301-1373 ਈ./747 ਏ. ਐਚ.) ਦੁਆਰਾ ਤਫ਼ਸੀਰ ਇਬਨ ਕਥੀਰ। * ਹਸਨ ਬਿਨ ਮਸੂਦ ਅਲ-ਬਾਘਾਵੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਲਿਮ ਅਲ-ਤੰਜ਼ੀਲ == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20150914062426/http://www.australianislamiclibrary.org/tafsir-collection-numerous.html ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਇਸਲਾਮਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਖੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਤਫ਼ਸੀਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਆਨਲਾਈਨ)] * [http://www.pdfbooksfree.org/2013/05/tafseer-anwar-ul-bayan-complete-5.html ਤਫ਼ਸੀਰ ਅਨਵਰ ਉਲ ਬਯਾਨ (ਉਰਦੂ)] {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[iarchive:IlluminatingDiscoursesOnTheNobleQurantafseerAnwarulBayan|ਤਫਸੀਰ ਅਨਵਰ ਉਲ ਬਾਯਾਨ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ)]] a625pi060id7xbsimfo6dssrzdka588 0 155669 850997 647034 2026-11-02T16:20:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 850997 wikitext text/x-wiki '''ਜੈਸਿਕਾ ਪਾਰਕ''' (ਜਨਮ 21 ਅਕਤੂਬਰ 2001) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਫੁੱਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲਰ]] ਹੈ ਜੋ ਮੈਨਚੈਸਟਰ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ੇ 'ਤੇ ਮਹਿਲਾ ਸੁਪਰ ਲੀਗ ਕਲੱਬ ਏਵਰਟਨ ਲਈ ਫਾਰਵਰਡ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। == ਕਲੱਬ ਕੈਰੀਅਰ == ਪਾਰਕ ਨੇ 6 ਦਸੰਬਰ 2017 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਲੀਗ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਡੌਨਕਾਸਟਰ ਬੇਲੇਸ ਨੂੰ 3-2 ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਕੀਤੀ। <ref name="Debut">{{Cite web |date=6 December 2017 |title=City secure 13th successive victory |url=https://www.mancity.com/news/mcwfc/womens-match-report/2017/december/doncaster-rover-belles-v-man-city-fa-wsl-continental-tyres-cup |access-date=6 August 2021 |publisher=Manchester City FC}}</ref> ਪਾਰਕ ਨੇ ਮੈਨਚੈਸਟਰ ਸਿਟੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੂੰ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਨੂੰ 2023 ਤੱਕ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। <ref>{{Cite web |last=Oatway |first=Caroline |date=4 April 2020 |title=Jess Park pens first professional deal |url=https://www.mancity.com/news/womens/jess-park-contract-63721591 |access-date=4 April 2020 |publisher=Manchester City FC}}</ref> 14 ਜੂਨ 2022 ਨੂੰ, ਪਾਰਕ ਨੇ 2026 ਤੱਕ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ। ਦਸਤਖਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਮੇਰਾ ਕਲੱਬ ਹੈ"। <ref>{{Cite web |last=Oatway |first=Caroline |date=14 June 2022 |title=Jess Park pens new deal |url=https://www.mancity.com/news/womens/jess-park-contract-extension-2026-63790796 |access-date=5 October 2022 |publisher=Manchester City FC}}</ref> 15 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ, ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ 2022-23 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਐਵਰਟਨ ਵਿਖੇ ਕਰਜ਼ੇ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕਰੇਗੀ। <ref>{{Cite web |last=Kelsey |first=George |date=15 July 2022 |title=Park completes Everton loan switch |url=https://www.mancity.com/news/womens/jess-park-completes-everton-loan-switch-63793498 |access-date=5 October 2022 |publisher=Manchester City FC}}</ref> <ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Park Signs for Everton |url=https://www.evertonfc.com/news/2678282/park-signs-for-everton |access-date=5 October 2022 |publisher=Everton FC |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004235515/https://www.evertonfc.com/news/2678282/park-signs-for-everton |archive-date=4 ਅਕਤੂਬਰ 2022 |url-status=dead}}</ref> == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ == 27 ਸਤੰਬਰ 2022 ਨੂੰ, ਪਾਰਕ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦੋਸਤਾਨਾ ਮੈਚਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੀਨੀਅਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੱਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/63046347|title=Women's international friendlies: England's Chloe Kelly and Fran Kirby return to squad|date=27 September 2022|work=BBC Sport|access-date=5 October 2022|publisher=British Broadcasting Corporation}}</ref> ਪਾਰਕ ਨੇ 11 ਨਵੰਬਰ 2022 ਨੂੰ ਜਾਪਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸਤਾਨਾ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ 89ਵੇਂ ਮਿੰਟ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੋਲ ਕੀਤਾ। <ref name="ParkEngGoal">{{Cite web |last=Sanders |first=Emma |date=11 November 2022 |title=England 4-0 Japan: Jess Park scores on her debut in Lionesses win |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/63584805 |access-date=11 November 2022 |website=BBC Sport}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2001]] 8ewj1fl33b21b1hinrwtvqkreh5vs70 0 156069 850979 830752 2026-11-02T12:03:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 850979 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Lewes FC Women 0 Bristol City Women 1 Conti Cup 18 01 2023-516 (52636858877) (cropped).jpg|thumb|ਗ੍ਰੇਸ ਕਲਿੰਟਨ]] '''ਗ੍ਰੇਸ ਕਲਿੰਟਨ''' ਇੱਕ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਹੈ। ਜੋ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਮਹਿਲਾ ਸੁਪਰ ਲੀਗ ਦੇ ਮੈਨਚੈਸਟਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ੇ 'ਤੇ, ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਟੀ ਆਫ ਦਿ ਵੂਮੈਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। <ref name="sw">{{Cite web |title=G. Clinton - - Soccerway |url=https://int.soccerway.com/players/grace-clinton/668051/ |access-date=24 January 2021 |website=Soccerway}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Everton player profile |url=https://www.evertonfc.com/players/89735/grace-clinton |access-date=25 January 2021 |website=www.evertonfc.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130043157/https://www.evertonfc.com/players/89735/grace-clinton |archive-date=30 ਜਨਵਰੀ 2021 |url-status=dead}}</ref> == ਕਲੱਬ ਕੈਰੀਅਰ == === ਐਵਰਟਨ === ਕਲਿੰਟਨ ਦੀ ਸ਼ਰੂਆਤ ਐਵਰਟਨ ਅਕਾਦਮੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ। 2020-21 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੀ-ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮੁੱਖ ਟੀਮ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਉਮਰ16-ਸਾਲਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਨੇਜਰ ਵਿਲੀ ਕਿਰਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ " ਕਲਿੰਟਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੀ ਛੇਵੀਂ-ਚੋਣ ਵਾਲੀ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਟੀਮ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਬਲਯੂ.ਐੱਸ.ਐੱਲ. ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਟੀਮਾਂ ਲਈ ਖੇਡ ਸਕਦੀ ਹੈ।" <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53749816|title=WSL could expand - Everton boss Kirk|work=BBC Sport}}</ref> ਉਸਨੇ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਟੀਮ ਬਲੈਕਬਰਨ ਰੋਵਰਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਖੇਡੇ ਗਏ ਦੋਸਤਾਨਾ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਚ ਉਸ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ 5-0 ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Everton In Strong Position Ahead Of WSL Opener |url=https://www.evertonfc.com/news/1782571/kirk-everton-in-strong-position-ahead-of-wsl-opener |website=www.evertonfc.com |access-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129172840/https://www.evertonfc.com/news/1782571/kirk-everton-in-strong-position-ahead-of-wsl-opener |archive-date=2021-11-29 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |last=O'Neill |first=Caoimhe |date=27 August 2020 |title=Everton Women cruise to friendly win ahead of season opener |url=https://www.liverpoolecho.co.uk/sport/football/football-news/everton-cruise-friendly-win-ahead-18836674 |website=Liverpool Echo |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 3 ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਨੂੰ ਕਲੱਬ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਐਸਟਨ ਵਿਲਾ 'ਤੇ 6-0 FA WSL ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਆਈਜ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸਟੀਅਨਸਨ ਦੇ 74ਵੇਂ ਮਿੰਟ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। <ref>{{Cite web |title=Barclays FA WSL report: Aston Villa 0-6 Everton |url=https://womenscompetitions.thefa.com/en/Article/Aston-Villa-0-6-Everton-031020 |website=womenscompetitions.thefa.com}}</ref> 1 ਨਵੰਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਕਲਿੰਟਨ ਨੂੰ [[ਵੈਂਬਲੀ ਸਟੇਡੀਅਮ|ਵੈਂਬਲੇ ਸਟੇਡੀਅਮ]] ਵਿਖੇ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ 2020 ਮਹਿਲਾ ਐਫਏ ਕੱਪ ਫਾਈਨਲ ਲਈ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਐਵਰਟਨ ਵਾਧੂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਸਿਟੀ ਤੋਂ 3-1 ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Everton 1-3 Manchester City |url=https://womenscompetitions.thefa.com/Article/WomensFACupFinalReport011120 |website=womenscompetitions.thefa.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Man City win FA Cup after extra time |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54711538 |website=BBC Sport}}</ref> ਉਸਨੇ 18 ਨਵੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਮਰਸੀਸਾਈਡ ਡਰਬੀ ਵਿੱਚ ਕਲੱਬ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਏਵਰਟਨ ਨੇ ਲੀਗ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਲਿਵਰਪੂਲ ਨੂੰ 1-0 ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=FA Women's Continental Tyres League Cup report: Everton 1 Liverpool 0 |url=https://womenscompetitions.thefa.com/Article/EvertonLiverpool18112020 |website=womenscompetitions.thefa.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Carroll |first=Sam |date=18 November 2020 |title=Everton Women keep Continental Cup hopes alive with win over Liverpool |url=https://www.liverpoolecho.co.uk/sport/football/football-news/everton-women-keep-continental-cup-19305762 |website=Liverpool Echo}}</ref> === ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਯੂਨਾਇਟੇਡ === 15 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ, ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਕਲਿੰਟਨ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਲਈ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Man Utd Women sign Grace Clinton |url=https://www.manutd.com/en/news/detail/man-utd-women-sign-grace-clinton |website=www.manutd.com}}</ref> 14 ਜਨਵਰੀ 2023 ਨੂੰ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੈਨਚੈਸਟਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਭਰੀ, ਕਲਿੰਟਨ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਰਜ਼ੇ 'ਤੇ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਟੀਮ ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ। <ref>{{Cite web |title=Grace Clinton joins Bristol City on loan |url=https://www.manutd.com/en/news/detail/Man-Utd-midfielder-Grace-Clinton-signs-for-Bristol-City-on-loan |website=Manchester United}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗੇਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ 93ਵੇਂ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਗੋਲ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਟੀ ਨੇ ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਡਬਲਯੂਐਫਸੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 3-2 ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਦੋ ਪੀਲੇ ਕਾਰਡ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਐਫਏ ਵੂਮੈਨ ਲੀਗ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਲੇਵੇਸ ਐਫਸੀ ਵੂਮੈਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਗੇਮ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਬੈਠਣਾ ਪਿਆ। == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਕਲਿੰਟਨ ਨੂੰ ਅੰਡਰ-17 ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵੱਲੋਂ ਖੇਡਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। <ref>{{Cite web |date=11 February 2020 |title=Rising Everton football stars selected for national squads |url=https://www.educatemagazine.com/rising-everton-football-stars-selected/ |website=Educate magazine}}</ref> ਕੁਆਲੀਫਾਇੰਗ ਦੌਰਾਨ ਚਾਰ ਵਾਰ ਗੋਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਿੰਟਨ ਨੂੰ 2022 UEFA ਮਹਿਲਾ ਅੰਡਰ-19 ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਅੰਡਰ-19 ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web |title=WU19s squad named for EUROs |url=https://www.englandfootball.com/articles/2022/Jun/24/england-wu19s-squad-named-for-EURO-Finals-20222406 |website=www.englandfootball.com}}</ref> == ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ == === ਕਲੱਬ === ''8 ਫਰਵਰੀ 2023 ਨੂੰ ਖੇਡੇ ਗਏ ਮੈਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।'' <ref name="sw"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ਕਲੱਬ, ਸੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਟੀਚੇ ! rowspan="2" | ਕਲੱਬ ! rowspan="2" | ਸੀਜ਼ਨ ! colspan="3" | ਲੀਗ ! colspan="2" | FA ਕੱਪ ! colspan="2" | ਲੀਗ ਕੱਪ ! colspan="2" | ਕੁੱਲ |- ! ਵੰਡ ! ਐਪਸ ! ਟੀਚੇ ! ਐਪਸ ! ਟੀਚੇ ! ਐਪਸ ! ਟੀਚੇ ! ਐਪਸ ! ਟੀਚੇ |- | rowspan="3" | ਐਵਰਟਨ | 2020-21 | rowspan="2" | ਡਬਲਯੂ.ਐੱਸ.ਐੱਲ | 6 | 0 | 1 | 0 | 2 | 0 | 9 | 0 |- | 2021-22 | 8 | 0 | 1 | 0 | 3 | 1 | 12 | 1 |- ! colspan="2" | ਕੁੱਲ ! 14 ! 0 ! 2 ! 0 ! 5 ! 1 ! 21 ! 1 |- | ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਯੂਨਾਇਟੇਡ | 2022-23 | ਡਬਲਯੂ.ਐੱਸ.ਐੱਲ | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |- | ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਟੀ (ਕਰਜ਼ਾ) | 2022-23 | ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ | 5 | 4 | 2 | 0 | 1 | 0 | 8 | 4 |- ! colspan="3" | ਕੈਰੀਅਰ ਕੁੱਲ ! 19 ! 2 ! 4 ! 0 ! 6 ! 1 ! 29 ! 5 |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2003]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 7ent8wr1m0s5oyn1tk1k79w621qqotx 0 156567 851171 685311 2026-11-03T05:41:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851171 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰੀਤੀ ਸ਼ੰਕਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Priti Shankar;''' née '''Priti Monteiro''' ; ਸਤੰਬਰ 1947 – ਅਕਤੂਬਰ 2011) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਪਕ, ਖੋਜਕਾਰ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਖੋਜ ਕੰਪਾਈਲਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਰਸਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਕੋਡਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=PROFESSOR PRITI SHANKAR |url=https://www.ias.ac.in/womeninscience/priti_shankar.pdf |access-date=18 November 2018 |publisher=[[Indian Academy of Sciences]]}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਪ੍ਰੀਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਜਨਮ ਗੋਆ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਇਨੋਸੈਂਸੀਓ ਮੋਂਟੇਰੀਓ, [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਸੋਫੀਆ,<ref name="cs">{{Cite journal|year=2012|title=Priti Shankar (1947–2011)|url=https://pritishankarhomage.files.wordpress.com/2011/10/pritishankar-currentscience.pdf|journal=[[Current Science]]|volume=102|issue=3}}</ref> ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। 1958 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ [[ਖੜਕਵਾਸਲਾ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਖੜਕਵਾਸਲਾ]], [[ਪੁਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪੁਣੇ]] ਤੋਂ [[ਜੰਮੂ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਜੰਮੂ]] ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੂਰਨਕੋਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਦਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਚਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪੁਣੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ [[ਫਰਗੂਸਨ ਕਾਲਜ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ।<ref name="csa">{{Cite news|url=https://www.csa.iisc.ac.in/news/284-285.pdf|title=From the abstract to the concrete|access-date=18 November 2018|publisher=Computer Science Association|archive-date=13 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013072451/https://www.csa.iisc.ac.in/news/284-285.pdf|url-status=dead}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ]] ਭਾਗ ਲਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ 1968 ਵਿੱਚ [[ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਿਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]] ਵਿੱਚ [[ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ]] ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ [[ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕਾਲਜ ਪਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਜਿੱਥੋਂ 1972 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Priti Monteiro (Shankar) |url=http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=134778 |access-date=18 November 2018 |publisher=Mathematics Genealogy Project Department of Mathematics North Dakota State University |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809015223/https://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=134778 |archive-date=9 ਅਗਸਤ 2018 |url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] (IISc), [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਵਿਖੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 1979 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨੇ ਇੱਕ [[BCH ਕੋਡ]] ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ [[ਸੀਮਿਤ ਖੇਤਰ|ਸੀਮਿਤ ਖੇਤਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ [[ਸੀਮਿਤ ਰਿੰਗ|ਸੀਮਿਤ ਰਿੰਗਾਂ]] ਉੱਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। 2002 ਵਿੱਚ ਉਹ YN ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਦੇ ਨਾਲ [[CRC ਪ੍ਰੈਸ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ [[ਸਬ ਦਾ ਸੁਝਾਵ|ਪੀਅਰ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ]] ਜਰਨਲ, ''[[ਗੂੰਜ (ਰਸਾਲੇ)|ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ]]'' ਦੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref name="cs2">{{Cite journal|year=2012|title=Priti Shankar (1947–2011)|url=https://pritishankarhomage.files.wordpress.com/2011/10/pritishankar-currentscience.pdf|journal=[[Current Science]]|volume=102|issue=3}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰੀਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਨੀਤਾ ਨੋਰੋਨਹਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ; ਵਿਵੇਕ ਮੋਂਟੇਰੋ, ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ; ਅੰਜਲੀ ਮੋਂਟੇਰੋ, ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ; ਅਤੇ ਨੰਦਿਤਾ ਡੀ ਸੂਜ਼ਾ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਬਾਲ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ।<ref name="cs3">{{Cite journal|year=2012|title=Priti Shankar (1947–2011)|url=https://pritishankarhomage.files.wordpress.com/2011/10/pritishankar-currentscience.pdf|journal=[[Current Science]]|volume=102|issue=3}}</ref> 1974 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਦੀ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਰੋਸਪੇਸ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਰੋਸਪੇਸ ਲੈਬਾਰਟਰੀਆਂ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤਰਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲੇ [[ਪੀ ਐਨ ਸ਼ੰਕਰ|ਪੀ.ਐਨ. ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ]] ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 1976 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨਚੀਕੇਤ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1983 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧੀ ਮ੍ਰਿਦੁਲਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।<ref name="csa2">{{Cite news|url=https://www.csa.iisc.ac.in/news/284-285.pdf|title=From the abstract to the concrete|access-date=18 November 2018|publisher=Computer Science Association|archive-date=13 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013072451/https://www.csa.iisc.ac.in/news/284-285.pdf|url-status=dead}}</ref> == ਸਨਮਾਨ == 2007 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਜਯਾ ਜਯੰਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 2006 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਨੂੰ [[ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਜ਼|ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="cs4">{{Cite journal|year=2012|title=Priti Shankar (1947–2011)|url=https://pritishankarhomage.files.wordpress.com/2011/10/pritishankar-currentscience.pdf|journal=[[Current Science]]|volume=102|issue=3}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨਵਨਿਰਮਿਤੀ ਲਰਨਿੰਗ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ UMED ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Priti Shankar Library |url=http://navnirmitilearning.org/our-associates/priti-shankar-library/ |access-date=18 November 2018 |publisher=Navnirmiti Learning Foundation |archive-date=11 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211061803/http://navnirmitilearning.org/our-associates/priti-shankar-library/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2011]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947]] r6uy9gbxwzk3bkldmkpqd395f3u0rfr 0 156811 851032 843480 2026-11-02T18:56:47Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851032 wikitext text/x-wiki '''20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ''' 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪੇਂਟਰਾਂ [[ਵਿਨਸੰਟ ਵੈਨ ਗਾਗ|ਵਿਨਸੇਂਟ ਵੈਨ ਗੌਗ]], ਪਾਲ ਸੇਜ਼ਾਨ, [[ਪਾਲ ਗੋਗਾਂ|ਪਾਲ ਗੌਗੁਇਨ]], ਜੌਰਜ ਸੇਉਰਟ, ਹੈਨਰੀ ਡੀ ਟੂਲੂਸ-ਲੌਟਰੇਕ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, [[ਹੈਨਰੀ ਮਾਤੀਸ|ਹੈਨਰੀ ਮੈਟਿਸ]] ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀ-ਕਿਊਬਿਸਟ ਜੌਰਜ ਬ੍ਰੇਕ, ਆਂਡਰੇ ਡੇਰੇਨ, ਰਾਉਲ ਡੂਫੀ ਅਤੇ ਮੌਰੀਸ ਡੀ ਵਲਾਮਿਨਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਕਲਾ ਜਗਤ ਵਿੱਚ "ਜੰਗਲੀ", ਬਹੁ-ਰੰਗੀ, ਭਾਵਪੂਰਣ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕ ਫੌਵਿਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਟਿਸ ਦੇ ''ਦ ਡਾਂਸ'' ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ।<ref>{{Cite book|title=Four French Symbolists|url=https://archive.org/details/fourfrenchsymbol0000clem|last=Clement|first=Russell T.|date=1996|publisher=[[Greenwood Press]]|isbn=978-0-31329-752-6|location=[[Westport, Connecticut]]|page=[https://archive.org/details/fourfrenchsymbol0000clem/page/114 114]}}</ref> ਇਹ [[ਕਬਾਇਲੀ ਕਲਾ|ਆਦਿਮ ਕਲਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਟਿਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੋਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਠੰਡੇ ਨੀਲੇ-ਹਰੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਤੀਬਰ ਨਿੱਘਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਨੱਚਦੇ ਨਗਨਾਂ ਦੀ ਤਾਲਬੱਧ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਹੇਡੋਨਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੂਲੂਸ-ਲੌਟਰੇਕ, ਗੌਗੁਇਨ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, [[ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ|ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ ਨੇ]] ਸੇਜ਼ਾਨ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ [[ਘਣਵਾਦ|ਕਿਊਬਿਸਟ]] ਪੇਂਟਿੰਗ ਬਣਾਈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿਤਰਣ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਠੋਸਾਂ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: [[ਘਣ (ਖੇਤਰਮਿਤੀ)|ਘਣ]], [[ਗੋਲ਼ਾ|ਗੋਲਾ]] ਅਤੇ ਕੋਨ। ਪੇਂਟਿੰਗ ''ਲੇਸ ਡੇਮੋਇਸੇਲਸ ਡੀ'ਅਵਿਗਨਨ'' (1907; ਗੈਲਰੀ ਦੇਖੋ) ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿਕਾਸੋ ਨੇ ਪੰਜ ਵੇਸਵਾਵਾਂ, ਹਿੰਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਬਾਇਲੀ ਮਾਸਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਕਿਊਬਿਸਟ ਕਾਢਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ, ਪੰਜ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੱਚੇ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵੇਸ਼ਵਾਘਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ। ''ਵਾਇਲਿਨ ਅਤੇ ਕੈਂਡਲਸਟਿੱਕ, ਪੈਰਿਸ'' ਦੁਆਰਾ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ [[ਘਣਵਾਦ|ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਘਣਵਾਦ]], ਲਗਭਗ 1908 ਤੋਂ 1912 ਤੱਕ ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ ਅਤੇ ਜੌਰਜ ਬ੍ਰੇਕ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਘਣਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਘਣਵਾਦ|ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਘਣਵਾਦ]], ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਤਰ, ਸਤਹ, [[ਕੋਲਾਜ]] ਤੱਤ, ਪੇਪਰ ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਵਿਲੀਨ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=October 10, 2014 |title=Cubism: The Leonard A. Lauder Collection |url=http://www.metmuseum.org/about-the-museum/press-room/exhibitions/2014/cubism-the-leonard-lauder-collection |access-date=June 30, 2019 |website=[[Metropolitan Museum of Art]]}}</ref><ref name="The Cubist Epoch">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/cubistepoch00coop#page/n0/mode/2up|title=The Cubist Epoch|last=Cooper|first=Douglas|date=1970|publisher=[[Phaidon Press]]|isbn=0-87587-041-4|location=London, UK|pages=11–221, 232|author-link=Douglas Cooper (art historian)}}</ref> ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਕਿਊਬਿਜ਼ਮ 1915 ਅਤੇ 1916 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਤਲ ਸਤਹ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਓਵਰਲੈਪਿੰਗ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਲੇਨਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸ਼ਿਫਟ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਕਿਊਬਿਜ਼ਮ ਦਾ ਇੱਕ ਡਿਸਟਿਲ ਰੂਪ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਬ੍ਰੇਕ, ਪਿਕਾਸੋ, ਜੀਨ ਮੈਟਜ਼ਿੰਗਰ, ਅਲਬਰਟ ਗਲੇਜ਼, ਜੁਆਨ ਗ੍ਰਿਸ, ਡਿਏਗੋ ਰਿਵੇਰੇਨਸ, ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।, ਜੈਕ ਲਿਪਚਿਟਜ਼, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਆਰਚੀਪੈਂਕੋ, ਫਰਨਾਂਡ ਲੈਗਰ, ਅਤੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰ।<ref name="Green, 1987">{{Cite book|title=Cubism and its Enemies, Modern Movements and Reaction in French Art, 1916–1928|url=https://archive.org/details/cubismitsenemies0000gree|last=Green|first=Christopher|date=1987|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-30003-468-4|location=New Haven & London|pages=[https://archive.org/details/cubismitsenemies0000gree/page/13 13]–47, 215|author-link=Christopher Green (art historian)}}</ref> 1910 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਘਣਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲਹਿਰਾਂ ਉਭਰੀਆਂ। ਜਿਓਰਜੀਓ ਡੀ ਚਿਰੀਕੋ ਜੁਲਾਈ 1911 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਐਂਡਰੀਆ (ਕਵੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜੋ ਅਲਬਰਟੋ ਸਾਵੀਨੀਓ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਸੈਲੂਨ ਡੀ'ਆਟੋਮਨੇ ਵਿਖੇ ਜਿਊਰੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪਿਏਰੇ ਲੈਪ੍ਰੇਡ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ: ''ਓਰੇਕਲ ਦਾ ਐਨੀਗਮਾ'', ''ਐਨੀਗਮਾ ਆਫ਼ ਏਨ ਦੁਪਹਿਰ'' ਅਤੇ ''ਸਵੈ-ਪੋਰਟਰੇਟ'' । 1913 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਸੈਲੂਨ ਡੇਸ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟਸ ਅਤੇ ਸੈਲੂਨ ਡੀ'ਆਟੋਮਨੇ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ [[ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ]], [[ਗੁਇਲਾਉਮ ਅਪੋਲਿਨੇਅਰ|ਗੁਇਲਾਮ ਅਪੋਲਿਨੇਅਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ [[ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦ|ਅਤਿ-ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਸੌਂਗ ਆਫ਼ ਲਵ'' (1914) ਡੀ ਚਿਰੀਕੋ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਨੂੰ 1924 ਵਿੱਚ [[ਆਂਦਰੇ ਬਰੇਤੋਂ|ਆਂਡਰੇ ਬ੍ਰੈਟਨ]] ਦੁਆਰਾ "ਸਥਾਪਿਤ" ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web |title=Giorgio de Chirico. ''The Song of Love''. Paris, June-July 1914 |url=https://www.moma.org/collection/works/80419 |access-date=June 30, 2019 |website=The Museum of Modern Art}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> === ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ === * {{Cite book|title=Patrick Henry Bruce: American Modernist (Exhibition catalogue)|url=https://archive.org/details/patrickhenrybruc00agee|last=Agee|first=William C.|last2=Rose|first2=Barbara|date=1979|publisher=[[Museum of Fine Arts, Houston|Museum of Fine Arts]]|location=Houston, Texas|oclc=5727281|author-link2=Barbara Rose}} * {{Cite book|title=Lyrical Abstraction (Exhibition catalogue)|last=Aldrich|first=Larry|date=1971|publisher=[[Whitney Museum of American Art]]|location=New York|oclc=659382497|author-link=Larry Aldrich}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/artculturecriticgree|title=Art and Culture: Critical Essays|last=Greenberg|first=Clement|date=1961|publisher=[[Beacon Press]]|location=[[Boston]], Massachusetts|author-link=Clement Greenberg|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Roy Lichtenstein|last=Hendrickson|first=Janis|publisher=[[Taschen]]|year=1988|isbn=3-8228-0281-6|location=Cologne, Germany}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/triumphofmoderni00kram|title=The Triumph of Modernism: The Art World, 1985–2005|last=Kramer|first=Hilton|date=2006|publisher=[[Ivan R. Dee]]|isbn=978-1-56663-708-4|location=[[Chicago]], Illinois|author-link=Hilton Kramer|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Jackson Pollock (Exhibition catalogue)|last=O'Connor|first=Francis V.|date=1967|publisher=[[Museum of Modern Art]]|location=New York|oclc=165852}} * {{Cite book|title=The Creative Spirit: Stories of 20th Century Artists|last=Orford|first=Emily-Jane Hills|date=2008|publisher=Baico Publishing|isbn=978-1-897449-18-9|location=Ottawa, Canada}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/illustratedlibra03pipe|title=The Illustrated Library of Art|last=Piper|first=David|date=1986|publisher=Portland House|isbn=978-0-51762-336-7|location=New York|author-link=David Piper (curator)|url-access=registration}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/picturesofnothin0000varn|title=Pictures of Nothing: Abstract Art since Pollock|last=Varnedoe|first=Kirk|date=2003|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-69112-678-4|location=Princeton, New Jersey|author-link=Kirk Varnedoe|url-access=registration}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web |title=History of Painting |url=http://www.beyondbooks.com/art11/index.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070313213644/http://www.beyondbooks.com/art11/index.asp |archive-date=March 13, 2007 |website=beyondbooks.com}} * {{Cite web |title=History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art |url=http://www.all-art.org/ |website=all-art.org |access-date=2023-03-11 |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119110530/http://www.all-art.org/ |url-status=dead }} * {{Cite web |last=Hughes |first=Robert |title=Van Eyck |url=http://www.artchive.com/artchive/V/van_eyck.html |website=Artchive}} * {{Cite web |last=Kandinsky |first=Wassily |author-link=Wassily Kandinsky |date=June 28, 2004 |title=Concerning the Spiritual in Art |url=http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607145852/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |archive-date=June 7, 2011 |access-date=May 28, 2007 |website=[[Minnesota State University Moorhead]]}} dhsbwh86vd8x1bof2rg4zl70vam2av3 0 157330 851200 844964 2026-11-03T08:34:32Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851200 wikitext text/x-wiki '''ਅਨੀਤਾ ਰਾਣੀ ਨਾਜ਼ਰਾਨ''' (ਜਨਮ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1977),<ref name="genealogist">{{Cite web |title=Anita Rani featured article on TheGenealogist |url=http://www.thegenealogist.co.uk/featuredarticles/2015/who-do-you-think-you-are/anita-rani-282/ |access-date=6 October 2015 |website=TheGenealogist}}</ref> '''ਅਨੀਤਾ ਰਾਣੀ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਰਾਣੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰੈਡਫੋਰਡ, ਵੈਸਟ ਯੌਰਕਸ਼ਾਇਰ<ref name="genealogist" /> ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="sunday express">{{Cite news|url=http://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/602762/Strictly-Come-Dancing-2015-Who-is-Anita-Rani|title=Strictly Come Dancing 2015: Who is Anita Rani?|last=Price|first=Annie|date=2 September 2015|work=[[Sunday Express]]|access-date=6 September 2015}}</ref> ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ''ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?'' ਬੀਬੀਸੀ ਵਨ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1 ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਸੰਤ ਸਿੰਘ (ਜਨਮ ਸੰਤ ਰਾਮ, [[ਸਰਹਾਲੀ ਕਲਾਂ|ਸਰਹਾਲੀ]] ਵਿੱਚ 1916, ਮੌਤ 1975) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ। 1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਰਕੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਗਸਤ 1942 ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] ਤੱਗਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇੱਕ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1970 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ''[[ਸੂਬੇਦਾਰ]]'' ( ਵਾਰੰਟ ਅਫਸਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਬ੍ਰੈਡਫੋਰਡ ਗਰਲਜ਼ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ, ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="SS001">{{Cite web |date=27 July 2007 |title=Anita Rani profile |url=http://www.skysports.com/tv_show/presenter_profile/0,20144,12389_2622997,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423091255/http://www.skysports.com/tv_show/presenter_profile/0%2C20144%2C12389_2622997%2C00.html |archive-date=23 April 2008 |access-date=8 August 2007 |publisher=[[Sky Sports]]}}</ref> ਰਾਣੀ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਨਰਾਈਜ਼ ਰੇਡੀਓ ' ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=6 February 2015 |title=BBC presenter Anita Rani on life after Leeds |url=https://www.thegryphon.co.uk/2015/02/06/bbc-presenter-anita-rani-on-life-after-leeds/ |website=The Gryphon |access-date=13 ਮਾਰਚ 2023 |archive-date=3 ਅਕਤੂਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003151559/http://www.thegryphon.co.uk/2015/02/06/bbc-presenter-anita-rani-on-life-after-leeds/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਲੀਡਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="SS001" /> == ਕਰੀਅਰ == ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਣੀ ਨੇ [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਖੋਜਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Strictly Come Dancing - Anita Rani - BBC One |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/5v1m42bf0VKqjSmflMTc4hb/anita-rani |access-date=15 February 2017 |website=BBC}}</ref> 2002 ਵਿੱਚ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਚੈਨਲ ਫਾਈਵ ' ਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਵ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ''ਦਿ ਐਡਿਟ'' ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਫਾਈਵ 'ਤੇ ਕਈ ਪੌਪ ਸ਼ੋਅ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਸਪਰਿੰਗ ਬ੍ਰੇਕ ਲਾਈਵ'', ''ਪਾਰਟੀ ਇਨ ਦਾ ਪਾਰਕ'' ਅਤੇ ''ਪੌਪ ਸਿਟੀ ਲਾਈਵ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ''5 ਨਿਊਜ਼'' ਲਈ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੀ ਹੈ।<ref name="SS001" /> ਬਸੰਤ 2003 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਥ੍ਰੀ ' ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਮਈ ਵਰਤਮਾਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ''<nowiki/>'ਦਿ ਸਟੇਟ ਵੀ ਆਰ ਇਨ''' ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਚੈਨਲ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ''ਪੋਇਟਰੀ ਸਲੈਮ'' ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Anita Rani Speaker - Parliament Speakers |url=http://www.parliamentspeakers.com/Speaker/Anita+Rani |access-date=5 October 2019 |website=www.parliamentspeakers.com |archive-date=28 ਮਾਰਚ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328095649/http://www.parliamentspeakers.com/Speaker/Anita+Rani |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਮਿਡਲੈਂਡਸ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ''ਸਰਵੋਤਮ ਆਨ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ'' ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref name="SS001" /> ਰਾਣੀ ਮਾਰਚ 2005 ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਵੀਕਐਂਡ ''ਹੌਟ ਬ੍ਰੇਕਫਾਸਟ'' ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 ਤੋਂ ਮਾਰਚ 2007 ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ''ਬੀਬੀਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੈੱਟਵਰਕ 'ਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸਵੇਰ ਦਾ ਟਾਕਬੈਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਨੀਤਾ ਰਾਣੀ'' ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name="BBC060401">{{Cite web |date=1 April 2006 |title=Biographies&nbsp;— Anita Rani Presenter, Asian Network |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/biographies/biogs/asiannetwork/anitarani.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023121408/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/biographies/biogs/asiannetwork/anitarani.shtml |archive-date=23 October 2007 |access-date=8 August 2007 |publisher=[[BBC Asian Network]]}}</ref><ref name="AIM1520">{{Cite web |date=1 December 2006 |title=Anita Rani off mid-morning Asian Network show |url=http://www.asiansinmedia.org/news/article.php/radio/1520 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205230318/http://www.asiansinmedia.org/news/article.php/radio/1520 |archive-date=5 December 2006 |access-date=8 August 2007 |website=Asians in Media}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੈਨਲ 4 ਦੇ ''ਦ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸ਼ੋਅ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ ਰਿਪੋਰਟਰ ਸੀ। 20 ਮਈ 2006 ਤੋਂ ਉਹ [[ਦੇਸੀ]] ( ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਏਸ਼ੀਅਨ ) ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਬੀਬੀਸੀ ਟੂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ''ਦੇਸੀ ਡੀਐਨਏ'' ਦੀ ਸਹਿ-ਪ੍ਰਸਤੁਤਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਥ੍ਰੀ 'ਤੇ ''ਡੇਸਟੀਨੇਸ਼ਨ ਥ੍ਰੀ'', ਇੱਕ ਦੇਰ ਰਾਤ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਜ਼ੋਨ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ।<ref name="SS001" /> ਮਈ 2006 ਵਿੱਚ, ਰਾਣੀ ਸਕਾਈ ਸਪੋਰਟਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ''ਕ੍ਰਿਕੇਟ AM'' ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਸਾਈਮਨ ਥਾਮਸ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਪ੍ਰੇਜ਼ੈਂਟਰ ਬਣ ਗਈ।<ref name="SS001" /> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਰੀਹਲ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਪਨ ਏਜੰਸੀ ਲਈ ਇੱਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਹੈ। ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ, ਰਾਣੀ 200 ਜਨਤਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ, 2014|ਉਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ''ਗਾਰਡੀਅਨ ਨੂੰ'' ਇੱਕ ਪੱਤਰ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=7 August 2014 |title=Celebrities' open letter to Scotland&nbsp;– full text and list of signatories |url=https://www.theguardian.com/politics/2014/aug/07/celebrities-open-letter-scotland-independence-full-text |access-date=26 August 2014 |website=[[The Guardian]]}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]] 4j6fmdf5p1z5lhztkwmi7qdqkc0lvun 0 157862 851060 713019 2026-11-02T20:55:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851060 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Brookings_Institute_DC_2007.jpg|thumb|ਬਰੂਕਿੰਗਜ਼ ਸੰਸਥਾ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ 1916 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।]] [[ਤਸਵੀਰ:The_heritage_foundation_building_on_mass._ave.jpg|thumb|ਹੈਰੀਟੇਜ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1973 ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.]] [[ਤਸਵੀਰ:Stanford_University_campus_-_Hoover_Tower_view_2014-05-19.JPG|thumb|293x293px|ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਹੂਵਰ ਸੰਸਥਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਰਬਰਟ ਹੂਵਰ ਦੁਆਰਾ 1919 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।]] ਇੱਕ '''ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ''', ਜਾਂ '''ਪਾਲਿਸੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ''' ਜਾਂ '''ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਸੰਸਥਾ''', ਇੱਕ [[ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਨੀਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਣਨੀਤੀ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਫੌਜੀ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ [[ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ|ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਰਧ-ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਖਾਸ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਜਾਂ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref name=":3">{{Cite web |last=Fang |first=Lee |date=15 September 2021 |title=Intelligence Contract Funneled to Pro-War Think Tank Establishment |url=https://theintercept.com/2021/09/15/pentagon-funding-think-tanks/ |access-date=9 October 2021 |website=The Intercept |language=en-US}}</ref> ਥਿੰਕ-ਟੈਂਕ ਫੰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਇੰਨੇ ਅਮੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KEsr4yEGZEsC&pg=PA51|title=Think Tanks and Civil Societies: Catalysts for Ideas and Action|last1=McGann|first1=James G.|last2=Weaver|first2=Robert Kent|date=1 January 2002|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-3989-1|page=51|language=en}}</ref> ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਲੇਖ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨੀਤੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਖਾਸ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਖਰੜਾ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਫਿਰ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ, ਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਿੱਤ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite book|title=Handbook of Public Policy Analysis: Theory, Politics, and Methods|last1=Fischer|first1=Frank|last2=Miller|first2=Gerald J.|date=21 December 2006|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-1700-7|pages=149–157|language=en|chapter=Public Policy Analysis and Think Tanks, by Diane Stone|chapter-url=https://books.google.com/books?id=vAbOBQAAQBAJ&pg=PA149}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=25iBPUBkSVwC&pg=PA41|title=What Should Think Tanks Do?: A Strategic Guide to Policy Impact|last=Selee|first=Andrew Dan|date=31 July 2013|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-8929-5|page=41|language=en}}</ref> ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਉੱਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਾਂ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਣ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਨੀਤੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ। ਥਿੰਕ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਆਧੁਨਿਕ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਬਾਕੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੂਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":1" /><ref name="McGann" /> 1945 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੱਛਮੀ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal|last=Roberts|first=Priscilla|date=1 December 2015|title=A century of international affairs think tanks in historical perspective|journal=International Journal|language=en|volume=70|issue=4|pages=535–555|doi=10.1177/0020702015590591|issn=0020-7020|hdl-access=free|hdl=10722/210910|s2cid=155138921}}</ref><ref name=":2" /> 1991 ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਗੈਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ 1980 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="McGann" /> ਇਹ ਲੇਖ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਉਪ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਲੋਬਲ ਨੀਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 11,175 ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=G. McGann |first=James |date=22 January 2014 |title=2013 GLOBAL GO TO THINK TANK INDEX REPORT |url=http://gotothinktank.com/dev1/wp-content/uploads/2014/01/GoToReport2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112134808/http://gotothinktank.com/dev1/wp-content/uploads/2014/01/GoToReport2013.pdf |archive-date=12 January 2016 |publisher=University of Pennsylvania}}</ref><ref>{{Cite web |last=G. McGann |first=James |date=28 January 2022 |title=2020 Global Go To Think Tank Index Report |url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1019&context=think_tanks |access-date=28 September 2022 |website=[[University of Pennsylvania]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522000141/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1019&context=think_tanks |archive-date=22 ਮਈ 2021 |url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{Refbegin|30em}} * Abelson, Donald E. ''Do Think Tanks Matter? Assessing the Impact of Public Policy Institutes.'' Montreal: McGill-Queen's University Press, 2002. * Arin, Kubilay Yado: ''Think Tanks, the Brain Trusts of US Foreign Policy''. Wiesbaden: VS Springer 2013. * Boucher, Stephen, et al., ''Europe and its think tanks; a promise to be fulfilled. An analysis of think tanks specialised in European policy issues in the enlarged European Union'', Studies and Research No 35, October, Paris, Notre Europe, 2004 [https://web.archive.org/web/20080910014457/http://www.notre-europe.eu/uploads/tx_publication/Etud35-en.pdf PDF] * Cockett, Richard, ''Thinking the unthinkable: think tanks and the economic counter revolution; 1931–1983'', London: Fontana, 1995. * {{Cite journal|last=Cotton|first=James|date=2016|title=Chatham House and Africa c1920–1960: The Limitations of the Curtis Vision|journal=South African Historical Journal|volume=68|issue=2|pages=147–162|doi=10.1080/02582473.2016.1182206|s2cid=164140516}} * Dickson, Paul. "Think Tanks". New York: Ballantine Books, 1972. 397 pages. * [https://web.archive.org/web/20060509013941/http://www.ncpa.org/pub/special/20051220-sp.html Goodman, John C. "What is a Think Tank?" National Center for Policy Analysis, 2005.] * [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/05/15/AR2005051501035.html Fan, Maureen. "Capital Brain Trust Puts Stamp on the World", ''Washington Post'' (16 May 2005): B01.] * [[Patrick Dixon]]. ''[[Futurewise (book)|Futurewise]] – Six Faces of Global Change'' – issues covered by Think Tanks and methodology for reviewing trends, impact on policy 2003): Profile Books * Kelstrup, Jesper Dahl (2016): The Politics of Think Tanks in Europe. Abingdon & New York: Routledge. * [[George Lakoff|Lakoff, George]]. ''[[Moral Politics]]: What Conservatives Know That Liberals Don't.'' Chicago: University of Chicago Press, 1996. * Ladi, Stella. ''Globalisation, Policy Transfer And Policy Research Institutes'', Edward Elgar, 2005. * McGann, James (2006) ''[https://web.archive.org/web/20110928115352/http://www.e-elgar.co.uk/Bookentry_Main.lasso?id=2756 Comparative Think Tanks, Politics And Public Policy]'', Northampton, MA: Edward Elgar Publishing * Mendizabal, Enrique and Kristen Sample (2009) "[http://www.idea.int/publications/thinking_politics/index.cfm?renderforprint=1 Dime a quien escuchas... Think Tanks y Partidos Politicos en America Latina]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ODI/IDEA: Lima * Medvetz, Thomas (2012) "[http://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/T/bo13181062.html Think Tanks in America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011065138/http://www.press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/T/bo13181062.html |date=11 October 2012 }}", Chicago, IL: University of Chicago Press. * Phelps, Richard P. (2015). ''[http://nonpartisaneducation.org/Review/Essays/v7n3.htm The Gauntlet: Think Tanks and Federal Research Centers Misrepresent and Suppress Other Education Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209105310/http://nonpartisaneducation.org/Review/Essays/v7n3.htm |date=9 February 2015 }}'' New Educational Foundations, 4. * Ranquet, Robert. ''Think Tanks and the National Security Strategy Formulation Process: A Comparison of Current American and French Patterns'', 1997. [https://web.archive.org/web/20070207190804/http://www.dau.mil/pubs/arq/97arq/ranque.pdf PDF] * {{Cite journal|last=Roberts|first=Priscilla|date=2015|title=A century of international affairs think tanks in historical perspective|journal=International Journal: Canada's Journal of Global Policy Analysis|volume=70|issue=4|pages=535–555|doi=10.1177/0020702015590591|hdl-access=free|hdl=10722/210910|s2cid=155138921}} * Smith, James. A. ''The Idea Brokers: Think Tanks and the Rise of the New Policy Elite, New York: The Free Press'', 1991. * [http://www.politico.com/news/stories/0209/18306.html Snider, J.H. "Strengthen Think Tank Accountability", ''Politico'' (3 February 2009).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423091520/http://www.politico.com/news/stories/0209/18306.html |date=23 April 2009 }} * Stone, Diane. Knowledge actors and transnational governance: The private-public policy nexus in the global agora. Palgrave Macmillan, 2013. * {{Cite journal|last=Stone|first=Diane|date=2009|title=Rapid knowledge: 'Bridging research and policy' at the Overseas Development Institute|url=http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=169&title=bridging-research-policy-international-development-context-evidence-links|journal=Public Administration and Development|volume=29|issue=4|pages=303–315|doi=10.1002/pad.540|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220164855/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=169&title=bridging-research-policy-international-development-context-evidence-links|archive-date=20 February 2010|access-date=23 July 2010}} * Stone, Diane. ''Capturing the Political Imagination: Think Tanks and the Policy Process'', London: Frank Cass, 1996 * {{Cite journal|last=Stone|first=Diane|date=2007|title=Garbage Cans, Recycling Bins or Think Tanks? Three Myths about Policy Institutes|url=http://wrap.warwick.ac.uk/1798/1/WRAP_Stone_PA_Garbage_Bins_2.pdf|journal=Public Administration|volume=85|issue=2|pages=259–278|doi=10.1111/j.1467-9299.2007.00649.x|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://wrap.warwick.ac.uk/1798/1/WRAP_Stone_PA_Garbage_Bins_2.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live}} * Stone, Diane, and Andrew Denham, eds. ''Think Tank Traditions: Policy Research and the Politics of Ideas.'' Manchester: Manchester University Press, 2004. * Struyk, Raymond J. ''Managing Think Tanks: Practical Guidance for Maturing Organizations'', Budapest, Local Government and Public Service Reform Initiative Washington DC., Urban Institute 2002 * UNDP – United Nations Development Program. ''Thinking the Unthinkable'', Bratislava, UNDP Regional Bureau for Europe and the Commonwealth of Independent States, 2003 {{Refend}} {{Commons category|Think tanks|ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ}} nxoviqpbs14pfyriqjnhd6nh8spwimu 0 159965 851053 657786 2026-11-02T20:25:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851053 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਤੇਜਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ | image = Tejashree Pradhan .jpg | image_size = | caption = 2018 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1988|06|02|df=y}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | education = | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2007-ਮੌਜੂਦ | known_for = | spouse = | signature = Tejashree Pradhan Signature.svg }} [[Category:Biography with signature]] [[Category:Articles with hCards]] '''ਤੇਜਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Tejashri Pradhan;''' ਜਨਮ 2 ਜੂਨ 1988) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਕਈ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ੀ ਮਰਾਠੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ ''ਅਗਾਬਾਈ ਸਾਸੂਬਾਈ (2019)'' ਅਤੇ ''ਹੋਨਰ ਸੁਨ ਮੀ ਹਯਾ ਘਰਚੀ (2013)'' ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ''ਸ਼ੁਭਰਾ'' ਅਤੇ ''ਜਾਹਨਵੀ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਗੋ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਲਈ ਵੌਇਸ-ਓਵਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਰਾਠੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਯੂਟਿਊਬ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ TED ਟਾਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪੀਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਜੂਨ 1988 ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੱਧ ਵਰਗ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੀਕੇਪੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/marathi-celebrity-speak-up-on-director-sujay-dahakes-controversial-statement-castism-marathi-industry/articleshow/74490570.cms|title=ब्राह्मण अभिनेत्रीच का? दिग्दर्शक सुजय डहाकेवर कलाकारांचा निशाणा|last=|first=|date=5 March 2020|work=|access-date=7 January 2022|location=}}</ref> ਉਹ [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਡੋਂਬੀਵਲੀ ਦੇ ਉਪਨਗਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ 15 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਕਾਸ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਐਕਟਿੰਗ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite web |date=2020-03-03 |title=Agga Bai Sasubai's Shubhra Aka Tejashri Pradhan's Journey Of Struggles Is Inspiring |url=https://www.zee5.com/zee5news/agga-bai-sasubais-shubhra-aka-tejashri-pradhans-journey-of-struggles-is-inspiring |access-date=2021-05-29 |website=ZEE5 News |language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਹ ਮਰਾਠੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਹੋਨਰ ਸੁਨ ਮੇ ਹਯਾ ਘਰਚੀ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ। ਉਸਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੜੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਕੇਤਕਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=Mar 2, 2015 |title=Tejashree and Shashank headed for splitsville? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/Tejashree-and-Shashank-headed-for-splitsville/articleshow/46430352.cms |website=The Times Of India}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਵਰਗ ! ਫਿਲਮਾਂ/ਸੀਰੀਅਲ ! ਨਤੀਜਾ ! ਰੈਫ. |- | 2014 | ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਟਾਈਮਜ਼ ਸਨਮਾਨ ਪੁਰਸਕਾਰ | ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ | ''ਲਗਨਾ ਪਾਹਾਵੇ ਕਰੁਨ'' |ਜਿੱਤ |<ref>{{Cite web |date=2014-03-17 |title=Kohinoor Mata Sanman Awards 2014 Winners List, Aard Winners, Best |url=https://marathistars.com/news/kohinoor-mata-sanman-awards-2014-winners/ |access-date=2021-03-27 |website=Marathi Stars |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411193836/https://marathistars.com/news/kohinoor-mata-sanman-awards-2014-winners/ |archive-date=2021-04-11 |url-status=dead}}</ref> |- | 2018 | ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਟਾਈਮਜ਼ ਸਨਮਾਨ ਪੁਰਸਕਾਰ | ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ | ''ਤਿਉ ਸਾਧਿਆ ਕੈ ਕਰਤੇ ॥'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |<ref>{{Cite web |title='मटा सन्मान २०१८' यंदा रवींद्रमध्ये |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/mata-sanman-2018-in-ravindra-natyamandir-this-year/articleshow/63205799.cms |access-date=2021-06-25 |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਮਰਾਠੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] hvxvhx2ke0wb516ajnpgvqzdfdqk9hw 0 160653 851225 763243 2026-11-03T10:41:39Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851225 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਪਰਨਾ | image = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1966|10|14|noage=yes|df=yes}} | birth_place = ਚਿਕਮਗਲੂਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and given age|2024|07|11|57|df=y}} | death_place = ਬਨਸ਼ੰਕਰੀ, [[ਬੰਗਲੌਰ]], ਕਰਨਾਟਕ, ਭਾਰਤ<ref>{{cite web |last1=Bose |first1=Sharath |date=12 July 2024 |title=Kannada Actress and Anchor Aparna Vastarey Passes Away at 57 Due to Cancer |url=https://www.filmibeat.com/kannada/news/2024/kannada-actress-and-anchor-aparna-vastarey-passes-away-at-57-due-to-cancer-406195.html |website=Filmibeat |access-date=11 July 2024}}</ref> | other_names = | occupation = ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ | years_active = 1984–2024 | known_for = | notable_works = }} '''ਅਪਰਨਾ ਵਸਤਰਾਏ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Aparna Vastarey'''), '''ਅਪਰਨਾ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ ਹੈ। ਕੰਨੜ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿਹਰਾ, ਉਹ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਡੀਡੀ ਚੰਦਨਾ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੋਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਪੁਤੰਨਾ ਕਾਨਾਗਲ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਫਿਲਮ, ''ਮਸਾਨਾਦਾ ਹੂਵੂ'' ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 2015 ਤੋਂ, ਉਹ ਸਕੈਚ ਕਾਮੇਡੀ ਸ਼ੋਅ, ''ਮਜਾ ਟਾਕੀਜ਼'' ਵਿੱਚ ਵਰਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਅਪਰਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੁਤੰਨਾ ਕਨਗਲ ਦੀ 1984 ਦੀ ਫਿਲਮ, ''ਮਸਾਨਾਦਾ ਹੂਵੂ'' ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਗਜਾਂ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਅਤੇ [[ਜਯੰਤੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਜਯੰਤੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1993 ਵਿੱਚ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ (ਆਰਜੇ) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ, ਏਆਈਆਰ ਐਫਐਮ ਰੇਨਬੋ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੰਨੜ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸਦਾ ਕਰੀਅਰ 1990 ਵਿੱਚ ਡੀਡੀ ਚੰਦਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ 2000 ਤੱਕ ਇਸਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref name="dh1">{{Cite web |last=Srinath |first=Shruthi |date=22 May 2016 |title=The one & only... |url=http://www.deccanherald.com/content/547887/one-amp-only.html |access-date=28 January 2017}}</ref> 1998 ਵਿੱਚ [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ]] ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਸ਼ੋਅ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web |date=25 March 2013 |title=Aparna, RJ, TV anchor and actress |url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-pix-meet-the-contestants-of-bigg-boss-kannada/20130325.htm#9 |access-date=23 April 2015 |publisher=Rediff.com}}</ref> ਅਪਰਨਾ ਨੇ ''ਮੂਡਲਾ ਮਾਨੇ'' ਅਤੇ ''ਮੁਕਤਾ'' ਵਰਗੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। 2013 ਵਿੱਚ, ਉਹ ETV ਕੰਨੜ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੰਨੜ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ'' ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref name="ks">{{Cite web |date=19 August 2014 |title=DETAIL ABOUT PEOPLE OF BIGG BOSS KANNADA |url=http://karnatakakaravali.blogspot.in/2013/05/detail-about-people-of-bigg-boss-kannada.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527234051/http://karnatakakaravali.blogspot.in/2013/05/detail-about-people-of-bigg-boss-kannada.html |archive-date=27 May 2013 |access-date=22 August 2014 |website=karnatakakaravali}}</ref> 2015 ਤੋਂ, ਉਹ ਸਕੈਚ ਕਾਮੇਡੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ, ''ਮਾਜਾ ਟਾਕੀਜ਼'' ਵਿੱਚ ਵਰਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ]] ਅਤੇ [[ਸਲਮਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਦੋਸਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਰੂਜਨ ਲੋਕੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਅਤੇ ਘਮੰਡੀ ਭਾਬੀ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਅਪਰਨਾ ਨੇ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਮੈਟਰੋ ਲਈ ਯਾਤਰੀ-ਬੋਰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਬੋਰਡਿੰਗ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। === ਫਿਲਮਾਂ === * ''ਮਸਾਨਾਦਾ ਹੂਵੂ'' (1985) * ''ਸੰਗਰਾਮਾ'' (1987) * ''ਨਮੂਰਾ ਰਾਜਾ'' (1988) * ''ਸਹਸਾ ਵੀਰਾ'' (1988) * ''ਮਾਤਰੂ ਵਥਸਲਿਆ'' (1988) * ''ਓਲਾਵੀਨਾ ਆਸਰੇ'' (1989) * ''ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਵਿਕਰਮ'' (1989) * ''ਓਂਡਾਗੀ ਬਾਲੂ'' (1989) * ''ਡਾਕਟਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ'' (1989) * ''ਓਨਟੀ ਸਲਾਗਾ'' (1989) * ''ਚੱਕਰਵਰਤੀ'' (1990) == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] l26938vf0r2xinq6ffzhva8fhkcc6nh 0 161953 851183 663807 2026-11-03T07:19:45Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851183 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਦਿਤੀ ਰਵੀ | image = Aditi-wiki.jpg | alt = ਅਦਿਤੀ ਰਾਵੀ | caption = | birth_date = | birth_place = ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਕੇਰਲ]], ਭਾਰਤ | alma_mater = ਕਾਲੀਕਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | occupation = {{hlist|ਅਭਿਨੇਤਰੀ | ਮਾਡਲ}} | years_active = 2014 - ਮੌਜੂਦ | known_for = | television = | }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਅਦਿਤੀ ਰਾਵੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Aditi Ravi''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਇਆ, ਆਪਣੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]]'' ਲਈ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 2014 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਐਂਗਰੀ ਬੇਬੀਜ਼ ਇਨ ਲਵ'' ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ 2017 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਅਲਮਾਰਾ'' ਵਿੱਚ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਰ, [[ਕੇਰਲਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹਨ — ਰਾਕੇਸ਼ (ਭਰਾ) ਅਤੇ ਰਾਖੀ (ਭੈਣ)। ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਕਾਲਜ, ਇਰਿੰਜਲਕੁਡਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਰ ਤੋਂ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਦਿਤੀ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਕੋਚੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="aditi">{{Cite news|url=http://www.mangalam.com/news/detail/1/105226-celebrity.html|title=മഴവില്ലഴകായ് അദിതി|last=അശ്വതി അശോക്|date=4 May 2017|work=[[Mangalam Publications|Mangalam]]|access-date=12 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816151640/http://www.mangalam.com/news/detail/1/105226-celebrity.html|archive-date=16 August 2017}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਪਣੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]]'' ਲਈ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਕਈ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਾਜੀ ਸੁਰੇਂਦਰਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਰੋਮਾਂਟਿਕ-ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ''ਐਂਗਰੀ ਬੇਬੀਜ਼ ਇਨ ਲਵ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ, 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਮਾਰੀਆ, ਇੱਕ ਮਾਡਲਿੰਗ ਏਜੰਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ। ਫ਼ਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੋ ਹੋਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ''ਥਰਡ ਵਰਲਡ ਬੁਆਏਜ਼'' ਅਤੇ ''ਬੀਵੇਅਰ ਆਫ਼ ਡੌਗਜ਼'' ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ''ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚੋ'' ਵਿੱਚ ਟੀਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। 2014 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਿਧਾਰਥ ਮੈਨਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ, ''ਯੇਲੋਵ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ]] ਦੁਆਰਾ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/140418/entertainment-mollywood/article/pleasant-beginning|title=A pleasant beginning|last=Anjana George|date=19 April 2014|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=12 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816163623/http://www.deccanchronicle.com/140418/entertainment-mollywood/article/pleasant-beginning|archive-date=16 August 2017}}</ref> ਉਹ 2017 ਵਿੱਚ ਸੰਨੀ ਵੇਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ''ਅਲਮਾਰਾ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਲ ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/020117/here-comes-an-almaara-of-luck.html|title=Here comes an Almaara of Luck|last=Deepthi Sreenivasan|date=2 January 2017|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=12 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816155732/http://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/020117/here-comes-an-almaara-of-luck.html|archive-date=16 August 2017}}</ref> ਮਿਧੁਨ ਮੈਨੁਅਲ ਥਾਮਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ ਕੇਰਲ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਅਲਮਾਰੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਮਈ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/Sunny-to-romance-Aditi-Ravi-in-Alamara/articleshow/55455813.cms|title=Sunny to romance Aditi Ravi in Alamara|last=Anjana George|date=17 November 2016|work=[[The Times of India]]|access-date=4 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712082650/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/Sunny-to-romance-Aditi-Ravi-in-Alamara/articleshow/55455813.cms|archive-date=12 July 2017}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ''ਆਧੀ'', ਜੀਤੂ ਜੋਸੇਫ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ, ਅਤੇ ''ਟਿਕ ਟੋਕ'' ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2017/aug/03/aditi-ravi-thrilled-to-be-part-of-aadi-1637410.html|title=Aditi Ravi thrilled to be part of Aadi|date=3 August 2017|work=[[The New Indian Express]]|access-date=12 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811081635/http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2017/aug/03/aditi-ravi-thrilled-to-be-part-of-aadi-1637410.html|archive-date=11 August 2017|agency=Express News Service}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਫਿਲਮ ! ਨਤੀਜਾ |- | 2019 | 21ਵਾਂ ਏਸ਼ੀਆਨੈੱਟ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | ਸਰਬੋਤਮ ਚਰਿੱਤਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀ | ''ਕੁੱਟਨਾਦਨ ਮਾਰਪਾਪਾ'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|8597764}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 1n407trpkwk1zkrxrx9q67ywh02z0l1 0 161954 851228 663805 2026-11-03T11:00:11Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851228 wikitext text/x-wiki '''ਅਪਾਰਾ ਮਹਿਤਾ ਜਰੀਵਾਲਾ''' (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਮ ਅਪਰਾ ਮਹਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ੋਅ ''ਕਿਉੰਕੀ ਸਾਸ ਭੀ ਕਭੀ ਬਹੂ ਥੀ'' ਵਿੱਚ ''ਸਵਿਤਾ ਮਨਸੁਖ ਵਿਰਾਨੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=April 2023}} ਹੁਣ ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਹ [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਸੈੱਟ]] 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੋਅ ਸਰਗਮ ਕੀ ਸਾਧੇ ਸੱਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੇਤਕੀ ਅਵਸਥੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਨਾਇਕ ਅੰਜਲੀ ਤਾਤਰੀ ਦੀ ਸੱਸ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਅੰਤਰਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਜਰੀਵਾਲਾ ਨਾਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2021}} == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == 1980 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਰਸ਼ਨ ਜਰੀਵਾਲਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੁਣ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸੋਨੀ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਮਾਂ ਐਕਸਚੇਂਜ'' ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਸਨ। == ਥੀਏਟਰਿਕ ਕਰੀਅਰ == ਮਹਿਤਾ ਨੇ 1981 ਤੋਂ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰੀਅਰ ਪਾਇਆ ਹੈ। == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਰੀਅਰ == * ਅਪਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ''ਸੰਤਾਕੁੜੀ'' ਨਾਮਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਐਂਕਰਿੰਗ ਕੀਤੀ। * ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰੇਕ ''ਏਕ ਮਹਿਲ ਹੋ ਸਪਨੋ ਕਾ'' ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਾਰੋ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। * ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਕਿਉੰਕੀ ਸਾਸ ਭੀ ਕਭੀ ਬਹੂ ਥੀ'', ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਵਿਤਾ ਮਨਸੁਖ ਵਿਰਾਨੀ (ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੱਸ) ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ। * ਫਿਰ ਉਹ ''ਸੱਤ ਫੇਰੇ'' ਵਿੱਚ ਕੁੱਕੀ ਕਾਕੀ ਅਤੇ ''ਪਰੀਵਾਰ'', ''ਧਕ ਧਕ ਇਨ ਦੁਬਈ'', ''[[Dillagi (TV series)|ਦਿਲਾਗੀ]]'', ''ਅਲਪਵੀਰਮ'', ''[[Hum Hain Anari|ਹਮ ਹੈ ਅਨਾੜੀ]], '' ''ਲਵ ਮੈਰਿਜ'' ਅਤੇ ''ਚੰਦਨ ਕਾ ਪਲਨਾ'' ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। * ਉਸਨੇ ''ਸਾਜਨ ਰੇ ਝੂਟ ਮੱਤ ਬੋਲੋ'' ਵਿੱਚ ਦਾਮਿਨੀ ਦੇਵੀ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ''ਗੋਲਮਾਲ ਹੈ ਭਾਈ ਸਬ ਗੋਲਮਾਲ ਹੈ'' ਵਿੱਚ ਪਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਐਸਏਬੀ ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਕਲਰਸ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ''[[Hamari Saas Leela|ਹਮਾਰੀ ਸਾਸ ਲੀਲਾ]]'' ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਡੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ। * ਉਸਨੇ ਕੁਝ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵੀ ਨਿਭਾਈਆਂ। * ਉਸਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ' ਤੇ ''ਫਿਰੰਗੀ ਬਹੂ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। * ਉਹ ਸਬ ਟੀਵੀ ' ਤੇ ''ਤੂ ਮੇਰੇ ਅਗਲ ਬਗਲ ਹੈ'' ਵਿੱਚ ਬਾਸੁੰਡੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। * ਉਸਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ * [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] 'ਤੇ ਵੀਕਐਂਡ ਡਰਾਉਣੀ/ਥ੍ਰਿਲਰ ਫਿਕਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ''<nowiki/>'ਕਯਾਮਤ ਕੀ ਰਾਤ' ''' ਤੇ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ|2018 ਵਿੱਚ]] ਮੁੱਖ ਮਹਿਲਾ ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। * ਉਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਯੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਯਾ ਕਹਿਲਾਤਾ ਹੈ, ਭਾਬੀ ਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਈ-ਸ਼ਰਧਾ ਔਰ ਸਬੁਰੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। * ਉਸਨੇ ਛੋਟੀ ਸਰਦਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਮਨਮੀਤਾ ਚੱਢਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਡਮ ਸਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ == * ''ਅਲਪਵੀਰਮ'' * ''ਏਕ ਮਹਿਲ ਹੋ ਸਪਨੋ ਕਾ'' (1999) * ''ਕਿਉੰਕੀ ਸਾਸ ਭੀ ਕਭੀ ਬਹੂ ਥੀ'' (2000-2008) ਬਤੌਰ ਸਵਿਤਾ ਮਨਸੁਖ ਵਿਰਾਨੀ * ''[[ਖਿਚੜੀ]]'' (2004) ਗੈਸਟ ਅਪੀਅਰੈਂਸ * ''ਸੱਤ ਫੇਰੇ'' ਕੁੱਕੀ ਕਾਕੀ (2006) * ''ਕਰਮ ਅਪਨਾ ਅਪਨਾ'' (2006) * ''ਪਰੀਵਾਰ'' (2007) * ''ਚੰਦਨ ਕਾ ਪਲਨਾ ਔਰ ਰੇਸ਼ਮ ਕੀ ਡੋਰੀ'' ਬਤੌਰ ਕੁਸੁਮ * ''ਦੁਬਈ ਵਿੱਚ ਧਕ ਧਕ'' (2007) * ''[[ਰਾਜਾ ਕੀ ਆਏਗੀ ਬਰਾਤ|ਰਾਜਾ ਕੀ ਆਏਗੀ ਬਾਰਾਤ]]'' (2009) * ''ਸਾਜਨ ਰੇ ਝੂਟ ਮੱਤ ਬੋਲੋ'' ਦਾਮਿਨੀ ਦੇਵੀ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (2009-2012) * ''[[Hamari Saas Leela|ਹਮਾਰੀ ਸਾਸ ਲੀਲਾ]]'' ਬਤੌਰ ਲੀਲਾ (2011) * ''ਕਿਆ ਹੂਆ ਤੇਰਾ ਵਾਦਾ'' ਬਤੌਰ ਸੁਹਾਸੀ ਅਲੋਕ ਸਿੰਘ (2012-2013) * ''ਗੋਲਮਾਲ ਹੈ ਭਾਈ ਸਬ ਗੋਲਮਾਲ ਹੈ'' ਪਰੀ (2012) * ''ਫਿਰੰਗੀ ਬਹੂ (ਸਹਾਰਾ ਵਨ)'' (2013-2014) * ਨਾਨੀ ਵਜੋਂ ''ਜਮਾਈ ਰਾਜਾ'' (2014–2016) <ref>{{Cite web |title=Apara Mehta in Jamai Raja |url=http://www.mytrendyzone.com/tv/jamai-raja-serial-apara-mehta-play-nia-sharmas-dadi/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512221155/http://www.mytrendyzone.com/tv/jamai-raja-serial-apara-mehta-play-nia-sharmas-dadi/ |archive-date=12 May 2014 |publisher=MyTrendyZone}}</ref> * ''ਤੂ ਮੇਰੇ ਅਗਲ ਬਗਲ ਹੈ'' ਬਸੁੰਡੀ (2014) * ''ਵੋਹ ਤੇਰੀ ਭਾਬੀ ਹੈ ਪਗਲੇ'' ਬਤੌਰ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸਬ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਦਿਲਵਾਲੇ (2016) * ''ਨਯਾ ਮਹਿਸਾਗਰ'' ਤਿਵਾਰੀ ਮਹਿਤਾ * ''ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)'' ਜਸਮੀਤ/ਜੱਸੀ/ਦਾਦੀ ਬੁਆ (2016) ਵਜੋਂ * ਰੇਖਾ (2017) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[And tv|&TV ']] ਤੇ ''ਬਕੁਲਾ ਬੁਆ ਕਾ ਭੂਤ'' * ''ਕਯਾਮਤ ਕੀ ਰਾਤ'' ਮਾਧੁਰੀ ਠਾਕੁਰ (ਗੌਰੀ ਦੀ ਦਾਦੀ) ਵਜੋਂ * ''ਭਾਬੀ ਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈ'' ਅਲਪਾ-ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਰੋਲ (2018) ਵਜੋਂ * ''ਯੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਯਾ ਕਹਿਲਾਤਾ ਹੈ'' ਕੈਮਿਓ (2021) * ਕੇਸਰ ਮਾਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਇੰਡੀਆਵਾਲੀ ਮਾਂ'' (2021) * ਕੇਤਕੀ ਅਵਸਥੀ ਨੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਸਰਗਮ ਕੀ ਸਾਧੇ ਸਤੀ'' : [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਸੈੱਟ]] 'ਤੇ ਚੇਦੀਲਾਲ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਧੀ, ਸਰਗਮ ਦੀ ਸੱਸ ਅਤੇ ਅਪਾਰਸ਼ਕਤੀ, ਏਕਲਵਿਆ, ਆਸਟਿਕ, ਆਸ਼ਾ ਅਮਰ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਦੀ ਮਾਂ (2021–ਮੌਜੂਦਾ)। * ''ਛੋਟੀ ਸਰਦਾਰਨੀ'' ਮਨਮੀਤਾ ਚੱਢਾ (2021) ਵਜੋਂ * ਸਰਿਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਮੈਡਮ ਸਰ'' (2022) * ''ਜੈ ਹਨੂਮਾਨ - ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਨਾਮ ਤਿਹਾਰੋ'' <ref>{{Cite web |title=Apara Mehta: It was difficult to work in a 'gaon' for Jai Hanuman &#124; TV - Times of India Videos |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/tv/hindi/apara-mehta-it-was-difficult-to-work-in-a-gaon-for-jai-hanuman/videoshow/93751252.cms |website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> (2022) == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 4zgpk660wv4v2o8ng7rq1mk3kpk3c7l 0 162040 851085 672905 2026-11-02T22:15:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851085 wikitext text/x-wiki '''ਦੇਵਯਾਨੀ ਸ਼ਰਮਾ''' ਲੰਡਨ ਦੀ ਕਵੀਨ ਮੈਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਇੱਕ [[ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਮਾਜ-ਭਾਸ਼ਾਈ]] [[ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Devyani Sharma, Linguistics |url=http://linguistics.sllf.qmul.ac.uk/people/devyani-sharma |access-date=23 May 2016 |publisher=[[Queen Mary University of London]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160523082300/http://linguistics.sllf.qmul.ac.uk/people/devyani-sharma |archive-date=23 ਮਈ 2016 |url-status=dead}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ [[ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਅਤੇ ਐਮਏ ਅਤੇ [[ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਕਾਲਜ]] ਤੋਂ [[ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ]] / [[ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ|ਫਾਈਨ ਆਰਟ]] ਵਿੱਚ ਬੀਏ ਕੀਤੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2022}} == ਖੋਜ == ਉਸਦੀਆਂ ਖੋਜ ਰੁਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਸੰਟੈਕਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਜਰਨਲ ਲਈ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਬੈਨ ਰੈਂਪਟਨ ਅਤੇ ਰੌਕਸੀ ਹੈਰਿਸ ਦੇ ਨਾਲ 'ਡਾਇਲੈਕਟ ਸਟਾਈਲ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਇਨ ਏ ਡਾਇਸਪੋਰਿਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ'<ref>{{Cite web |title=Research Council UK |url=http://gtr.rcuk.ac.uk/projects?ref=ES/E024416/1 |access-date=6 Feb 2017 |website=Gateway to Research |archive-date=7 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113117/http://gtr.rcuk.ac.uk/projects?ref=ES/E024416/1 |url-status=dead }}</ref> ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੋਜ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਰੌਬ ਪੋਡੇਸਵਾ ਨਾਲ ਖੋਜ ਵਿਧੀਆਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖੰਡ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਸ਼ਰਮਾ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਕਮਲੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਬੇਟੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2021}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] jvrep4d6zied0nb7qn4ndnw4z2ty4tg 0 162048 851056 664061 2026-11-02T20:39:22Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851056 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਕਾਂਸ਼ਾ ਸਰੀਨ | image = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1992|08|08}} | birth_place = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = ਮਾਡਲ<br>ਅਭਿਨੇਤਰੀ | years_active = | known_for = | height = 167.64 ਸੈ.ਮੀ | website = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਅਕਾਂਸ਼ਾ ਸਰੀਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Akansha Sareen''') ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ''ਦਿਲ ਤੋ ਹੈਪੀ ਹੈ ਜੀ'', ''ਸ਼ਾਦੀ ਮੁਬਾਰਕ'' ਅਤੇ ''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਨਾ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="sm">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Shaadi Mubarak Fame Akanksha Sareen Bold Photos Unknown Facts About Her |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/tv/tv-masala/shaadi-mubarak-fame-akanksha-sareen-bold-photos-unknown-facts-about-her/articleshow/79706160.cms |access-date=13 December 2020 |website=[[Navbharat Times]]}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=टीव्हीवर साधी दिसणारी Akansha Sareen चा हॉट आणि बोल्ड लूक |url=https://zeenews.india.com/marathi/photos/akansha-sareen-hot-and-bold-photo-viral-on-social-media/618249 |access-date=18 April 2022 |website=[[Zee News]] |language=hi}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਕਾਂਸ਼ਾ ਸਰੀਨ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਸੰਜੀਵ ਅਤੇ ਅੰਜੂ ਸਰੀਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੈਂਬਰਿਜ ਸਕੂਲ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਰਿਆਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ, ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਮਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜਨ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਐਮਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜਨ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੀਨ ਨੇ ਟੈਂਜਰੀਨ ਡਿਜੀਟਲ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੱਗਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਂਸ਼ਾ ਨੇ ਐਮਟੀਵੀ ਦੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਨੈਨੋ ਡਰਾਈਵ ਨਾਲ ਐਮਟੀਵੀ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਟੀਵੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ''ਆਹਤ'', ''ਹਮ ਨੇ ਲੀ ਹੈ ...ਸ਼ਪਥ, ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ., ਸਾਵਧਾਨ ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਈਮ ਪੈਟਰੋਲ'' ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਕਈ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ''ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇਵੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ'' ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਰਿਆ ਕਪੂਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਮਾਨੰਤਰ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਯੇ ਤੇਰੀ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੈਮਿਓ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰੀਨ ਨੇ ''ਦਿਲ ਤੋ ਹੈਪੀ ਹੈ ਜੀ'', ''ਸ਼ਾਦੀ ਮੁਬਾਰਕ'' ਅਤੇ ''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਨਾ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=TV पर सीधी-साधी दिखने वालीं Akansha Sareen अब हो गई हैं इतनी बोल्ड, तस्वीरों ने मचाया बवाल |url=https://www.india.com/hindi-news/gallery-hindi/tv-actress-akansha-sareen-latest-bold-photos-viral-on-internet-5341511/ |access-date=18 April 2022 |website=[[Zee News]] |language=hi}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|id=9965976}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 2e91ioyi0a01103ks3bmus2crskqc8h 0 162654 851203 850917 2026-11-03T08:55:09Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851203 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਨੁਪਮਾ ਪੁਚੀਮੰਡਾ | nationality = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਅਨੁਪਮਾ ਪੁਚੀਮੰਡਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Anupama Puchimanda;''' 8 ਜੁਲਾਈ 1980 - 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਥਲੀਟ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੰਪਾਇਰ ਵਜੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 2006 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਪਾਇਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 90 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਕੀ ਮੈਚਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ]], ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਖੇਡਾਂ, [[ਹਾਕੀ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|FIH ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]], ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਮੈਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਜੀਵਨੀ == ਪੁਚੀਮਾਂਡਾ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਰਾਜਪੇਟ, ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 ਵਿੱਚ, ਪੁਚੀਮੰਡਾ 41 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ 2019|ਕੋਵਿਡ-19]] ਨਾਲ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਿਥੁਨ ਮੰਡਨਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2021-04-18 |title=International hockey umpire Mundanda Anupama passes away |url=https://starofmysore.com/international-hockey-umpire-mundanda-anupama-passes-away/ |access-date=2021-12-02 |website=Star of Mysore |language=en-US}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਪੁਚੀਮੰਡਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਾਕੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1995 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਕਰਨਾਟਕ|ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੀ]] ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਟੀਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਮੈਂਗਲੋਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਲਈ ਖੇਡੀ, ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਹਾਕੀ ਅੰਪਾਇਰ ਬਣ ਗਈ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/hockey/player-turned-umpire-anupama-passes-away/article34352183.ece|title=Player-turned-umpire Anupama passes away|last=Reporter|first=Sports|date=2021-04-18|work=The Hindu|access-date=2021-12-02|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Veerappa |first=Manuja |date=18 April 2021 |title=Former international female hockey umpire Anupama dies of Covid-19 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/hockey/top-stories/former-international-female-hockey-umpire-anupama-dies-of-covid-19/articleshow/82132693.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418173130/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/hockey/top-stories/former-international-female-hockey-umpire-anupama-dies-of-covid-19/articleshow/82132693.cms |archive-date=2021-04-18 |access-date=2021-12-02 |language=en}}</ref> ਉਹ ਮੱਧ-ਫੀਲਡ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਖੇਡਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਡ ਵਜੋਂ ਹਾਕੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਹਾਕੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 2004 ਵਿੱਚ, ਪੁਚੀਮੰਡਾ ਨੂੰ ਸਾਬਕਾ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਮਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਮੈਚਾਂ ਲਈ ਅੰਪਾਇਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2006 ਵਿੱਚ, ਪੁਚੀਮੰਡਾ [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਬਣ ਗਈ, ਮਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਲਈ ਅੰਪਾਇਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2006 ਦੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ]], [[ਹਾਕੀ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|ਐਫਆਈਐਚ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Covid-19 claims international hockey umpire Anupama |url=https://www.newindianexpress.com/states/karnataka/2021/apr/19/covid-claims-internationalhockey-umpire-anupama-2291719.html |access-date=2021-12-02 |website=The New Indian Express}}</ref> ਉਸਨੇ ਬੀਡੀਓ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ (ਮਹਿਲਾ) (2005, [[ਸਾਂਤੀਆਗੋ|ਸੈਂਟੀਆਗੋ]]), ਹੀਰੋ ਹਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵ ਲੀਗ ਰਾਊਂਡ-2 (ਮਹਿਲਾ) (2013, ਦਿੱਲੀ) ਅਤੇ 2013 ਮਹਿਲਾ ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ (ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=The Asian Hockey Federation condoles the death of Anupama Puchimanda |url=http://www.asiahockey.org/news/the-asian-hockey-federation-condoles-the-death-of-anupama-puchimanda/ |access-date=2021-12-02 |website=Asian Hockey Federation |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=OCA » Asian hockey pays tribute to international umpire Anupama, 40 |url=https://ocasia.org/news/1845-asian-hockey-pays-tribute-to-international-umpire-anupama-40.html |access-date=2021-12-02 |website=ocasia.org |archive-date=2021-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202062859/https://ocasia.org/news/1845-asian-hockey-pays-tribute-to-international-umpire-anupama-40.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-04-18 |title=Hockey India mourns the death of former international umpire Anupama Punchimanda |url=https://www.hockeyindia.org/news/hockey-india-mourns-the-death-of-former-international-umpire-anupama-punchimanda |access-date=2021-12-02 |website=Hockey India |language=en}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਹਿਲਾ ਚਾਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਾਕੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=International Hockey Federation: Outdoor Appointments |url=http://www.fih.ch/files/Sport/Umpires/FIH%20Outdoor%20%20Indoor%20Appointments%202012%20-%20Updated%2002%20July%202012.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128010951/http://www.fih.ch/files/Sport/Umpires/FIH%20Outdoor%20%20Indoor%20Appointments%202012%20-%20Updated%2002%20July%202012.pdf |archive-date=2021-01-28}}</ref> ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 90 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਕੀ ਮੈਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == 2011 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੈਂਗਲੁਰੂ]] ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਮਾ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Miss. Anupama Puchimanda – Namma Bengaluru Awards |url=https://www.nammabengaluruawards.org/portfolio/miss-anupama-puchimanda/ |access-date=2021-12-02 |language=en-US}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-02-01 |title=21 finalists line up for 2011 Namma Bengaluru Awards |url=https://bengaluru.citizenmatters.in/2738-namma-bengaluru-awards-2011-finalists-2738 |access-date=2021-12-02 |website=Citizen Matters, Bengaluru |language=en-GB}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] fed2vgk98xicdqukp5r6nts9347nn04 0 164426 851091 778658 2026-11-02T22:35:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851091 wikitext text/x-wiki '''ਧਨਿਆ ਰਾਜੇਂਦਰਨ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ''ਦ ਨਿਊਜ਼ ਮਿੰਟ'' ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ''ਟਾਈਮਜ਼ ਨਾਓ'' ਅਤੇ ''ਦ ਨਿਊ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ'' ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Smt. Dhanya Rajendran |url=http://nammabengaluruawards.org/portfolio/smt-dhanya-rajendran/ |access-date=14 March 2020 |website=NAMMA BENGALURU AWARDS |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215213747/http://nammabengaluruawards.org/portfolio/smt-dhanya-rajendran/ |archive-date=15 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020 |url-status=dead}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਧਨਿਆ ਰਾਜੇਂਦਰਨ ਨੇ 2003 ਵਿੱਚ ਕੇਰਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 24 ਘੰਟੇ ਦੇ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਇੰਡੀਆ ਵਿਜ਼ਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 2004 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਨਿਊ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2005 ਵਿੱਚ ਟਾਈਮਜ਼ ਨਾਓ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ ਬਣ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਿਗਨੇਸ਼ ਵੇਲੋਰ ਅਤੇ ਚਿਤਰਾ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦੀ ਕਵਰੇਜ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਨਿਊਜ਼ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ''<nowiki/>'ਦਿ ਨਿਊਜ਼ ਮਿੰਟ''' ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ <ref>{{Cite web |date=23 March 2018 |title=TNM’s Editor Dhanya Rajendran Named in Fortune’s 40 Under 40 |url=https://www.thequint.com/news/india/the-news-minute-editor-dhanya-rajendran-fortune-list |access-date=14 March 2020 |website=The Quint |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Growing by the minute |url=https://www.fortuneindia.com/people/growing-by-the-minute/101754 |access-date=14 March 2020 |website=www.fortuneindia.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Sandip Sen |date=2019-09-02 |title=Interview – Dhanya Rajendran, The News Minute |url=https://indianprinterpublisher.com/blog/2019/09/02/interview-dhanya-rajendran-the-news-minute/ |access-date=2020-06-11 |website=Indian Printer & Publisher |language=en-US}}</ref> ਧਨਿਆ ਦ ਨੈੱਟਵਰਕ ਫਾਰ ਵਿਮੈਨ ਇਨ ਮੀਡੀਆ, ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Byteing Back: Dhanya Rajendran Counters Online Abuse |url=https://samsn.ifj.org/byteing-back-dhanya-rajendran-counters-online-abuse/ |access-date=2020-06-11 |website=SAMSN |archive-date=2020-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073713/https://samsn.ifj.org/byteing-back-dhanya-rajendran-counters-online-abuse/ |url-status=dead }}</ref> === ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਔਨਲਾਈਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ === ਰਾਜੇਂਦਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਆਨਲਾਈਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਬਦਸਲੂਕੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ - ਸਭ ਕੁਝ ''ਸੂਰਾ'' ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਾਏ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਮਿਲ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਿਜੇ ਅਭਿਨੀਤ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਰਾਏ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇਂਦਰਨ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਕ੍ਰੈਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ 31,000 ਟਵੀਟਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲ ਸਕਿਆ। #PublicityBeepDhanya—ਇੱਕ ਹੈਸ਼ਟੈਗ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜੇਂਦਰਨ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ—ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਉਤਪੀੜਨ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ। <ref>{{Cite web |title=The News Minute editor harassed online for comparing Tamil film to Jab Harry Met Sejal |url=https://www.dailyo.in/variety/dhanya-rajendran-twitter-trolls-sura-vijay-tamil-cinema-sexism/story/1/18827.html |access-date=14 March 2020 |website=www.dailyo.in}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Rajendran |first=Dhanya |date=6 August 2017 |title=Is this kind of trolling unorganised? Definitely, not. Tweet was sent before 6 pm asking me to wait. And they started the hashtag at 6 pmpic.twitter.com/lwpYYQmyRM |url=https://twitter.com/dhanyarajendran/status/894450195601145856?lang=en |access-date=14 March 2020 |website=@dhanyarajendran |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Journalist Dhanya Rajendran Trolled For Comment On Actor Vijay, Over 63,000 Tweets |url=https://www.ndtv.com/bangalore-news/journalist-dhanya-rajendran-trolled-for-comment-on-actor-vijay-over-63-000-tweets-1735398 |access-date=14 March 2020 |website=NDTV.com}}</ref> ਰਾਜੇਂਦਰਨ ਨੇ ਚੇਨਈ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸਾਈਬਰ ਕ੍ਰਾਈਮ ਬ੍ਰਾਂਚ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਐਫਆਈਆਰ ਆਈਪੀਸੀ ਦੀ ਧਾਰਾ 354 ਡੀ (ਪੱਛੜਨਾ), 506 (1) (ਅਪਰਾਧਿਕ ਧਮਕੀ), 507 (ਇੱਕ ਗੁਮਨਾਮ ਸੰਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਪਰਾਧਿਕ ਧਮਕੀ), 509 (ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਅਪਮਾਨ), ਆਈਟੀ ਐਕਟ (ਆਈਟੀ ਐਕਟ) ਦੀ ਧਾਰਾ 67 ( ਅਸ਼ਲੀਲ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ), TN ਪ੍ਰੋਹਿਬਿਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਹਰਾਸਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 4, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 6। <ref>{{Cite web |title=FIR on self-proclaimed Vijay fans for issuing sexual threats to TNM Editor Dhanya Rajendran |url=https://www.thenewsminute.com/article/fir-self-proclaimed-vijay-fans-issuing-sexual-threats-tnm-editor-dhanya-rajendran-66520 |access-date=14 March 2020 |website=www.thenewsminute.com}}</ref> [[ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ|ਦ੍ਰਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ]] ਦੇ ਨੇਤਾ ਐਮ ਕੇ ਸਟਾਲਿਨ ਨੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Poorvi |date=9 August 2017 |title=Journo Dhanya Rajendran Bullied On Social Media For Comment On Actor |url=https://www.shethepeople.tv/news/journalist-dhanya-rajendran-bullied-social-media-comment-actor-vijay |access-date=14 March 2020 |website=SheThePeople TV |language=en-US}}</ref> ਅਸਲੀ ਟਵੀਟ ਨੂੰ ਡਿਲੀਟ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਿੰਸਾ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਨੈੱਟਵਰਕ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਇਨ ਮੀਡੀਆ, ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਜਰਨਲਿਸਟਸ ਨੇ ਰਾਜੇਂਦਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਔਨਲਾਈਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=8 August 2017 |title=Virulent trolling of Indian editor after Tweet |url=https://samsn.ifj.org/indian-editor-trolled-abused-tweet-movie/ |access-date=14 March 2020 |website=SAMSN Digital Hub – International Federation of Journalists (IFJ) |archive-date=11 ਜੂਨ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073754/https://samsn.ifj.org/indian-editor-trolled-abused-tweet-movie/ |url-status=dead }}</ref> ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇ ਨੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇਂਦਰਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਨਲਾਈਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। <ref>{{Cite web |last=Scroll Staff |title=Tamil actor Vijay asks fans not to abuse Bengaluru journalist for criticising his film |url=https://scroll.in/latest/846706/tamil-actor-vijay-asks-fans-not-to-abuse-bengaluru-journalist-for-criticising-his-film |access-date=14 March 2020 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> ਚੇਨਈ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਔਨਲਾਈਨ ਛੇੜਛਾੜ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮਕੁਮਾਰ, ਇੱਕ ਮੁਲਜ਼ਮ, ਵਿਜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਨਿਵਾਸੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ। <ref>{{Cite web |last=Rajendran |first=Dhanya |date=22 August 2017 |title=Ramkumar says they were told I am an Ajith fan and so they started the abuse. He explains how he ran for days, afraid he would be arrested |url=https://twitter.com/dhanyarajendran/status/899989079864913920?lang=en |access-date=14 March 2020 |website=@dhanyarajendran |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=23 August 2017 |title=Vijay fan investigated for trolling journalist Dhanya Rajendran posts apology video |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/vijay-fan-investigated-for-trolling-journalist-dhanya-rajendran-posts-apology-video/story-pI81d0nFOKk5p3mmGUqTvL.html |access-date=14 March 2020 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/man-posts-apology-video-for-trolling-dhanya-rajendran/article19544590.ece|title=Man posts video apology for trolling 'The News Minute' editor|last=The Hindu Net Desk|date=23 August 2017|work=The Hindu|access-date=14 March 2020|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਗੋਡਮੈਨ ਸਵਾਮੀ ਨਿਤਿਆਨੰਦ ' ਤੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਿਤਿਆਨੰਦ ਦੇ ਪੰਥ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। <ref>{{Cite web |title=Dhanya Rajendran |url=https://www.facebook.com/dhanya.vellore/posts/10155002594479065 |access-date=14 March 2020 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰੈਸਟੀਚਿਊਟ, ਰਾਸ਼ਟਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਦੱਸ ਕੇ ਕਈ ਖਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਈਆਂ। <ref>{{Cite web |last=Sharabheshwaran |first=Sri Nithya |last2=a |title=A Response to NewsMinute and Dhanya Rajendran – What Presstitutes Look Like |url=http://nithyanandatruth.org/2017/09/08/a-response-to-newsminute-and-dhanya-rajendran-what-presstitutes-look-like/ |access-date=14 March 2020 |website=nithyanandatruth.org |language=en-US}}</ref> ਰਾਜੇਂਦਰਨ ਨੇ ਫੀਲਡ 'ਤੇ ਮਹਿਲਾ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਔਨਲਾਈਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਜੈਲਲਿਤਾ|ਜੇ ਜੈਲਲਿਤਾ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੋਣ ਕਵਰੇਜ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਹਰ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=The iron lady with a soft heart: When Jayalalithaa showed me that she cared |url=https://www.thenewsminute.com/article/iron-lady-soft-heart-when-jayalalithaa-showed-me-she-cared-53958 |access-date=14 March 2020 |website=www.thenewsminute.com}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਸਬਰੀਮਲਾ|ਸਬਰੀਮਾਲਾ]] ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ। 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਪ੍ਰੈਸ ਕਲੱਬ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ: “ ''ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਛੂਹੋਗੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਦਲਾ ਲਵਾਂਗੇ।'' ''ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।'' ” <ref>{{Cite web |title=Trivandrum Press Club Secretary Arrested for Sexually Harassing Journalist |url=https://thewire.in/women/trivandrum-arrest-sexual-harassment |access-date=14 March 2020 |website=The Wire}}</ref> ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਮੀ ਟੂ ਤਹਿਰੀਕ|ਮੀ ਟੂ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਬਾਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। <ref>{{Cite web |date=7 January 2019 |title=Ramnath Goenka Awards: Celebrating excellence in the field of journalism |url=https://indianexpress.com/photos/india-news/ramnath-goenka-awards-celebrating-excellence-in-the-field-of-journalism-5523898/ |access-date=14 March 2020 |website=The Indian Express |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ]] gbnbb6vuuucac6xvarjnvgr5rhqo5zv 0 164645 851175 670518 2026-11-03T06:35:10Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851175 wikitext text/x-wiki '''ਆਤੀਆ ਅਬਾਵੀ''' (ਜਨਮ 1982) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ [[ਕਾਬੁਲ]], [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ''ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਸਕਾਈ: ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ'' ਸਤੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਪੇਂਗੁਇਨ ਰੈਂਡਮ ਹਾਊਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਬਾਵੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਰਥਕ ਹੈ। ਉਹ [[ਦਰੀ ਫ਼ਾਰਸੀ|ਦਾਰੀ]] ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਅਤੇ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੈ। <ref name="autogenerated2">{{Cite web |last=Abelman |first=Louis |date=July 6, 2012 |title=Atia Abawi, Conor Powell - Weddings |url=https://www.nytimes.com/2012/07/08/fashion/weddings/atia-abawi-conor-powell-weddings.html |access-date=May 5, 2016 |website=The New York Times}}</ref> == ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਅਬਾਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ <ref name="autogenerated3">{{Cite web |last=Dunn |first=Kate |title=Fall 2014 Flying Starts: Atia Abawi |url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/childrens/childrens-authors/article/65105-fall-2014-flying-starts-atia-abawi.html |access-date=2023-02-08 |website=[[Publishers Weekly]] |language=en}}</ref> ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਅਫਗਾਨ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। <ref name="straitstimes.com">{{Cite web |date=22 May 2016 |title=Forbidden love in Afghanistan |url=http://www.straitstimes.com/lifestyle/arts/forbidden-love-in-afghanistan |website=The Straits Times}}</ref> ਅੰਨਦਾਲੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਬਾਵੀ ਵਰਜੀਨੀਆ ਟੈਕ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ CNN <ref name="straitstimes.com" /> ਅਤੇ ਫਿਰ NBC ਨਿਊਜ਼ ਲਈ [[ਅਟਲਾਂਟਾ]] ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਲਾਰਗੋ, ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਟੀਵੀ ਸਟੇਸ਼ਨ CTV 76, ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਆਤੀਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫੌਕਸ ਨਿਊਜ਼ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕੋਨੋਰ ਪਾਵੇਲ ਨਾਲ 7 ਜੁਲਾਈ, 2012 ਨੂੰ, ਲੀਸਬਰਗ, ਵਰਜੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ <ref name="autogenerated2">{{Cite web |last=Abelman |first=Louis |date=July 6, 2012 |title=Atia Abawi, Conor Powell - Weddings |url=https://www.nytimes.com/2012/07/08/fashion/weddings/atia-abawi-conor-powell-weddings.html |access-date=May 5, 2016 |website=The New York Times}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAbelman2012">Abelman, Louis (July 6, 2012). [https://www.nytimes.com/2012/07/08/fashion/weddings/atia-abawi-conor-powell-weddings.html "Atia Abawi, Conor Powell - Weddings"]. ''The New York Times''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 5,</span> 2016</span>.</cite></ref> ਜਦੋਂ ਅਬਾਵੀ ਵਰਜੀਨੀਆ ਟੈਕ ਵਿੱਚ, ਡੈਲਟਾ ਜ਼ੇਟਾ ਸੋਰੋਰਿਟੀ ਕਲੱਬ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.deltazeta.org/aspnet_client/FreeTextBox/upload/documents/LAMP/2013-Issue%201-Lamp-Atia-Abawi.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603033122/http://www.deltazeta.org/aspnet_client/FreeTextBox/upload/documents/LAMP/2013-Issue%201-Lamp-Atia-Abawi.pdf |archive-date=2016-06-03 |access-date=2016-04-29}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਅਫਗਾਨ ਨਾਰੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]] 63s2ekb4zdwn3n2kz1xickwpbzzj95h 0 166520 851178 677060 2026-11-03T06:54:46Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851178 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਅਦਾਮਬੱਕਮ ਝੀਲ | other_name = <!-- Images --> | image = | alt = | caption = | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[ਚੇਨਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]] | group = | coordinates = {{coord|12.9868|80.1964|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = [[ਝੀਲ]] | etymology = | part_of = | inflow = | outflow = | catchment = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | basin_countries = | agency = | date-built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | date-flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | width = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | area = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | max-depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | cities = <!-- Map --> | reference = }} '''''ਅਦਾਮਬੱਕਮ ਝੀਲ''''' [[ਚੇਨਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਚੇਨਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਇੱਕ [[ਝੀਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਚੇਨਈ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕੇ, [[ਅਦਮਬੱਕਮ|ਅਦਾਮਬੱਕਮ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। == ਚੇਨਈ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਸਮੇਂ == ਇਹ ਝੀਲ ਮੌਨਸੂਨ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਝੀਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੇਨਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਝੀਲਾਂ। ਪਰ ਝੀਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਰਿਹਾ [[ਈਚੋਰਨੀਆ ਕ੍ਰੈਸੀਪਸ|ਵਾਟਰ ਹਾਈਕਿੰਥ]] ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। == ਝੀਲ 'ਤੇ ਸਵੈਇੱਛਤ ਯਤਨ == ਈਐਫਆਈ ([[ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣਵਾਦੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣਵਾਦੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]]) ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਝੀਲ 'ਤੇ ਆਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਕਈ ਹਫਤੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥੀਂ ਝੀਲ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/downtown/efi-to-take-up-scientificrestoration-of-lakes/article8289579.ece|title=EFI to take up 'scientific restoration' of lakes|last=Swaminathan|first=T. s Atul|date=27 February 2016|work=The Hindu}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੇਨਈ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] aw2el0f2n9wj3ox0gypr9oskdxo5u7s 0 166743 851141 808942 2026-11-03T03:07:05Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851141 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਅਗਾਰਾ ਝੀਲ | image = Agara Lake (25279546271).jpg | alt = ਅਗਾਰਾ ਝੀਲ ਦੇ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ | caption = 2016 | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = ਬੰਗਲੋਰ | coordinates = {{coord|12.921|77.641|type:waterbody_region:IN}} | pushpin_map = Karnataka | type = [[ਝੀਲ]] | inflow = | outflow = | catchment = ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮੜੀਵਾਲਾ ਝੀਲ ਤੋਂ ਓਵਰਫਲੋ ਡਿਸਚਾਰਜ।<ref name=":ACompendiumofCaseStudies2019"/> | basin_countries = | length = | width = | area = {{convert|80|acre|abbr=on}}<ref name=":ACompendiumofCaseStudies2019"/> | depth = {{convert|6.5-9.8|ft|abbr=on}}<ref name=":ACompendiumofCaseStudies2019"/> | max-depth = | volume = | shore = {{convert|2.8|km|abbr=on}} | elevation = | islands = 1 | cities = | reference = <ref name=":ACompendiumofCaseStudies2019">{{Citation |title=Waterbody Rejuvenation – A Compendium of Case Studies |date=December 2019 |url=https://cddindia.org/wp-content/uploads/WBR-compendium-by-CDD.pdf |pages=68–75 |publisher=Consortium for DEWATS Dissemination (CDD) Society, Bengaluru}}</ref> | agency = ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ, 2018 ਤੋਂ<ref name=":ACompendiumofCaseStudies2019"/> | group = ਵਰਥੁਰ ਝੀਲ ਲੜੀ<ref name=":ACompendiumofCaseStudies2019"/> | date-built = 8-9ਵੀਂ ਸਦੀ | other_name = ਅਗਾਰਮ ਝੀਲ }} '''ਅਗਾਰਾ ਝੀਲ''' [[ਆਗਰਾ, ਬੈਂਗਲੋਰ|ਅਗਾਰਾ, ਬੰਗਲੌਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ 80 ਏਕੜ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਥੁਰ ਝੀਲ ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। [[ਮਾੜੀਵਾਲਾ ਝੀਲ]] ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਬੇਲੰਦੂਰ ਝੀਲ]] ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਝੀਲ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਵਿਖੰਡਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। == ਵਰਣਨ == ਝੀਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 8-9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਹੈ। <ref name=":0">{{Cite journal|last=D'Souza|first=R.|last2=Nagendra|first2=H.|author-link2=Harini Nagendra|date=2011|title=Changes in Public Commons as a Consequence of Urbanization: The Agara Lake in Bangalore, India|url=http://link.springer.com/10.1007/s00267-011-9658-8|journal=Environmental Management|language=en|volume=47|issue=5|pages=840–850|doi=10.1007/s00267-011-9658-8|issn=0364-152X|pmid=21431444|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Sayeed |first=Vikhar Ahmed |date=2022-07-10 |title=Where are Bengaluru's lakes? |url=https://frontline.thehindu.com/environment/where-are-bengalurus-lakes-urbanisation-pollution/article65611149.ece |url-access=subscription |access-date=2022-11-04 |website=Frontline |publisher=The Hindu |language=en}}</ref> ਇਹ ਝੀਲ [[ਮਾੜੀਵਾਲਾ ਝੀਲ|ਮਾਦੀਵਾਲਾ ਝੀਲ]], ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਓਵਰ ਫਲੋ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮੇਤ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । <ref name=":0"/> ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਬੇਲੰਦੂਰ ਝੀਲ]] ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name=":0" /> ਬੇਲੰਦੂਰ ਅਤੇ ਅਗਾਰਾ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਤੂਫਾਨੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਜਾਂ ਰਾਜਾਕੁਲੁਵੇ ਹੈ। ਅਗਾਰਾ-ਬੇਲੰਦੂਰ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਵੈਟਲੈਂਡਜ਼ ਅਗਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਆਊਟਫਲੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਮ ਨੈਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਬੇਲੰਦੂਰ ਝੀਲ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਲਈ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Ramachandra |first=T. V. |title=Detrimental landuse changes in Agara Belllandur wetland |date=August 2015 |url=https://wgbis.ces.iisc.ernet.in/energy/water/paper/ETR95/conservation.html |series=ENVIS Technical Report 95 |publisher=Energy & Wetlands Research Group, Centre for Ecological Sciences, Indian Institute of Science, Bangalore |last2=S |first2=Vinay |last3=Aithal |first3=Bharath H.}}</ref> ਇਸ ਸਬੰਧ ਨੇ ਵਿਖੰਡਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। <ref name=":0" /> 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। <ref name=":0" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * {{Citation |last=Isaac |first=Tanya |title=Bacterial community analysis of seven polluted lakes in Bangalore, India (Thesis) |date=2020 |url=https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane%3A121943 |others=Degree: BSc in Public Health |publisher=Tulane University |access-date=2023-05-07 |archive-date=2023-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127053544/https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane:121943 |url-status=dead }} * {{Cite web |last=Satish |first=Chapadgaonkar Vedika |date=2022 |title=Analyzing Commons On The Bellandur Lake Edge |url=https://portfolio.cept.ac.in/2022/S/fa/commoning-the-landscape-la4012-spring-2022/analyzing-commons-on-the-bellandur-lake-edge-spring-2022-pla21438 |website=CEPT - Portfolio |publisher=[[CEPT University]] |access-date=2023-05-07 |archive-date=2022-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101132708/https://portfolio.cept.ac.in/2022/S/fa/commoning-the-landscape-la4012-spring-2022/analyzing-commons-on-the-bellandur-lake-edge-spring-2022-pla21438 |url-status=dead }} * {{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/residents-dont-want-an-stp-on-agara-lake-bed/article6158376.ece|title=Residents don't want an STP on Agara lake bed|date=2014-06-28|work=The Hindu|others=Special Correspondent|issn=0971-751X}} * {{Cite web |date=29 June 2014 |title=Treatment Plant at Agara Lake Opposed |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2014/jun/29/Treatment-Plant-at-Agara-Lake-Opposed-630044.html |website=The New Indian Express}} * {{Cite web |last=Bora |first=Sangeeta |date=2015-07-27 |title=The Agara lake takes the cake! |url=https://www.deccanchronicle.com/150727/nation-current-affairs/article/agara-lake-takes-cake |website=Deccan Chronicle}} * {{Cite web |date=2018-04-06 |title=Bellandur-Agara Lake encroachment: Warrant issued against Mantri Techzone MD by NGT |url=https://www.thenewsminute.com/article/bellandur-agara-lake-encroachment-warrant-issued-against-mantri-techzone-md-ngt-79133 |website=The News Minute}} * {{Cite web |last=Iyer |first=Shravan Regret |date=2016-07-16 |title=Bengaluru: Madiwala, Agara lakes to become biodiversity parks |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/pets-and-environment/160716/bengaluru-madiwala-agara-lakes-to-become-biodiversity-parks.html |website=Deccan Chronicle}} ** {{Cite web |last=Athrady |first=Ajith |date=2021-01-04 |title=Lake pollution: NGT says Biodiversity parks should be set up along periphery of lakes |url=https://www.deccanherald.com/city/lake-pollution-ngt-says-biodiversity-parks-should-be-set-up-along-periphery-of-lakes-935228.html |website=Deccan Herald}} * {{Cite web |last=Madhukar |first=Jayanthi |date=15 September 2013 |title=A girl, a boy and a rooster |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/orr-hosur-road-bagnalorebda-commissioner-jayakar-jerome-s-m-krishna/articleshow/22602194.cms |access-date= |website=Bangalore Mirror}} ; ਆਗਾਰਾ ਬੇਲੰਦੂਰ ਖੇਤਰ/ਜਲਾਬ ਭੂਮੀ * {{Citation |last=T V |first=Ramachandra |title=Conservation of Bellandur Wetlands |date=May 2013 |url=https://wgbis.ces.iisc.ernet.in/biodiversity/pubs/ETR/ETR55/ETR55.PDF |series=ENVIS Technical Report No 55 |publisher=Energy & Wetlands Research Group, Centre for Ecological Sciences, Indian Institute of Science, Bangalore |last2=Aithal |first2=Bharath H |last3=S |first3=Vinay |last4=Lone |first4=Aamir Amin}} * {{Citation |last=Ramachandra |first=T V |title=Unabated Violations in Agara Bellandur Wetland |date=December 2017 |url=https://wgbis.ces.iisc.ernet.in/energy/water/paper/ETR134/ETR134.pdf |series=ENVIS Technical Report 134 |publisher=Environmental Information System, CES, Indian Institute of Science, Bangalore |last2=S |first2=Vinay |last3=Bhat |first3=Sudarshan |last4=Settur |first4=Bharath |last5=Aithal |first5=Bharath H.}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲੌਰ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] muq4cox1lcvr2kcjzi768hh96tnc4eq 0 166849 850992 782601 2026-11-02T16:14:54Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 850992 wikitext text/x-wiki '''<nowiki/>'ਅਕ਼ਲ''' ( {{Lang-ar|عقل}}, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਬੁੱਧੀ") ਇੱਕ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ]] ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ [[ਇਸਲਾਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ|ਇਸਲਾਮੀ ਦਰਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਖ਼ੂਬੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਾਮੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਅਕ਼ਲ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ (''ਸੀਰਤ ਅਲ-ਮੁਸਤਕੀਮ'' ) ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। [[ਫ਼ਿਕਾ|ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ, ਇਹ ''[[ਸ਼ਰੀਅਤ|ਸ਼ਰੀਆ]]'' ਲਈ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਤਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਤਰਕ" ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |last=Esposito |first=John |title=The Oxford Dictionary of Islam |page=22 |year=2004 |series=Oxford paperback reference |publication-place=Oxford, UK |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-512559-2 |author-link=John Esposito}}</ref><ref name="DivineGuide">{{Citation |last=Moezzi |first=Mohammad Ali Amir |title=The Divine Guide in Early Shiʻism: The Sources of Esotericism in Islam |page=6 |year=1994 |publication-place=Albany |publisher=State University of New York Press |isbn=0-7914-2121-X}}</ref><ref name="alkafi">{{Citation |title=Kitab al-Kafi}}</ref><ref name="Alamut">{{Citation |last=Campbell |first=Anthony |title=The Assassins of Alamut |pages=84 |year=2004}}</ref> == ਨਿਰੁਕਤੀ == ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ "ਅਲ-ਅਕ਼ਲ" ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ "ਕ਼ਲ" ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੰਨ੍ਹਣਾ। ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਖ਼ੂਬੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।{{Sfn|Hardaker|Sabki|2018}}ਇਸਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ intellect, intelligence, reason ਜਾਂ rational faculty ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Murata|Chittick|Weiming|2020}} == ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ == ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ "ਅਕਲ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਰੂਪ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਯਕ਼ਲੂਨ'' 49 ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। 'ਅਕ਼ਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ (2:164, 13:4, 16:12, 23:80) ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (2:44, 3:65, 3:118) ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸੂਝ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 10:16, 11:51)। 'ਅਕ਼ਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ (67:10)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਲੋਕ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ (6:32, 7:161, 12:109, 28:60)। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 'ਅਕ਼ਲ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ("ਯਕੀਨਨ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੇ ਜਾਨਵਰ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਗੂੰਗੇ ਹਨ ਅਤੇ 'ਅਕ਼ਲਮੰਦ ਨਹੀਂ ") (8:22)।{{Sfn|Chittick|1986}}{{Sfn|Murata|Chittick|Weiming|2020}} ਹੋਰ ਥਾਂ, ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ: "ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਦਿਲ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 'ਅਕ਼ਲ ਆਵੇ ਅਤੇ ਕੰਨ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ? ਯਕੀਨਨ ਅੱਖਾਂ ਅੰਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ" (22:46){{Sfn|Murata|Chittick|Weiming|2020}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਫ਼ਿਤਰਾ * ਰੁਹ * ਕਲਬ * ਨਫ਼ਸ == ਨੋਟ == == ਹਵਾਲੇ == == ਸਰੋਤ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] pn0hwatim7lnyfgwf9tq5jvtb2p6kxr 0 167200 851195 837871 2026-11-03T08:10:06Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851195 wikitext text/x-wiki {{Infobox monument |name=ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ |native_name={{nq|مقبرہ انارکلی}} |image=[[File:Anarkali Tomb 2.jpg|300px|ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]] |location=[[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]] {{flagicon|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}} [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] |designer= |type=ਮਜ਼ਾਰ |material=[[ਇੱਟ]] |length= |width= |height= |begin= |complete=1599, or 1615 |open= |dedicated_to=ਅਨਾਰਕਲੀ |map_image=Pakistan Lahore#Pakistan |map_width= |coordinates={{coord|31|34|03|N|74|18|02|E|region:TR_type:landmark|display=inline,title}} |extra= }} '''ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ''' ({{lang-ur|{{nq|مقبره انارکلی}}}}) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਸੂਬੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮੁਗਲ ਸਮਾਰਕ ਹੈ। == ਟਿਕਾਣਾ == ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਕਬਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸਿਵਲ ਸਕੱਤਰੇਤ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਯੁੱਗ ਦੇ [[ਮਾਲ ਰੋਡ ਲਾਹੌਰ|ਮਾਲ]] ਦੇ ਨੇੜੇ, [[ਅੰਦਰੂਨ ਲਾਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਕੰਧ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਗਲ ਮਕਬਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Anarkali's Tomb |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |archive-date=25 August 2016 |access-date=23 August 2016 |website=Lahore Sites}}</ref> <ref name=":0">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1051299628|title=Imagining Lahore : the city that is, the city that was|last=Khalid|first=Haroon|date=17 August 2018|publisher=Penguin Random House India Private Limited|isbn=978-93-5305-199-0|location=India|pages=|chapter=Humble Origins (First 3 pages of Chapter 8)|oclc=1051299628}}</ref> ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੀਮਤ ਹੈ। <ref name=":0" /> == ਇਤਿਹਾਸ == ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਤਾਂ 1599 ਜਾਂ 1615 ਦੀ ਹੈ <ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history|title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history|date=11 February 2012|access-date=23 August 2016|agency=Dawn}}</ref> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਬਰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਲਈ ਬਣਵਾਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਮਕਾਲੀ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਨਾਰਕਲੀ]] ਮਿਲ਼ਦਾ ਸੀ। ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਉਸਦੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="anarkali">{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history|title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history|date=11 February 2012|access-date=23 August 2016|agency=Dawn}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history "Legend: Anarkali: myth, mystery and history"]. Dawn. 11 February 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 August</span> 2016</span>.</cite></ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਇਸਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਬਾਕੀ ਕੁਝ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਣ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਲਪਨਿਕਤਾ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਫਿਲਮਾਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ|ਸਿੱਖ ਰਾਜ]] ਵੇਲ਼ੇ, [[ਖੜਕ ਸਿੰਘ|ਮਕਬਰੇ 'ਤੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, <ref name="tomb">{{Cite web |title=Anarkali's Tomb |url=http://www.orientalarchitecture.com/sid/880/pakistan/lahore/anarkali-tomb |access-date=24 August 2016 |website=Asian Historical Architecture}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨਰਲ [[ਯੌਂ-ਬਾਪਤੀਸਤ ਵੈਂਤੂਰਾ|ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਨਟੂਰਾ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਇਸਦੀ ਹੋਰ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref name="lahore">{{Cite web |title=Anarkali's Tomb |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |archive-date=25 August 2016 |access-date=23 August 2016 |website=Lahore Sites}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html "Anarkali's Tomb"]. ''Lahore Sites''. Archived from [https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html the original] on 25 August 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 August</span> 2016</span>.</cite></ref> 1851 ਵਿੱਚ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ ਐਂਗਲੀਕਨ ਸੇਂਟ ਜੇਮਜ਼ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1847 ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ ਕਲਰਕੀ ਦਫਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ "ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਗਿਰਜਾਘਰ" ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|last=Glover|first=William|date=January 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0816650224|quote=What is more striking than the fact that the Punjab’s new rulers (cost-effectively) appropriated the symbolically charged buildings of their predecessors is how long some of those appropriations lasted. The conversion of the Mughal-era tomb of Sharif un-Nissa, a noblewoman during Shah Jahan’s reign, popularly known as Anarkali, was one such case (Figure 1.2). This Muslim tomb was first used as offices and residences for the clerical staff of Punjab’s governing board. In 1851, however, the tomb was converted into the Anglican church}}</ref> 1891 ਵਿੱਚ, ਚਰਚ ਦੇ ਕਲੀਸਿਆ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਰਿਕਾਰਡ ਦਫਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="lahore" /> == ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_Tomb_1.jpg|thumb| ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼]] === ਸੇਨੋਟਾਫ === [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_tomb_sarcophagus,_November_2008.jpg|thumb| ਸੇਨੋਟਾਫ ਸਫੈਦ ਸੰਗਮਰਮਰ [[ਮਾਰਬਲ|ਦਾ]] ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ .]] ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਸੇਨੋਟਾਫ਼ ਤੇ [[ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਮ|ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਵਾਂ]] ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ "ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh|url=https://archive.org/details/dli.ministry.02492|last=Eastwick|first=Edward Backhouse|date=1883|publisher=John Murray, Albemarle Street|location=London}}</ref> ; ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ : [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_tomb_cenotaph1,_November_2008.jpg|thumb| ਸੇਨੋਟਾਫ਼ 'ਤੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ]] [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_tomb_99_names_of_Allah,_November_2008.jpg|thumb| ਸੇਨੋਟਾਫ 'ਤੇ [[ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਮ|ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਮ]] ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।]] ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੇਨੋਟਾਫ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵੀ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਾਦੀ|ਸਾਦੀ]] <ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh13/ Saadi ghazal 31 line 1]</ref> ਦਾ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਿਅਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ :<blockquote> :: {{Lang|fa|{{nq|آه گر من بازبینم روی یار خویش را}}|rtl=yes}} :: {{Lang|fa|{{nq|تا قیامت شکر گویم کردگار خویش را}}|rtl=yes}} :: ਆਹ ਗਰ ਮਨ ਬਾਜ਼ ਬੀਨਮ ਰੁਏ ਯਾਰੇ ਖ੍ਵੀਸ਼ ਰਾ ਤਾ ਕਯਾਮਤ ਸ਼ੁਕਰ ਗੋਯਮ ਕਰਦਗਾਰ ਖ੍ਵੀਸ਼ ਰਾ :: "ਆਹ! ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਯਾਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਸਕਾਂ, ਮੈਂ ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਾਂਗਾ" </blockquote> == ਸੰਭਾਲ == ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Pakistan Environmental Protection Agency |title=Guidelines for Critical and Sensitive Areas |url=http://www.environment.gov.pk/eia_pdf/f_Crit_%20Areas.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014185608/http://www.environment.gov.pk/eia_pdf/f_Crit_%20Areas.pdf |archive-date=14 October 2013 |access-date=6 June 2013 |publisher=Government of Pakistan |pages=12, 47, 48}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌੌਰ ਵਿੱਚ ਮਕਬਰੇ]] othmepy5nnh184zr05qvkriptf1rgr1 0 167375 851051 831882 2026-11-02T20:19:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851051 wikitext text/x-wiki {{Short description|Lake in India}} {{Use dmy dates|date=October 2018}} {{Use Indian English|date=October 2018}} {{More citations needed|date=July 2018}} {{Infobox body of water |name = ਤੁਲਸੀ ਝੀਲ |image =Tulsi Lake.jpg |alt =ਤੁਲਸੀ ਝੀਲ |image_bathymetry = |caption_bathymetry = |location = [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ]] |coords = {{coord|19.1901|N|72.9179|E|type:waterbody_region:IN|display=inline,title}} | lake_type = |inflow = |pushpin_map=Mumbai |pushpin_map_alt=Location of Tulsi lake within Mumbai |outflow = |catchment = {{convert|6.76|km2|abbr=on}} |basin_countries = [[India]] |length = |width = |area = {{convert|1.35|km2|abbr=on}} |depth = {{convert|12|m|ft|abbr=on}} (average) |max-depth = |volume = {{convert|2294|e6impgal|m3|abbr=on}} |shore = |elevation = {{convert|139.17|m|abbr=on}} |islands = [[Salsette]] |cities = [[ਮੁੰਬਈ]] }} '''ਤੁਲਸੀ ਝੀਲ''' ਉੱਤਰੀ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ|ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ]] ਝੀਲ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ [[ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ|ਪੀਣ ਯੋਗ ਪਾਣੀ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref name="Tulsi">{{Cite web |title=Tulsi Lake in Mumbai (Bombay) - Tulsi Lake - Mumbai Tulsi Lake - Mumbai |url=http://mumbai.clickindia.com/travel/tulsilake.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080405053516/http://mumbai.clickindia.com/travel/tulsilake.html |archive-date=5 April 2008 |access-date=14 January 2022 |website=mumbai.clickindia.com}}</ref> ਇਹ [[ਸਾਲਸੈੱਟ|ਸਲਸੇਟ]] ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤਿੰਨ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਦੋ [[ਪਵਈ ਝੀਲ|ਪੋਵਈ ਝੀਲ]] ਅਤੇ [[ਵਿਹਾਰ ਝੀਲ]] ਹਨ। <ref>{{Cite web |title=Tulsi Lake - Powerset |url=http://www.powerset.com/explore/go/Tulsi-Lake |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207044916/http://www.powerset.com/explore/go/Tulsi-Lake |archive-date=7 December 2008 |access-date=14 January 2022 |website=www.powerset.com}}</ref> ਤੁਲਸੀ ਝੀਲ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਝੀਲ ਦੋਵੇਂ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੇ [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਨ। ਤੁਲਸੀ ਝੀਲ ਨੂੰ ਟੈਸੋ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਵਿਹਾਰ ਝੀਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:River-Geography-Mumbai.png|left|thumb|324x324px| ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ - ਵਿਹਾਰ ਝੀਲ, ਤੁਲਸੀ ਝੀਲ ਅਤੇ [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੀ [[ਪਵਈ ਝੀਲ|ਪੋਵਈ ਝੀਲ।]]]] [[ਤਸਵੀਰ:River_Mithi_3.jpg|right|thumb|200x200px| ਤਿੰਨ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਵਹਾਅ ਮਿਠੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]] == ਪਹੁੰਚ == ਝੀਲ ਸੜਕ ਦੁਆਰਾ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ32 ਕਿ.ਮੀ. <ref name="Mum">{{Cite web |title=Tulsi Lake Mumbai |url=http://www.mumbai.org.uk/lakes/tulsi-lake.html |access-date=18 July 2018 |website=Mumbai.org.uk |archive-date=19 ਜੁਲਾਈ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719024413/https://www.mumbai.org.uk/lakes/tulsi-lake.html |url-status=dead }}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਉਪਨਗਰੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ 'ਤੇ ਬੋਰੀਵਲੀ ਈਸਟ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, <ref>{{Cite web |title=Tulsi Lake in Mumbai, Mumbai Lakes, Bombay Tulsi Lake, Mumbai Travel Packages, Bombay Tour Packages, Mumbai Travel Guide, Bombay Tour Guide, Mumbai Tourist Guide, Mumbai Travel Information, Mumbai Tourism Guide |url=http://www.emumbaitourism.com/mumbai-excursion-tours/tulsi-lake-mumbai-travel-tours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020722184106/http://www.emumbaitourism.com/mumbai-excursion-tours/tulsi-lake-mumbai-travel-tours.html |archive-date=22 July 2002 |access-date=14 January 2022 |website=www.emumbaitourism.com}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ [[ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਸਹਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ]] ਲਗਭਗ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Tulsi Lake in India |url=http://www.india9.com/i9show/Tulsi-Lake-38218.htm |access-date=18 July 2018 |website=India9.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718234627/https://www.india9.com/i9show/Tulsi-Lake-38218.htm |archive-date=18 ਜੁਲਾਈ 2018 |url-status=dead}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਝੀਲ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਝੀਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਲਈ ਪਾਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਰਮਿਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਹਨ।ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ 'ਤੇ ਝੀਲ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਸੰਘਣੀ ਅਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ, ਨਿਰਵਿਘਨ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਪਤਝੜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਾਚਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਨਮੁੰਬਈ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਅਥਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Persiancrocodile.jpg|right|thumb|200x200px| ਮਗਰ ਜਾਂ ਮਾਰਸ਼ ਮਗਰਮੱਛ]] == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ]] * [[ਵਿਹਾਰ ਝੀਲ]] * [[ਪਵਈ ਝੀਲ|ਪੋਵਈ ਝੀਲ]] * [[ਸਾਲਸੈੱਟ]] * [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] 7wbd57efjujuc96q7fd9b8rm79lw5lh 0 167522 851191 741915 2026-11-03T07:52:09Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851191 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਅਨਾ ਸਾਗਰ ਝੀਲ | image = The Anasāgar Lake 1 PHOTOGRAPHED BY FATEH.RawKEy.jpg | caption = ਅਨਾ ਸਾਗਰ ਝੀਲ | alt = ਅਨਾ ਸਾਗਰ ਝੀਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਅਜਮੇਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ]], ਭਾਰਤ | coordinates = {{coord|26.475|74.625|type:waterbody_region:IN|display=inline,title}} | type = | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = India | length = | width = | area = | depth = | max-depth = {{cvt|4.4|m}} | volume = {{cvt|4,750,000|m3|cuyd}} | residence_time = | shore = | elevation = | islands = | cities = [[ਅਜਮੇਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ]], ਭਾਰਤ | frozen = }} [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਆਨਾ ਸਾਗਰ ਝੀਲ''' [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਨਕਲੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਹ 1135-1150 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ]] ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਅਰਨੋਰਾਜਾ]] (ਉਰਫ਼ ਅਨਾ) ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ [[ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨ|ਕੈਚਮੈਂਟ]] ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਝੀਲ {{Cvt|13|km}} ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ|ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ]] ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲ ਦੌਲਤ ਬਾਗ ਦਾ ਬਗੀਚਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ]] ਬਾਗ ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜ ਮੰਡਪ (ਬਾਰਾਦਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ) ਬਣਵਾਏ ਸਨ । <ref>{{Cite web |date=17 January 2018 |title=Rajasthan Geography |url=https://books.google.com/books?id=AX6kDwAAQBAJ&dq=Gadisar+Lake&pg=PA110}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਰਕਟ ਹਾਊਸ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੌਲਤ ਬਾਗ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਝੀਲ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਚੌਪਾਟੀ ਅਤੇ ਜੇਟੀ ਵਾਕਵੇਅ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਝੀਲ ਅਜਮੇਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਲਗਾਹ ਖੇਤਰ ( {{Cvt|5|sqkm}} ਬਣਾਇਆ ਖੇਤਰ). ਝੀਲ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾਈ {{Cvt|4.4|m}} ਹੈ {{Cvt|4,750,000|m3|cuyd}} ਦੀ ਸਟੋਰੇਜ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਨਾਲ . ਰਾਜਸਥਾਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਝੀਲ ਦੇ ਬੇਸਿਨਾਂ ਦੇ ਕੈਚਮੈਂਟ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Ana Sagar Lake |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/ajmer/ana-sagar-lake/ps47582625.cms |access-date=2019-12-18 |website=Times of India Travel}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ana Sagar Lake Ajmer, Rajasthan |url=https://www.tourmyindia.com/states/rajasthan/ana-sagar-lake-ajmer.html |access-date=2019-12-18 |website=www.tourmyindia.com}}</ref> [[ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ|ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ]], ਜਿਸ ਨੇ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ''ਭਿਨਈ ਕੋਠੀ'' ਵਿਖੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ''ਰਿਸ਼ੀ ਉਦਯਾਨ'' <ref name="swa1">Ramananda Chatterjee, 1933, [https://books.google.com/books?id=1wsFAAAAMAAJ&q=Bhinai+Kothi+swami+dayanand The Modern Review], Volume 54, Page 593.</ref> ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਆਨਾ ਸਾਗਰ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਉਦਯਾਨ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ [[ਯੱਗ|ਯਜਨਾ]] ਹੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] [[ਹਵਨ|ਮੰਦਿਰ]] ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਦਯਾਨੰਦ ਦੀ ਬਰਸੀ 'ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਸਾਲਾਨਾ 3 ਦਿਨ ਦਾ ''ਅਰੂਸਮਾਜ [[ਮੇਲਾ]]'' ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਵੇਦ|ਵੈਦਿਕ ਸੈਮੀਨਾਰ]], [[ਵੇਦ]] ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਯੱਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਧਵਜਾ ਰੋਹਨ ਫਲੈਗ ਮਾਰਚ ਕਰਨਗੇ। <ref name="swa2">[https://www.patrika.com/jaipur-news/rishi-dayanand-mela-start-in-ajmer-arya-scholors-in-ajmer-1447262/ Rishi Dayanand mela start in Ajmer Arya scholors in Ajmer], [[Rajasthan Patrika]], 20 November 2015.</ref> ਇਹ ''ਪਰੋਪਕਾਰਿਣੀ ਸਭਾ'' ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ 16 ਅਗਸਤ 1880 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, 27 ਫਰਵਰੀ 1883 ਨੂੰ ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰਡ ਸੀ, ਅਤੇ 1893 ਤੋਂ ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਦਫਤਰ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। <ref name="swa2" /> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20090726123631/http://rajasthantourism.gov.in/Destinations/AjmerPushkar/Anasagar.aspx rajasthantourism.gov.in] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] ahwcgfk9cv2aqydy4xygwa6x8h1mv30 0 167741 851008 840977 2026-11-02T16:53:27Z Nitesh Gill 8973 851008 wikitext text/x-wiki {{More footnotes|date=June 2022}} {{Use dmy dates|date=July 2019}} {{Infobox body of water | name = ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ | image = Umiam Lake - by Vikramjit Kakati.png | caption = ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ | alt = View of Umiam Lake | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | pushpin_map=India Meghalaya | pushpin_map_alt=Location of Umiam Lake | pushpin_map_caption=Location of Umiam Lake | location = [[ਮੇਘਾਲਿਆ]] | coords = {{coord|25.6532|N|91.8843|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = [[Reservoir]] | inflow = | outflow = | catchment = {{convert|220|km2|abbr=on}} | basin_countries = India | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = | islands = | cities = ਸ਼ਿਲੋੰਗ }} '''ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ''' (ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਡੈਮ ਸੈਤ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਪਹਾੜੀਆਂ {{Cvt|15|km}} ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਭੰਡਾਰ]] ਹੈ। [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]] ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ। ਇਹ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[Umiam River|ਉਮੀਅਮ ਨਦੀ ਨੂੰ]] ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਝੀਲ ਅਤੇ ਡੈਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਖੇਤਰ 225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਮੇਘਾਲਿਆ ਰਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਟਰ ਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਐਡਵੈਂਚਰ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਸੈਲਾਨੀ ਕਾਇਆਕਿੰਗ, ਵਾਟਰ ਸਾਈਕਲਿੰਗ, ਸਕੂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਬੋਟਿੰਗ ਲਈ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਮੀਅਮ ਡੈਮ, ਜੋ ਝੀਲ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਅਸਾਮ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ]] ਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੈਮ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਮੀਅਮ ਸਟੇਜ I ਪਾਵਰਹਾਊਸ, ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ 9-MW ਟਰਬਾਈਨ-ਜਨਰੇਟਰ ਹਨ, ਜੋ 1965 ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਮੀਅਮ ਪੜਾਅ I ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਭੰਡਾਰ-ਸਟੋਰੇਜ ਹਾਈਡ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ। (ਉਮਟਰੂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, 8.4 ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਰਨ-ਆਫ-ਰਿਵਰ]] ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ&nbsp;MW, 1957 ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ) ਉਮੀਅਮ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਪੜਾਅ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। <ref>{{Cite web |title=Umiam Stage - I Power House PH00820 - |url=http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=Umiam_Stage_-_I_Power_House_PH00820 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026010932/http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=Umiam_Stage_-_I_Power_House_PH00820 |archive-date=26 October 2016 |access-date=25 October 2016}}</ref> ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਝੀਲ ਮਾਈਕ੍ਰੋ, ਮੇਸੋ ਅਤੇ ਮੈਕਰੋ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਕਈ [[ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾ|ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ]] ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਾਊਨਸਟ੍ਰੀਮ ਸਿੰਚਾਈ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸਥਾਨਕ ਮਾਨਵ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਗੈਲਰੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Umiam_Lake_Sunset.jpg|thumb| ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਵੇਲੇ ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ]] [[ਤਸਵੀਰ:Umiam_Lake_by_Dr_Vikramjit_Kakati.jpg|thumb|ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ]] [[ਤਸਵੀਰ:Umiam Lake, Shillong, Meghalaya.jpg|thumb|Umium Lake as seen from Lake View Point in 2022]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.expressindia.com/fe/daily/19981206/34055514.html ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205181517/http://www.expressindia.com/fe/daily/19981206/34055514.html |date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 }} * [http://wikimapia.org/331956/Umiam-Dam Umiam ਡੈਮ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ] * [http://www.rainwaterharvesting.org/umiam_lake.htm ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ ਦੇ ਵੇਰਵੇ] * [http://archive.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op050708fadingpower.asp ਸਿਲਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407070635/http://archive.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op050708fadingpower.asp |date=7 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20160304211456/http://www.telegraphindia.com/1090930/jsp/northeast/story_11324617.jsp ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ] {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਭੰਡਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੇਘਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] fy8fe70vk3rjk0zobrkxl06n5snn5mq 0 169179 851020 687045 2026-11-02T17:56:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851020 wikitext text/x-wiki '''ਟੇਬਲਯੂ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ''' {{IPAc-en|t|æ|b|ˈ|l|oʊ}} {{Respell|tab|LOH|'}} ) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਡੇਟਾ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ [[ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ|ਸਾਫਟਵੇਅਰ]] ਕੰਪਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਪਾਰਕ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ' ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Patrizio |first=Andy |date=2021-10-08 |title=Top Data Visualization Tools |url=https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/data-visualization-tools/ |url-status=live |access-date=2021-11-03 |website=eWEEK |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite magazine|last=Rhodes|first=Margaret|title=A Dead-Simple Tool That Lets Anyone Create Interactive Maps|url=https://www.wired.com/2014/07/a-drag-and-drop-toolkit-that-lets-anyone-create-interactive-maps/|magazine=Wired|language=en-US|issn=1059-1028|access-date=2023-01-23}}</ref> ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2003 ਵਿੱਚ ਮਾਊਂਟੇਨ ਵਿਊ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਸੀਐਟਲ|ਸੀਏਟਲ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Hardy |first=Quentin |date=13 June 2014 |title=Tableau Software Helping Data Become More Visual |url=https://archive.nytimes.com/bits.blogs.nytimes.com/2014/06/13/tableau-software-helps-data-become-more-visual/ |access-date=9 May 2023 |website=Bits Blog}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਸੇਲਸਫੋਰਸ ਦੁਆਰਾ $15.7 ਬਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Levy |first=Nat |date=2019-08-01 |title=Salesforce completes $15.7B acquisition of Tableau Software, creating new enterprise tech force |url=https://www.geekwire.com/2019/salesforce-completes-15-7b-acquisition-tableau-software-creating-new-enterprise-tech-force/ |url-status=live |access-date=2021-11-03 |website=GeekWire |language=en-US}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੇਲਸਫੋਰਸ ( ਸੀ ਆਰ ਐਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੇਤਾ) ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=2019-06-11 |title=세일즈포스, 빅데이터 분석업체 태블로 18조원에 인수 |url=https://www.mk.co.kr/news/world/view/2019/06/402916/ |access-date=2021-04-17 |website=매일경제 |language=ko |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417105317/https://www.mk.co.kr/news/world/view/2019/06/402916/ |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੇਲਸਫੋਰਸ ਦੁਆਰਾ ਸਲੈਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=2020-12-01 |title=Salesforce Signs Definitive Agreement to Acquire Slack |url=https://www.salesforce.com/news/press-releases/2020/12/01/salesforce-definitive-agreement-update/ |url-status=live |access-date=2 December 2020 |website=Salesforce.com |language=en}}</ref> ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚਨ ਚਾਬੋਟ, ਪੈਟ ਹੈਨਰਾਹਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ ਸਟੋਲਟੇ, [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਸਨ। <ref>{{Cite web |date=5 March 2010 |title=How To Get a 20 Million Dollar Pre-Money Valuation for Series A: Tableau Software CEO Christian Chabot (Part 3) |url=http://www.sramanamitra.com/2010/03/05/how-to-get-a-20-million-pre-money-valuation-for-series-a-tableau-software-ceo-christian-chabot-part-3/ |url-status=live |access-date=2014-04-23 |website=sramanamitra.com |publisher=One MIllion by One Million by Sramana Mitra}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਿਲੇਸ਼ਨਲ ਡੇਟਾਬੇਸ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਕਿਊਬਸ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜੇਸ਼ਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, <ref>{{Cite web |title=Christopher R. Stolte: Ph.D. Candidate @ Stanford |url=http://www.graphics.stanford.edu/~cstolte/ |url-status=dead |access-date=2011-11-16 |website=stanford.edu |publisher=Graphics.stanford.edu |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328135652/http://graphics.stanford.edu/~cstolte/ |archive-date=2019-03-28}}</ref>ਅਤੇ 1999 ਤੋਂ 2002 ਤੱਕ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਲਈ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਆਉਟਲੈਟ ਵਜੋਂ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਟੇਬਲਯੂ ਉਤਪਾਦ ਗ੍ਰਾਫ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਡੇਟਾ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰਿਲੇਸ਼ਨਲ ਡੇਟਾਬੇਸ, ਔਨਲਾਈਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕਿਊਬ, ਕਲਾਉਡ ਡੇਟਾਬੇਸ, ਅਤੇ [[ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ|ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ]] ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ-ਮੈਮੋਰੀ ਡੇਟਾ ਇੰਜਣ ਤੋਂ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਐਕਸਟਰੈਕਟ, ਸਟੋਰ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਉਤਪਾਦ == ਟੇਬਲਯੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: <ref>{{Cite web |title=Difference between products |url=https://passingbi.com/intq-what-are-the-differences-between-tableau-desktop-and-tableau-server/ |url-status=live |access-date=2018-12-03 |website=passingbi.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Tableau Desktop Pricing |url=http://www.tableau.com/products/desktop |url-status=live |website=tableau.com}}</ref> * ਟੇਬਲਯੂ ਡੈਸਕਟਾਪ <ref name=":0">{{Cite book|title=Tableau Your Data|url=https://archive.org/details/tableauyourdataf0000murr|last=Murray|first=Daniel|publisher=Wiley|year=2013|isbn=978-1-118-61204-0|location=Indianapolis, IN|pages=[https://archive.org/details/tableauyourdataf0000murr/page/n28 3]–33}}</ref> * ਟੇਬਲਯੂ ਸਰਵਰ <ref>{{Cite book|title=Maximizing Tableau Server|last=Locker|first=Brandi|publisher=Packt|year=2021|isbn=978-1-80107-113-0|location=Birmingham UK}}</ref> * ਟੇਬਲਯੂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ <ref>{{Cite news|url=https://www.tableau.com/project-maestro|title=Project Maestro|work=Tableau Software|access-date=2017-12-12|language=en}}</ref> (2018 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ) * ਟੇਬਲਯੂ ਵਿਜ਼ਬਲ <ref>{{Cite web |title=Tableau: Business Intelligence and Analytics Software |url=https://www.tableau.com/node/62770 |access-date=9 May 2023 |website=Tableau}}</ref> (2015 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਪਭੋਗਤਾ ਡੇਟਾ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪ) * ਟੇਬਲਯੂ ਜਨਤਕ (ਵਰਤਣ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ) * ਟੇਬਲਯੂ ਰੀਡਰ (ਵਰਤਣ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ) * ਟੇਬਲਯੂ ਮੋਬਾਈਲ <ref>{{Cite web |title=Tableau Mobile |url=https://apps.apple.com/us/app/tableau-mobile/id434633927 |access-date=2022-08-29 |website=App Store |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Tableau Mobile – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.Tableau.TableauApp&hl=en_CA&gl=US |access-date=2022-08-29 |website=play.google.com |language=en-CA}}</ref> * ਟੇਬਲਯੂ ਕਲਾਊਡ <ref>{{Cite web |title=Tableau Cloud |url=https://www.tableau.com/products/new-features/online |access-date=2022-11-08 |website=Tableau |language=en-US}}</ref> * ਟੇਬਲਯੂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dwb1DwAAQBAJ&q=tableau+prep+book|title=Tableau Prep: Up & Running|last=Allchin|first=Carl|date=2020-08-03|publisher="O'Reilly Media, Inc."|isbn=978-1-4920-7959-0|language=en}}</ref> * ਟੇਬਲਯੂ ਸੀ ਆਰ ਐੱਮ <ref>{{Cite web |last=Dignan |first=Larry |date=2020-10-06 |title=Tableau integrates Einstein Analytics, becomes the analytics bridge in Salesforce ecosystem |url=https://www.zdnet.com/article/tableau-integrates-einstein-analytics-becomes-the-analytics-bridge-in-salesforce-ecosystem/ |url-status=live |access-date=2020-10-07 |website=ZDNet |language=en}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਕੰਪਨੀਆਂ]] t29xocze49gj8bmsl4s7xaysgbtaegf 0 170128 851231 764708 2026-11-03T11:19:44Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851231 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ | image = Afghan-Sikh Wars depiction.jpg | caption = ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰਾਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ | date = 1748–1839 (Intermittent) | place = [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ]] | result = [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਉਭਾਰ * ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ]] ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ | territory = ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਮਜ਼ਬੂਤ | combatant1 = ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ (1747–1823)<br />{{flagicon image|Flag of Afghanistan (1880–1901).svg}} ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਅਮੀਰਾਤ (1823–1837)<br>'''Supported by:'''<br>{{flagicon image|FlagofKalat.svg}} ਕਲਾਤ ਖ਼ਾਨਤ<br>ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਦਿਲ ਭਰਾ<br>ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ | combatant2 = [[File:Sikh flag.jpg|24px|link=]] [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ]] (1748–1765)<br />[[File:Kattar Dhal Talwar.jpg|24px|link=]] [[ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] (1765–1799)<br />[[File:Sikh Empire flag.svg|24px|link=]] [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] (1799–1839) | commander1 = ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ<br /> ਜਹਾਂ ਖਾਨ<br /> ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ<br /> ਮੋਇਨ ਉਲ ਮੁਲਕ<br /> ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ<br /> ਫਤਹਿ ਖਾਨ ਬਰਕਜ਼ਈ<br />ਜੈਨ ਖ਼ਾਨ ਸਰਹੰਦੀ{{KIA}}<br />ਜਮਾਲ ਸ਼ਾਹ{{KIA}}<br />ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of Afghanistan (1880–1901).svg}} ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ<br />{{flagicon image|Flag of Afghanistan (1880–1901).svg}} ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ<br />{{flagicon image|Flag of Afghanistan (1880–1901).svg}} ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ<br />{{flagicon image|Flag of Afghanistan (1880–1901).svg}}ਸੱਯਦ ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of Afghanistan (1880–1901).svg}}ਵਜ਼ੀਰ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ<br />{{flagicon image|FlagofKalat.svg}} ਨਾਸਿਰ ਖ਼ਾਨ | commander2 = [[File:Sikh Akali flag.jpg|25px]] [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] {{KIA}}<br />[[File:Sikh flag.jpg|25px]] [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]]<br />[[File:Kattar Dhal Talwar.jpg|25px]] [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ]]<br />[[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ]]<br />[[ਚੜਤ ਸਿੰਘ|ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ]]<br />[[ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹੱਈਆ]]<br />[[ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ]]<br />ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ{{KIA}}<ref name="Harbans Singh">{{cite book |last1=Singh |first1=Harbans |title=The Encycl opedia of Sikhism Volume II E-L |date=2011 |publisher=Punjabi University, Patiala |isbn=978-81-7380-204-1 |pages=131–132 |edition=3rd |url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/131/mode/2up |access-date=13 January 2023}}</ref><br />[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]]<br />[[ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ]]<br />[[ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ]]<br />[[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]][[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]]<br /> [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ]]<br />[[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ<br /> [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ]]{{KIA}}<br /> [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ]]<br />[[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]][[ਖੜਕ ਸਿੰਘ]]<br /> [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਮੀਰਪੁਰੀ<br />[[File:Sikh Akali flag.jpg|25px]] [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]]{{KIA}}<br>[[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] ਬਲਬਹਾਦਰ ਕੁੰਵਰ{{KIA}} <br>[[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]][[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]]<br>[[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]]ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ{{KIA}}<ref>{{cite web | url=https://archive.org/details/historysikhscon01gregoog/page/n212/mode/2up?q=193 | title=The history of the Sikhs; containing the lives of the Gooroos; the history of the independent Sirdars, or Missuls, and the life of the great founder of the Sikh monarchy, Maharajah Runjeet Singh | year=1846 }}</ref><br>[[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]]ਖੁੱਰਮ ਸਿੰਘ{{KIA}}<ref>{{cite web | url=https://archive.org/details/historysikhscon01gregoog/page/n212/mode/2up?q=193 | title=The history of the Sikhs; containing the lives of the Gooroos; the history of the independent Sirdars, or Missuls, and the life of the great founder of the Sikh monarchy, Maharajah Runjeet Singh | year=1846 }}</ref> }} ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ 1748 ਤੋਂ 1839 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਅਤੇ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ। ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਅਮੀਰਾਤ ਦੇ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। == ਪਿਛੋਕੜ == ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 1716 ਵਿੱਚ [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ|ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ]] ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਗਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। [[ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ (1738-40) ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ 1747 ਵਿੱਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]] ਨੇ [[ਈਰਾਨ]] ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਨਵਾਂ ਅਫਗਾਨ ਰਾਜ, ਸਿੱਖ ਗਠਜੋੜ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। == ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ == ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 12 ਜਨਵਰੀ 1748 ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਇਲਾਕਾ ਲੈ ਕੇ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮਨੂਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਕੰਧਾਰ]] ਵਾਪਸ ਭੱਜ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Dupree, Louis (2014). Afghanistan. Princeton University Press. p. 335. ISBN 9781400858910.}}</ref> [[ਚੜਤ ਸਿੰਘ|ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ]], [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਅਤੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ|ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਜੱਥੇ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਰਕੇ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ਅਸਫਲ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 1748 ਵਿਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1752 ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Grewal, J. S. (2008). The Sikhs of the Punjab Volumes 2-3. Cambridge University Press. pp. 91–93. ISBN 9780521637640.}}</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਨਵੰਬਰ 1757 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੋਹਲਵਾੜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਰਾਨੀ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਜਹਾਂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ, ਅਤੇ [[ਝਨਾਂ ਨਦੀ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਰਾਵੀ]] ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਫਗਾਨ ਸੈਨਿਕ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਫੜੇ ਗਏ ਅਫਗਾਨ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੈ ਗਏ ਜਿਸਦੀ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1758 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜਦਾਰ (ਫੌਜੀ ਅਫਸਰ) ਸਆਦਤ ਖਾਨ ਅਫਰੀਦੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ [[ਜਲੰਧਰ]] ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹਾਰ ਮਿਲੀ। ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ 1761 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਮਈ 1761 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਚਾਹਰ ਮਹਿਲ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1761 ਵਿਚ, [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ਦੇ ਨੇੜੇ, ਲਾਹੌਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਰਾਇਆ, ਦੁਰਾਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਬੇਦਖਲੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਅੰਤ ਵਿਚ [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ|ਸਤਲੁਜ]] ਤੋਂ [[ਸਿੰਧ]] ਤੱਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Afghanistan A History From 1260 To The Present |url=https://archive.org/details/Book_1094/mode/2up}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 1762 ਵਿੱਚ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਦਸੰਬਰ 1762 ਵਿੱਚ ਰਾਵੀ ਫੋਰਡ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਝੜਪ ਕੀਤੀ। ਨਵੰਬਰ 1763 ਵਿਚ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ [[ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ (੧੭੬੧)|ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ।, ਅਤੇ ਇਸ ਹਾਰ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਬ ਮੁਹਿੰਮ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ, ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਮਿਲੀ, ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਅਤੇ ਮੋਰਿੰਡਾ ਦੇ ਕਸਬਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਹਤਾਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਸਰਬਲੰਦ ਖਾਨ ਸਦੋਜ਼ਈ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਬਾਹੀ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਨਾਲ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖਾਲਤ ਦੇ ਬੇਗੀ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [[ਜਿਹਾਦ]] (ਪਵਿੱਤਰ ਯੁੱਧ) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 1764 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ, ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਅਗਾਊਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਹਾਦ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 1765 ਵਿਚ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਾਜ਼ੀ ਮੁਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਮੁੜ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀਮਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੈਂਪ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਪੱਖ 'ਤੇ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਇਕ ਵੀ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਬੁਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ।ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਮੋਹਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 13 ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=Grewal, J. S. (2008). The Sikhs of the Punjab Volumes 2-3. Cambridge University Press. pp. 91–93. ISBN 9780521637640.}}</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 1772 ਵਿੱਚ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ 1772 ਤੋਂ 1780 ਤੱਕ "ਸਿੱਖ ਇੰਟਰਲਿਊਡ ਪੀਰੀਅਡ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Sughra, Bibi (1994). "Peshawar under the AFGHANS (1753-1819)" (PDF). PRR: 162. Retrieved 4 October 2021.}}</ref> == ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Ahmad Schah Durrani.jpg|thumb|ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। 1779 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਰਈਸ, ਦੁਰਾਨੀਆਂ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਦੁਰਾਨੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਧ। ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਲਾਤ ਦੇ ਖਾਨੇਟ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਬਲੋਚ ਨੇ ਅਫਗਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਮੇਤ, ਹੋਰ ਦੁਰਾਨੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਹਾਜੀ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਏਜੰਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ [[ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ|ਭੰਗੀ ਸਿੱਖ ਮੁਖੀਆਂ]] ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹਾਜੀ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਭੰਗੀ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਭੰਗੀਆਂ ਨੇ ਹਾਜੀ ਨੂੰ ਦਰਖਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੈਮੂਰ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖਬਰ 'ਤੇ, ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 18,000 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਜ਼ੈਂਗੀ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਯੂਸਫਜ਼ਈ, ਦੁਰਾਨੀਆਂ, ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਕਿਜ਼ਲਬਾਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਘੱਟ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਅਤੇ ਜ਼ੰਗੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Muhammad Khan, Ashiq (1998). THE LAST PHASE OF MUSLIM RULE IN MULTAN (1752 - 1818) (Thesis). University of Multan, MULTAN. p. 157. Retrieved 4 December 2021.}}</ref> ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ। ਜ਼ੰਗੀ ਖਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਕੈਂਪ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੈਂਪਾਂ ਤੋਂ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 5,000 ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਗੈਰ-ਸੰਗਠਿਤ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਏ। ਲਗਭਗ 3000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ 500 ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ]] ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 2000 ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉਲਟ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Gupta, Hari Ram (2000). Studies In Later Mughal History Of The Punjab 1707-1793. Sang-e-Meel Publications. pp. 237–240. ISBN 9789693507560.}}</ref> ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਸ਼ੁਜਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ 8 ਫਰਵਰੀ 1780 ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 2,000 ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਭੱਜਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 64 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੁਜਰਾ ਮੁਕੀਮ ਖ਼ਾਨ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Hari Ram Gupta (2001). History of the Sikhs: The Sikh Commonwealth. Munshirm Manoharlal Pub Pvt Ltd. pp. 432–435. ISBN 9788121501651.}}</ref> ਇਸ ਸਫਲ ਮੋੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਸ਼ੁਜਾਬਾਦ ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਰਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੈਮੂਰ ਨੇ 18 ਫਰਵਰੀ 1780 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਨਾਜ਼ਿਮ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਬਾਬਰ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਰਨੈਲ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਾਇਬ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੁਲਤਾਨ 1818 ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦਾ ਅੰਤ 20 ਮਈ 1793 ਨੂੰ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੁਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Drahm, Abdel (2020). "Afghanistan A History From 1260 To The Present". AAF: 155. Retrieved 4 October 2021.}}</ref> == ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ == ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 1796 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਜਨਵਰੀ 1797 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਲੇ ਗਏ।<ref>{{Cite book|title=Jaswant Lal Mehta (2005). Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813. New Dawn Press, Incorporated. p. 680. ISBN 9781932705546.}}</ref> ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ 13 ਜਨਵਰੀ, 1797 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਖੁਫੀਆ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਈਰਾਨੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਇਸ ਖਤਰੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫੌਜ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਡਿਪਟੀ ਜਨਰਲ, ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਸ਼ਾਹਾਂਚੀ-ਬਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਵਜੋਂ ਲੜਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Jean Marie Lafont (2002). Maharaja Ranjit Singh. Oxford University Press. p. 17.}}</ref> ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1798 ਦੀ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ, ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਇਹ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਸੀ ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Jann Tibbets (2016). 50 Great Military Leaders of All Time. Vij Books India Private Limited. p. 460. ISBN 9789385505669.}}</ref> ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਪਲਾਈ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਲਗਭਗ 150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਝੜਪਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਦ੍ਰਿੜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਕਾਬੁਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 4 ਜਨਵਰੀ 1799 ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਭੰਗੀ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Jaswant Lal Mehta (2005). Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813. New Dawn Press, Incorporated. p. 680. ISBN 9781932705546.}}</ref> ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ 19 ਸਾਲਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਹਰਾਇਆ। ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਦਮੀ, ਰਸਦ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਫੌਜ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਥੱਕ ਕੇ 1799 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਕੰਧਾਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 1800 ਦੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਝਗੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Drahm, Abdel (2020). "Afghanistan A History From 1260 To The Present". AAF: 155. Retrieved 4 October 2021.}}</ref> == ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Maharaja Ranjit Singh, Lion of the Punjab.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] 1813 ਵਿੱਚ, ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਰਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜ਼ੀਰ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਨੇ ਅਟਕ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਹਤ ਫੋਰਸ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਦੋਵੇਂ ਫੌਜਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਧਿਰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, [[ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ]] ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਨਦੀ ਵੱਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹੇ। ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਅਫਗਾਨਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਅਪ੍ਰੈਲ 1813 ਵਿਚ 15,000 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Griffin, Lepel Henry (1892). Ranjit Singh. Oxford: Clarendon Press.}}</ref> ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੁਰਹਾਨ ਤੋਂ ਦੀਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਕਰਮ ਚੰਦ ਚਾਹਲ ਨੂੰ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ, ਤੋਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਇੱਕ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। [[ਤਸਵੀਰ:Painting of Hari Singh Nalwa, by Hasan al-Din, Lahore, ca.1845-50.jpg|thumb|ਹਸਨ ਅਲ ਦੀਦ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]] ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨਈਅਰ ਨੇ ਅਫਗਾਨ ਕੈਂਪ ਤੋਂ 8 ਮੀਲ (13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੂਰ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। 12 ਜੁਲਾਈ 1813 ਨੂੰ, ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ ਨਈਅਰ ਨੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਅਟਕ ਤੋਂ ਹੈਦਰੂ ਤੱਕ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (5.0 ਮੀਲ) ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। 13 ਜੁਲਾਈ 1813 ਨੂੰ, ਦੀਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ ਨਈਅਰ ਨੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਇੱਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਕਮਾਨ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਖੁਦ ਲੈ ਲਈ। ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਚਾਰਜ 'ਤੇ ਭੇਜ ਕੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਨੇ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Encyclopaedic history of Indian freedom movement|date=2001|publisher=Anmol Publ|isbn=978-81-261-0938-8|editor-last=Prakash|editor-first=Om|location=New Delhi}}</ref> ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ [[ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਚਾਰਜ 'ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਇਕ ਵਿੰਗ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੋਪਖਾਨੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਲੜਾਈ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ, ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਇੱਕ ਜੰਗੀ ਹਾਥੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਭਜਾਇਆ।ਫ਼ਤਿਹ ਖ਼ਾਨ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰੋਂ, ਕਾਬੁਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਆਚੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਫ਼ਗਾਨ ਕੈਂਪ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਟਕ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਖੋਹਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜੂਨ ਤੱਕ, ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ 30,000 ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਪੁੰਛ]] ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਰਣਜੀਤ ਦੀ ਫੌਜ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਬਾਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ 20 ਜੁਲਾਈ 1814 ਨੂੰ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਦੇ ਕਿਲੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦਿਆਲ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸ਼ੁਪਈਆਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਰੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ, ਦਿਆਲ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਦੇ 5,000 ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ। ਅਫਗਾਨ ਸਨਾਈਪਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹਨਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੈਜ਼ਾ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਮ ਦਿਆਲ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਨ ਤੋਂ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਫੇਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=Singh, Khushwant (1999). A History of the Sikhs. Vol. 1, 1469–1839. Oxford University Press.}}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਰੌਸ਼ਨ ਰਹੇ। ਅਟਕ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਲੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਹੇਰਾਤ ਦੇ ਦੁਰਾਨੀ ਸੂਬੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=UX4FAAAAQAAJ&q=battle+of+attock&pg=PA54&redir_esc=y|title=The North American Review|last=Sparks|first=Jared|last2=Everett|first2=Edward|last3=Lowell|first3=James Russell|last4=Lodge|first4=Henry Cabot|date=1842|publisher=O. Everett|language=en}}</ref> === ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ === ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਖਾਨਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਫਰਵਰੀ ਵਿਚ, [[ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਮੁਲਤਾਨ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਲਈ ਪਰ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਹੋਰ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ|ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਭੇਜੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਜੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਜਥੇ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾੜ ਪਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਗੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਭੱਜੇ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਚੌਕਸ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ। ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਫਗਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਕਬਜ਼ੇ ਲਈ ਅਹਿਮ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|title=Sandhu, Autar Singh (1935). General Hari Singh Nalwa 1791–1837. p. 10.}}</ref> === ਸ਼ੋਪੀਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ === ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 1819 ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Chopra, Gulshan Lall. The Panjab as a Sovereign State, Lahore: Uttar Chand Kapur and Sons. p. 26.}}</ref> ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ, ਸ਼ਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬ, [[ਤਿੱਬਤ]], ਇਸਕਾਰਦੋ ਅਤੇ [[ਲਦਾਖ਼|ਲੱਦਾਖ]] ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨੇ ਤਿੱਬਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜੋੜ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Chopra, Gulshan Lall (1928), The Panjab as a Sovereign State, Lahore: Uttar Chand Kapur and Sons}}</ref> === ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ === 14 ਮਾਰਚ 1823 ਨੂੰ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਮਾਇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਯੂਸਫਜ਼ਈ ਅਫਗਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਨ ਬਰਾਕਜ਼ਈ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਏਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਈ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਡੇਢ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=Gupta, Hari Ram (2008). The Sikh Lion of Lahore Maharaja Ranjit Singh, 1799-1839). Munshiram Manohorlal. p. 180. ISBN 978-81-215-0515-4.}}</ref> === ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ === [[ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਤੀਜੀ ਅਫਗਾਨ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮਤਭੇਦ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ|ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ]] ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਫਗਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਜੇਮਸ ਨੌਰਿਸ, ਟੈਕਸਾਸ ਏ ਐਂਡ ਐਮ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੜਾਈ ਬੇਸਿੱਟਾ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YrG_aJTgnw0C&dq=battle+of+jamrud&pg=PA43&redir_esc=y#v=onepage&q=battle%20of%20jamrud&f=false|title=Maharaja Ranjit Singh|last=Lafont|first=Jean Marie|date=2002|publisher=Atlantic Publishers & Distri|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ULhgNexD92QC&redir_esc=y|title=Hari Singh Nalwa, "champion of the Khalsaji" (1791-1837)|last=Nalwa|first=Vanit|date=2009-01-13|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-785-5|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਗਾਂ]] 1kqqec44srwx425otjrz3odebxkpmde 0 170188 851150 811861 2026-11-03T03:32:15Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851150 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Aziz Saroye.png|thumb]] '''ਅਜ਼ੀਜ਼ ਸਰੋਏ''' (ਜਨਮ: 01 ਮਈ 1983) [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਹੈ।<ref>punjabi-kavita.com/punjabikahani/Aziz-Sroay.php</ref> ਅਜ਼ੀਜ਼ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਕਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ | <nowiki>''</nowiki>ਆਪਣੇ ਲੋਕ<nowiki>''</nowiki> ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦਾ ਚਰਚਿਤ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ  ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ  ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਅਖਬਾਰ 'ਡੇਲੀ ਭੁਲੇਖਾ' ਵਿੱਚ ਲੜੀਵਾਰ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਹਿੰਦੀ ਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਹੈ | 'ਸਕੂਲ ਦਾ ਵਿਹੜਾ' ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਸਤਰਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ 'ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Aapne lok|last=Sroay|first=Aziz|publisher=Caliber Publication patiala|year=2022|location=Patiala|pages=144|quote=Na|via=Na}}</ref> == ਸਨਮਾਨ == ਅਜ਼ੀਜ਼ ਸਰੋਏ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਆਪਣੇ ਲੋਕ' ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਹਿਗਲ ਨਾਵਲ ਪੁਰਸਕਾਰ 2022 ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋੰ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਵਲ ਪੁਰਸਕਾਰ 2023 ਅਧੀਨ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ਼ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":0" /> == ਰਚਨਾਵਾਂ == * ਬਨੇਰੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹਨ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ - 2006) * ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਦੇ ਜੁਗਨੂੰ (ਨਾਵਲ - 2011) * ਕੇਹੀ ਵਗੇ ਹਵਾ (ਨਾਵਲ  - 2014) * ਆਪਣੇ ਲੋਕ (ਨਾਵਲ  - 2018) * ਆਪਣੇ ਲੋਕ (ਪੂਰਾ ਨਾਵਲ - 2022) * ਅਰਕ (ਵਾਰਤਕ ਵਿਚਾਰ - 2022) * ਲੱਭ ਲਏ ਲਾਲ ਗੁਆਚੇ (ਬਾਲ ਨਾਵਲ - 2023) * ਤਲੀਆਂ ਹੇਠਲੀ ਅੱਗ (ਨਾਵਲ 2025) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} 1qip5f6bcn3y3qjpil6qm2inuzj457g 0 170267 851046 688000 2026-11-02T19:57:40Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851046 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" ! colspan="2" class="infobox-above" style=";" |FM H-16-44 |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Vgn-36_south_norfolk.jpg|300x300px]]<div class="infobox-caption">[[Virginian Railway]] #36 in [[South Norfolk, Virginia]].</div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox collapsible" style="background-color: transparent; border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background-color: #eeb47f; font-size:100%; padding-left:3em;" |Type and origin |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Power type | class="infobox-data" |Diesel-electric |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Builder | class="infobox-data" |Fairbanks-Morse |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Model | class="infobox-data" |H-16-44 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Build date | class="infobox-data" |April 1950 &#x2013; February&nbsp;1963 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |<span class="nowrap">Total produced</span> | class="infobox-data" |299 |} |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox collapsible" style="background-color: transparent; border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background-color: #eeb47f; font-size:100%; padding-left:3em;" |Specifications |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Configuration:<br /><br /> | class="infobox-data" |&#x200B; |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |&nbsp;•&nbsp;AAR | class="infobox-data" |B-B |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |&nbsp;•&nbsp;UIC | class="infobox-data" |B′B′ |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Gauge | class="infobox-data" |<templatestyles src="Fraction/styles.css"></templatestyles><span class="nowrap">4&nbsp;ft&nbsp;<span class="frac" role="math">8<span class="sr-only">+</span><span class="num">1</span>&#x2044;<span class="den">2</span></span>&nbsp;in</span> (<span class="nowrap">1,435&nbsp;mm</span>) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Length | class="infobox-data" |51&nbsp;ft 0&nbsp;in (15.54&nbsp;m) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Loco weight | class="infobox-data" |250,000&nbsp;lb (113.4 tonnes) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Prime mover | class="infobox-data" |FM 38D-8 1/8 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Engine type | class="infobox-data" |Two-stroke diesel |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Aspiration | class="infobox-data" |Roots blower |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Displacement | class="infobox-data" |8,295&nbsp;cu&nbsp;in (135,930&nbsp;cm³) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Cylinders | class="infobox-data" |8 (Opposed piston) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Cylinder size | class="infobox-data" |8.125&nbsp;in ×&nbsp;10&nbsp;in (206&nbsp;mm ×&nbsp;254&nbsp;mm) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Transmission | class="infobox-data" |DC generator,<br /><br /> DC traction motors |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Loco brake | class="infobox-data" |Straight air |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Train brakes | class="infobox-data" |Air |} |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox collapsible" style="background-color: transparent; border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background-color: #eeb47f; font-size:100%; padding-left:3em;" |Performance figures |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Maximum speed | class="infobox-data" |65&nbsp;mph (105&nbsp;km/h) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Power output | class="infobox-data" |1,600&nbsp;hp (1.19&nbsp;MW) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Tractive effort | class="infobox-data" |42,125&nbsp;lbf (187.4&nbsp;kN) |} |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox collapsible" style="background-color: transparent; border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background-color: #eeb47f; font-size:100%; padding-left:3em;" |Career |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.225em; line-height:1.15em; padding-right:0.75em; width:36%;" |Locale | class="infobox-data" |[[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ|North America]] |} |} '''FM H-16-44''' ਇੱਕ ਡੀਜ਼ਲ-ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਸੀ ਜੋ ਫੇਅਰਬੈਂਕਸ-ਮੋਰਸ ਦੁਆਰਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 1950 &#x2013; ਫਰਵਰੀ 1963 ਤੱਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਨੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਮਾਡਲ ਐਫਐਮ ਐਚ-15-44 (ਪਰ ਐਫਐਮ ਐਚ-20-44 ਐਂਡ ਕੈਬ ਰੋਡ ਸਵਿੱਚਰ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਕਾਰਬੋਡੀ ਅਤੇ ਫਰੇਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਮੂਵਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਅਤੇ ਕਾਰਬੋਡੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਨ। ਉਹੀ ਅੱਠ-ਸਿਲੰਡਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਿਸਟਨ ਇੰਜਣ ਜੋ {{Convert|1600|hp}} ਤੱਕ ਅੱਪਰੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। H-16-44 ਨੂੰ ਇੱਕ BB ਵ੍ਹੀਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੰਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੋ-ਐਕਸਲ AAR ਟਾਈਪ-ਬੀ ਰੋਡ ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਾਰੇ ਐਕਸਲ ਨਾਲ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਐਫ &#x2013; ਐਮ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, 1954 ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ H-16-44 ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੇਮੰਡ ਲੋਵੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਛੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਢਲਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਡੀ ਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਏਟਰ ਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਲੰਬੇ ਹੁੱਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। . ਕੈਬ ਸਾਈਡ ਵਿੰਡੋ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ "ਹਾਫ ਮੂਨ"-ਆਕਾਰ ਦੇ ਪੈਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਆਇਤਾਕਾਰ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਅਸੈਂਬਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਾਣ ਲਾਗਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ, ਕਰਵ ਵਿੰਡੋ ਪੈਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1953 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ, ਲੰਬੀਆਂ ਹੈੱਡਲਾਈਟ ਮਾਉਂਟਿੰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 209 [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਰੇਲਮਾਰਗਾਂ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, 58 ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮਾਰਚ 1955 &#x2013; ਜੂਨ 1957 ਤੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 32 ਯੂਨਿਟਾਂ [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। == ਫੇਅਰਬੈਂਕਸ-ਮੋਰਸ (1950 &#x2013; 1963) ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਇਕਾਈਆਂ == {| class="wikitable" !ਰੇਲਮਾਰਗ ! ਮਾਤਰਾ ! ਰੋਡ ਨੰਬਰ |- align="center" | ਅਕਰੋਨ, ਕੈਂਟਨ ਅਤੇ ਯੰਗਸਟਾਊਨ ਰੇਲਰੋਡ | 8 | 201 &#x2013; 208 |- align="center" | ਅਲਾਬਾਮਾ ਮਹਾਨ ਦੱਖਣੀ ਰੇਲਮਾਰਗ | 6 | 6545 &#x2013; 6550 |- align="center" | ਐਚੀਸਨ, ਟੋਪੇਕਾ ਅਤੇ ਸੈਂਟਾ ਫੇ ਰੇਲਵੇ | 20 | 2800 &#x2013; 2819 |- align="center" | ਬਾਲਟਿਮੋਰ ਅਤੇ ਓਹੀਓ ਰੇਲਮਾਰਗ | 10 | 906, 907, 925 &#x2013; 927, 6705 &#x2013; 6709 |- align="center" | ਬੋਸਕੇਸ ਡੀ ਚਿਹੁਆਹੁਆ | 2 | 501, 1000 |- align="center" | ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਮਾਰਗ | 4 | 1514 &#x2013; 1517 |- align="center" | ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਮਿਲਵਾਕੀ, ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਅਤੇ ਪੈਸੀਫਿਕ ਰੇਲਮਾਰਗ&nbsp; |37 | 2450 &#x2013; 2516 |- align="center" | ਚਿਹੁਆਹੁਆ ਅਲ ਪੈਸੀਫਿਕੋ | 30 | 501 &#x2013; 525, 600 &#x2013; 605 |- align="center" | ਡੇਲਾਵੇਅਰ, ਲਕਾਵੰਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਮਾਰਗ | 6 | 930 &#x2013; 935 |- align="center" | ਲੌਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਰੇਲ ਰੋਡ | 8 | 1501 &#x2013; 1509 |- align="center" | ਮਿਸੂਰੀ-ਕੰਸਾਸ-ਟੈਕਸਾਸ ਰੇਲਮਾਰਗ | 5 | 1591, 1731 &#x2013; 1734, ਸਾਰੇ I8 608A ਨਾਲ 1960 ਵਿੱਚ ਬਾਲਡਵਿਨ-ਲੀਮਾ-ਹੈਮਿਲਟਨ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਇੰਜਨ ਕੀਤੇ ਗਏ |- align="center" | ਨਿਊਯਾਰਕ ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਮਾਰਗ | 13 | 7000 &#x2013; 7012 ਤੋਂ ਪੇਨ ਸੈਂਟਰਲ 5100-5112 |- align="center" | ਨਿਊਯਾਰਕ, ਨਿਊ ਹੈਵਨ ਅਤੇ ਹਾਰਟਫੋਰਡ ਰੇਲਮਾਰਗ | 25 | 560 &#x2013; 569, 1600 &#x2013; 1614, 1600 ਤੋਂ ਪੇਨ ਸੈਂਟਰਲ 5160-5174 |- align="center" | ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਰੇਲਮਾਰਗ | 10 | 8807 &#x2013; 8816 ਤੋਂ ਪੇਨ ਸੈਂਟਰਲ 5150-5159 |- align="center" | ਪਿਟਸਬਰਗ ਅਤੇ ਵੈਸਟ ਵਰਜੀਨੀਆ ਰੇਲਮਾਰਗ | 4 | 90 &#x2013; 93 |- align="center" | ਦੱਖਣੀ ਰੇਲਵੇ | 10 | 2146 &#x2013; 2155 |- align="center" | ਯੂਨੀਅਨ ਪੈਸੀਫਿਕ | 3 | DS1340 &#x2013; DS1342 |- align="center" | ਵਰਜੀਨੀਅਨ ਰੇਲਵੇ | 40 | 10 &#x2013; 49 |- |} == ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਕੰਪਨੀ (1955 &#x2013; 1957) ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ == {| class="wikitable" !ਰੇਲਮਾਰਗ ! ਮਾਤਰਾ ! ਰੋਡ ਨੰਬਰ |- align="center" | ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਲਵੇ | 18 | 1841 &#x2013; 1858 |- align="center" | ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੈਸੀਫਿਕ ਰੇਲਵੇ | 40 | 8547 &#x2013; 8556, 8601 &#x2013; 8610, 8709 &#x2013; 8728 |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} * {{Cite web |title=Fairbanks-Morse 38D8 Diesel Engine |url=http://www.psrm.org/roster/diesel/fm/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060526222933/http://www.psrm.org/roster/diesel/fm/index.html |archive-date=May 26, 2006 |access-date=January 1, 2006 |website=PSRM Diesel Locomotives}}  * {{Cite book|title=The Diesel Builders Volume 1: Fairbanks-Morse and Lima-Hamilton|last=Kirkland|first=John F.|date=November 1985|publisher=Interurban Press|isbn=0-916374-69-6}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * {{Cite book|title=H15-44 and H16-44: Fairbank-Morse's Distinctive Road Switchers|last=Sweetland, David R.|publisher=Withers Publishing, Halifax, PA|year=2004|isbn=1-881411-41-9}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.thedieselshop.us/FM_H1644.HTML ਫੇਅਰਬੈਂਕਸ-ਮੋਰਸ H16-44 ਰੋਸਟਰ] * [http://www.thedieselshop.us/PRSVDfm.HTML#Four ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਫੇਅਰਬੈਂਕਸ ਮੋਰਸ ਫੋਰ-ਐਕਸਲ ਰੋਡ ਸਵਿਚਰ] * [https://web.archive.org/web/20060918225217/http://members.shaw.ca/cprclc/ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੈਸੀਫਿਕ ਰੇਲਵੇ CLC ਲੋਕੋਮੋਟਿਵਜ਼] iaoycr99nuwgya09o6i4r7b8tfmei0u 0 171106 851143 742858 2026-11-03T03:14:16Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851143 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਅਚਿਤ ਝੀਲ | image = Achit-Nuur_Lake,_Mongolia,_Landsat-7,_2007-08-13.jpg | caption = ਅਚਿਤ ਝੀਲ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਚਿੱਤਰ ([[ਲੈਂਡਸੈਟ-7]], 2007-08-13) | alt = A satellite image of the lake | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਉਵਸ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਉਵਸ ਐਮਾਗ]] | coordinates = {{coord|49|30|N|90|30|E|region:MN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = ਮੰਗੋਲੀਆ | length = {{convert|28|km|abbr=on}} | width = {{convert|16|km|abbr=on}} | area = {{convert|290|km2|abbr=on}} | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1,435|m|abbr=on}} | islands = | cities = }} [[Category:Articles using infobox body of water without pushpin map alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਅਚਿਤ ਝੀਲ''' ( {{Lang-mn|Ачит Нуур}}, {{Lang-zh|阿奇特湖}} ) [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[Uvs ਸੂਬਾ|ਉਵਸ ਐਮਾਗ]] (ਉਵਸ ਪ੍ਰਾਂਤ), ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ [[ਝੀਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 1,435 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 290 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 28 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ, 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜੀ, ਅਤੇ 10 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘੀ ਹੈ। ਤੱਟ [[ਸਟੈੱਪ|ਸਟੈਪਸ]] ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਦਲਦਲ|ਦਲਦਲੀ ਹੈ]]। ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ ਰਾਮਸਰ ਸਾਈਟਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-anno-mongolia/main/ramsar/1-30-168%5E16502_4000_0__ ਐਨੋਟੇਟਿਡ ਰਾਮਸਰ ਸੂਚੀ: ਮੰਗੋਲੀਆ] * [https://web.archive.org/web/20070225100427/http://www.philipp-bittner.com/Bse/A-GOGO/0228.htm ਵੱਡਾ ਸੋਵੀਅਤ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ] - ਰੂਸੀ (АЧИТ-НУР) * [http://www.geodata.es/mongolian_lakes ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਲਿਮਨੋਲੋਜੀਕਲ ਕੈਟਾਲਾਗ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] 13gc5h5j8g1ym63mxtxfj1aseka1h2t 0 171192 851148 741914 2026-11-03T03:24:56Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851148 wikitext text/x-wiki {{Short description|Lake in the Aegean Region of Turkey}} {{Infobox lake | name = ਅਜਯਗੋਲ ਝੀਲ | image = Arif solak Acigol1.jpg | pushpin_map = Turkey | caption = | alt = A conduit with water, a small earth dam head, and a lake | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਏਜੀਅਨ ਖੇਤਰ, ਤੁਰਕੀ|ਏਜੀਅਨ ਖੇਤਰ]] | coords = {{coord|37|49|N|29|53|E|type:waterbody_region:TR|display=inline,title}} | type = [[endorheic]] | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = ਤੁਰਕੀ | length = | width = | area = {{convert|100|km²|abbr=on}} (spring) <br>{{convert|35|km²|abbr=on}} (late summer) | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|836|m|abbr=on}} | frozen = | islands = | cities = }} '''ਅਜਯਗੋਲ''' ( ''[[ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੁਰਕੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਬਦਿਕ "ਬਿਟਰ ਝੀਲ"'' ) [[ਤੁਰਕੀ]] ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ [[ਏਜੀਅਨ ਖੇਤਰ, ਤੁਰਕੀ|ਏਜੀਅਨ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ, ਜੋ [[ਡੇਨਿਜ਼ਲੀ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਅਫ਼ਿਓਨਕਾਰਾਹਿਸਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਅਫਯੋਨਕਾਰਾਹਿਸਰ ਪ੍ਰਾਂਤ]], ਅਤੇ [[ਬਰਦੁਰ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬੁਰਦੂਰ ਪ੍ਰਾਂਤ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਐਂਡੋਰਹੀਕ]] ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਤਹ ਖੇਤਰ 100 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ , ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ 100 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, 35 km² ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 1.63 ਮੀਟਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਦੇ ਨਾਲ। ਝੀਲ ਇਸਦੇ [[ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫੇਟ]] ਭੰਡਾਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫੇਟ ਉਤਪਾਦਨ ਕਾਰਜ ਇੱਥੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ। ਇਹ [[ਦੇਨਿਜਲੀ|ਡੇਨਿਜ਼ਲੀ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 60 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਤੱਕ, ਝੀਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਕਸਬੇ [[ਬੋਜ਼ਕੁਰਟ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ), ਡੇਨਿਜ਼ਲੀ|ਬੋਜ਼ਕੁਰਟ]], [[Çardak|Çਰਦਕ]], [[ਡਾਜ਼ਕੀਰੀ|ਦਾਜ਼ਕੀਰੀ]] ਅਤੇ [[Başmakçı|ਬਾਸ਼ਮਾਕੀ]] ਹਨ। ਝੀਲ ਦੀ ਉਚਾਈ 836 ਮੀਟਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ [[ਨੁਕਸ ਲਾਈਨ|ਫਾਲਟ ਲਾਈਨ]] ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਉੱਚ-ਸਲਫੇਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ ਦੁਆਰਾ ਖੁਆਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਤਹੀ [[ਬ੍ਰਾਈਨ|ਨਮਕੀਨ]] ਵਿੱਚ 12.5 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟਰਕ ਟਨ ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫੇਟ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਸੰਭਾਵਤ ਕੁੱਲ ਭੰਡਾਰ 70 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟਰਿਕ ਟਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਭੰਡਾਰ 82 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟਰਕ ਟਨ ਦੇ ਨਾਲ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ 100,000 ਟਨ ਸੀ, ਸਾਰੀਆਂ [[ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ|ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਝੀਲ ਨੂੰ ''ਅਨਾਉ'' ( Greek ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ), ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਮ [[ਅਨੂਆ]] ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਅਰੀਅਨ|ਐਰੀਅਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ''ਅਸਕਾਨੀਆ'' ਝੀਲ (Ἀσκανία) ਵੀ ਇਹੀ ਝੀਲ ਹੈ।<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0064%3Aalphabetic+letter%3DA%3Aentry+group%3D9%3 Dictionary of Greek and Roman Geography (1854), Anaua]</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਹੋਰ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=G6qS7D1HP2EC&pg=PA128|title=Sodium Sulfate: Handbook of Deposits, Processing, and Use|last=Garrett|first=Donald E.|publisher=[[Elsevier]]|year=2001|isbn=0-12-276151-0|pages=128–129}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] fjgmd9eotrndttm2bz1of34pexnwwb6 851149 851148 2026-11-03T03:28:03Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851149 wikitext text/x-wiki {{Short description|Lake in the Aegean Region of Turkey}} {{Infobox lake | name = ਅਜਯਗੋਲ ਝੀਲ | image = Arif solak Acigol1.jpg | pushpin_map = Turkey | caption = | alt = A conduit with water, a small earth dam head, and a lake | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਏਜੀਅਨ ਖੇਤਰ, ਤੁਰਕੀ|ਏਜੀਅਨ ਖੇਤਰ]] | coords = {{coord|37|49|N|29|53|E|type:waterbody_region:TR|display=inline,title}} | type = [[endorheic]] | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = ਤੁਰਕੀ | length = | width = | area = {{convert|100|km²|abbr=on}} (spring) <br>{{convert|35|km²|abbr=on}} (late summer) | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|836|m|abbr=on}} | frozen = | islands = | cities = }} '''ਅਜਯਗੋਲ''' ( ''[[ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੁਰਕੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਬਦਿਕ "ਬਿਟਰ ਝੀਲ"'' ) [[ਤੁਰਕੀ]] ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ [[ਏਜੀਅਨ ਖੇਤਰ, ਤੁਰਕੀ|ਏਜੀਅਨ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ, ਜੋ [[ਡੇਨਿਜ਼ਲੀ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਅਫ਼ਿਓਨਕਾਰਾਹਿਸਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਅਫਯੋਨਕਾਰਾਹਿਸਰ ਪ੍ਰਾਂਤ]], ਅਤੇ [[ਬਰਦੁਰ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬੁਰਦੂਰ ਪ੍ਰਾਂਤ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਐਂਡੋਰਹੀਕ]] ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਤਹ ਖੇਤਰ 100 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ, ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ 100 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, 35 km² ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 1.63 ਮੀਟਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਦੇ ਨਾਲ। ਝੀਲ ਇਸਦੇ [[ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫੇਟ]] ਭੰਡਾਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫੇਟ ਉਤਪਾਦਨ ਕਾਰਜ ਇੱਥੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ। ਇਹ [[ਦੇਨਿਜਲੀ|ਡੇਨਿਜ਼ਲੀ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 60 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਤੱਕ, ਝੀਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਕਸਬੇ [[ਬੋਜ਼ਕੁਰਟ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ), ਡੇਨਿਜ਼ਲੀ|ਬੋਜ਼ਕੁਰਟ]], [[Çardak|Çਰਦਕ]], [[ਡਾਜ਼ਕੀਰੀ|ਦਾਜ਼ਕੀਰੀ]] ਅਤੇ [[Başmakçı|ਬਾਸ਼ਮਾਕੀ]] ਹਨ। ਝੀਲ ਦੀ ਉਚਾਈ 836 ਮੀਟਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ [[ਨੁਕਸ ਲਾਈਨ|ਫਾਲਟ ਲਾਈਨ]] ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਉੱਚ-ਸਲਫੇਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ ਦੁਆਰਾ ਖੁਆਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਤਹੀ [[ਬ੍ਰਾਈਨ|ਨਮਕੀਨ]] ਵਿੱਚ 12.5 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟਰਕ ਟਨ ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫੇਟ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਸੰਭਾਵਤ ਕੁੱਲ ਭੰਡਾਰ 70 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟਰਿਕ ਟਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਭੰਡਾਰ 82 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟਰਕ ਟਨ ਦੇ ਨਾਲ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ 100,000 ਟਨ ਸੀ, ਸਾਰੀਆਂ [[ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ|ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ]] ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਝੀਲ ਨੂੰ ''ਅਨਾਉ'' ( Greek ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ), ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਮ [[ਅਨੂਆ]] ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਅਰੀਅਨ|ਐਰੀਅਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ''ਅਸਕਾਨੀਆ'' ਝੀਲ (Ἀσκανία) ਵੀ ਇਹੀ ਝੀਲ ਹੈ।<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0064%3Aalphabetic+letter%3DA%3Aentry+group%3D9%3 Dictionary of Greek and Roman Geography (1854), Anaua]</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਹੋਰ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=G6qS7D1HP2EC&pg=PA128|title=Sodium Sulfate: Handbook of Deposits, Processing, and Use|last=Garrett|first=Donald E.|publisher=[[Elsevier]]|year=2001|isbn=0-12-276151-0|pages=128–129}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] lpswlb2a2dkcc9z48c7lymluicqupya 0 171193 851047 742877 2026-11-02T20:04:42Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851047 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਅਕਡੋਗਨ ਝੀਲ | other_name = <!-- Images --> | image = Akdogangolugunbatimi.jpg | alt = | caption = ਅਕਡੋਗਨ ਝੀਲ | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[ਵਾਰਤੋ]] [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਮੁਸ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਤੁਰਕੀ]] | group = | coordinates = {{coord|39|8|22|N|41|44|29|E|type:waterbody|display=inline,title}} | type = | etymology = | part_of = | inflow = | outflow = | catchment = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | basin_countries = ਤੁਰਕੀ | agency = | date-built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | date-flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | width = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | area = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | max-depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | cities = <!-- Map --> | reference = }} [[Category:Articles using infobox body of water without alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without pushpin map alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਅਕਡੋਗਨ ਝੀਲ''' (ਜਿਸਨੂੰ "ਲੇਕ ਹੈਮੂਰਪਰਟ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) [[ਤੁਰਕੀ]] ਦੀਆਂ ਦੋ ਗੁਆਂਢੀ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਉਹ ਲਗਭਗ 200 ਮੀਟਰ (660 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਇੱਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਟੀ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਚਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਹਨ ਜੋ [[ਮੁਸ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਮੁਸ ਸੂਬੇ]] ਦੇ [[ਵਾਰਟੋ]] [[ਇਲਸੇ]] (ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ) ਵਿੱਚ ਹਨ। == ਵੱਡੀ ਝੀਲ == ਅਕਡੋਗਨ ਝੀਲ (ਤੁਰਕੀ: Akdoğan Lake) 39°8′22″N 41°44′29″E ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਉਚਾਈ 2,149 ਮੀਟਰ (7,051 ਫੁੱਟ) ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਅਧਿਕਤਮ ਡੂੰਘਾਈ 21 ਮੀਟਰ (69 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਤਹ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 11 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (4.2 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਬਰਫ ਇਸ ਨੂੰ ਖੁਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਇਸਕੇਂਡਰ ਕ੍ਰੀਕ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। == ਛੋਟੀ ਝੀਲ == ਲੇਕ ਸਮਾਲ ਅਕਡੋਗਨ ਝੀਲ 39°6′37″N 41°53′30″E ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਉਚਾਈ 2,173 ਮੀਟਰ (7,129 ਫੁੱਟ) ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਅਧਿਕਤਮ ਡੂੰਘਾਈ 47 ਮੀਟਰ (154 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਤਹ ਖੇਤਰਫਲ 1.54 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (0.59 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ। ਇਹ ਭੂਮੀਗਤ ਨਦੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁੱਖ ਝੀਲ ਨੂੰ ਭਰਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] o3sboh5aabze9nszj4kg8lmk1d49pnr 0 171208 851010 691651 2026-11-02T17:04:40Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851010 wikitext text/x-wiki {{Year dab|1579}}{{Year nav|1579}} [[ਤਸਵੀਰ:Unie_van_Utrecht.jpg|thumb| [[23 ਜਨਵਰੀ]] : ਯੂਟਰੇਕਟ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ।]] ਸਾਲ '''1579''' ( '''MDLXXIX''' ) [[ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] ਦਾ ਵੀਰਵਾਰ (ਲਿੰਕ ਪੂਰਾ ਕੈਲੰਡਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰੇਗਾ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਆਮ ਸਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਲੇਪਟਿਕ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਆਮ ਸਾਲ ਸੀ। == ਸਮਾਗਮ == === ਜਨਵਰੀ &#x2013; ਜੂਨ === * [[6 ਜਨਵਰੀ]] &#x2013; ਅਰਰਾਸ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਫਿਲਿਪ II ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰਾਜਪਾਲ ਡਿਊਕ ਆਫ ਪਰਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੋੜਿਆ। <ref name="Holt2002" /> * [[23 ਜਨਵਰੀ]] &#x2013; ਯੂਟਰੇਕਟ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕੀਤਾ। ਔਰੇਂਜ ਦਾ ਵਿਲੀਅਮ I ''ਸਟੈਡਹੋਲਡਰ'' ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਹੈਨਰੀ III ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਡਕ ਡੀ ਐਂਜੂ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਬਣਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="Holt2002">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Mt5sraGYbWcC&pg=PA114|title=The Duke of Anjou and the Politique Struggle During the Wars of Religion|last=Mack P. Holt|date=2 May 2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-89278-0|pages=114|language=en}}</ref> * [[ਮਾਰਚ]] &#x2013; ਮਾਸਟ੍ਰਿਕਟ ਨੂੰ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। * [[25 ਮਈ]] &#x2013; ਮੀਮਾਓਮੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ : [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਵਿੱਚ, ਦੋਈ ਕਿਓਨਾਗਾ ਨੇ ਕੁਮੂ ਯੋਰੀਨੋਬੂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। * [[17 ਜੂਨ]] &#x2013; ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਡਰੇਕ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਧੁਨਿਕ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਉਹ [[ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਪਹਿਲੀ|ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ I]] ਲਈ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਤੇ [[ਨਿਊਫ਼ੰਡਲੈਂਡ (ਟਾਪੂ)|ਨਿਊਫਾਊਂਡਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਇੰਗਲੈਂਡ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਚਾਰਟਰਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਤੱਕ, "ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ" ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰੇਗਾ। ਡਰੇਕ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ''ਨੋਵਾ ਐਲਬੀਅਨ'' ( ''ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ'' ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਇਸ ਨਾਮ ਹੇਠ ਨਿਊ ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਗੇ। * [[16 ਜੁਲਾਈ]] &#x2013; ਜੇਮਜ਼ ਫਿਟਜ਼ਮੌਰਿਸ ਫਿਟਜ਼ਗੇਰਾਲਡ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਡਿੰਗਲ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਉੱਤੇ, ਸਮਰਵਿਕ ਵਿਖੇ ਆਇਰਿਸ਼, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਉਤਰਿਆ, ਅਤੇ [[ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਪਹਿਲੀ|ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਪਹਿਲੀ]] ਦੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੂਜੀ ਡੇਸਮੰਡ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। === ਜੁਲਾਈ &#x2013; ਦਸੰਬਰ === * [[13 ਜੁਲਾਈ]] &#x2013; ਕਾਰਲੋਵੈਕ, ਕਰੋਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। === ਮਿਤੀ ਅਗਿਆਤ === * [[ਅਕਬਰ|ਅਕਬਰ ਨੇ]] ਜਜ਼ੀਆ [[ਜਜ਼ੀਆ|ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ]] । * [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼|ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੇ]] ਮਾਰਿੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਬੋਆਕ ਦੀ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। * ''ਕ੍ਰਾਲਿਸ ਦੀ ਬਾਈਬਲ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਚੈੱਕ ਭਾਸ਼ਾ]] (ਨੋਟ ਦੇ ਨਾਲ) ਵਿੱਚ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਨੁਵਾਦ, ਇਹ ਬ੍ਰਦਰੇਨ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਲਿਸ ਨਾਡ ਓਸਲਾਵੋ, ਬੋਹੇਮੀਆ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਜਨਮ == [[ਤਸਵੀਰ:Hidetada2.jpg|right|thumb|110x110px| ਤੋਕੁਗਾਵਾ ਹਿਦੇਟਾਦਾ]] * [[4 ਜਨਵਰੀ]] &#x2013; ਵਿਲੇਮ ਟੇਲਿੰਕ, ਡੱਚ ਪਾਦਰੀ (ਡੀ. [[1629]] ) * [[7 ਜਨਵਰੀ]] &#x2013; ਜੁਆਨ ਮੈਨੁਅਲ ਪੇਰੇਜ਼ ਡੇ ਗੁਜ਼ਮਾਨ, ਮਦੀਨਾ ਸਿਡੋਨੀਆ ਦਾ 8ਵਾਂ ਡਿਊਕ, ਸਪੇਨੀ ਰਈਸ, ਨਾਈਟ ਆਫ਼ ਦ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਦ ਗੋਲਡਨ ਫਲੀਸ (ਡੀ. 1636 ) * [[23 ਜਨਵਰੀ]] &#x2013; ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਦੀ ਮੈਰੀ, ਬਰੈਂਡਨਬਰਗ-ਬੇਰੇਉਥ ਦੀ ਮਾਰਗ੍ਰੇਵਾਈਨ (ਡੀ. 1649 ) * [[27 ਜਨਵਰੀ]] &#x2013; ਐਂਟੋਨੀਓ ਟੋਰਨੀਏਲੀ, ਇਤਾਲਵੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪ੍ਰੀਲੇਟ ਜਿਸ ਨੇ ਨੋਵਾਰਾ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ (1636–1650) (ਡੀ. 1650 ) * [[੯ ਫ਼ਰਵਰੀ|ਫਰਵਰੀ 9]] &#x2013; ਜੋਹਾਨਸ ਮਰਸੀਅਸ, ਡੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨਤਾ (ਡੀ. 1639 ) * [[24 ਫ਼ਰਵਰੀ|24 ਫਰਵਰੀ]] &#x2013; ਜੋਹਾਨ ਜੈਕਬ ਗ੍ਰਾਸਰ, ਸਵਿਸ ਕਵੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਡੀ. [[1627]] ) * [[23 ਮਾਰਚ]] &#x2013; ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮਾਨਸੇਲ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਕਾਦਮਿਕ (ਡੀ. [[1665]] ) * [[10 ਅਪ੍ਰੈਲ]] &#x2013; ਆਗਸਟਸ ਦ ਯੰਗਰ, ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਬਰੰਸਵਿਕ-ਲਿਊਨਬਰਗ (ਡੀ. [[1666]] ) * [[12 ਅਪ੍ਰੈਲ]] &#x2013; ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਡੀ ਬਾਸੋਮਪੀਏਰੇ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਦਰਬਾਰੀ (ਡੀ. 1646 ) * [[25 ਅਪ੍ਰੈਲ]] &#x2013; ਗਾਰਸੀਆ ਡੇ ਟੋਲੇਡੋ ਓਸੋਰੀਓ, ਵਿਲਾਫ੍ਰਾਂਕਾ ਦਾ 6ਵਾਂ ਮਾਰਕੁਇਸ, ਸਪੇਨੀ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ (ਡੀ. 1649 ) * [[1 ਮਈ]] &#x2013; ਵੋਲਫਰਟ ਗੈਰੇਟਸੇ, ਨਿਊ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਕਲੋਨੀ ਦਾ ਡੱਚ ਸੰਸਥਾਪਕ (ਡੀ. [[1662]] ) * [[2 ਮਈ]] &#x2013; ਟੋਕੁਗਾਵਾ ਹਿਦੇਤਾਦਾ, ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ੋਗਨ (ਡੀ. 1632 ) * [[17 ਜੂਨ]] &#x2013; ਲੁਈਸ ਪਹਿਲਾ, ਐਨਹਾਲਟ-ਕੋਥਨ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਰਮਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ (ਮੌ. 1650 ) * [[18 ਜੂਨ]] &#x2013; ਅਫੋਂਸੋ ਮੇਂਡੇਸ, ਇਥੋਪੀਆ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ (ਡੀ. 1659 ) * [[2 ਜੁਲਾਈ]] &#x2013; ਜਾਨੁਜ਼ ਰਾਡਜ਼ੀਵਿਲ, ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਰਈਸ (ਡੀ. [[1620]] ) * [[6 ਜੁਲਾਈ]] ** ਬਰਨਾਰਡੀਨੋ ਡੀ ਅਲਮਾਨਸਾ ਕੈਰੀਓਨ, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪ੍ਰੀਲੇਟ ਅਤੇ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ (ਡੀ. [[1633]] ) ** ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਨੋਰਿਸ, ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਰਲ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੋਬਲ (ਡੀ. [[1622]] ) * [[13 ਜੁਲਾਈ]] &#x2013; ਆਰਥਰ ਡੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਅਲਕੈਮਿਸਟ (ਡੀ. 1651 ) * [[1 ਅਗਸਤ]] &#x2013; ਲੁਈਸ ਵੇਲੇਜ਼ ਡੇ ਗਵੇਰਾ, ਸਪੇਨੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ (ਡੀ. [[1644]] ) * [[18 ਅਗਸਤ]] &#x2013; ਨਾਸਾਓ ਦੀ ਕਾਊਂਟੇਸ ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਫਲੈਂਡਰੀਨਾ (ਡੀ. [[1640]] ) * [[21 ਅਗਸਤ]] &#x2013; ਹੈਨਰੀ, ਰੋਹਨ ਦਾ ਡਿਊਕ (ਦਿ. 1638 ) * [[23 ਅਗਸਤ]] &#x2013; ਥਾਮਸ ਡੈਮਪਸਟਰ, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ (ਡੀ. 1625 ) * [[1 ਸਤੰਬਰ]] ** ਹੋਲਸਟਾਈਨ-ਗੋਟੋਰਪ ਦਾ ਜੌਨ ਫਰੈਡਰਿਕ, ਪ੍ਰਿੰਸ-ਬਿਸ਼ਪ, ਜਰਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ (ਡੀ. [[1634]] ) ** ਸੈਮੂਅਲ ਕੋਸਟਰ, ਡੱਚ ਲੇਖਕ (ਡੀ. [[1665]] ) * [[3 ਸਤੰਬਰ]] &#x2013; ਲੁਈਸ ਪਹਿਲਾ, ਕਾਉਂਟ ਆਫ਼ ਏਰਬਾਕ-ਏਰਬਾਕ (1606–1643) (ਡੀ. 1643 ) * [[17 ਸਤੰਬਰ]] &#x2013; ਚਾਰਲਸ ਹਾਵਰਡ, ਨੌਟਿੰਘਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਰਲ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੋਬਲ (ਡੀ. [[1642]] ) * [[4 ਅਕਤੂਬਰ]] &#x2013; ਗਾਈਡੋ ਬੇਨਤੀਵੋਗਲੀਓ, ਇਤਾਲਵੀ ਕਾਰਡੀਨਲ (ਡੀ. [[1644]] ) * [[18 ਅਕਤੂਬਰ]] &#x2013; ਐਂਥਨੀ ਅਬਡੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਪਾਰੀ (ਡੀ. [[1640]] ) * [[7 ਨਵੰਬਰ]] &#x2013; ਜੁਆਨ ਡੇ ਪੇਨਾਲੋਸਾ, ਸਪੇਨੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ (ਡੀ. [[1633]] ) * [[11 ਨਵੰਬਰ]] &#x2013; ਫ੍ਰਾਂਸ ਸਨਾਈਡਰਜ਼, ਫਲੇਮਿਸ਼ ਚਿੱਤਰਕਾਰ (ਡੀ. [[1657]] ) * [[12 ਨਵੰਬਰ]] &#x2013; ਹਾਨਾਉ-ਮੁਨਜ਼ੇਨਬਰਗ ਦਾ ਅਲਬਰਚਟ, ਜਰਮਨ ਰਈਸ (ਡੀ. [[1635]] ) * [[16 ਨਵੰਬਰ]] &#x2013; ਫੇਡਰਿਕੋ ਬਾਲਡੀਸੇਰਾ ਬਾਰਟੋਲੋਮੀਓ ਕੋਰਨਾਰੋ, ਇਤਾਲਵੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਕਾਰਡੀਨਲ (ਡੀ. 1653 ) * [[9 ਦਸੰਬਰ]] &#x2013; ਮਾਰਟਿਨ ਡੀ ਪੋਰੇਸ, ਪੇਰੂਵੀ ਭਿਕਸ਼ੂ, ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸੰਤ (ਉਤ. 1639 ) * [[20 ਦਸੰਬਰ|ਦਸੰਬਰ 20]] ''(bapt.'' '')'' &#x2013; ਜੌਹਨ ਫਲੈਚਰ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕਕਾਰ (ਡੀ. 1625 ) * ''ਮਿਤੀ ਅਣਜਾਣ'' ** ਜੈਕਬ ਐਸਟਲੇ, ਰੀਡਿੰਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੈਰਨ ਐਸਟਲੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਵਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਕਮਾਂਡਰ (ਡੀ. 1652 ) ** ਆਰਥਰ ਜੌਹਨਸਟਨ, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਕਵੀ (ਡੀ. 1641 ) ** ਜੌਨ ਓਗਿਲਵੀ, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਜੇਸੁਇਟ, ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸੰਤ (ਸ਼ਹੀਦ 1615 ) == ਮੌਤਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Sokullupasa.jpg|right|thumb|151x151px| ਸੋਕੋਲੂ ਮਹਿਮਦ ਪਾਸ਼ਾ]] * [[5 ਫ਼ਰਵਰੀ|5 ਫਰਵਰੀ]] &#x2013; ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਕਾਊਂਟੇਸ ਪੈਲਾਟਾਈਨ ਹੇਲੇਨਾ, ਹਾਨਾਉ-ਮੁਨਜ਼ੇਨਬਰਗ ਦੀ ਕਾਊਂਟੇਸ ਪਤਨੀ (1551-1561) (ਬੀ. 1532 ) * [[੧੬ ਫ਼ਰਵਰੀ|16 ਫਰਵਰੀ]] &#x2013; ਗੋਂਜ਼ਾਲੋ ਜਿਮੇਨੇਜ਼ ਡੇ ਕਵੇਸਾਡਾ, ਸਪੇਨੀ ਖੋਜੀ (ਜਨਮ [[1509]] ) * [[20 ਫ਼ਰਵਰੀ|20 ਫਰਵਰੀ]] &#x2013; ਨਿਕੋਲਸ ਬੇਕਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ (ਜਨਮ [[1509]] ) * [[12 ਮਾਰਚ]] &#x2013; ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ ਪਿਕੋਲੋਮਿਨੀ, ਸਿਏਨਾ ਤੋਂ ਇਤਾਲਵੀ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ (ਜਨਮ [[1508]] ) <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xO8XAQAAMAAJ|title=Astronomical Atlases, Maps & Charts: An Historical & General Guide|last=Basil Brown|publisher=Dawsons of Pall Mall|year=1968|isbn=978-0-7129-0131-4|page=17|language=en}}</ref> * [[25 ਅਪ੍ਰੈਲ]] &#x2013; ਜੌਨ ਸਟੂਅਰਟ, ਐਥੋਲ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅਰਲ * [[6 ਮਈ]] &#x2013; ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਡੀ ਮੋਂਟਮੋਰੈਂਸੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕੁਲੀਨ (ਜਨਮ [[1530]] ) * [[20 ਮਈ]] &#x2013; ਇਜ਼ਾਬੇਲਾ ਮਾਰਖਮ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਰਬਾਰੀ (ਜਨਮ 1527 ) * [[17 ਜੂਨ]] &#x2013; ਜੋਹਾਨਸ ਸਟੈਡਿਅਸ, ਜਰਮਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਜੋਤਸ਼ੀ, ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਜਨਮ 1527 ) * [[25 ਜੂਨ]] &#x2013; ਹਤਾਨੋ ਹਿਦੇਹਾਰੂ, ਜਾਪਾਨੀ ਸਮੁਰਾਈ (ਬੀ. [[1541]] ) * [[੩ ਜੁਲਾਈ|3 ਜੁਲਾਈ]] &#x2013; ਐਡਵਰਡ ਫਿਟਨ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਆਇਰਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ (ਜਨਮ 1527 ) * [[5 ਅਗਸਤ]] &#x2013; ਸਟੈਨਿਸਲੌਸ ਹੋਸੀਅਸ, ਪੋਲਿਸ਼ ਕੈਥੋਲਿਕ ਕਾਰਡੀਨਲ (ਬੀ. [[1504]] ) * [[12 ਅਗਸਤ]] &#x2013; ਡੋਮੇਨੀਕੋ ਬੋਲਾਨੀ, ਮਿਲਾਨ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (ਜਨਮ 1514 ) * [[11 ਅਕਤੂਬਰ]] &#x2013; ਸੋਕੋਲੂ ਮਹਿਮਦ ਪਾਸ਼ਾ, ਤੁਰਕੀ ਜੈਨੀਸਰੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਵਿਜ਼ੀਅਰ (ਜਨਮ [[1505]] ) * [[13 ਅਕਤੂਬਰ]] &#x2013; ਵਿਲੀਅਮ ਡਰੂਰੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ (ਜਨਮ 1527 ) * [[21 ਅਕਤੂਬਰ]] &#x2013; ਤਾਨੇਗਾਸ਼ਿਮਾ ਟੋਕੀਤਾਕਾ, ਜਾਪਾਨੀ ਦਾਈਮਿਓ (ਜਨਮ 1528 ) * [[24 ਅਕਤੂਬਰ]] &#x2013; ਅਲਬਰਟ ਵੀ, ਬਾਵੇਰੀਆ ਦਾ ਡਿਊਕ (ਜਨਮ 1528 ) * [[9 ਨਵੰਬਰ]] &#x2013; ਫਿਲਿਪ VI, ਵਾਲਡੇਕ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (1567–1579) (ਜਨਮ 1551 ) * [[15 ਨਵੰਬਰ]] &#x2013; ਫਰਾਂਸਿਸ ਡੇਵਿਡ, ਹੰਗਰੀਆਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰਕ (ਜਨਮ 1510 ) * [[21 ਨਵੰਬਰ]] &#x2013; ਥਾਮਸ ਗਰੇਸ਼ਮ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਫਾਇਨਾਂਸਰ (ਜਨਮ 1519 ) * ''ਮਿਤੀ ਅਣਜਾਣ'' ** ਜਿਓਵਨੀ ਬੈਟਿਸਟਾ ਐਡਰਿਯਾਨੀ, ਇਤਾਲਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ (ਬੀਸੀ 1512 ) ** ਡਿਏਗੋ ਡੀ ਲਾਂਡਾ, ਯੂਕਾਟਨ ਦਾ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਬਿਸ਼ਪ (ਜਨਮ 1524 ) ** ਹੀਰੋਨਿਮ ਜਾਰੋਜ਼ ਸਿਏਨੀਆਵਸਕੀ, ਪੋਲਿਸ਼ ਨੋਬਲ (ਜਨਮ 1516 ) ** ਬਾਰਬਰਾ ਥੈਨ, ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਮੁਨਜ਼ਮੀਸਟਰ (ਜਨਮ 1519 ) ** ਵਿਲੀਅਮ ਵਿਟਿੰਘਮ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰਕ (ਅੰ. 1524 ) ** ਵੋਰਾਵੋਂਗਸਾ ਪਹਿਲਾ, ਲੈਨ ਜ਼ਾਂਗ ਦਾ ਲਾਓਟੀਅਨ ਰਾਜਾ * ''ਸੰਭਾਵੀ'' - ਹਾਂਸ ਸਟੈਡੇਨ, ਜਰਮਨ ਸਾਹਸੀ (ਬੀ. 1525 ) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} t6406ydzfbnd79w6ubkv9rufzo4vwku 0 171979 851026 695889 2026-11-02T18:45:14Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851026 wikitext text/x-wiki '''2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਫਾਈਨਲ''' [[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਦਾ ਫਾਈਨਲ ਮੈਚ ਸੀ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮਾਂ ਲਈ [[ਫੀਫਾ]] ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ 22ਵਾਂ ਵਿਸਵ ਕੱਪ ਹੈ। ਇਹ ਕਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਚੈੰਪਿਅਨਸ਼ਿਪ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਚ 18 ਦਸੰਬਰ 2022 ਨੂੰ ਕਤਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ, ਕਤਰ ਦੇ ਲੁਸੈਲ ਦੇ ਲੁਸੈਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਅਤੇ ਡਿਫੈਂਡਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨ ਫਰਾਂਸ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਫਾਈਨਲ 88,966 ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਇਆ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ 1.5 ਬਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡ ਭੀੜ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੈਚ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਤਰ ਅਤੇ 31 ਹੋਰ ਟੀਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਛੇ ਫੀਫਾ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯੋਗਤਾ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇਤੂ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। 32 ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 16 ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਨਾਕਆਊਟ ਪੜਾਅ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ। ਫਾਈਨਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਗਰੁੱਪ ਸੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਤੋਂ 2-1 ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ 2-0 ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਊਂਡ ਆਫ 16 ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ, ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਨੂੰ ਪੈਨਲਟੀ ਸ਼ੂਟ ਆਊਟ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਫਰਾਂਸ ਦੋ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਰ ( ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਤੋਂ 4-1 ਦੀ ਜਿੱਤ, ਡੈਨਮਾਰਕ ਤੋਂ 2-1 ਦੀ ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਤੋਂ 1-0 ਨਾਲ ਹਾਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਗਰੁੱਪ ਡੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾ, ਕੁਆਟਰ-16 ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੂੰ ਕੁਆਰਟਰ- ਫਾਈਨਲ ਅਤੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਮੋਰੋਕੋ। ਫਾਈਨਲ 88,966 ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿਜ਼ਮਨ ਮਾਰਸੀਨਿਆਕ ਦੁਆਰਾ ਰੈਫਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਨੇ 23ਵੇਂ ਮਿੰਟ 'ਚ ਲਿਓਨਲ ਮੇਸੀ ਦੇ ਪੈਨਲਟੀ 'ਤੇ ਗੋਲ ਕਰਕੇ ਬੜ੍ਹਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਂਜੇਲ ਡੀ ਮਾਰੀਆ ਨੇ 36ਵੇਂ ਮਿੰਟ 'ਚ ਗੋਲ ਦੇ ਕਾਰਨਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਸ਼ਾਟ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਰਾਂਸ ਮੈਚ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਗੋਲ 'ਤੇ ਸ਼ਾਟ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 81ਵੇਂ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਕਾਇਲੀਅਨ ਐਮਬਾਪੇ ਦੁਆਰਾ 97 ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਬ੍ਰੇਸ ਨੇ ਗੇਮ 2-2 ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਧੂ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਮੇਸੀ ਨੇ ਫਿਰ ਗੋਲ ਕਰਕੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਨੂੰ 3-2 ਦੀ ਬੜ੍ਹਤ ਦਿਵਾਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਐਮਬਾਪੇ ਨੇ 1966 ਵਿੱਚ ਜਿਓਫ ਹਰਸਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਮਿੰਟ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਗੇਮ ਨੂੰ 3-3 ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਜੀ ਪੈਨਲਟੀ ਦਾ ਗੋਲ ਕੀਤਾ। ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਨੇ ਫਿਰ ਪੈਨਲਟੀ ਸ਼ੂਟ ਆਊਟ 4-2 ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣਾ ਤੀਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ 1986 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾ।ਅਰਜਨਟੀਨਾ 2010 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਟੀਮ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੈਚ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ। ਫਰਾਂਸ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੋਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਾਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਟੀਮ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਸੀ ਨੂੰ ਮੈਨ ਆਫ ਦਾ ਮੈਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫੀਫਾ ਦੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਗੋਲਡਨ ਬਾਲ ਜਿੱਤਿਆ। ਮੈਚ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਫਾਈਨਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਖੇਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਖੇਡ ਮੇਲਾ ਕਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ==ਟੀਮਾਂ== ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ-2022 ਟੀਮ ਗਰੁੱਪ * ਗਰੁੱਪ-ਏ: [[ਕਤਰ]], [[ਇਕੁਆਡੋਰ]], [[ਸੈਨੇਗਲ]], [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ]] * ਗਰੁੱਪ-ਬੀ: [[ਇੰਗਲੈਂਡ]], [[ਈਰਾਨ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਵੇਲਜ਼]] * ਗਰੁੱਪ-ਸੀ: [[ਅਰਜਨਟੀਨਾ]], [[ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ]], [[ਮੈਕਸੀਕੋ]], [[ਪੋਲੈਂਡ]] * ਗਰੁੱਪ-ਡੀ: [[ਫਰਾਂਸ]], [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਡੈਨਮਾਰਕ]], [[ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]] * ਗਰੁੱਪ-ਈ: [[ਸਪੇਨ]], [[ਕੋਸਟਾਰੀਕਾ]], [[ਜਰਮਨੀ]], [[ਜਾਪਾਨ]] * ਗਰੁੱਪ-ਐੱਫ: [[ਬੈਲਜੀਅਮ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਮੋਰੱਕੋ]], [[ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਫਾਈਨਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] 7b4t1o22xpms4s8n76u68iiq386bv3u 8 172257 851041 696536 2026-11-02T19:43:52Z Maintenance script 10359 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 851041 javascript text/javascript /* _____________________________________________________________________________ * | | * | === WARNING: GLOBAL GADGET FILE === | * | Changes to this page affect many users. | * | Please discuss changes on the talk page or on [[WT:Gadget]] before editing. | * |_____________________________________________________________________________| * * Copied from [[meta:User:Brion VIBBER/mobile-sidebar.js]] as of last update (2014-10-13, [[meta:Special:Permalink/10185490]]) * See also https://github.com/brion/MediaWiki-MobileSidebar * * Mobile sidebar preview gadget * * Quick hack to show how pages look on mobile * while browsing the desktop site. * * Brion Vibber <bvibber@wikimedia.org> * 2014-10-10 * Cleaned up and enhanced by prtksxna * Further cleaned up by Brion :D */ $(function () { // Old iPhone size, the minimum we usually see var width = 320, height = 480; // @todo possibly make size selectable from some options... // Note that pixel sizes are deceiving on mobile, as there's often a // density factor. For instance 480x800 screens at 1.5x would cover // only 320x533 or so. And let's not even get into the iPhone 6 Plus! function showSidebar() { localStorage['mw-mobile-sidebar-state'] = 'show'; var $content = $('#content'); var top = $content.position().top, page = mw.config.get('wgPageName'), src = '/wiki/' + encodeURIComponent(page) + '?useformat=mobile', lang = mw.config.get('wgContentLanguage'); var $container = $('<div>').attr('id', 'mobile-sidebar'); var $mobileLink = $('<a>') .text( 'Mobile' ) .addClass ( 'mobile_link' ) .attr( 'href', src ) .attr( 'target', '_blank') .appendTo( $container ); var $egg = $( '<div>' ) .addClass( 'egg' ) .append( $( '<img>' ).attr( 'src', 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Wikimedia-logo.svg/240px-Wikimedia-logo.svg.png' ), $( '<p>' ).html( 'If lost please return to <a href="https://meta.wikimedia.org/wiki/User:Brion_VIBBER">Brion Vibber</a>' ) ) .appendTo( $container ) .hide(); // @todo detect scrollbars and compensate width var $frame = $('<iframe>') .attr('src', src) .css('width', width + 'px') .css('height', height + 'px') .appendTo($container); var $close = $('<a>') .html(' &times;') .addClass('close') .click( hideSidebar ) .appendTo( $container ); $container.on( 'dblclick', function () { $egg.toggle(); $mobileLink.toggle(); $close.toggle(); $frame.toggle(); } ); var frame = $frame[0]; $frame.on('load',function () { // avoid TypeError: null is not an object (evaluating 'frame.contentDocument.querySelector') if(!frame.contentDocument) return; // Compensate for scrollbars on browsers that add them var scrollBarWidth = width - frame.contentDocument.querySelector('body').clientWidth; if ( scrollBarWidth > 0 ) { $frame.css( 'width', ( width + scrollBarWidth ) + 'px' ); } // Handle link navigation within the mobile preview doc $(frame.contentDocument).on('click', 'a', function (e) { e.preventDefault(); if ($(this).attr('href') && $(this).attr('href').indexOf('#') !== 0) { window.location = this.href; } }); }); if ( mw.config.get( 'skin' ) === 'vector-2022' && window.innerWidth >= 1800 && document.body.classList.contains( 'vector-feature-limited-width-enabled' ) ) { // no need to shift content as Vector 2022 limited content width is enabled and active } else { $('#content').css('margin-right', '360px'); } $('#content').after($container); } function hideSidebar() { localStorage['mw-mobile-sidebar-state'] = 'hidden'; $('#mobile-sidebar').remove(); $('#content').css('margin-right', '0'); } function toggleState() { if (localStorage['mw-mobile-sidebar-state'] !== 'hidden') { hideSidebar(); } else { showSidebar(); } } if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { var item = mw.util.addPortletLink( 'p-views', '#', 'Mobile', 'ca-mobile', 'Toggle mobile view sidebar' ); if ( item ) { item.classList.remove( 'vector-tab-noicon' ); if ( mw.config.get( 'skin' ) === 'vector-2022' ) { item.querySelector('a').classList.add( 'mw-ui-icon', 'mw-ui-icon-element', 'mw-ui-button', 'mw-ui-quiet', 'mw-ui-icon-mobile', 'mw-ui-icon-small' ); } else { item.classList.add( 'icon' ); } $(item).click( toggleState ); } if (localStorage['mw-mobile-sidebar-state'] == 'hidden') { hideSidebar(); } else { showSidebar(); } } }); 7fcdw36awhtu9l4pkyibwxkb3ugcl7t 0 173311 851220 779881 2026-11-03T09:51:42Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851220 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | settlement_type = [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦਾ [[ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | total_type = Total | native_name = | image_skyline = View of canal during sunset in Rawla.jpg | image_caption =ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ [[ਰਾਵਲਾ ਮੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼। | image_map = Anupgarh in Rajasthan (India).svg | map_caption = Location of Anupgarh district in Rajasthan. | coordinates = {{coord|29|11|22|N|73|12|30|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | named_for = | government_type = ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ | governing_body = ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 7 ਅਗਸਤ 2023 | seat_type = ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ | seat = [[ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ]] | parts_type = | parts_style = | p1 = | area_total_km2 = 8871.99 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 871696 | population_footnotes = <ref>{{cite web | url =http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/Raj/7-popu-10-19.pdf | title = Name Census 2011, Rajasthan data | access-date = 28 February 2012 | year = 2012 | publisher = censusindia.gov.in}}</ref> | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ਜਨਗਣਨਾ | demographics1_title1 = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ|ਸਾਖਰਤਾ]] | demographics1_info1 = 64.25 % | demographics1_title2 = [[ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | demographics1_info2 = 898/1000 | demographics1_title3 = [[ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ]] | demographics1_info3 = 144/km² | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | demographics_type2 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics2_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics2_info1 = [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]<br />[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] | demographics2_title2 = ਸਥਾਨਕ | demographics2_info2 = [[ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਰਾਜਸਥਾਨੀ]]<br />[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<br />[[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]]<br />[[ਸਰਾਇਕੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਰਾਇਕੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{url|https://anupgarh.rajasthan.gov.in/home/dptHome|ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ}} }} [[File:District map of Anupgarh.jpg|thumb|ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ]] '''ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ''' [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਸੀ। ਇਹ ਗੰਗਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੀ 29 ਦਸੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਰਲ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ <ref name="languages">{{cite news |title=Rajasthan CM Ashok Gehlot announces formation of 19 new districts, 3 Divisional headquarters in Rajasthan |url=https://newsonair.com/2023/03/17/rajasthan-cm-ashok-gehlot-announces-formation-of-19-new-districts-3-divisional-headquarters-in-rajasthan/ |access-date=11 June 2023 |work=AIR News |date=17 March 2023}}</ref> [[ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ]], ਰਾਏਸਿੰਘਨਗਰ, ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ, ਸ੍ਰੀ ਵਿਜੇਨਗਰ, ਘੜਸਾਣਾ, ਰਾਵਲਾ, ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 7 ਅਗਸਤ 2023 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ===ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ=== [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ [[ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਰੋਰ ਅਤੇ ਬਿੰਜੌਰ ਵਿਖੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ===ਮੱਧਯੁਗ=== ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਮ ਚੁੱਘੇਰ ਸੀ। ਚੁੱਘੇਰ (ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ) ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਭਾਟੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। 1678 ਵਿੱਚ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਟੀ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਸੀ। ===ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ=== 1947 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 17 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਐਡਵੋਕੇਟ ਸੁਰੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਬਿਸ਼ਨੋਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਥਾਨਕ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ 11 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਐਲਾਨਿਆ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ- ਢਾਂਚਾ== ਅਨੁਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 5 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖਿਤ ਸਨ #ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ #ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇਨਗਰ #ਘੜਸਾਨਾ #ਰਾਵਲਾ #ਰਾਏਸਿੰਘਨਗਰ ==ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਉੱਪ ਤਹਿਸੀਲਾਂ=== ਸਮੇਜਾ ਮੁਕਲਾਵਾ ਜੈਤਸਰ ਰਾਮਸਿੰਘਪੁਰ 365 ਹੈੱਡ ===ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਇਤ ਸੰਮਤੀਆਂ=== ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 9 ਪੰਚਾਇਤ ਸੰਮਤੀਆਂ ਜਾਂ ਬਲਾਕ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਹਨ। ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ - 32 ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਰਾਏਸਿੰਘਨਗਰ - 47 ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਵਿਜੇਨਗਰ - 29 ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਘੜਸਾਨਾ - 36 ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਖਾਜੂਵਾਲਾ - 45 ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ==ਵੇਖਣਯੋਗ ਥਾਵਾਂ== #ਸ਼ਿਵਪੁਰ ਕਿਲਾ - ਵਿਜੇਨਗਰ #ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਕਿਲਾ - ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ #ਬਰੌਰ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਪਿੰਡ - ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ #ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾਜੋਹੜ- ਡਾਬਲਾ #ਬਿਸ਼ਨੋਈ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇਵੀ ਪਾਰਕ - ਡਾਬਲਾ #ਲੈਲਾ ਮਜ਼ਨੂ ਮਜ਼ਾਰ – ਬਿੰਜੋਰ #ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤੀ ਫ਼ਾਰਮ- ਜੈਤਸਰ #ਰੋਜੜੀ ਬਾਲਾ ਜੀ ਮੰਦਿਰ- ਰੋਝੜੀ ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] 5yz5czca1r2bjdl5e348fylfs3b3g8d 0 174010 851185 763064 2026-11-03T07:32:43Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851185 wikitext text/x-wiki ਸੂਰਜੀ ਸਾਲ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਸੁਰਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਰ ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਇੱਕ ਚੰਦਰਮਾ ਮਹੀਨਾ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ '''ਅਧਿਕ ਮਹੀਨਾ''' ਜਾਂ '''ਅਧਿਮਾਸ''' ਜਾਂ '''ਮਲਮਾਸ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਤਿਥਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦ ਕਿ ਅਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਰੀਕਾਂ ਦਿਨਾਂ ਅਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਿਣਤੀ ਚੰਦਰਮਾਂ ਦੇ ਵਧਾਅ ਘਟਾਅ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤਿੱਥਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨਾਲ ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਧ ਕੇ [[ਚੰਦਰਮਾ]] ਦੇ ਅਕਾਸੀ ਸਥਿੱਤੀਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਪੰਧ ਨੂੰ 28 ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਉਸ ਵੰਡ ਨੂੰ ਨਛੱਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵ ਪੰਧ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਥ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਰਿਗ ਵੇਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਨਾਮ ਪਰਚਲਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੀ ਨੂੰ ਕਾਰਤਿਕ ਨਛੱਤਰ, ਚਿੱਤਰਾ ਦੇ ਇੱਕਲੇ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਾ ਆਦਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਪਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਅਥਰਵ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ 28 ਨਛੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਰਤਿਕ ਨਛੱਤਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਨਛੱਤਰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਅਸ਼ਵਨੀ ਪਹਿਲਾ ਨਛੱਤਰ ਹੈ। (ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ 3600-4000 ਸਾਲ  ਆਸਪਾਸ ਦਾ ਹੀ ਹੈ।) ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਭਿਜੀਤ ਨਛੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ 27 ਨਛੱਤਰਾਂ ਨਾਲ [[ਕੈਲੰਡਰ|ਕਲੰਡਰ]] ਦਾ ਕੰਮ ਚਲਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਫਿੱਟ ਬੈਠਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਲੰਡਰ ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਸ ਦਾ ਉੜੀਸਾ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸਮੰਤ ਸੂਰਜੀ ਚੰਦਰਮਾ ਕਲੰਡਰ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸੂਰਜ ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਇਕ ਚੰਦਰਮਾ ਅਧਾਰਿਤ। ਸੂਰਜੀ ਮਹੀਨਾ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਆਧਰਿਤ ਪੋਹ ਮਹੀਨਾ (ਧਨੂ ਰਾਸ਼ੀ) ਸਾਲ ਦਾ ਛੋਟਾ ਮਹੀਨਾ 29 ਦਿਨ 10 ਘੰਟੇ ਤੇ 45 ਮਿੰਟ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮਹੀਨਾ ਹਾੜ (ਮਿਥੁਨ ਰਾਸ਼ੀ) 31ਦਿਨ 10 ਘੰਟੇ 53 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸ 29 ਦਿਨ 12 ਘੰਟੇ 44 ਮਿੰਟ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜੀ ਸਾਲ 365 ਦਿਨ 6 ਘੰਟੇ 9 ਮਿੰਟ ਦਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਸਾਲ 354 ਦਿਨ 8 ਘੰਟੇ 48 ਮਿੰਟ ਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਇਹ ਫਰਕ ਲੱਗਭਗ 11 ਦਿਨ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦਿਨ 11 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਸਥਿੱਤੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ [[ਦਿਵਾਲੀ]] ਜੋ ਕਿ ਕੱਤਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਈਦ ਵਾਂਗੂ ਹਰ ਸਾਲ 11 ਦਿਨ ਪਹਿਲੇ ਆਉਂਦੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਹ ਜੇਠ ਹਾੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਬਿਕਰਮੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੂਰਜੀ ਕਲੰਡਰ ਨਾਲ ਤਾਲ ਮੇਲ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਕਲੰਡਰ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਹਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ 11 ਦਿਨ ਪਹਿਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਰੁੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਲੰਡਰ 365.242189 ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਕਲੰਡਰ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ ਅਤੇ [[ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ|ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ]] ਵਿੱਚ 24 ਦਿਨ ਦਾ ਫਰਕ ਪੈ ਗਿਆ। ਦਰਅਸਲ ਅੰਗਰੇਜੀ (ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ) ਕਲੰਡਰ ਨੂੰ 1582 ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਸਦੀ ਨੂੰ ਲੀਪ ਸਾਲ ਦੀ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ 400 ਸਾਲ ਵੇਂ 800, ਆਦਿ ਸਾਲ ਨੂੰ ਲੀਪ ਦੇ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਭਾਵ 400 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 97 ਲੀਪ ਦੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਲ ਮੰਨ ਕੇ ਰੁੱਤਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਠੀਕ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ 1752 ਈ ਨੂੰ 11ਦਿਨ ਵਧਾ ਕੇ 3 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਥਾਂ 14 ਸਤੰਬਰ ਕਰ ਕੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਬਸੰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਬਾਰਬਰ 21 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਝੁਕਾੳ ਆਉਂਣ ਕਰਕੇ ਦਿਨ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਣਗੇ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ 21 ਜੂਨ ਤੱਕ ਵਾਪਰੇਗਾ ਜਦ ਦਿਨ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਛੋਟੀ ਹੋਵਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 23 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 22 ਦਿਸੰਬਰ ਤੱਕ ਦਿਨ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾ 21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵੱਧ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ 22 ਦਿਸੰਬਰ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਸਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਲੋਕਲ ਮੌਸਮ ਦੀ ਅਚਨਚੇਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਇਹ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਜਰੂਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਆਂ ਮਲ ਮਾਸ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਵਣ ਦਾ ਚੰਦਰਮਾਸ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਜੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ ਮੁਤਾਬਕ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਨਾਮ ਮਹੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਾਧਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸਵਾਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਕੰਮ, ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਵਗੈਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਮਲ-ਮਾਸ ਜਾਂ ਲੌਦ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਹੁਣ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਬੇਨਾਮ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ ਮੁਤਾਬਕ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਛੱਤਰਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਗਤੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰਿਆਂ ਭਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਗੋਲ ਪੱਥ ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 27 ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਇੱਕ ਨਛੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚੰਦਰਮਾ ਮਹੀਨਾ 29.5 ਦਿਨ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਨਛੱਤਰ ਤੱਕ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਧ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਚੰਦਰਮਾ ਜਿਸ ਨਛੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਨਛੱਤਰ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਸੰਗਰਾਂਦ ਵੀ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਇੱਕ ਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਮੱਸਿਆ ਤੱਕ ਇਕ ਸੰਗਰਾਂਦ ਦਾ ਆਊਣਾ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਪਿਛਲੀ ਮੱਸਿਆ 17 ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਅਗਲੀ 16 ਅਗਸਤ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 16 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਦੀ ਸਾਉਣ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ 17 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਭਾਦੋਂ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਣ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰਾਦ ਨਹੀਂ ਆਈ ਤੇ ਇਹ ਚੰਦਰਮਾਸ ਮਲ ਮਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ 1 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਸਰਵਣ ਨਛੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਰ 30 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੁਨਿਆ ਸ਼ੁਰੂਅਤ ਸਮੇਂ ਇਹ ਦੋ ਨਛੱਤਰ ਪਿਛੇ 23 ਵੇਂ ਭਾਵ ਧਨਿਸ਼ਟਾ ਤੇ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਤਭਿਸ਼ਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਪੁਨਿਆ ਦਿਨ ਮੁਤਾਬਿਕ 31 ਅਗਸਤ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ 29 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਪੁੰਨਿਆ ਉੱਤਰ ਭਾਦਰ ਪਦ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਾਮ ਭਾਦਰੋਂ ਮਿਲੇਗਾ ਜੋ ਕਿ ਭਾਦਰ ਪਦ ਨਛੱਤਰ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਅਜਿਹਾ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 19 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ 7 ਮਲ ਮਾਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਲ ਮਾਸ ਫੱਗਣ ਤੋਂ ਮੱਗਰ ਤੱਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਆਦਾ ਤਰ ਜੇਠ, ਹਾੜ ਸਾਵਣ, ਭਾਦੋਂ ਆਦਿ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਲ ਮਾਸ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੈਅ ਮਾਸ ਵੀ ਜਰੂਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਕ ਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਦੋਂ ਸੰਗਰਾਂਦਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸਹੀ ਨਾਮ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮੱਘਰ, ਪੋਹ ਅਤੇ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 19 ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵੱਧ 141 ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੱਛਲੇ ਸਮੇਂ 1823,1964, 1983 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤੇ ਹੁਣ 2124 ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇ ਜੋੜ ਜਹੇ ਕਲੰਡਰ ਕਾਰਣ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਵੀ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜੀਬ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਲ ਮਹੀਨੇ ਕਾਰਣ ਦਿਨ ਤਿਉਹਾਰ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਮਨਾਏ ਗਏ, ਰੱਖੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਲੇਟ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਦਿਵਾਲੀ ਹੀ ਕੱਤਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਜੋ ਕਿ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੱਘਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸਹਿਰਾ ਜੋ ਕਿ ਫਸਲ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀ ਇਹ ਵੀ ਅੱਗੇ ਪਿਛੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਰ ਦੋ ਮਲ ਮਾਸ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੈਅ ਮਾਸ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਅਜੀਬ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮਣ ਅਤੇ ਮਰਨ ਜੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਦਿਨ ਤਿਉਹਾਰ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਮਨਾ ਸਕਦੇ। ਸੋ ਅਜਿਹਾ ਗੈਰਵਿਗਿਆਨਕ ਕਲੰਡਰ ਹੁਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦਾ। ਇਹ ਰੱਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਲੰਡਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 5ap8e6htdjk9dathqbtqugh8kur4svv 0 174176 851002 720522 2026-11-02T16:30:30Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851002 wikitext text/x-wiki '''123ਮੂਵੀਜ''', '''ਗੋ ਮੂਵੀਜ''' , '''ਗੋ ਸਟਰੀਮ''' , ਮੀਮੂਵੀਜ ਜਾਂ '''123ਮੂਵੀਜ ਹੱਬ''' ਵੀਅਤਨਾਮ ਤੋਂ ਸੰਚਾਲਿਤ ਫਾਈਲ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਸੀ, ਜੋ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 2018 ਵਿੱਚ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਅਮਰੀਕਾ (MPAA) ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ "ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਾਈਟ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, <ref name="refa">{{Cite web |last=An Nguyen |date=15 March 2018 |title=World's most popular pirated movie site being run from Vietnam: US trade association |url=https://e.vnexpress.net/news/news/world-s-most-popular-pirated-movie-site-being-run-from-vietnam-us-trade-association-3722948.html |access-date=21 February 2019 |quote="Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month," said Jan van Voorn, executive vice president & chief of Global Content Protection at the MPAA.}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |last=Ernesto |date=16 March 2018 |title=MPAA Brands 123Movies as the World's Most Popular Illegal Site |url=https://torrentfreak.com/mpaa-brands-123movies-as-the-worlds-most-popular-illegal-site-180316/ |access-date=2019-01-19 |website=[[TorrentFreak]] |language=en |quote=“Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month,” Van Voorn said, quoted by VNExpress.}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧਿਕ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":1">{{Cite web |last=Ernesto |date=19 March 2019 |title=Pirate Streaming Giant 123Movies Announces Shutdown |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-giant-123movies-announces-shutdown-180319/ |access-date=21 February 2019 |website=[[TorrentFreak]] |quote=According to a message posted on the site, it will close its doors at the end of the week. At the same time, the operators are now urging their users to respect filmmakers by paying for movies and TV-shows.}}</ref> {{As of|2023|July|df=US}}ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਵਿਕਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:GoMovies_Logo.png|thumb| ਗੋਮੂਵੀਜ ਲੋਗੋ]] ਸਾਈਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡੋਮੇਨਾਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਨਾਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੀ।ਕਈ ਵਾਰ ਨਾਮ "123 Movies" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ "123 movies" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਨਾਮ, ਅਤੇ URL, '''123movies.to''' ਸੀ, ਜੋ gomovies.to ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ gomovies.is 'ਤੇ ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 123movies.is ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਡੋਮੇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। <ref name="mpaa2017">{{Cite web |last=[[Charles Rivkin]] (CEO MPAA) |date=2 October 2017 |title=Letter to Christine Peterson, Director for Intellectual Property and Innovation |url=https://www.mpaa.org/wp-content/uploads/2018/03/notorious-markets-final.pdf |access-date=21 February 2019 |quote=123movies, now redirects to Gostream.is, the latest iteration of which is a very popular streaming website that embeds popular movie and series content from third-party cyberlockers. The site has undergone changes in 2016-2017, rebranding as gomovies in March 2017, and then the domain name registered as gostream in July 2017; it is believed this is due in part to highprofile pressure. Gostream currently has a global Alexa rank of 477 and a local rank of 170 in the U.S. Gostream (and its associated domains) garnered 18.45 million unique visitors in July 2017 according to SimilarWeb data.}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web |date=2017-03-29 |title=Pirate Streaming Site 123Movies Rebrands as GoMovies (Updated) |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-site-123movies-rebrands-as-gomovies-170329/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref name=":12">{{Cite web |date=2017-07-14 |title=GoMovies Moves to GoStream.is and Evades Google 'Ban' |url=https://torrentfreak.com/gomovies-moves-to-gostream-is-and-evades-google-ban-170714/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> ਇਸਨੂੰ 123movieshub.to/is ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ gostream.is ਅਤੇ ਫਿਰ memovies.to ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, MPAA ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਪਾਰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ (USTR) ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਨਲਾਈਨ ਬਦਨਾਮ ਬਜਾਰਾਂ ਸੰਖੇਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ 123 ਮੂਵੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿ: "ਇਸ ਸਾਈਟ ਦਾ ਗਲੋਬਲ ਅਲੈਕਸਾ ਰੈਂਕ 559 ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਐਸ 123 ਮੂਵੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਰੈਂਕ 386 ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਬ ਡਾਟਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਸਤ 2016 ਵਿੱਚ ਯੂ.ਐੱਸ .123movies.to ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ 9.26 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਜ਼ਿਟਰ ਸਨ। <ref name="mpaa2016">{{Cite web |last=Joanna McIntosh (Executive Vice President) |date=7 October 2016 |title=Letter to Christine Peterson, Director for Intellectual Property and Innovation |url=https://www.mpaa.org/wp-content/uploads/2016/10/MPAA-Notorious-Markets-2016-Final.pdf |access-date=21 February 2019 |quote=The site has a global Alexa rank of 559 and a local rank of 386 in the U.S. 123movies.to had 9.26 million worldwide unique visitors in August 2016 according to SimilarWeb data. The site is currently using a chain of reverse proxy services in the United States, Iran and Romania to curb rights holders’ ability to identify its precise host.}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ''ਬਿਜ਼ਨਸ ਇਨਸਾਈਡਰ ਨੇ'' ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਕਿ 123movies.to ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ "ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡਾਕੂ ਵੈੱਬਸਾਈਟ" ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=James Cook |date=28 October 2019 |title=13 more illegal movie and TV streaming sites have been blocked in the UK |url=https://www.businessinsider.com/13-illegal-movie-tv-streaming-sites-blocked-in-uk-2016-10?r=US&IR=T |access-date=21 February 2019 |website=[[Business Insider]] |quote=TorrentFreak points out that 123movies.to, one of the newly blocked sites, is actually the most-used pirate website in the UK.}}</ref> 123 ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਐੱਚ ਡੀ, ਐੱਚ ਡੀ-ਆਰ ਆਈ ਪੀ ਬਲੂ-ਰੇ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਕੈਮਰਾ ਗੁਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਵੀਡੀਓ ਹੋਸਟਰਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਓਪਨਲੋਡ, ਸਟ੍ਰੀਮੈਂਗੋ, ਅਤੇ ਮਾਈਕਲਾਉਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਈਟ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਅਪਟਾਈਮ/ਡਾਊਨਟਾਈਮ, ਬੰਦ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ''ਟੋਰੈਂਟਫ੍ਰੀਕ'' ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":0">{{Cite web |last=Ernesto |date=16 March 2018 |title=MPAA Brands 123Movies as the World's Most Popular Illegal Site |url=https://torrentfreak.com/mpaa-brands-123movies-as-the-worlds-most-popular-illegal-site-180316/ |access-date=2019-01-19 |website=[[TorrentFreak]] |language=en |quote=“Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month,” Van Voorn said, quoted by VNExpress.}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFErnesto2018">Ernesto (16 March 2018). [https://torrentfreak.com/mpaa-brands-123movies-as-the-worlds-most-popular-illegal-site-180316/ "MPAA Brands 123Movies as the World's Most Popular Illegal Site"]. ''[[TorrentFreak]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-01-19</span></span>. <q>"Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month," Van Voorn said, quoted by VNExpress.</q></cite></ref> <ref name=":1">{{Cite web |last=Ernesto |date=19 March 2019 |title=Pirate Streaming Giant 123Movies Announces Shutdown |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-giant-123movies-announces-shutdown-180319/ |access-date=21 February 2019 |website=[[TorrentFreak]] |quote=According to a message posted on the site, it will close its doors at the end of the week. At the same time, the operators are now urging their users to respect filmmakers by paying for movies and TV-shows.}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFErnesto2019">Ernesto (19 March 2019). [https://torrentfreak.com/pirate-streaming-giant-123movies-announces-shutdown-180319/ "Pirate Streaming Giant 123Movies Announces Shutdown"]. ''[[TorrentFreak]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 February</span> 2019</span>. <q>According to a message posted on the site, it will close its doors at the end of the week. At the same time, the operators are now urging their users to respect filmmakers by paying for movies and TV-shows.</q></cite></ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Ernesto |date=1 April 2018 |title=Why Did The World's Largest Streaming Site Suddenly Shut Down? |url=https://torrentfreak.com/why-did-the-worlds-largest-streaming-site-suddenly-shut-down-180401/ |access-date=19 February 2019 |website=[[TorrentFreak]] |language=en}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web |date=2017-12-04 |title=GoMovies/123Movies Launches Anime Streaming Site |url=https://torrentfreak.com/gomovies123movies-launches-anime-streaming-site-171204/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web |date=2017-03-29 |title=Pirate Streaming Site 123Movies Rebrands as GoMovies (Updated) |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-site-123movies-rebrands-as-gomovies-170329/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://torrentfreak.com/pirate-streaming-site-123movies-rebrands-as-gomovies-170329/ "Pirate Streaming Site 123Movies Rebrands as GoMovies (Updated)"]. ''TorrentFreak''. 2017-03-29<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-01-19</span></span>.</cite></ref> <ref name=":12">{{Cite web |date=2017-07-14 |title=GoMovies Moves to GoStream.is and Evades Google 'Ban' |url=https://torrentfreak.com/gomovies-moves-to-gostream-is-and-evades-google-ban-170714/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://torrentfreak.com/gomovies-moves-to-gostream-is-and-evades-google-ban-170714/ "GoMovies Moves to GoStream.is and Evades Google 'Ban'"]. ''TorrentFreak''. 2017-07-14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-01-19</span></span>.</cite></ref> <ref name=":11">{{Cite web |date=2018-11-18 |title=Is There a Mysterious Criminal Case Against WatchAsap? |url=https://torrentfreak.com/is-there-a-mysterious-criminal-case-against-watchasap-181118/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref name=":10">{{Cite web |date=2018-10-05 |title=123movies Was Shut Down Following a Criminal Investigation |url=https://torrentfreak.com/123movies-was-shut-down-following-a-criminal-investigation-181005/ |access-date=2019-01-19 |website=[[TorrentFreak]] |language=en}}</ref> ==ਨੋਟ== {{notelist}} ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.mpaa.org/policy-statement/mpaa-comments-to-ustr-on-notorious-markets/ MPAA Research on Notorious Markets] 2variw9htuxqnegnc1c3jdqqdu5ikqe 851003 851002 2026-11-02T16:35:47Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851003 wikitext text/x-wiki '''123ਮੂਵੀਜ''', '''ਗੋ ਮੂਵੀਜ''', '''ਗੋ ਸਟਰੀਮ''' , ਮੀਮੂਵੀਜ ਜਾਂ '''123ਮੂਵੀਜ ਹੱਬ''' ਵੀਅਤਨਾਮ ਤੋਂ ਸੰਚਾਲਿਤ ਫਾਈਲ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਸੀ, ਜੋ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 2018 ਵਿੱਚ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਅਮਰੀਕਾ (MPAA) ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ "ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਾਈਟ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, <ref name="refa">{{Cite web |last=An Nguyen |date=15 March 2018 |title=World's most popular pirated movie site being run from Vietnam: US trade association |url=https://e.vnexpress.net/news/news/world-s-most-popular-pirated-movie-site-being-run-from-vietnam-us-trade-association-3722948.html |access-date=21 February 2019 |quote="Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month," said Jan van Voorn, executive vice president & chief of Global Content Protection at the MPAA.}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |last=Ernesto |date=16 March 2018 |title=MPAA Brands 123Movies as the World's Most Popular Illegal Site |url=https://torrentfreak.com/mpaa-brands-123movies-as-the-worlds-most-popular-illegal-site-180316/ |access-date=2019-01-19 |website=[[TorrentFreak]] |language=en |quote=“Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month,” Van Voorn said, quoted by VNExpress.}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧਿਕ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":1">{{Cite web |last=Ernesto |date=19 March 2019 |title=Pirate Streaming Giant 123Movies Announces Shutdown |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-giant-123movies-announces-shutdown-180319/ |access-date=21 February 2019 |website=[[TorrentFreak]] |quote=According to a message posted on the site, it will close its doors at the end of the week. At the same time, the operators are now urging their users to respect filmmakers by paying for movies and TV-shows.}}</ref> {{As of|2023|July|df=US}}ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਵਿਕਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:GoMovies_Logo.png|thumb| ਗੋਮੂਵੀਜ ਲੋਗੋ]] ਸਾਈਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡੋਮੇਨਾਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਨਾਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੀ।ਕਈ ਵਾਰ ਨਾਮ "123 Movies" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ "123 movies" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਨਾਮ, ਅਤੇ URL, '''123movies.to''' ਸੀ, ਜੋ gomovies.to ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ gomovies.is 'ਤੇ ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 123movies.is ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਡੋਮੇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। <ref name="mpaa2017">{{Cite web |last=[[Charles Rivkin]] (CEO MPAA) |date=2 October 2017 |title=Letter to Christine Peterson, Director for Intellectual Property and Innovation |url=https://www.mpaa.org/wp-content/uploads/2018/03/notorious-markets-final.pdf |access-date=21 February 2019 |quote=123movies, now redirects to Gostream.is, the latest iteration of which is a very popular streaming website that embeds popular movie and series content from third-party cyberlockers. The site has undergone changes in 2016-2017, rebranding as gomovies in March 2017, and then the domain name registered as gostream in July 2017; it is believed this is due in part to highprofile pressure. Gostream currently has a global Alexa rank of 477 and a local rank of 170 in the U.S. Gostream (and its associated domains) garnered 18.45 million unique visitors in July 2017 according to SimilarWeb data.}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web |date=2017-03-29 |title=Pirate Streaming Site 123Movies Rebrands as GoMovies (Updated) |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-site-123movies-rebrands-as-gomovies-170329/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref name=":12">{{Cite web |date=2017-07-14 |title=GoMovies Moves to GoStream.is and Evades Google 'Ban' |url=https://torrentfreak.com/gomovies-moves-to-gostream-is-and-evades-google-ban-170714/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> ਇਸਨੂੰ 123movieshub.to/is ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ gostream.is ਅਤੇ ਫਿਰ memovies.to ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, MPAA ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਪਾਰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ (USTR) ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਨਲਾਈਨ ਬਦਨਾਮ ਬਜਾਰਾਂ ਸੰਖੇਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ 123 ਮੂਵੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿ: "ਇਸ ਸਾਈਟ ਦਾ ਗਲੋਬਲ ਅਲੈਕਸਾ ਰੈਂਕ 559 ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਐਸ 123 ਮੂਵੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਰੈਂਕ 386 ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਬ ਡਾਟਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਸਤ 2016 ਵਿੱਚ ਯੂ.ਐੱਸ .123movies.to ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ 9.26 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਜ਼ਿਟਰ ਸਨ। <ref name="mpaa2016">{{Cite web |last=Joanna McIntosh (Executive Vice President) |date=7 October 2016 |title=Letter to Christine Peterson, Director for Intellectual Property and Innovation |url=https://www.mpaa.org/wp-content/uploads/2016/10/MPAA-Notorious-Markets-2016-Final.pdf |access-date=21 February 2019 |quote=The site has a global Alexa rank of 559 and a local rank of 386 in the U.S. 123movies.to had 9.26 million worldwide unique visitors in August 2016 according to SimilarWeb data. The site is currently using a chain of reverse proxy services in the United States, Iran and Romania to curb rights holders’ ability to identify its precise host.}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ''ਬਿਜ਼ਨਸ ਇਨਸਾਈਡਰ ਨੇ'' ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਕਿ 123movies.to ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ "ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡਾਕੂ ਵੈੱਬਸਾਈਟ" ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=James Cook |date=28 October 2019 |title=13 more illegal movie and TV streaming sites have been blocked in the UK |url=https://www.businessinsider.com/13-illegal-movie-tv-streaming-sites-blocked-in-uk-2016-10?r=US&IR=T |access-date=21 February 2019 |website=[[Business Insider]] |quote=TorrentFreak points out that 123movies.to, one of the newly blocked sites, is actually the most-used pirate website in the UK.}}</ref> 123 ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਐੱਚ ਡੀ, ਐੱਚ ਡੀ-ਆਰ ਆਈ ਪੀ ਬਲੂ-ਰੇ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਕੈਮਰਾ ਗੁਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਵੀਡੀਓ ਹੋਸਟਰਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਓਪਨਲੋਡ, ਸਟ੍ਰੀਮੈਂਗੋ, ਅਤੇ ਮਾਈਕਲਾਉਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਈਟ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਅਪਟਾਈਮ/ਡਾਊਨਟਾਈਮ, ਬੰਦ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ''ਟੋਰੈਂਟਫ੍ਰੀਕ'' ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":0">{{Cite web |last=Ernesto |date=16 March 2018 |title=MPAA Brands 123Movies as the World's Most Popular Illegal Site |url=https://torrentfreak.com/mpaa-brands-123movies-as-the-worlds-most-popular-illegal-site-180316/ |access-date=2019-01-19 |website=[[TorrentFreak]] |language=en |quote=“Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month,” Van Voorn said, quoted by VNExpress.}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFErnesto2018">Ernesto (16 March 2018). [https://torrentfreak.com/mpaa-brands-123movies-as-the-worlds-most-popular-illegal-site-180316/ "MPAA Brands 123Movies as the World's Most Popular Illegal Site"]. ''[[TorrentFreak]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-01-19</span></span>. <q>"Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month," Van Voorn said, quoted by VNExpress.</q></cite></ref> <ref name=":1">{{Cite web |last=Ernesto |date=19 March 2019 |title=Pirate Streaming Giant 123Movies Announces Shutdown |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-giant-123movies-announces-shutdown-180319/ |access-date=21 February 2019 |website=[[TorrentFreak]] |quote=According to a message posted on the site, it will close its doors at the end of the week. At the same time, the operators are now urging their users to respect filmmakers by paying for movies and TV-shows.}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFErnesto2019">Ernesto (19 March 2019). [https://torrentfreak.com/pirate-streaming-giant-123movies-announces-shutdown-180319/ "Pirate Streaming Giant 123Movies Announces Shutdown"]. ''[[TorrentFreak]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 February</span> 2019</span>. <q>According to a message posted on the site, it will close its doors at the end of the week. At the same time, the operators are now urging their users to respect filmmakers by paying for movies and TV-shows.</q></cite></ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Ernesto |date=1 April 2018 |title=Why Did The World's Largest Streaming Site Suddenly Shut Down? |url=https://torrentfreak.com/why-did-the-worlds-largest-streaming-site-suddenly-shut-down-180401/ |access-date=19 February 2019 |website=[[TorrentFreak]] |language=en}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web |date=2017-12-04 |title=GoMovies/123Movies Launches Anime Streaming Site |url=https://torrentfreak.com/gomovies123movies-launches-anime-streaming-site-171204/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web |date=2017-03-29 |title=Pirate Streaming Site 123Movies Rebrands as GoMovies (Updated) |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-site-123movies-rebrands-as-gomovies-170329/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://torrentfreak.com/pirate-streaming-site-123movies-rebrands-as-gomovies-170329/ "Pirate Streaming Site 123Movies Rebrands as GoMovies (Updated)"]. ''TorrentFreak''. 2017-03-29<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-01-19</span></span>.</cite></ref> <ref name=":12">{{Cite web |date=2017-07-14 |title=GoMovies Moves to GoStream.is and Evades Google 'Ban' |url=https://torrentfreak.com/gomovies-moves-to-gostream-is-and-evades-google-ban-170714/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://torrentfreak.com/gomovies-moves-to-gostream-is-and-evades-google-ban-170714/ "GoMovies Moves to GoStream.is and Evades Google 'Ban'"]. ''TorrentFreak''. 2017-07-14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-01-19</span></span>.</cite></ref> <ref name=":11">{{Cite web |date=2018-11-18 |title=Is There a Mysterious Criminal Case Against WatchAsap? |url=https://torrentfreak.com/is-there-a-mysterious-criminal-case-against-watchasap-181118/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref name=":10">{{Cite web |date=2018-10-05 |title=123movies Was Shut Down Following a Criminal Investigation |url=https://torrentfreak.com/123movies-was-shut-down-following-a-criminal-investigation-181005/ |access-date=2019-01-19 |website=[[TorrentFreak]] |language=en}}</ref> ==ਨੋਟ== {{notelist}} ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.mpaa.org/policy-statement/mpaa-comments-to-ustr-on-notorious-markets/ MPAA Research on Notorious Markets] gjc9oyer982x3af3hl1zdb2f650wn7l 851004 851003 2026-11-02T16:43:02Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851004 wikitext text/x-wiki '''123ਮੂਵੀਜ''', '''ਗੋ ਮੂਵੀਜ''', '''ਗੋ ਸਟਰੀਮ''', ਮੀਮੂਵੀਜ ਜਾਂ '''123ਮੂਵੀਜ ਹੱਬ''' ਵੀਅਤਨਾਮ ਤੋਂ ਸੰਚਾਲਿਤ ਫਾਈਲ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਸੀ, ਜੋ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 2018 ਵਿੱਚ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਅਮਰੀਕਾ (MPAA) ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ "ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਾਈਟ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, <ref name="refa">{{Cite web |last=An Nguyen |date=15 March 2018 |title=World's most popular pirated movie site being run from Vietnam: US trade association |url=https://e.vnexpress.net/news/news/world-s-most-popular-pirated-movie-site-being-run-from-vietnam-us-trade-association-3722948.html |access-date=21 February 2019 |quote="Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month," said Jan van Voorn, executive vice president & chief of Global Content Protection at the MPAA.}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |last=Ernesto |date=16 March 2018 |title=MPAA Brands 123Movies as the World's Most Popular Illegal Site |url=https://torrentfreak.com/mpaa-brands-123movies-as-the-worlds-most-popular-illegal-site-180316/ |access-date=2019-01-19 |website=[[TorrentFreak]] |language=en |quote=“Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month,” Van Voorn said, quoted by VNExpress.}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧਿਕ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":1">{{Cite web |last=Ernesto |date=19 March 2019 |title=Pirate Streaming Giant 123Movies Announces Shutdown |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-giant-123movies-announces-shutdown-180319/ |access-date=21 February 2019 |website=[[TorrentFreak]] |quote=According to a message posted on the site, it will close its doors at the end of the week. At the same time, the operators are now urging their users to respect filmmakers by paying for movies and TV-shows.}}</ref> {{As of|2023|July|df=US}}ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਵਿਕਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:GoMovies_Logo.png|thumb| ਗੋਮੂਵੀਜ ਲੋਗੋ]] ਸਾਈਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡੋਮੇਨਾਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਨਾਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੀ।ਕਈ ਵਾਰ ਨਾਮ "123 Movies" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ "123 movies" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਨਾਮ, ਅਤੇ URL, '''123movies.to''' ਸੀ, ਜੋ gomovies.to ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ gomovies.is 'ਤੇ ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 123movies.is ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਡੋਮੇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। <ref name="mpaa2017">{{Cite web |last=[[Charles Rivkin]] (CEO MPAA) |date=2 October 2017 |title=Letter to Christine Peterson, Director for Intellectual Property and Innovation |url=https://www.mpaa.org/wp-content/uploads/2018/03/notorious-markets-final.pdf |access-date=21 February 2019 |quote=123movies, now redirects to Gostream.is, the latest iteration of which is a very popular streaming website that embeds popular movie and series content from third-party cyberlockers. The site has undergone changes in 2016-2017, rebranding as gomovies in March 2017, and then the domain name registered as gostream in July 2017; it is believed this is due in part to highprofile pressure. Gostream currently has a global Alexa rank of 477 and a local rank of 170 in the U.S. Gostream (and its associated domains) garnered 18.45 million unique visitors in July 2017 according to SimilarWeb data.}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web |date=2017-03-29 |title=Pirate Streaming Site 123Movies Rebrands as GoMovies (Updated) |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-site-123movies-rebrands-as-gomovies-170329/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref name=":12">{{Cite web |date=2017-07-14 |title=GoMovies Moves to GoStream.is and Evades Google 'Ban' |url=https://torrentfreak.com/gomovies-moves-to-gostream-is-and-evades-google-ban-170714/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> ਇਸਨੂੰ 123movieshub.to/is ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ gostream.is ਅਤੇ ਫਿਰ memovies.to ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, MPAA ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਪਾਰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ (USTR) ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਨਲਾਈਨ ਬਦਨਾਮ ਬਜਾਰਾਂ ਸੰਖੇਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ 123 ਮੂਵੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿ: "ਇਸ ਸਾਈਟ ਦਾ ਗਲੋਬਲ ਅਲੈਕਸਾ ਰੈਂਕ 559 ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਐਸ 123 ਮੂਵੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਰੈਂਕ 386 ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਬ ਡਾਟਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਸਤ 2016 ਵਿੱਚ ਯੂ.ਐੱਸ .123movies.to ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ 9.26 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਜ਼ਿਟਰ ਸਨ। <ref name="mpaa2016">{{Cite web |last=Joanna McIntosh (Executive Vice President) |date=7 October 2016 |title=Letter to Christine Peterson, Director for Intellectual Property and Innovation |url=https://www.mpaa.org/wp-content/uploads/2016/10/MPAA-Notorious-Markets-2016-Final.pdf |access-date=21 February 2019 |quote=The site has a global Alexa rank of 559 and a local rank of 386 in the U.S. 123movies.to had 9.26 million worldwide unique visitors in August 2016 according to SimilarWeb data. The site is currently using a chain of reverse proxy services in the United States, Iran and Romania to curb rights holders’ ability to identify its precise host.}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ''ਬਿਜ਼ਨਸ ਇਨਸਾਈਡਰ ਨੇ'' ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਕਿ 123movies.to ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ "ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡਾਕੂ ਵੈੱਬਸਾਈਟ" ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=James Cook |date=28 October 2019 |title=13 more illegal movie and TV streaming sites have been blocked in the UK |url=https://www.businessinsider.com/13-illegal-movie-tv-streaming-sites-blocked-in-uk-2016-10?r=US&IR=T |access-date=21 February 2019 |website=[[Business Insider]] |quote=TorrentFreak points out that 123movies.to, one of the newly blocked sites, is actually the most-used pirate website in the UK.}}</ref> 123 ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਐੱਚ ਡੀ, ਐੱਚ ਡੀ-ਆਰ ਆਈ ਪੀ ਬਲੂ-ਰੇ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਕੈਮਰਾ ਗੁਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਵੀਡੀਓ ਹੋਸਟਰਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਓਪਨਲੋਡ, ਸਟ੍ਰੀਮੈਂਗੋ, ਅਤੇ ਮਾਈਕਲਾਉਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਈਟ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਅਪਟਾਈਮ/ਡਾਊਨਟਾਈਮ, ਬੰਦ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ''ਟੋਰੈਂਟਫ੍ਰੀਕ'' ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":0">{{Cite web |last=Ernesto |date=16 March 2018 |title=MPAA Brands 123Movies as the World's Most Popular Illegal Site |url=https://torrentfreak.com/mpaa-brands-123movies-as-the-worlds-most-popular-illegal-site-180316/ |access-date=2019-01-19 |website=[[TorrentFreak]] |language=en |quote=“Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month,” Van Voorn said, quoted by VNExpress.}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFErnesto2018">Ernesto (16 March 2018). [https://torrentfreak.com/mpaa-brands-123movies-as-the-worlds-most-popular-illegal-site-180316/ "MPAA Brands 123Movies as the World's Most Popular Illegal Site"]. ''[[TorrentFreak]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-01-19</span></span>. <q>"Right now, the most popular illegal site in the world, 123movies.to (at this point), is operated from Vietnam, and has 98 million visitors a month," Van Voorn said, quoted by VNExpress.</q></cite></ref> <ref name=":1">{{Cite web |last=Ernesto |date=19 March 2019 |title=Pirate Streaming Giant 123Movies Announces Shutdown |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-giant-123movies-announces-shutdown-180319/ |access-date=21 February 2019 |website=[[TorrentFreak]] |quote=According to a message posted on the site, it will close its doors at the end of the week. At the same time, the operators are now urging their users to respect filmmakers by paying for movies and TV-shows.}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFErnesto2019">Ernesto (19 March 2019). [https://torrentfreak.com/pirate-streaming-giant-123movies-announces-shutdown-180319/ "Pirate Streaming Giant 123Movies Announces Shutdown"]. ''[[TorrentFreak]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 February</span> 2019</span>. <q>According to a message posted on the site, it will close its doors at the end of the week. At the same time, the operators are now urging their users to respect filmmakers by paying for movies and TV-shows.</q></cite></ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Ernesto |date=1 April 2018 |title=Why Did The World's Largest Streaming Site Suddenly Shut Down? |url=https://torrentfreak.com/why-did-the-worlds-largest-streaming-site-suddenly-shut-down-180401/ |access-date=19 February 2019 |website=[[TorrentFreak]] |language=en}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web |date=2017-12-04 |title=GoMovies/123Movies Launches Anime Streaming Site |url=https://torrentfreak.com/gomovies123movies-launches-anime-streaming-site-171204/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web |date=2017-03-29 |title=Pirate Streaming Site 123Movies Rebrands as GoMovies (Updated) |url=https://torrentfreak.com/pirate-streaming-site-123movies-rebrands-as-gomovies-170329/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://torrentfreak.com/pirate-streaming-site-123movies-rebrands-as-gomovies-170329/ "Pirate Streaming Site 123Movies Rebrands as GoMovies (Updated)"]. ''TorrentFreak''. 2017-03-29<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-01-19</span></span>.</cite></ref> <ref name=":12">{{Cite web |date=2017-07-14 |title=GoMovies Moves to GoStream.is and Evades Google 'Ban' |url=https://torrentfreak.com/gomovies-moves-to-gostream-is-and-evades-google-ban-170714/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://torrentfreak.com/gomovies-moves-to-gostream-is-and-evades-google-ban-170714/ "GoMovies Moves to GoStream.is and Evades Google 'Ban'"]. ''TorrentFreak''. 2017-07-14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-01-19</span></span>.</cite></ref> <ref name=":11">{{Cite web |date=2018-11-18 |title=Is There a Mysterious Criminal Case Against WatchAsap? |url=https://torrentfreak.com/is-there-a-mysterious-criminal-case-against-watchasap-181118/ |access-date=2019-01-19 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref name=":10">{{Cite web |date=2018-10-05 |title=123movies Was Shut Down Following a Criminal Investigation |url=https://torrentfreak.com/123movies-was-shut-down-following-a-criminal-investigation-181005/ |access-date=2019-01-19 |website=[[TorrentFreak]] |language=en}}</ref> ==ਨੋਟ== {{notelist}} ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.mpaa.org/policy-statement/mpaa-comments-to-ustr-on-notorious-markets/ MPAA Research on Notorious Markets] tgjv69kwc46oc3x1lk2bg621wmeqmjq 0 175091 851165 710785 2026-11-03T04:33:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851165 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਪੂਵਰ | other_name = | nickname = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = Poovar Kerala.jpg | image_alt = | image_caption = ਪੂਵਰ ਬੀਚ | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਕੇਰਲਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|8|19|3|N|77|4|17|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਕੇਰਲ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 = [[ਮਲਿਆਲਮ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਲਿਆਲਮ]], [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = KL-20 | website = | footnotes = }} '''ਪੂਵਰ''' [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਕੇਰਲ|ਕੇਰਲਾ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ [[ਨੇਯਾਤਿਨਕਾਰਾ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਨੇਯਤਿਨਕਾਰਾ (ਤਹਿਸੀਲ)]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਲਗਭਗ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਗਲਾ ਪਿੰਡ, [[ਪੋਝਿਯੂਰ]], ਕੇਰਲ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਵਰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਦਰਗਾਹ [[ਵਿਜਿੰਜਮ|ਵਿਜਿਨਜਾਮ]] ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। [[ਪੋਝੀਕਾਰਾ|ਪੋਜ਼ੀਕਰਾ]] ਨਾਮਕ [[ਪੋਝਿਯੂਰ]] ਦਾ ਬੀਚ ਪੂਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 56&nbsp;km [[ਨੇਯਰ ਨਦੀ|ਨੇਯਾਰ ਨਦੀ]] ਨੇਯਾਤਿਨਕਾਰਾ ਤਾਲੁਕ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] ਵਿੱਚ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।<ref>[http://www.india9.com/i9show/-Kerala/Neyyar-River-38955.htm India9.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012130243/http://www.india9.com/i9show/-Kerala/Neyyar-River-38955.htm |date=2016-10-12 }}, Retrieved on 1 July 2008</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੂਵਰ ਲੱਕੜ, ਚੰਦਨ, [[ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦਾ ਵਪਾਰ|ਹਾਥੀ ਦੰਦ]] ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ [[ਸੁਲੇਮਾਨ|ਰਾਜਾ ਸੁਲੇਮਾਨ]] ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ [[ਓਫੀਰ]] ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ ਸਨ, ਜਿਸਦੀ ਪਛਾਣ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਵਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XXowAQAAIAAJ|title=History of Kerala|last=Nadar|first=G. Krishnan|publisher=Learners' Book House|year=2001|page=41}}</ref><ref name="Menon1961">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OmtDAAAAYAAJ|title=Cultural Profiles|last=Menon|first=Rekha|publisher=Inter-National Cultural Centre|year=1961|page=1}}</ref> ਇਹ ਪਿੰਡ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪੂਵਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਮਸਜਿਦ [[ਮਲਿਕ ਦੀਨਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ। [[ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਪੂਵਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸੀ। ਖੋਜੀ [[ਮੈਗਸਥਨੀਜ਼|ਮੇਗਾਥੀਨੇਸ]], ਰੋਮਨ ਲੇਖਕ [[ਵੱਡਾ ਪਲੀਨੀ|ਪਲੀਨੀ ਦਿ ਐਲਡਰ]] ਅਤੇ ਵੇਨੇਸ਼ੀਅਨ ਯਾਤਰੀ [[ਮਾਰਕੋ ਪੋਲੋ|ਮਾਰਕੋ ਪੋਲੋ ਨੇ]] [[ਯੂਨਾਨ|ਗ੍ਰੀਸ]] ਅਤੇ [[ਰੋਮ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। "ਪੂਵਰ" ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਮਾਰਥੰਡਾ ਵਰਮਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਪੋਕੁਮੂਸਾਪੁਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੋਕੂ ਮੂਸਾ ਮਰਾਈਕਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਸੀ ਜੋ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੂਵਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲਰਾਇਕਲ ਥਰਵਾਡ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਕਈ ਵਾਰ [[ਤਰਾਵਣਕੋਰ|ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ]] ਦੇ ਰਾਜੇ [[ਮਾਰਥੰਡਾ ਵਰਮਾ]] (1706-58), ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪੂਵਰ ਦੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫੌਜ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧ ਸਨ। [[ਕੋਲਾਚੇਲ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਅਤੇ [[ਕਯਾਮਕੁਲਮ]] ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਲਰਾਇਕਲ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਟਰਾਵਨਕੋਰ-ਡੱਚ ਯੁੱਧ|ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ-ਡੱਚ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ [[ਡੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੰਗਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ [[ਇਟੁਵੇਟਿਲ ਪਿਲਾਮਾਰ|ਐਟੁਵੇਟਿਲ ਪਿਲਾਮਾਰ]] (ਅੱਠ ਘਰਾਂ ਦੇ ਲਾਰਡਸ) ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਪੂਵਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਬਸੰਤ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸੀ ਅਤੇ [[ਨੇਯਰ (ਨਦੀ)|ਨਈਅਰ]] ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਫੁੱਲ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਇਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਾਰਥੰਡਾ ਵਰਮਾ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ''ਪੂ-ਵਰ'' ਸੀ, "ਫੁੱਲ" ਅਤੇ "ਨਦੀ" ਲਈ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜੋੜ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nsQsAAAAIAAJ|title=Religion and power structure in rural India: a study of two fishing villages in Kerala : Poovar, Sakthikulangara|last=Murickan|first=Jose|publisher=Rawat Publications|year=1991|isbn=9788170331179|page=43}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੇਰਲ ਦੇ ਬੀਚ]] qvpe14m6b9nwioq04r45mmyfsbrxgfh 0 175711 851025 724891 2026-11-02T18:41:28Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851025 wikitext text/x-wiki 2022 ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ XIX ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਲੰਪਿਕ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਏਸ਼ੀਆ (OCA) ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਸਮਾਗਮ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ 23 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 8 ਅਕਤੂਬਰ 2023 ਤੱਕ ਹਾਂਗਜ਼ੂ, ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ 481 ਈਵੈਂਟ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਰੂਨੇਈ ਅਤੇ ਓਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਹੀ ਸੰਸਕਰਨ ਵਿੱਚ 100 ਤਗ਼ਮਿਆਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। <onlyinclude>{{Color box|#ccccff|&nbsp;<nowiki>*</nowiki>&nbsp;|border=darkgray}} ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ({{PRC}}) {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |-style="background:#ccccff" | 1 || {{flagicon|ਚੀਨ}} ਚੀਨ || '''201''' || '''111''' || 71 || '''382''' |- | 2 || {{flagicon|ਜਪਾਨ}} ਜਪਾਨ || 51 || 65 || 69 || 185 |- | 3 || {{flagicon|ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ}} ਕੋਰੀਆ ਗਣਰਾਜ || 42 || 59 || '''89''' || 190 |- | 4 || {{flagicon|ਭਾਰਤ}} ਭਾਰਤ || 28 || 38 || 41 || 107 |- | 5 || {{flagicon|ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ}} ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ||| 22 || 18 || 31 || 71 |- | 6 || {{flagicon|ਚੀਨੀ ਤਾਈਪੇ}} ਚੀਨੀ ਤਾਈਪੇ || 19 || 20 || 28 || 67 |- | 7 || {{flagicon|ਈਰਾਨ}} ਈਰਾਨ || 13 || 21 || 20 || 54 |- | 8 || {{flagicon|ਥਾਈਲੈਂਡ}} ਥਾਈਲੈਂਡ || 12 || 14 || 32 || 58 |- | 9 || {{flagicon|ਬਹਿਰੀਨ}} ਬਹਿਰੀਨ || 12 || 3 || 5 || 20 |- | 10 || {{flagicon|ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ}} ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ || 11 || 18 || 10 || 39 |- | 11 || {{flagicon|ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ}} ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ || 10 || 22 || 48 || 80 |- | 12 || {{flagicon|ਹਾਂਗਕਾਂਗ}} ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਚੀਨ || 8 || 16 || 29 || 53 |- | 13 || {{flagicon|ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ}} ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ || 7 || 11 || 18 || 36 |- | 14 || {{flagicon|ਮਲੇਸ਼ੀਆ}} ਮਲੇਸ਼ੀਆ || 6 || 8 || 18 || 32 |- | 15 || {{flagicon|Qatar}} ਕਤਰ || 5 || 6|| 3 || 14 |- | 16 || {{flagicon|ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ}} ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ || 5 || 5 || 10 || 20 |- | 17 || {{flagicon|ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼}} ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ || 4 || 2 || 12 || 18 |- | 18 || {{flagicon|ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ}} ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ || 4|| 2 || 9 || 15 |- | 19 || {{flagicon|ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ}} ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ || 4 || 2 || 4|| 10 |- | 20 || {{flagicon|ਸਿੰਗਾਪੁਰ}} ਸਿੰਗਾਪੁਰ || 3 || 6 || 7 || 16 |- | 21 || {{flagicon|ਵੀਅਤਨਾਮ}} ਵੀਅਤਨਾਮ || 3 || 5|| 19 || 27 |- | 22 || {{flagicon|ਮੰਗੋਲੀਆ}} ਮੰਗੋਲੀਆ || 3 || 5|| 13 || 21 |- | 23 || {{flagicon|ਕੁਵੈਤ}} ਕੁਵੈਤ || 3 || 4|| 4 || 11 |- | 24|| {{flagicon|ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ}} ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ || 2 || 1 || 4|| 7 |- | 25 || {{flagicon|ਮਕਾਉ}} ਮਕਾਉ, ਚੀਨ || 1 || 3 || 2 || 6 |- | 26 || {{flagicon|ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ}} ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ || 1 || 2 || 2 || 5 |- | 27 || {{flagicon|ਮਿਆਂਮਾਰ}} ਮਿਆਂਮਾਰ || 1 || 0 || 2 || 3 |- | 28|| {{flagicon|ਜਾਰਡਨ}} ਜਾਰਡਨ || 0 || 5|| 4|| 9 |- | 29|| {{flagicon|ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ}} ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ || 0 || 1 || 6|| 7 |- | 30 || {{flagicon|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ|2004}} ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ || 0 || 1 || 4 || 5 |- | 31 || {{flagicon|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}} ਪਾਕਿਸਤਾਨ || 0 || 1 || 2 || 3 |- | 32 || {{flagicon|ਬਰੂਨਾਈ}} ਬਰੂਨਾਈ ਦਾਰੂਸਲਾਮ || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 32 || {{flagicon|ਨੇਪਾਲ}} ਨੇਪਾਲ || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 32 || {{flagicon|ਓਮਾਨ}} ਓਮਾਨ || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 35 || {{flagicon|ਲਾਓਸ}} ਲਾਓਸ || 0 || 0 || 3 || 3 |- | 35 || {{flagicon|ਇਰਾਕ}} ਇਰਾਕ || 0 || 0 || 3 || 3 |- | 37 || {{flagicon|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼}} ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ || 0 || 0 || 2 || 2 |- | 38 || {{flagicon|ਕੰਬੋਡੀਆ}} ਕੰਬੋਡੀਆ || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 38 || {{flagicon|ਲੇਬਨਾਨ}} ਲੇਬਨਾਨ || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 38 || {{flagicon|ਫਿਲਸਤੀਨ}} ਫਿਲਸਤੀਨ || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 38 || {{flagicon|ਸੀਰੀਆ}} ਸੀਰੀਅਨ ਅਰਬ ਗਣਰਾਜ || 0 || 0 || 1 || 1 |} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2022 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] fw9ok3g325wvku99qnls3xzl5jzo6ty 0 176416 850981 828369 2026-11-02T12:43:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 850981 wikitext text/x-wiki '''ਚਿਨਈ''' (ਜਨਮ 1929, ਨੈਨਜਿੰਗ, ਚੀਨ) ਇੱਕ ਚੀਨੀ-ਅਮਰੀਕੀ [[ਅਮੂਰਤ ਅਭਿਅੰਜਨਾਵਾਦ|ਐਬਸਟਰੈਕਟ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ਼ਨਿਸਟ]] ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਊਂਟ ਸੇਂਟ ਵਿਨਸੈਂਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ੍ਹਨ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਈ ਅਤੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਐਮਐਫਏ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ। <ref name="Art Asia Pacific">{{Cite web |title=Living Color: Profile of Chinyee |url=https://artasiapacific.com/people/living-color-profile-of-chinyee |access-date=11 May 2023 |website=Art Asia Pacific}}</ref> 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚਿਨਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ, ਬੈਲਜੀਅਨ ਕਾਂਗੋ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। <ref name="Art Net">{{Cite web |title=Chinyee |url=https://www.artnet.com/artists/chinyee/biography |access-date=11 May 2023 |website=Art Net}}</ref> ਚਿਨਈ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ Mi Chou ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੋਲੋ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="U.S. Department of State">{{Cite web |title=Chinyee |url=https://art.state.gov/personnel/_chinyee/ |access-date=11 May 2023 |website=U.S. Department of State}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1997 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਰਟਗਰਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਜ਼ਿਮਰਲੀ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ''ਏਸ਼ੀਆੲੂੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੀਕਰਨ: ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਐਬਸਟਰੈਕਸ਼ਨ, 1945-1970 ਵਿੱਚ'' ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Alfa Art Gallery">{{Cite web |title=Chinyee |url=https://www.alfaart.org/our-artists/chinyee/ |access-date=11 May 2023 |website=Alfa Art Gallery}}</ref> 2007 ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਘਾਈ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨੇ ''ਇੱਕ ਲਿਰਿਕਲ ਜਰਨੀ, ਚਿਨਈਜ਼ 50-ਯੀਅਰ ਰੀਟਰੋਸਪੈਕਟਿਵ'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿਛੋਕੜ ਰੱਖਿਆ। <ref name="Asia Art Archive">{{Cite web |title=Chinyee's 50-Year Retrospective: A Lyrical Journey |url=https://aaa.org.hk/en/collections/search/library/chinyees-50-year-retrospective-a-lyrical-journey-50 |access-date=11 May 2023 |website=Asia Art Archive |language=en |archive-date=12 ਮਈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512000146/https://aaa.org.hk/en/collections/search/library/chinyees-50-year-retrospective-a-lyrical-journey-50 |url-status=dead }}</ref> 2023 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਵ੍ਹਾਈਟਚੈਪਲ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ''ਐਕਸ਼ਨ, ਜੈਸਚਰ, ਪੇਂਟ: ਵੂਮੈਨ ਆਰਟਿਸਟਸ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਐਬਸਟਰੈਕਸ਼ਨ 1940-1970'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Whitechapel Gallery">{{Cite web |title=Action, Gesture, Paint |url=https://www.whitechapelgallery.org/exhibitions/action-gesture-paint-women-and-global-abstraction-1940-70/ |access-date=7 May 2023 |website=Whitechapel Gallery |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.youtube.com/watch?v=dm7WIBS8Zro 90 ਸਾਲਾ ਚੀਨੀ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਐਬਸਟ੍ਰੈਕਟ ਵਰਕਸ (ਵੀਡੀਓ) ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1929]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨੀ ਲੋਕ]] f5gl23sfd7i5i03m01o3x5fzh1tiuiv 0 179694 851115 779282 2026-11-03T00:52:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851115 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਨਿਰਮੰਡ | other_name = | nickname = ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਕਾਸ਼ੀ | settlement_type = [[ਪਿੰਡ]] | image_alt = ਨਿਰਮੰਡ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ | image_skyline = Nirmand Village areal view.jpg | image_caption = ਨਿਰਮੰਡ ਪਿੰਡ ਖੇਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|31|25|59|N|77|34|59|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕੁੱਲੂ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 2.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 1450 | population_total = 6,593 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref name="NRM">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/data/village/12977-nermand-himachal-pradesh.html|title=Nirmand Population, 2011 Census of India|publisher=Census 2011 India|accessdate=28 April 2018}}</ref> | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 = [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] --> | postal_code = 172023 | registration_plate = HP-35 | blank1_name_sec1 = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ|ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | blank1_info_sec1 = 10:9.5 [[ਨਰ ਨਾਰੀ]] | website = | footnotes = }} '''ਨਿਰਮੰਡ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਿਰਮੰਡ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਨਿਰਮੰਡ ਵਿਕਾਸ ਬਲਾਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲੇ]] ਦੇ ਘੱਟ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸੇਰਾਜ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਤਲੁਜ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਤੋਂ 150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਰਾਮਪੁਰ ਤੋਂ 17 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨਿਰਮਲ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 6ਵੀਂ ਅਤੇ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮੰਦਰ ਨਿਰਮਦ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਕਾਸ਼ੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਮੰਦਰਾਂ == ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇਵੀ [[ਅੰਬਿਕਾ (ਦੇਵੀ)|ਅੰਬਿਕਾ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ [[ਦੁਰਗਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੂਲ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦੀ ਛੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਨੇੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੰਦਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਦਕਸ਼ੀਨੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਿਰ ਜਾਂ ਡੇਕਾਨੀ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਲਿੰਗਮ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਾਮ ਪਿਆ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਆਪਣੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੀ ਉੱਕਰੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। ਨਿਰਮੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਹਾੜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੈਬਲਡ ਸਲੇਟ ਦੀ ਛੱਤ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਬਾਲਕੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਵਿਹੜੇ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਇੱਕ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਲਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਭੰਡਾਰ (ਭੰਡਾਰ) ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਣਮੁੱਲੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਮੰਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ [[ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ. [[ਸ਼੍ਰੀਖੰਡ ਮਹਾਦੇਵ|ਸ਼੍ਰੀਖੰਡ ਪੀਕ]] ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ' [[ਭੀਮ]] -ਪਥਰਾ' ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ 'ਭੀਮ-ਪੱਥਰ' ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਚੱਟਾਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਭੀਮ]] ਨੇ [[ਸਵਰਗ|ਸਵਰਗ ਲੋਕ]] ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ। ਹੋਰ [[ਪਾਂਡਵ]] ਭਰਾ। == ਪਹੁੰਚ == ਇਹ ਪਿੰਡ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਰਾਮਪੁਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਮਪੁਰ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੜਕ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਿਯਮਤ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਬੱਸਾਂ ਰਾਮਪੁਰ, ਹੋਰ ਨੇੜਲੇ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ [[ਕੁੱਲੂ]] ਲਈ ਚਲਦੀਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। * [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਤੋਂ ਦੂਰੀ: 147 ਕਿਲੋਮੀਟਰ * [[ਰਾਮਪੁਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਮਪੁਰ]] ਤੋਂ ਦੂਰੀ: 17 ਕਿਲੋਮੀਟਰ * [[ਕੁੱਲੂ]] ਤੋਂ ਦੂਰੀ: 180 ਕਿਲੋਮੀਟਰ * [[ਮਨਾਲੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਮਨਾਲੀ]] ਤੋਂ ਦੂਰੀ: 218 ਕਿਲੋਮੀਟਰ == ਨਿਰਮੰਡ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਆਕਰਸ਼ਣ == * ਅੰਬਿਕਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ * ਦਖਨੀ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਿਰ * ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਕੋਠੀ * ਸਿਰਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਿਰ<ref>{{Cite web |title=Visheshwar Mahadev Temple · Nirmand, Himachal Pradesh 172023, India |url=https://goo.gl/maps/wpHqEvUFQLtBHG138}}</ref> * ਦੇਵ-ਧੰਕ ਮਹਾਦੇਵ * ਸ਼੍ਰੀਖੰਡ ਪੀਕ<ref>{{Cite web |date=22 January 2014 |title=Shrikhand Mahadev Peak |url=https://himachalwatcher.com/2014/01/22/shrikhand-mahadev-a-heavenly-himalayan-trek/ |access-date=9 ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 |archive-date=19 ਸਤੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919061531/http://himachalwatcher.com/2014/01/22/shrikhand-mahadev-a-heavenly-himalayan-trek/ |url-status=dead }}</ref> * ਬਾਗਾ ਸਰਹਾਨ<ref>{{Cite web |title=Baga Sarahan |url=http://www.himachal.nic.in/photo_week.php?lang=1&dpt_id=17&photo_id=983&arc_da=24052015_29052015&arc=1}}</ref> * ਰਾਮਪੁਰ ਹਾਈਡਰੋ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ<ref>{{Cite web |title=Rampur Bayal Hydro Project |url=http://sjvn.nic.in/project-details.htm?8}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20250529043336/https://www.india9.com/i9show/-Himachal-Pradesh/Rampur/Nirmand-20632.htm ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਕਾਸ਼ੀ] * [https://himachalwatcher.com/2014/01/22/shrikhand-mahadev-a-heavenly-himalayan-trek/ ਸ਼੍ਰੀਖੰਡ ਮਹਾਦੇਵ ਯਾਤਰਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919061531/http://himachalwatcher.com/2014/01/22/shrikhand-mahadev-a-heavenly-himalayan-trek/ |date=2015-09-19 }} * [http://hpkullu.nic.in/DistGlanBNirm.html ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ 'ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬਲਾਕ] * [https://books.google.com/books?id=R4VuovXa5YUC&pg=PA104 ਬੋਧੀ ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆ: ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ-ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁੱਲੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] 65ae3gmxxs5wdp5xyciu5g8uzddfgz8 0 179736 851057 847811 2026-11-02T20:43:48Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851057 wikitext text/x-wiki {{Infobox album | name = Akira | type = Soundtrack | artist = [[Vishal–Shekhar]] | cover = | alt = | released = 16 August 2016<ref>{{cite web |title=Akira (Original Motion Picture Soundtrack) – EP by Vishal-Shekhar on iTunes |url=https://itunes.apple.com/us/album/akira-original-motion-picture/id1144378109 |website=iTunes |access-date=21 August 2016}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | recorded = | venue = | studio = | genre = [[Soundtrack|Feature Film soundtrack]] | length = 24:25 | label = [[T-Series (company)|T-Series]] | producer = [[Vishal–Shekhar]]<br>John Stewart Eduri<br>Aditya N.<br>Abhijeet Nalani<br>DJ Kiran Kamath | prev_title = [[Sultan (2016 film)|Sultan]] | prev_year = 2016 | next_title = [[Banjo (2016 film)|Banjo]] | next_year = 2016 }} '''''ਅਕੀਰਾ''''' ਇੱਕ 2016 ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] -ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਏ.ਆਰ. ਮੁਰੁਗਾਦੌਸ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਲਿਖਤ, ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਹੈ। ਇਹ 2011 ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਮੌਨਾ ਗੁਰੂ'' ਦਾ ਰੀਮੇਕ ਹੈ,<ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/sonakshi-sinha-on-sets-of-her-action-thriller-akira/16072193|title=Sonakshi Sinha on sets of her action thriller 'Akira'|date=18 March 2015|work=[[Mid-Day]]|access-date=21 April 2015|archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225004540/https://www.mid-day.com/articles/sonakshi-sinha-on-sets-of-her-action-thriller-akira/16072193|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ]], [[ਕੋਂਕਣਾ ਸੇਨ ਸ਼ਰਮਾ]] ਅਤੇ [[ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ|ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਯਪ]] ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Bharadwaj |first=Rahul Deo |date=10 June 2016 |title=The Black Widow of Indian cinema |url=http://www.thehansindia.com/posts/index/Bollywood/2016-07-10/The-Black-Widow-of-Indian-cinema/240994 |access-date=26 July 2016 |website=The Hans India}}</ref> ਮੁੱਖ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਮਾਰਚ 2015 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਲਮ 2 ਸਤੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ<ref name="akira">{{Cite web |date=26 April 2015 |title=A.R. Murugadoss' next starring Sonakshi Sinha titled Akira |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/5303367/A.R.-Murugadoss-next-starring-Sonakshi-Sinha-titled-Akira |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323151825/http://www.bollywoodhungama.com/news/5303367/A.R.-Murugadoss-next-starring-Sonakshi-Sinha-titled-Akira |archive-date=23 March 2015 |access-date=18 March 2015 |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 June 2016 |title=Sonakshi starrer Akira's teaser poster announces new release date September 2 |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sonakshi-sinha-starrer-akiras-teaser-poster-announces-new-release-date-september-2-2865163/}}</ref> [[ਵਿਸ਼ਾਲ-ਸ਼ੇਖਰ]] ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ, 16 ਅਗਸਤ 2016 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ ਪਰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Tomatoes |first=Rotten |title=Akira |url=https://www.rottentomatoes.com/m/naam_hai_akira |access-date=29 September 2021 |website=Rotten Tomatoes |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Chopra |first=Anupama |date=2 September 2016 |title=Akira review by Anupama Chopra: Hits and misses |url=https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/akira-review-by-anupama-chopra-hits-and-misses/story-7vhjw18hASpkA2x6vNjZCJ.html |access-date=29 September 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Jamkhandikar |first=Shilpa |date=2 September 2016 |title=Movie Review: Akira |url=https://www.reuters.com/article/movie-review-akira/movie-review-akira-idINKCN11816X?edition-redirect=in |access-date=29 September 2021 |website=Reuters |language=en}}</ref> ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਟਾਈ-ਇਨ ਐਕਸ਼ਨ ਮੋਬਾਈਲ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ''ਅਕੀਰਾ: ਦ ਗੇਮ ਹੈ'', ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੀਡੀਓ ਗੇਮ ਨੂੰ Vroovy ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ.<ref>{{Cite web |title=Akira: The Game |url=https://apkpure.com/akira-the-game/com.vroovy.akira |website=apkpure.com}}</ref> == ਪਲਾਟ == ਅਕੀਰਾ ਸ਼ਰਮਾ, ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ [[ਤੇਜ਼ਾਬ ਸੁੱਟਣਾ|ਤੇਜ਼ਾਬ ਸੁੱਟਦੇ ਹੋਏ]] ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਚਹਿਰੇ ਤੇ ਇੱਕ ਦਾਗ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਹੀ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਅਕੀਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੇ ਅਕੀਰਾ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਹ ਝਗੜੇ ਵਿਚ ਅਪਰਾਧੀ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਿਮਾਂਡ ਹੋਮ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 8 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਕੀਰਾ ਇੱਕ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸਖ਼ਤ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੈਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜੋਧਪੁਰ ਤੋਂ [[ਮੁੰਬਈ]] ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਇੱਕ ਚੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨਜਿੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਚੋਰੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ, ਏਸੀਪੀ ਰਾਣੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਕੀਰਾ ਆਪਣੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਣੇ ਇੱਕ ਕਾਰ ਹਾਦਸੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਦੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਉਲਟ ਉਸਨੂੰ ਲੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਟਰੰਕ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਮਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਅਕੀਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਬੂਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੈਮਰੇ ਵਾਲਾ ਉਸਦਾ ਬੈਗ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਰਾਣੇ ਨੂੰ ਬਲੈਕਮੇਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਣੇ ਨੂੰ ਮਾਇਆ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੇਸ ਐਸਪੀ ਰਾਬੀਆ ਦੁਆਰਾ ਹੈਂਡਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਰਾਣੇ ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਚੋਰ ਨੂੰ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਉਹ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੈਮਰੇ ਸਮੇਤ ਚੋਰੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬੈਗ ਮਿਲਿਆ। ਰਾਣੇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਗਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕੀਰਾ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਣੇ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੋਡ ਕੀਤਾ। ਰਾਣੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਗਲ ਕਰਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਹਿੰਸਕ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ, ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪਾਗਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਝਟਕੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅਕੀਰਾ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਰਡਾਂ ਦਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਰਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਗੁਨਾਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਬਲੈਕਮੇਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਣੇ, ਅਕੀਰਾ ਕਿਥੇ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਬੀਆ, ਰਾਣੇ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਵਾਰੰਟ ਲੈ ਕੇ, ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ - ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੰਗੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਖਬਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਰਾਣੇ ਨੂੰ ਚਾਰਜ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੇਵੱਸ, ਰਾਬੀਆ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਕੀਰਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰਾਣੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੁੱਟ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਗਲਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਪਿਤਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ [[ਬੋਲ਼ਾਪਣ|ਬੋਲ਼ੇ]] ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। == ਸੰਗੀਤ == ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਗੀਤ [[ਵਿਸ਼ਾਲ-ਸ਼ੇਖਰ|ਵਿਸ਼ਾਲ-ਸ਼ੇਖਰ ਦੀ]] ਜੋੜੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਫਿਲਮ ਦਾ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਸਕੋਰ ਜੌਨ ਸਟੀਵਰਟ ਐਡੂਰੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ''ਕੇਹਕਸ਼ਾ ਤੂ ਮੇਰੀ'' 2012 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਬਾਲਕ-ਪਾਲਕ'' ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਮਰਾਠੀ ਗੀਤ ''ਹਰਵਾਲੀ ਪਾਖਰੇ'' ਦਾ ਰੀਮੇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖਰ ਰਵਜਿਆਨੀ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ == === ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਵਾਗਤ === ਸਮੀਖਿਆ ਐਗਰੀਗੇਟਰ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਰੋਟਨ ਟੋਮੈਟੋਜ਼ 'ਤੇ, ਫਿਲਮ 5.60/10 ਦੀ ਔਸਤ ਰੇਟਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ, 9 ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ 33% ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰੇਟਿੰਗ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। <ref name=":0"/> [[ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ|ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ ਨੇ]] ਫਿਲਮ ਨੂੰ 2.5/5 ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਨਹਾ, ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ "ਅਨੁਰਾਗ [ਕਸ਼ਯਪ] ਰਾਣੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਦੀ ਸਹੀ ਛੋਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, "ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।<ref name=":1"/> ਅੰਨਾ ਐਮਐਮ ਵੇਟੀਕਾਡ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਿਨਹਾ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਕੀਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਪਾਤਰ ਹੈ... ਇੱਕ ਔਰਤ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਰਦ ਵਾਂਗ ਹੁਨਰਮੰਦ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਲੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਇੱਕ ਰਹੱਸ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਰਾਣੇ ਦੇ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ "ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ-ਲਿਖਤ ਪਾਤਰ" ਕਿਹਾ, ਜਿਸਦਾ "ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਦਿਮਾਗ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਨਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਵੈ-ਹਿੱਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਗੁਆ ਦੇਵੇ।<ref>{{Cite web |last=Vetticad |first=Anna M.M. |date=2 September 2016 |title=Akira review: Is this what Sonakshi Sinha deems a 'woman-centric film'? |url=https://www.firstpost.com/entertainment/akira-review-is-this-what-sonakshi-sinha-deems-a-woman-centric-film-2988470.html |access-date=29 September 2021 |website=Firstpost}}</ref> ''ਲੇਖਕ'' ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਿਲਪਾ ਜਮਖੰਡੀਕਰ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਲਿਖਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੱਧੇ ਬੇਕਡ ਸਬ-ਪਲਾਟ" ਦਾ ਮੈਸ਼ਅੱਪ ਕਿਹਾ ਅਤੇ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਪੁਲਿਸ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ "[ਅਕੀਰਾ] ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ।" ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਕਾਹਿਅਪ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ, ਰਾਣੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, "[ਉਹ] ਹਰ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ "ਅਕੀਰਾ" ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।<ref name=":2"/> === ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ === ==== ਭਾਰਤ ==== ਫਿਲਮ ਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ {{INRConvert|56|m}} ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਕਐਂਡ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ''ਅਕੀਰਾ ਨੇ'' {{INRConvert|170|m}} ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਗਭਗ {{INRConvert|223|m}} ਸੀ ਘਰੇਲੂ ਤੌਰ 'ਤੇ. <ref name="BO">{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |date=3 September 2016 |title=Box Office: Worldwide Collections and Day wise breakup of Akira – Bollywood Hungama |url=http://www.bollywoodhungama.com/box-office/special-features/id/834/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160904165904/http://www.bollywoodhungama.com/box-office/special-features/id/834 |archive-date=4 September 2016 |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> ==== ਵਿਦੇਸ਼ ==== ''ਅਕੀਰਾ ਨੇ'' [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ( [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ) ਤੋਂ {{INRConvert|14.2|m}}, [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ|UAE]] ਤੋਂ {{INRConvert|28.2|m}}, [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|UK]] ਤੋਂ {{INRConvert|6.1|m}} ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਫਿਲਮ ਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਤੋਂ {{INRConvert|7.8|m}} ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। <ref name="BO"/> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb title|5465370}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2016 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] c15xo1ne1423cbp6r0cg0dfxmm7ssav 0 180298 851224 765293 2026-11-03T10:35:43Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851224 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਨੰਦਾਵੱਲੀ | image = AnandavallyCR.jpg | image_size = 220 | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1952|01|14|df=yes}} | birth_place = | death_date = {{Death date and age|2019|04|05|1952|01|14|df=yes}} | death_place = [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]]<ref>{{cite news |title=Dubbing artist Anandavally passes away |url=https://englisharchives.mathrubhumi.com/movies-music/movie-news/dubbing-artist-anandavally-passes-away-1.3704943 |publisher=english.mathrubhumi.com |date=5 April 2019}}</ref> | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰਾ}} | years_active = 1969 {{endash}} 2019 | children = [[ਦਿਫਾਨ]] (ਬੇਟਾ)<ref name="NIE">{{cite news |title=Puthiya Mukham director Diphan passes away after kidney failure in Kochi |date=13 March 2017 |work=[[The New Indian Express]] |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2017/mar/13/puthiya-mukham-director-diphan-passes-away-after-kidney-failure-in-kochi-1580895.html |access-date=15 January 2022 |archive-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917110646/https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2017/mar/13/puthiya-mukham-director-diphan-passes-away-after-kidney-failure-in-kochi-1580895.html |url-status=dead }}</ref> }} '''ਅਨੰਦਾਵੱਲੀ ਸੀ.ਆਰ.''' (14 ਜਨਵਰੀ 1952 – 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Lal |first=Athul |date= |title=Invisible Nightingale |url=http://newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article267565.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303162651/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article267565.ece |archive-date=3 March 2014 |access-date=2014-02-25}}</ref> ਉਸ ਨੇ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਆਨੰਦਾਵੱਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਕੱਲੇ 1993 ਵਿੱਚ, ਅਨਾਨਾਦਵੱਲੀ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 50 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਡਬਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਮਲਿਆਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ 50 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਆਨੰਦਵੱਲੀ 1980 ਅਤੇ 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਹਿਲਾ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਰਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੁਮਲਾਥਾ ਨੇ ਥੂਵਨਥੁੰਬਿਕਲ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਅਨੰਦਾਵਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ-ਕੋਚੀਨ ਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੀਅਮ ਵਿਖੇ ਇੱਕ [[ਤਮਿਲ਼ ਲੋਕ|ਤਾਮਿਲ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ "ਕਾਈਏਲਾ ਸਕੂਲ" - ਵੇਲੀਅਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਢਪ੍ਰਸੰਗਮ (ਕਹਾਣੀ-ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। == ਕਰੀਅਰ == === ਡਰਾਮਾ ਕਲਾਕਾਰ === ਅਨੰਦਾਵੱਲੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਅਚਾਨਕ, 1969 ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ "ਚਿਥਲੁ ਕਾਇਆਰੀਆ ਭੂਮੀ" ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੇ.ਪੀ.ਏ.ਸੀ., ਕਾਲੀਦਾਸਾ ਕਲਾਕੇਂਦਰਮ, ਦੇਸ਼ਭੀਮਾਨੀ ਥੀਏਟਰਜ਼-ਅਟਿੰਗਲ, ਕੇਰਲਾ ਥੀਏਟਰਸ-ਕੋਟਯਮ ਅਤੇ ਕਯਾਮਕੁਲਮ ਪੀਪਲਜ਼ ਥੀਏਟਰਾਂ ਦੇ ਕਈ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। === ਰੇਡੀਓ === ਉਸ ਨੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। === ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Anandavally.jpg|alt=|right|thumb|260x260px| ਆਨੰਦਾਵਲੀ]] ਉਸ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਐਨੀਪਾਡੀਕਲ (1971) ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਲੀਵੇਦੂ (1996) ਤੱਕ ਲਗਭਗ 50 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਨੰਦਾਵੱਲੀ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਕਾਡੂ (1973 ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮ) ਰਾਹੀਂ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਿਯਮਤ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। === ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ === ਉਸ ਨੇ ਡਬਿੰਗ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਆਨੰਦਾਵਲੀ ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਸਤ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 1973 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਵੀ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਰਾਜਸ਼੍ਰੀ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ''ਮੰਜਿਲ ਵਿਰਿੰਜਾ ਪੁੱਕਲ'' ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਜੈਰਾਮ ਲਈ ਡਬਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰੇਕ ਥਰੂ ਸੀ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ (1981) ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ (1981 ਫਿਲਮ) ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸਵਪਨਾ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਡਬਿੰਗ, ਨਵੰਬਰਿੰਤੇ ਨਸ਼ਟਮ (1982) ਲਈ [[ਮਾਧਵੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਮਾਧਵੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]] ਅਤੇ [[ਮੇਨਕਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਮੇਨਕਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]] ( ਇੰਗਨੇ ਨੀ ਮਾਰਕੁਮ (1983), [[ਅੰਬਿਕਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]], ਰਾਜਵੰਤੇ ਮਾਕਨ (1986) ਅਤੇ ਗੀਤਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ) ਸਮੇਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਪੰਚਗਨੀ (1986) ਸਮੇਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਡਬਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਨੰਦਾਵੱਲੀ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਡਬਿੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੀਰੋਇਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾ, [[ਸੁਮਾਲਾਥਾ|ਸੁਮਲਤਾ]], [[ਮਾਧਵੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਮਾਧਵੀ]], [[ਮੇਨਕਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਮੇਨਕਾ]], [[ਅੰਬਿਕਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਅੰਬਿਕਾ]], [[ਉਰਵਸ਼ੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਉਰਵਸੀ]], [[ਜਯਾ ਪ੍ਰਦਾ|ਜਯਾਪ੍ਰਧਾ]], ਕਾਰਤਿਕਾ, [[ਪਾਰਵਤੀ ਜਯਾਰਾਮ|ਪਾਰਵਤੀ]], [[ਗੌਤਮੀ]], [[ਸੁਹਾਸਿਨੀ ਮਨੀਰਤਨਮ|ਸੁਹਾਸਿਨੀ]], [[ਸ਼ੋਬਾਨਾ|ਸੋਭਨਾ]], [[ਸੁਕੰਨਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਸੁਕੰਨਿਆ]], ਸਰਿਤਾ, [[ਸਿਲਕ ਸਮਿਥਾ|ਸਿਲਕਮਿਥਾ]], [[ਸ਼ਾਰਦਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਸਰਾਰਤ]] ਭਾਦਈ, [[ਰੇਖਾ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਰੇਖਾ]], [[ਰੇਵਥੀ|ਰੇਵਤੀ]], [[ਰਾਧਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਰਾਧਾ]], [[ਰਾਧਿਕਾ ਸਰਥਕੁਮਾਰ|ਰਾਧਿਕਾ]], [[ਰੰਜਨੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਰੇਂਜਿਨੀ]], ਮੋਹਿਨੀ, [[ਨੰਦਿਤਾ ਬੋਸ]], ਵਿਨਯਪ੍ਰਸਾਦ, ਕਨਕਾ, [[ਖੁਸ਼ਬੂ]], ਊਨੀ ਮੈਰੀ, [[ਸ਼ਨਾਥੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ|ਸਾਂਤੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਸ਼ਾਮਲ [[ਭਾਨੂਪ੍ਰਿਆ|ਹਨ]]। ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ ਕੇਰਲਾ ਸਟੇਟ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ 1991 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦਾਵੱਲੀ ਨੇ ਗੀਤਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ) ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਕਿਰਦਾਰ ਸੇਤੁਲਕਸ਼ਮੀ ਲਈ ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮ ਆਧਾਰਰਾਮ ਡਬਿੰਗ ਲਈ 1992 ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। 1993 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਗੀਤਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ) ਅਤੇ [[ਨੰਦਿਤਾ ਬੋਸ]] ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮ ਪਥਰੁਕਮ ਵਿੱਚ ਡਬ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਨਾਨਾਦਵੱਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਆਕਾਸ਼ਦੂਥੂ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਐਨੀ ਲਈ ਡਬ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਮਨਪਸੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਥੂਵਨਥੁੰਬਿਕਲ ਵਿੱਚ [[ਸੁਮਾਲਾਥਾ|ਸੁਮਲਤਾ]] ਲਈ ਡਬਿੰਗ ਕਰਨਾ, ਕਿਰਦਾਰ "ਕਲਾਰਾ" ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਵੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਪੋਂਥਨ ਮਾਦਾ (1983) ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਲੇਬਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਪੋਥਨ ਵਾਵਾ (2006) ਵਿੱਚ ਊਸ਼ਾ ਉਥੁਪ ਲਈ ਡਬਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਗਾਇਕ-ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਲੱਗੇ। == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਅਦਾਕਾਰਾ === {| class="wikitable sortable" !Acted Films !Year !Role |- |Eanippadikal |1973 | |- |Kaadu |1973 | |- |Kanyakumari |1974 | |- |Yauvanam |1974 |Doctor |- |Vandikkari |1974 | |- |SwamiAyyappan |1975 | |- |Bharya Illaatha Rathri |1975 | |- |Swapnadanam |1976 | |- |Hridayam Oru Kshethram |1976 | |- |Chottanikkara Amma |1976 | |- |Samasya |1976 | |- |Udyanalakshmi |1976 | |- |Amba Ambika Ambalika |1976 |Maid Lalitha |- |Survey Kallu |1976 | |- |Sree Murukan |1977 |Lakshmi |- |Penn Puli |1977 | |- |Muhurthanagal |1977 | |- |Vidarunna Mottukal |1977 |Ammini |- |Neethipeedam |1977 | |- |Kaidappoo |1978 | |- |Thanal |1978 | |- |Rowdy Ramu |1978 | |- |Maalika Paniyunnavar |1979 | |- |Pancharathnam |1979 | |- |Paapathinu Maranamilla |1979 | |- |Koumara Praayam |1979 | |- |Hridhayathinte Nirangal |1979 | |- |Kayalum Karayum |1979 |Daisy |- |Anthappuram |1980 |Bhaargavi |- |[[Pinneyum Pookkunna Kaadu]] |1981 | |- |Archana Teacher |1981 | |- |Grihalakshmi |1981 |Sukumari |- |Padayottam (70mm) |1982 | |- |Aa Divasam |1982 | |- |Guru Dakshina |1983 | |- |Swarna Gopuram |1984 |Mercy's stepmother |- |Parayanum Vayya Parayathirikkanum Vayya |1985 | |- |Katha Ithuvare |1985 | |- |Saayam Sandhya |1986 | |- |Veendum |1986 | |- |Vazhiyorakazhchakal |1987 | |- |Abkari |1988 | |- |[[Inquilabinte Puthri]] |1988 |Sumithra Menon |- |[[Eagle (1991 film)|Eagle]] |1991 | |- |Priyapetta Kukku |1992 | |- |Kaliveedu |1996 | |- |Neelakkuyil (TV series) (Asianet) |2018–2019 |Muttashi<br /><br />Replaced by Geetha Nair following her death |} == ਸੀਰੀਅਲ == * ਵੇਲੁਥਾ ਕੈਟਰੀਨਾ: ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਸ਼ੀਲਾ]] (2006) ਲਈ ਡਬ ਕੀਤੀ ਗਈ === ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ === == ਅਵਾਰਡ == '''ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ''' * 1992 – ਸਰਵੋਤਮ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ :- ਆਧਾਰਰਾਮ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}}[https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2019/apr/06/dubbing-artist-anandavally-the-voice-that-powered-a-1000-characters-1960749.html] https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/noted-dubbing-artist-anandavally-passes-away/articleshow/68746498.cms https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2010/may/29/invisible-nightingale-157077.html == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name}} * [https://archive.today/20130823190433/http://anandavally.aircus.com/] * https://www.facebook.com/anandavally.cr * http://www.deshabhimani.com/periodicalContent1.php?id=558 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240221105455/https://www.deshabhimani.com/periodicalContent1.php?id=558 |date=2024-02-21 }} * http://newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article267565.ece {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140303162651/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article267565.ece|date=3 March 2014}} * https://web.archive.org/web/20160304045904/http://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Anandavalli&limit=13 * http://mathrubhuminews.in/ee/Programs/Episode/5026/their-voice-enlivens-characters-avar-kandumuttumbol-episode-53/E {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308125749/http://mathrubhuminews.in/ee/Programs/Episode/5026/their-voice-enlivens-characters-avar-kandumuttumbol-episode-53/E|date=8 March 2016}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2019]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] 6zhqirb6l3jlzrvbfcpusawd4fm18kg 0 180623 851045 735745 2026-11-02T19:51:49Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851045 wikitext text/x-wiki '''''7 ਖੂਨ ਮਾਫ''''' ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ '''''ਸੱਤ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼''''' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਈ, ਇੱਕ 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬਲੈਕ ਕਾਮੇਡੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=7 Khoon Maaf is a black comedy, says Priyanka |url=https://www.ndtv.com/entertainment/7-khoon-maaf-is-a-black-comedy-says-priyanka-618326 |access-date=1 February 2011 |website=[[NDTV]]}}</ref> ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ, ਸਹਿ-ਲਿਖਤ ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਦਵਾਜ]] ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ|ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਚੋਪੜਾ]] ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਨ ਸ਼ਾਹ, [[ਜਾਨ ਅਬ੍ਰਾਹਮ]], ਨੀਲ ਨਿਤਿਨ ਮੁਕੇਸ਼, [[ਇਰਫ਼ਾਨ ਖ਼ਾਨ]], ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡਾਇਚੇਂਕੋ, [[ਅਨੂ ਕਪੂਰ]], [[ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਸ਼ਾਹ|ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਸ਼ਾਹ]] ਅਤੇ [[ਊਸ਼ਾ ਉਥਪ]] ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਫੈਮੇ ਘਾਤਕ, ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਅੰਨਾ-ਮੈਰੀ ਜੋਹਾਨਸ, ਇੱਕ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਿਆਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਅੰਤ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਹੁਗਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਸਬੇ ਚੁਚੁਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ''7 ਖੂਨ ਮਾਫ'' ਨੇ ਕਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ। ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਇਸਨੇ 57ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਸ ਵਿੱਚ 4 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ 2 ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ: ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਆਲੋਚਕ) (ਚੋਪੜਾ) ਅਤੇ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ|ਸਰਵੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ]] ( [[ਊਸ਼ਾ ਉਥਪ|ਊਸ਼ਾ ਉਥੁਪ]] ਅਤੇ [[ਰੇਖਾ ਭਾਰਦਵਾਜ]] "ਡਾਰਲਿੰਗ" ਲਈ)। 2012 ਦੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਿਲਮ ਨੂੰ 5 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਇੱਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 2012 ਦੇ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਗਿਲਡ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡਸ ਵਿੱਚ, ''7 ਖੂਨ ਮਾਫ ਨੇ'' 6 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ 3 ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ: ਸਰਵੋਤਮ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪਹਿਰਾਵਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ। == ਕਹਾਣੀ == ''7 ਖੂਨ ਮਾਫ'' ਇੱਕ [[ਐਂਗਲੋ-ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ]] ਔਰਤ, ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਅੰਨਾ-ਮੈਰੀ ਜੋਹਾਨਸ ([[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ]]) ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਤੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਪਿਆਰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਤ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਵਾਰ, ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ (ਵਿਵਾਨ ਸ਼ਾਹ), ਇੱਕ ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਪੈਥੋਲੋਜਿਸਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੰਦਿਨੀ ([[ਕੋਂਕਣਾ ਸੇਨ ਸ਼ਰਮਾ]]) ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਅਰੁਣ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਅਮੀਰ ਦਾਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੇਜਰ ਐਡਵਿਨ ਰੋਡਰਿਕਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇ। === ਫੌਜੀ ਮੇਜਰ ਐਡਵਿਨ (ਈਰਖਾ ਦੀ ਰੂਪਕ) === ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਤੀ, ਐਡਵਿਨ ਰੋਡਰਿਕਸ (ਨੀਲ ਨਿਤਿਨ ਮੁਕੇਸ਼), ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਮੇਜਰ ਹੈ ਜੋ ਈਰਖਾਲੂ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੱਤ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪਾਹਜ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਸੁੰਦਰ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਬੇਵਫ਼ਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਉਸ 'ਤੇ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੁਜ਼ੈਨਾ ਐਡਵਿਨ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਗੂੰਗੇ ਸਥਿਰ ਲੜਕੇ, ਗੂੰਗਾ ਚਾਚਾ (ਸ਼ਸ਼ੀ ਮਾਲਵੀਆ) ਨੂੰ ਕੋਰੜੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਐਡਵਿਨ ਪੈਂਥਰ-ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਬਣ ਕੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨੌਕਰਾਣੀ ਮੈਗੀ ਆਂਟੀ ([[ਊਸ਼ਾ ਉਥਪ]]), ਬਟਲਰ ਗਾਲਿਬ ਖਾਨ (ਹਰੀਸ਼ ਖੰਨਾ), ਅਤੇ ਗੂੰਗਾ ਚਾਚਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। === ਗਾਇਕ ਜਿੰਮੀ === ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਤੀ, ਜਮਸ਼ੇਦ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌੜ ([[ਜਾਨ ਅਬ੍ਰਾਹਮ]]), ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਜਿੰਮੀ ਸਟੈਟਸਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਖਾਮੀ ਉਸਦਾ ਲਾਲਚ ਹੈ। ਜਿੰਮੀ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਗਾਣੇ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਤ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ [[ਹੈਰੋਇਨ]] ਦੀ ਓਵਰਡੋਜ਼ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਜਾਂਚਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਛੇ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਤਲ ਹੈ ਪਰ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੁਹਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। === ਕਵੀ ਵਸੀਉੱਲਾ (ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਰੂਪਕ) === ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਤੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਵਸੀਉੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ (ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ([[ਇਰਫ਼ਾਨ ਖ਼ਾਨ]]), ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਨਰਮ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਕਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਡੋ-ਮਾਸੋਚਿਸਟ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਤਸੀਹੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਉਸ ਨਾਲ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ। ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਰਾਤ, ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਮੈਗੀ ਅਤੇ ਗਾਲਿਬ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਬਰਫੀਲੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਨਿਕ ਦਿ ਜਾਸੂਸ (ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਰੂਪਕ) === ਉਸਦਾ ਚੌਥਾ ਪਤੀ, ਨਿਕੋਲਾਈ ਵੋਰੋਨਸਕੀ (ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡਾਇਚੇਨਕੋ) ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਜਾਸੂਸ ਹੈ ਜੋ ਦੋਹਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਮੋਹਿਤ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਰੁਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਰੂਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਭੇਜਦੀ ਹੈ। ਅਰੁਣ ਨਿਕੋਲਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਕੋਲਾਈ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਉਸਦੇ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਜਾਸੂਸ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਉਹ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਾਥੀ ਏਜੰਟ ਸੀ। ਸੁਜ਼ੈਨ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਲਤੂ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਨਿਕੋਲਾਈ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਟੱਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। === ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਕੀਮਤ === ਉਸਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਪਤੀ, ਕੀਮਤ ਲਾਲ ([[ਅਨੂ ਕਪੂਰ]]), ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਜਿਨਸੀ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਹੈ। ਕੀਮਤ ਲਾਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਕ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਪੱਖ ਦੇ ਬਦਲੇ ਨਿਕ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਚੰਗੇ ਲਈ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। [[ਵਿਆਗਰਾ]] 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਰਾਤ, ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਨੇ ਲਾਲ ਦੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਓਵਰਡੋਜ਼ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਅਰੁਣ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਤੋਂ ਪਰਤਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਰੁਣ ਹੁਣ ਨੰਦਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਓਵਰਡੋਜ਼ ਨਾਲ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। === ਡਾਕਟਰ ਮੋਧੂ (ਲਾਲਚ ਦਾ ਰੂਪਕ) === ਮੋਧੂਸੁਧਨ ਤਰਫਦਾਰ ([[ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਸ਼ਾਹ]]) ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਡਾਕਟਰ ਹੈ ਜੋ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੀ ਖੁਰਾਕ 'ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਵਾਰਸ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀਆ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਗਾਲਿਬ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਖੁੰਭਾਂ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਰੂਸੀ ਰੂਲੇਟ ਦੀ ਇੱਕ ਖੇਡ ਦੌਰਾਨ ਤਰਫਦਾਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਨੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਨੀਂਦ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਸਫ਼ਲ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਗੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਭੁੱਲ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਗ ਉਸਦੇ ਕਮਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨ ਬਦਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲਦੀ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ, ਮੈਗੀ ਆਂਟੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। === ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ (ਸੰਪੂਰਨ ਪਿਆਰ ਦੀ ਰੂਪਕ) === ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਅਰੁਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੰਦਿਨੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰੁਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੁਜ਼ੈਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਸ਼ ਮੈਗੀ ਆਂਟੀ ਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਦੀ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵਿਆਹ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਨਨ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ [[ਈਸਾ ਮਸੀਹ|ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ]] - ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦਿਆਲਤਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ - ਉਸਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਪਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਚਰਚ ਦੇ ਪਿਤਾ ([[ਰਸਕਿਨ ਬਾਂਡ]]) ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਨੰਦਨੀ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਰੁਣ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਨੰਦਨੀ ਆਖਰਕਾਰ ਅਰੁਣ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਜ਼ੇਨਾ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਜੋ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਨ ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨੰਦਨੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ। == ਅਦਾਕਾਰ == {{Multiple image | align = left | total_width = 306 | image1 = Priyanka Chopra at 7 Khoon Maaf media event.jpg | alt1 = Priyanka Chopra in white dress | image2 = Priyanka Chopra at 7 Khoon Maaf media event 2.jpg | alt2 = Priyanka Chopra in black dress | footer = }} [[ਤਸਵੀਰ:Priyanka_Chopra_2015.jpg|thumb| [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ|ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ]] ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2011 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] qgyfl6gvjsrxxafc5oqe2ow60jqri41 0 184328 851210 760796 2026-11-03T09:26:42Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851210 wikitext text/x-wiki '''ਅਨੁਲਾ ਕਰੁਣਾਥਿਲਕਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Anula Karunathilaka;''' {{Lang-si|අනුලා කරුණාතිලක}}, ਜਨਮ 23 ਜਨਵਰੀ 1946) ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾਈ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।<ref name="Nation">{{Cite web |last=Usha Perera |date=26 June 2011 |title=Anula Karunathilaka Life |url=http://www.nation.lk/2011/06/26/eyefea6.htm |access-date=November 26, 2017 |quote=Dhammi in Real Life}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ 1970 ਦੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੰਹਲਾ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਉਹ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਫਿਲਮ ''ਗੋਲੂ ਹਦਵਾਥਾ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੂਮਿਕਾ 'ਦੰਮੀ' ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ 23 ਜਨਵਰੀ 1946 ਨੂੰ ਵੇਲਾਵਾਟੇ, ਕੋਲੰਬੋ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਥਾਮਸ ਕਰੁਣਾਤਿਲਕੇ ਦੀ ਵੇਲਾਵਾਟ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸੋਮਾਵਤੀ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਵੇਲਾਵੱਟੇ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾਧਾਰਾ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Anula">{{Cite web |title=I'm really angry with Dammi: Anula Karunatilake |url=http://www.sarasaviya.lk/features-story/2021/03/11/20001/මම-දම්මි-එක්ක-හරි-තරහයි |access-date=2021-03-09 |website=Sarasaviya}}</ref> ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਦਯਾ ਰਣਵੀਰਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਦਵਾਸਾ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਰਚ 1968 ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਨੁਲਾ 22 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਦਯਾ ਦੀ ਮੌਤ 2001 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਕਰੁਣਾਥਿਲਕਾ ਦਾ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਵਾਸਾ ਅਖਬਾਰ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਜ਼ੋਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਜਨਤਾ ਵੋਟ ਪਾ ਸਕੇ। ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਪੇਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਟਿਸਾ ਅਬੇਸੇਕੇਰਾ ਫਾਈਨਲ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ, ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਫੋਟੋ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਿਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕਰੁਣਾਥਿਲਕਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ, ਸੁਗਾਥਾਪਾਲਾ ਡੀ ਸਿਲਵਾ ਅਤੇ ਜੀ ਡਬਲਯੂ ਸੁਰੇਂਦਰ ਨੇ ਲੈਸਟਰ ਜੇਮਸ ਪੇਰੀਜ਼, ਪੇਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਅਬੇਸੇਕੇਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਰੁਣਾਥਿਲਕਸ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲੈਸਟਰ ਜੇਮਸ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗੈਂਪੇਰਾਲੀਆ ਵਿੱਚ ''ਨੰਦਾ'' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Dee Ceer |date=11 January 1998 |title=All that Jazz |url=http://www.sundaytimes.lk/980111/plus2.html |access-date=November 30, 2017 |quote=Farewell my friend}}</ref> ਉਸਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲੈਸਟਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੂੰ ''ਲੀਜ਼ਾ'' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ, ਗਾਮਿਨੀ ਫੋਂਸੇਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਔਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਕਰੁਣਾਥਿਲਿਕਾ ਨੇ ਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਲਾਟਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ, ਸਥਾਨਕ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |last=D.B.S. Jeyaraj |date=2016-12-24 |title=Sinhala Cinema's Line of Destiny Re-drawn By 'Rekava' 60 Years Ago |url=http://www.dailymirror.lk/article/Sinhala-Cinema-s-Line-of-Destiny-Re-drawn-By-Rekava-Years-Ago-121184.html |access-date=November 26, 2017}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Vilasnee TAMPOE-HAUTIN|date=14 Feb 2017|title=Blurring boundaries: early Sinhala cinema as another Adam's Bridge between Ceylon and India (1948-1968)|url=https://erea.revues.org/5862|volume=14|issue=2|doi=10.4000/erea.5862|access-date=November 27, 2017|quote=Histories of Space, Spaces of History|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dave N. Pathak |date=September 27, 2016 |title=Whither Sinhala Cinema Today: From an Actor's perspective |url=https://www.colombotelegraph.com/index.php/whither-sinhala-cinema-today-from-an-actors-perspective/ |access-date=November 27, 2017 |quote=Sinhala Cinema Completed Sixty Nine years in 2016}}</ref> == ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ == ਕਰੁਣਾਥਿਲਕਾ ਇੱਕ ਮੰਨੀ-ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਰਦਾਰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Uditha Devepriaya |date=February 22, 2017 |title=Star of Yesterday |url=http://dailynews.lk/2017/02/22/features/108308/anula-karunathilaka-dhammi-our-sensibilities |access-date=December 1, 2017 |quote=The Dhammi of our sensibilities}}</ref> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸ਼ੈਲੀ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਖਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਸਦੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕਰੁਣਾਥਿਲਕਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਯਾ ਰਣਵੀਰਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Channa Bandara Wijekoon |date=18 February 2013 |title=PeojectorJazz |url=http://archives.dailynews.lk/2013/02/18/fea20.asp |access-date=November 30, 2017 |quote=Of Dhammi after Sugath}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == * 1965 - ਸਰਸਵਿਆ ਅਵਾਰਡ - ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਭਿਨੇਤਰੀ * 1969 - ਸਰਸਵਿਆ ਅਵਾਰਡ - ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ - ਗੋਲੂ ਹਦਵਾਥਾ * 2011 - ਯੂਵੀ ਸੁਮਥੀਪਾਲਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਵਾਰਡ<ref>{{Cite web |last=Lanka Help Magacine |date=November 22, 2011 |title=Sumathi Tele Award 2011 |url=http://magazine.lankahelp.com/2011/11/22/sumathi-tele-award-2011/ |access-date=December 1, 2017 |quote=Senior Actress Anula Karunathilaka awarded with UW Sumathipala Memorial Award |archive-date=ਸਤੰਬਰ 24, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924001850/http://magazine.lankahelp.com/2011/11/22/sumathi-tele-award-2011/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1946]] 4ckq7n2r6f16j39uxume1xshlq6d5z8 0 185127 851109 843888 2026-11-02T23:59:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851109 wikitext text/x-wiki '''ਨਾਯਲਾ ਅਲ-ਖਜਾ''' ([[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] نيلة الخجة; ਜਨਮ 7 ਮਾਰਚ 1978) [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਅਲ-ਖਜਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="Forbes">{{Cite web |last=Burney |first=Charlotte |title=The UAE's First Female Film Director: How Nayla Al Khaja Is Breaking Into Hollywood As An Emirati Woman |url=https://www.forbes.com/sites/charlotteburney/2023/04/19/the-uaes-first-female-film-director-how-nayla-al-khaja-is-breaking-into-hollywood-as-an-emirati-woman/ |access-date=18 January 2024 |website=[[Forbes]]}}</ref> ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਣ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਪਿਛੋਕਡ਼ == 2006 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਅਰਬਾਨਾ'' ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਦੁਬਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਮੀਰਾਤ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=26 July 2011 |title=People in Film: Nayla Al Khaja |url=https://www.dohafilminstitute.com/blog/people-in-film-nayla-al-khaja |access-date=18 January 2024 |website=Doha Film Institute}}</ref> ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਨੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਲਡ਼ੀ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਵੰਸ'' (2009) ''ਮਲਾਲ'' (2010) ਅਤੇ ''ਦ ਨੇਬਰ'' (2013) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਡੈਬਿਊ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ: ਥ੍ਰੀ == 2023 ਵਿੱਚ, ਅਲ ਖਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਡਰਾਮਾ ਅਤੇ ਥ੍ਰਿਲਰ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ ''ਥ੍ਰੀ'' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Three |url=https://www.imdb.com/title/tt19399206/?ref_=tt_mv_close |website=[[IMDb]]}}</ref> ਇਹ ਉਸੇ ਸਾਲ ਤੀਜੇ ਲਾਲ ਸਾਗਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=30 November 2023 |title=''Three'' – Red Sea Film |url=https://redseafilmfest.com/en/rsiff_film/three/ |access-date=18 January 2024 |website=Red Sea Film – Red Sea Film Festival |archive-date=10 ਦਸੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210020249/https://redseafilmfest.com/en/rsiff_film/three/ |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਡਰਾਉਣੀ-ਥ੍ਰਿਲਰ ਸੋਗ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਡ਼ਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੌਵੌਕਸ ਵੰਡ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 1 ਫਰਵਰੀ 2024 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Sheded |first=Mona |last2=Kay |first2=Jeremy |last3=Rosser |first3=Michael |date=18 January 2024 |title=UAE thriller 'Three' lands Middle East distribution ahead of Red Sea premiere (exclusive) |url=https://www.screendaily.com/news/uae-thriller-three-lands-middle-east-distribution-ahead-of-red-sea-premiere-exclusive/5188434.article |access-date=18 January 2024 |website=Screen}}</ref> === ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸ਼ੈਲੀ === ਅਲ ਖਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋਡ਼ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਮਨਮੋਹਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਹਰੀ ਪਹੁੰਚ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The Independent Critic - Movie Review: Three |url=https://theindependentcritic.com/three}}</ref> ਵਿਲੱਖਣ ਸੈੱਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਪਰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਰੰਗ ਪੈਲਅਟ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਪਡ਼ਚੋਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਵਿਕਾਸ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=FMCG Horeca Business |url=https://thewondermom.club/insights/nayla-al-khaja-a-cinematic/%3C/ref%3E%3Cref%3Ehttps://uaetimes.ae/nayla-al-khaja-emirati-filmmaker-reflects-on-cinematic/ |access-date=18 January 2024 |website=WonderMom |archive-date=18 ਜਨਵਰੀ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118045435/https://thewondermom.club/insights/nayla-al-khaja-a-cinematic/%3C/ref%3E%3Cref%3Ehttps%3A//uaetimes.ae/nayla-al-khaja-emirati-filmmaker-reflects-on-cinematic/ |url-status=dead }}</ref> == ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਮਾਨਤਾ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ == ਸਤੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ]] ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਨੈਲਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਐਨੀਮਲ ਅਤੇ ਦ ''ਸ਼ੈਡੋ'' ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |date=18 January 2024 |title=Netflix streams two films by Emirati filmmaker Nayla Al-Khaja |url=https://www.arabnews.com/node/2194176/spa/page_view_event/aggregate |access-date=18 January 2024 |website=Arab News}}</ref><ref name="The National News">{{Cite web |last=Skirka |first=Hayley |date=5 November 2022 |title=Netflix releases two films by Emirati filmmaker Nayla Al Khaja |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/film-tv/2022/11/05/netflix-releases-two-films-by-emirati-filmmaker-nayla-al-khaja/ |access-date=18 January 2024 |website=The National}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 ਵਿੱਚ, ਮੀਡੀਆ ਆਊਟਲੈਟਸ ਨੇ ਲਡ਼ੀਵਾਰ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਅਲ-ਖਜਾ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਦਿ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੀਆ ਕਿਲਿੰਗਜ਼', ਆਸਕਰ ਜੇਤੂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਟੈਰੀ ਜਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਲ ਖਜਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਕਈ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Allam |first=Roula |date=5 January 2024 |title=Emirati Filmmaker Nayla Al Khaja To Begin International Journey With 'The Alexandria Killings' |url=https://www.abouther.com/node/38121/people/leading-ladies/emirati-filmmaker-nayla-al-khaja-begin-international-journey- |access-date=18 January 2024 |website=About Her}}</ref> === ''ਬਾਬ।'' === ਅਲ-ਖਜਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਕਲਪਨਾ-ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਡਰਾਉਣੀ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ, ਬਾਬ, ਵਿਕਸਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਆਸਕਰ ਜੇਤੂ [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]] ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Ramachandran |first=Naman |date=11 May 2022 |title=A.R. Rahman, Nayla Al Khaja Team on 'Baab' |url=https://variety.com/2022/film/global/ar-rahman-nayla-al-khaja-baab-1235263860/ |access-date=18 January 2024}}</ref> ਬਾਬ ਵਹੀਦਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਗ ਦੇ ਪਡ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੀਆਂ ਕੈਸੇਟ ਟੇਪਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਵਹੀਦਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਯਾਤਰਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਜੁਡ਼ਵਾਂ ਭੈਣ ਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਲੈਅ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਭੇਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੁਲਝਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਧੁਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਾਡ਼ਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਲੁਲਵਾ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਡਜਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਬ ਪਾਗਲਪਨ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਉਲਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਕਲਪਨਾ ਵਰਜਿਤ ਪਿਆਰ, ਈਰਖਾ, ਗੁੱਸਾ, ਕਤਲ, ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਅਣਸੁਲਝੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ 2024 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ == {| class="wikitable" |+ਅਲ ਖਜਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ !ਸਿਰਲੇਖ !ਸਾਲ. !ਅਲ ਖਜਾ ਕ੍ਰੈਡਿਟ !ਮੁੱਖ ਕਾਸਟ !ਸ਼ੈਲੀ !ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਕਿਸਮ !ਪੁਰਸਕਾਰ |- |''ਮਿੱਠਾ ਸੋਲਾਂ'' |1996 |ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ | --- |ਕਾਮੇਡੀ |ਛੋਟਾ |- |''3adi.com'' |1998 |ਡਾਇਰੈਕਟਰ | --- |ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ |ਛੋਟਾ |- |''ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ'' |2003 |ਨਿਰਮਾਤਾ | --- |ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ |ਛੋਟਾ |- |''ਨੁਕਸਾਨ'' |2005 |ਨਿਰਮਾਤਾ |ਸ਼ੌਨ ਰੇਨੋਲਡਜ਼, ਸ਼ੈਨਨ ਪੈਟਰਸਨ, ਮੈਕੇਂਜ਼ੀ ਮੁਲਦੂਨ |ਡਰਾਮਾ |ਛੋਟਾ |- |''ਦੁਬਈ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ'' |2005 |ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |ਅਲ ਖਜਾ, ਨਿਕੋਲਸ ਡਾਲਡਿੰਗਰ |ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ |ਛੋਟਾ |- |''ਅਰਬਾਨਾ'' |2006 |ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |ਅਲ-ਖਜਾ, ਫਰੀਆਲ ਐਂਟੈਜ਼ਰੀ |ਡਰਾਮਾ |ਛੋਟਾ |ਬੈਸਟ ਫੀਮੇਲ ਫ਼ਿਲਮਮੇਕਰ-ਦੁਬਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, 2007 |- |''ਇੱਕ ਵਾਰ'' |2009 |ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |ਨਿਫਿਨ ਜੀ. ਅਲ ਦੀਨ, ਬਸੀਮ ਸਾਮੀ ਅਲ ਖਲੀਫ਼, ਹਮਾਦ ਬੀ. ਅਲ ਖਲੀਫ਼ |ਡਰਾਮਾ |ਛੋਟਾ | |- |''ਮਲਾਲਾ'' |2010 |ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |ਅਲ-ਖਜਾ, ਹੋਰਮੁਜ਼ ਮਹਿਤਾ, ਘਸਾਨ ਅਲ-ਖਾਤੇਰੀ |ਡਰਾਮਾ, ਰੋਮਾਂਸ |ਛੋਟਾ |ਸਾਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ-ਡਿਜੀਟਲ ਸਟੂਡੀਓ ਅਵਾਰਡ, 2011-ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ, ਮੁਹ੍ਰ ਅਮੀਰਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਦੁਬਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, 2010-ਸਰਬੋਤਮ ਸਕ੍ਰਿਪਟ-ਖਾਡ਼ੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਾਲ, 2010-ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸਕ੍ਰੀਨ ਉੱਦਮੀ-ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੌਂਸਲ, 2010-1 ਇਨਾਮ, ਅਮੀਰਾਤ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਮੁਕਾਬਲਾ-ਖਾਡ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵੇਲ, 2010 |- |''ਹੈਲੋ।'' |2012 |ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |ਮੋਨਾ ਅਲ ਅਸਦ, ਸ਼ੇਰੀ ਫਰਾਮਰੋਜ਼ |ਡਰਾਮਾ |ਛੋਟਾ | |- |''ਤਿੰਨ'' |2013 |ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |ਆਯਾ ਅਲ ਅੰਸਾਰੀ, ਫਾਤਿਮਾ ਅਲ ਸ਼ਰੋਕੀ, ਕੈਟਰੀਨਾ ਬਰਨਾਰਡੋ |ਦਹਿਸ਼ਤ |ਛੋਟਾ |ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਹਜ਼ਾਵੀ ਫੰਡ-ਦੋਹਾ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, 2013 |- |''ਗੁਆਂਢੀ'' |2013 |ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਬੇਟਸ |ਡਰਾਮਾ |ਛੋਟਾ |ਬੈਸਟ ਸ਼ਾਰਟ ਫ਼ਿਲਮ-ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਨਾਓ ਫੈਸਟੀਵਲ, 2015 ਮੁਹ੍ਰ ਅਮੀਰਾਤ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਜਿਊਰੀ ਅਵਾਰਡ-ਦੁਬਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2015 ਬੈਸਟ ਅਮੀਰਾਤ ਫ਼ਿਲਮ-ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਾਲ, 2013 |- |''ਜਾਨਵਰ'' |2016 |ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |ਮੁਹੰਮਦ ਅਹਿਮਦ, ਵੇਨੇਸ਼ੀਆ ਟਿਆਰਕਸ, ਡੋਨੀਆ ਆਸੀ, ਅਭਿਜੀਤ ਬਰੂਆ |ਡਰਾਮਾ |ਛੋਟਾ (ਫੀਚਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਪਾਇਲਟ) |ਬੈਸਟ ਵੁਮੈਨਜ਼ ਇਸ਼ੂ ਸ਼ਾਰਟ-ਮੈਡਰਿਡ ਆਰਟਹਾਊਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, 2022 ਬੈਸਟ ਸ਼ਾਰਟ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫੀ-ਆਰਟਹਾਊਜ਼ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ ਬੇਵਰਲੀ ਹਿਲਸ, 2021 ਜਿਊਰੀ ਅਵਾਰਡ, ਨੈਰੇਟਿਵ ਫ਼ਿਲਮ-ਰਾਸ ਅਲ ਖੈਮਾਹ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਫੈਸਟੀਵਲ 2018 ਜਿਊਰੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਬੈਸਟ ਸ਼ੌਰਟ ਫਿਕਸ਼ਨ-ਇਟਾਲੀਅਨ ਮੂਵੀ ਅਵਾਰਡ, 2017 |- |''ਸ਼ੈਡੋ'' |2019 |ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |ਸਾਰਾ ਅਲ ਅਕੀਲੀ, ਮੋਹੰਨਾਦ ਹੁਥੈਲ, ਮੀਰਾਨ ਯਾਜ਼ੀ, ਮੋਨਾ ਰਾਗਬ, ਅਬਦੁਲਰਹਮਾਨ ਅਹਿਮਦ, ਅਬਦੁਲਰਜ਼ਾਕ ਅਲ ਖਜਾ, ਰਸ਼ੀਦ ਮੁਹੰਮਦ, ਮੁਹੰਮਦ ਮਹਫੌਦ |ਡਰਾਮਾ, ਡਰਾਮਾ |ਛੋਟਾ (ਫੀਚਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਪਾਇਲਟ) |ਬੈਸਟ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਇਨ ਸ਼ਾਰਟ-ਦੁਬਈ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, 2022 ਬੈਸਟ ਹਾਰਰ ਸ਼ਾਰਟ-ਆਰਟਹਾਊਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ ਬੇਵਰਲੀ ਹਿਲਸ, 2021 ਬੈਸਟ ਫੈਂਟਸੀ/ਹਾਰਰ ਸ਼ੌਰਟ-ਵਰਲਡਫੈਸਟ ਹਿਊਸਟਨ, 2020 ਬੈਸਟ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਟੈਲੇਂਟ-ਅਲ ਐਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਾਲ, 2020 |- |''ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਰਾਹ'' |2022 |ਡਾਇਰੈਕਟਰ |ਨੂਰਾ ਅਲ ਬਾਲੂਸ਼ੀ, ਫਿਲ ਡਨ, ਸ਼ੇਖ ਸਲੇਮ ਬਿਨ ਸੁਲਤਾਨ ਅਲ ਕਾਸੀਮੀ |ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ |ਛੋਟਾ |ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂਃ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ, ਸਿਲਵਰ ਡੌਲਫਿਨ ਅਵਾਰਡ-ਕੈਨਸ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਅਵਾਰਡ, 2023 |- |''ਤਿੰਨ'' |2023 |ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |ਜੈਫਰਸਨ ਹਾਲ, ਫਤੇਨ ਅਹਿਮਦ, ਨੌਰਾ ਅਲਬੇਦ, ਸਾਊਦ ਅਲਜ਼ਰੋਨੀ, ਮੋਹੰਨਾਦ ਹੁਥੈਲ, ਅਬਦੁਲਰਜ਼ਾਕ ਅਲ-ਖਜਾ, ਮਾਰੀ ਅਲ-ਹਲੀਅਨ, ਅਬਦੁੱਲਹਰਾਹਿਮ ਅਲਮੁਜੈਨੀ |ਡਰਾਮਾ, ਥ੍ਰਿਲਰ, ਡਰਾਉਣਾ |ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ |ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ-ਲਾਲ ਸਾਗਰ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, 5 ਅਤੇ 7 ਦਸੰਬਰ, 2023 |} ਅਲ-ਖਜਾ ਫ਼ਿਲਮਜ਼ (ਪਹਿਲਾਂ ਡੀ-ਸੇਵਨ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਜ਼) ਦੇ ਸੀ. ਈ. ਓ. ਵਜੋਂ 2005 ਤੋਂ, ਅਲ-ਖਜਾ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ। ਅਲ ਖਜਾ ਨੇ [[ਮਰਸਿਡੀਜ਼ ਬੇਂਜ਼|ਮਰਸੀਡੀਜ਼]], ਨਾਈਕੀ, [[ਨੇਸਲੇ|ਨੈਸਲੇ]], ਨਿਊਟ੍ਰੋਜੇਨਾ ਅਤੇ ਨਿਵੇਆ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਨੀ ਲੀਬੋਵਿਟਜ਼ ਅਤੇ [[ਰਾਜਰ ਫੈਡਰਰ|ਰੋਜਰ ਫੈਡਰਰ]] ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੇ ਦੁਬਈ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ''ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ 3'' ਵਿੱਚ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। === ਸੀਨ ਕਲੱਬ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ === 2007 ਵਿੱਚ, ਅਲ ਖਜਾ ਨੇ ਸੀਨ ਕਲੱਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੀਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ) ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫ਼ਿਲਮ ਕਲੱਬ।<ref>{{Cite news|url=https://www.digitalstudiome.com/broadcast/delivery-transmission/article-7662-profile-the-scene-club|title=Profile: The Scene Club|date=27 July 2014|work=Digital Studio Middle East|access-date=18 January 2024}}</ref> 22, 000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੀਨ ਕਲੱਬ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=دبي |first=محمد عبدالمقصود - |date=18 November 2017 |title=نايلة الخاجة: «المشهد».. قصة نجاح سينمائية في دبي |url=https://www.emaratalyoum.com/life/cinema/2017-11-19-1.1045373 |access-date=18 January 2024 |website=emaratalyoum.com |language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 December 2021 |title=Philanthropy: Nayla Al Khaja on filmmaking & female empowerment |url=https://www.lux-mag.com/nayla-al-khaja-filmaker/ |access-date=18 January 2024 |website=Lux Magazine |archive-date=10 ਜਨਵਰੀ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110142302/https://www.lux-mag.com/nayla-al-khaja-filmaker/ |url-status=dead }}</ref> ਕਲੱਬ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਲਡ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਲੱਬ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਸਿਨੇਮਾਈ ਫਾਰਮੈਟਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੈਸ਼ਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। === ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ === ਐੱਲ. ਜੀ. ਭਾਈਵਾਲੀ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ, ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਐਪਲ ਇੰਕ.|ਐਪਲ]], ਸੈਮਸੰਗ, ਓਪੋ, ਆਨਰ, ਡੂ ਟੈਲੀਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਪੋਰਸ਼, ਐਲਜੀ, [[ਕੈਨੌਨ|ਕੈਨਨ]], ਗੁੱਚੀ, ਚੋਪਾਰਡ, ਡੈਮਾਸ ਜਵੈਲਰੀ, ਐਸਟੀ ਲੌਡਰ, ਟੈਗ ਹਿਊਅਰ, ਫਿਲਡੇਲ੍ਫਿਯਾ ਕਰੀਮ ਪਨੀਰ, ਨਿਊਟ੍ਰੋਜੇਨਾ, ਅਤੇ ਅਮੀਰਾਤ ਏਅਰਲਾਈਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Creating Opportunities: Nayla Alkhaja - Nayla Alkhaja Films no Apple Podcasts |url=https://podcasts.apple.com/br/podcast/nayla-alkhaja-nayla-alkhaja-films/id1489293113?i=1000531374307}}</ref><ref>{{Cite web |title=DIFF and Samsung launch second Samsung Short Film Contest |url=https://communicateonline.me/category/industry-insights/post-details/diff-and-samsung-launch-second-samsung-short-film-contest}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 January 2023 |title=In Conversation with OPPO Brand Ambassador and the UAE's First Female Film Writer, Director and Producer, Nayla Al Khaja |url=https://lofficielarabia.com/format/InConversationwithOPPOBrandAmbassadorandtheUAEsFirstFemaleFilmWriterDirectorandProducerNaylaAlKhaja.php?id=4006&table_name=master_table |access-date=18 January 2024 |website=L'Officiel Arabia}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 June 2022 |title=Honor Teams Up with the Emirati Filmmaker 'Nayla Al-Khaja' |url=https://reviewcentralme.com/2022/06/02/honor-teams-emirati-filmmaker-nayla-al-khaja/ |access-date=18 January 2024 |website=Review Central Middle East}}</ref><ref>{{Cite web |title=Du salutes the spirit of women in business with launch of first-of-its-kind in the region "Her Business Super Plan" |url=https://www.du.ae/about/media-centre/newsdetail/herbusinessplan}}</ref><ref>{{Cite web |title=In the Fast Lane |url=https://christophorus.porsche.com/en/2021/398/nayla-al-khaja-movie-producer-united-arab-emirates.html}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://tradearabia.com/touch/article/RET/208860 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2024-03-31 |archive-date=2024-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331230847/https://tradearabia.com/touch/article/RET/208860 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=29 August 2017 |title=Canon keeps award-winning UAE filmmaker as ambassador |url=https://saudigazette.com.sa/article/516082}}</ref><ref>https://www.hiamag.com/%D9%86%D8%A7%D9%8A%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%AC%D8%A9-%D9%88%D8%AA%D8%AC%D8%B1%D8%A8%D8%A9-%D9%85%D9%85%D9%8A%D8%B2%D8%A9-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%A7%D9%82</ref><ref>{{Cite web |title=Digital Cover featuring Nayla Al Khaja |url=https://www.arabianmoda.com/2022/08/Nayla-Al-Khaja.html |access-date=18 January 2024 |website=www.arabianmoda.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Damas Continues to Highlight Women Empowerment with the Luxurious Alif Collection |url=https://www.theavenuesinsider.com/en/post/damas-continues-to-highlight-women-empowerment-with-the-luxurious-alif-collection |access-date=2024-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331232348/https://www.theavenuesinsider.com/en/post/damas-continues-to-highlight-women-empowerment-with-the-luxurious-alif-collection |archive-date=2024-03-31 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Saudi ballerina Samira Al-Khamis stars in Estee Lauder Ramadan campaign |url=https://www.arabnews.com/node/2062461/page_action/aggregate}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 March 2014 |title=TAG Heuer club members accelerate through Dubai in McLaren supercars |url=https://www.arabnews.com/news/536501}}</ref><ref>https://tradearabia.com/touch/article/MISC/193942{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 May 2016 |title=See What's Possible: Neutrogena Launches its First Global Campaign in the Middle East |url=https://bbeautyarabia.com/2016/05/08/see-whats-possible-neutrogena-launches-its-first-global-campaign-in-the-middle-east/ |access-date=31 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=30 ਨਵੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130021556/https://bbeautyarabia.com/2016/05/08/see-whats-possible-neutrogena-launches-its-first-global-campaign-in-the-middle-east/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Emirati women at the forefront of the UAE's thriving aviation and travel industry |url=https://www.emirates.com/media-centre/emirati-women-at-the-forefront-of-the-uaes-thriving-aviation-and-travel-industry/}}</ref> === ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸਪੀਕਰ === ਅਲ-ਖਜਾ ਪੰਜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ, [[ਉੱਦਮ|ਉੱਦਮਤਾ]], ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਯੁਵਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਟੇਡ ਟਾਕਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=TEDxAbuDhabi &#124; TED |url=https://www.ted.com/tedx/events/3347}}</ref> ਅਲ-ਖਜਾ ਅਰਬ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਡ਼੍ਹੀਵਾਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਲਿੰਗ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਡਰ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ == * 14 ਸਫ਼ਲ ਅਮੀਰਾਤ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਯੂਏਈ, ''ਵੋਗ ਮਿਡਲ ਈਸਟ'', ਅਗਸਤ 2023 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ <ref>{{Cite web |date=28 August 2023 |title=14 Successful Emirati Women Who Continue to Help Build the UAE |url=https://en.vogue.me/culture/successful-emirati-women/ |access-date=18 January 2024 |website=[[Vogue Arabia]]}}</ref> * ਇਸ ਪੱਖਪਾਤ ਨੂੰ ਤੋਡ਼ਨਾ-ਮਹਿਲਾ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਮੇਲਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ 2023 <ref>{{Cite web |title=ME Women Leaders Awards 2023 |url=https://menawomenleaders.com/women-leadership-awards/ |access-date=18 January 2024 |website=menawomenleaders.com |archive-date=10 ਜਨਵਰੀ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110130326/https://menawomenleaders.com/women-leadership-awards/ |url-status=dead }}</ref> * ਸਾਲ ਦੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ-ਖਾਡ਼ੀ ਵਪਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ 2020 <ref>{{Cite web |last=Mansoor |first=Zainab |date=26 November 2020 |title=Revealed: Winners at the 2020 Gulf Business Awards |url=https://gulfbusiness.com/revealed-winners-at-the-2020-gulf-business-awards/ |access-date=18 January 2024}}</ref> * "ਫੋਰਬਸ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਮੀਰਾਤ ਔਰਤਾਂ", ਸਤੰਬਰ 2019 <ref>{{Cite web |last=Abusief |first=Fatma |date=2 September 2019 |title=These four Emirati women are on Forbes' Women Behind Middle Eastern Brands list |url=https://emirateswoman.com/emirati-women-forbes-women-behind-middle-eastern-brands/ |access-date=18 January 2024}}</ref> * "ਬਲੈਕ ਹੰਸ ਅਵਾਰਡ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਐਂਪਾਵਰਮੈਂਟ", ''ਏਸ਼ੀਆ ਵਨ'', 2019 * "ਏਸ਼ੀਆ 2018 ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਆਗੂ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਖੋਜ", ''ਬਾਰਕ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜਿਊਰੀ ਪੈਨਲ'', 2018 <ref>{{Cite web |title=Most Admired Leaders |url=http://www.barc.asia/most-admired-leaders.html |access-date=18 January 2024 |website=Sunita Rawat}}</ref> * ਫੀਚਰ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਐਨੀਮਲ, 2018 ਲਈ, "ਕਾਨਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਵੱਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਸੀਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅਮੀਰਾਤ", <ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Staff |date=12 December 2017 |title=Nayla Al Khaja's film accredited for Cannes Producers' Network |url=https://www.broadcastprome.com/news/nayla-al-khajas-film-accredited-for-cannes-producers-network/ |access-date=18 January 2024}}</ref> * ਵੱਖ-ਵੱਖ 2017:IWC ਫ਼ਿਲਮਮੇਕਰ ਅਵਾਰਡ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ-ਅਲ ਖਜਾ, ਹੈਫਾ ਅਲ ਮਨਸੂਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਸ਼ੀਦ ਬੁਆਲੀ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਨਾ ਅਲ ਮੁਸਾਫਰ, 2017 <ref>{{Cite web |date=30 October 2017 |title=Diff 2017: IWC Filmmaker Award shortlist revealed |url=https://gulfnews.com/going-out/diff-2017-iwc-filmmaker-award-shortlist-revealed-1.2115538 |access-date=18 January 2024 |website=gulfnews.com}}</ref> * "ਸਾਲ ਦਾ ਉੱਦਮੀ", ਗਲਫ ਬਿਜ਼ਨਸ ਅਵਾਰਡ, ਸਤੰਬਰ 2017 <ref>{{Cite web |last=Nagraj |first=Aarti |date=11 September 2017 |title=Revealed: Winners at the Gulf Business Awards 2017 |url=https://gulfbusiness.com/revealed-winners-gulf-business-awards-2017/ |access-date=18 January 2024}}</ref> * "100 ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਰਬ 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ, #48", ਅਰਬ ਬਿਜ਼ਨਸ ਪਾਵਰ ਲਿਸਟ, 2015 <ref>{{Cite news|url=https://www.arabianbusiness.com/gallery/inpics-100-most-powerful-arabs-under-40-589600|title=InPics: The 100 Most Powerful Arabs Under 40|date=19 April 2015|work=Arabian Business}}</ref> * "ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਉੱਦਮੀ", ਅਗਸਤ 2013 * "500 ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਰਬ ਲੋਕ" ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ, 2012 <ref>{{Cite news|url=https://www.arabianbusiness.com/gcc/revealed-100-most-powerful-arab-women-2012-448409|title=InPics: The 100 Most Powerful Arab Women|work=Arabian Business}}</ref> * "ਸਿਖਰ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਰਬ ਔਰਤਾਂ" ''ਅਰਬ ਵਪਾਰ'', 2012 <ref>{{Cite news|url=https://www.arabianbusiness.com/list/100-most-powerful-arab-women-2012-448295-html|title=InPics: The 100 Most Powerful Arab Women|work=Arabian Business}}</ref> * ਦੁਬਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, 2011 ਵਿੱਚ [[ਫਰੀਦਾ ਪਿੰਟੋ|ਫਰੀਡਾ ਪਿੰਟੋ]] ਨਾਲ ਜੂਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ <ref>{{Cite web |date=5 December 2012 |title=Frieda Pinto on DIFF jury duty |url=https://gulfnews.com/entertainment/frieda-pinto-on-diff-jury-duty-1.1114584 |access-date=18 January 2024 |website=gulfnews.com}}</ref> * "ਸਾਲ ਦਾ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ", ਅਰਬੀ ਵਪਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2011 <ref>{{Cite news|url=https://www.arabianbusiness.com/gcc/dubai-police-chief-takes-top-honour-at-awards-night-430776|title=Dubai Police chief takes top honour at awards night|last=Anil Bhoyrul|date=20 November 2011|work=Arabian Business}}</ref> * ਨਾਦਿਨ ਲਾਬਾਕੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇ ਫੈਸਟ ਵਿਖੇ ਜਿਊਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, 2011 <ref>{{Cite web |date=17 October 2011 |title=Short and sweet |url=https://gulfnews.com/entertainment/short-and-sweet-1.894014 |access-date=18 January 2024 |website=gulfnews.com}}</ref> * ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ, ਮੈਲਬੌਰਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, 2010 <ref>{{Cite web |date=20 July 2010 |title=UAE markets Emirati cinema Down Under - eb247 - The Business of Life - Entertainment - Emirates24&#124;7 |url=https://www.emirates247.com/eb247/the-business-of-life/entertainment/uae-markets-emirati-cinema-down-under-2010-07-20-1.268617 |access-date=18 January 2024 |website=www.emirates247.com}}</ref> * ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ (ਫ਼ਿਲਮਮੇਕਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਯੂਐਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਸਟੇਟ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਿਜ਼ਟਰਜ਼ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, 2010 <ref>{{Cite web |title=June Citizen Diplomacy News |url=https://myemail.constantcontact.com/June-Citizen-Diplomacy-News.html?soid=1102154923730&aid=DS43kcDhf84 |access-date=18 January 2024 |website=myemail.constantcontact.com}}</ref> * ''ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ'', 2009 ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਮੈਂਬਰ <ref>{{Cite web |date=5 October 2009 |title=Kiarostami to preside over Middle East festival jury |url=https://en.mehrnews.com/news/36239/Kiarostami-to-preside-over-Middle-East-festival-jury |access-date=18 January 2024 |website=Mehr News Agency |archive-date=13 ਜਨਵਰੀ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113124847/https://en.mehrnews.com/news/36239/Kiarostami-to-preside-over-Middle-East-festival-jury |url-status=dead }}</ref> * ਪੈਰਿਸ ਹਿਲਟਨ ਦੇ "ਮਾਈ ਬੀਐਫਐਫ" 'ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਾਈਡ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ''ਪੈਰਿਸ ਹਿਲਟਨ ਦੀ 'ਮਾਈ ਬੀਐਫਐਫ''' * "ਸਾਲ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ ਉੱਦਮੀ", ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਬਿਜ਼ਨਸਵੁਮਨ ਅਤੇ ਲੀਡਰਜ਼ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ, 2007 <ref>{{Cite web |title=Meet The Top 100 Global Women Mentors |url=https://globalwomanmagazine.com/meet-the-top-100-mentors/ |access-date=18 January 2024}}</ref> * "ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਵਾਰਡ", ''ਲੋਇਡਜ਼ ਟੀਐਸਬੀ ਬੈਂਕ'', 2006 <ref>{{Cite web |date=18 November 2006 |title=Flair for business flourishing in Dubai |url=https://gulfnews.com/business/markets/flair-for-business-flourishing-in-dubai-1.156967 |access-date=18 January 2024 |website=gulfnews.com}}</ref> * "ਅਮੀਰਾਤ ਵੂਮਨ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ", ਅਮੀਰਾਤ ਵੂਮਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, 2005 <ref name="auto">{{Cite web |date=10 April 2006 |title='Woman of the Year' Honor for Emirati Filmmaker |url=https://www.arabnews.com/node/283084 |access-date=18 January 2024 |website=Arab News}}</ref> * "ਸਾਲ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਕਲਾਕਾਰ", ''ਅਮੀਰਾਤ ਔਰਤ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'', 2005 [21]<ref name="auto" /> * ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ, ਸਿੱਧੀ ਟੀ. ਵੀ. ਵਪਾਰਕ, 2005 <ref>{{Cite web |date=1 October 2005 |title=Another day, another first |url=https://gulfnews.com/lifestyle/another-day-another-first-1.302699 |access-date=18 January 2024 |website=gulfnews.com |archive-date=13 ਜਨਵਰੀ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113124844/https://gulfnews.com/lifestyle/another-day-another-first-1.302699 |url-status=dead }}</ref> * "ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਦਮੀ", ''ਗਲੋਬਲ ਬਿਜ਼ਨਸਵੁਮਨ ਐਂਡ ਲੀਡਰਜ਼ ਸਮਿਟ ਅਵਾਰਡ'', 2005 * ਅਰਬ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ <ref>{{Cite news|url=https://www.arabianbusiness.com/lists/459731-ceo-women-of-influence-2021-nayla-al-khaja|title=Nayla Al Khaja|work=Arabian Business}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1978]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] e9f3pds00ngs1wuyxu1y8rpyksrjjbi 0 185956 851052 834817 2026-11-02T20:24:23Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851052 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਅਕਬਰਪੁਰ | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.164993|N|76.001973|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1999 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 247 | population_total = 1.471 | population_as_of = 2011 ਜਨਗਣਨਾ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਸੁਨਾਮ | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] | postal_code = 148026 | area_code_type = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ | registration_plate = PB:13 PB:84 | area_code = 01765****** | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ]] | official_name = }} [[ਤਸਵੀਰ:A_great_banyan_tree_in_Akbarpur,_Sangrur_district,_Punjab,_India_01.jpg|thumb|ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬੋਹੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਪਿੰਡ ਅਕਬਰਪੁਰ,ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] '''ਅਕਬਰਪੁਰ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ 22ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 11ਕਿਲੋਮੀਟਰ,ਸ਼ਹਿਰ ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਤੋਂ 12ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਾਭਾ ਇਸ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੁਨਾਮ ਤਹਿਸੀਲ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੰਗਰੂਰ ਤਹਿਸੀਲ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਮਾਣਾ ਤਹਿਸੀਲ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ==ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡ== ਬਿਜਲ ਪੁਰ (3 KM), ਕਪਿਆਲ (3 KM), ਨਾਗਰਾ (4 KM), ਬੱਤਰੀਆ (4 KM), ਸੰਘੇੜੀ (4 KM) ਇਸਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ==ਨੇੜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ== ਸੰਗਰੂਰ, ਸੁਨਾਮ, ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ, ਸਮਾਣਾ, ਪਾਤੜਾਂ ਇਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ==ਅਬਾਦੀ== ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 263 ਘਰ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 1471 ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ 760 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 711 ਹੈ। 0-6 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 133 ਬੱਚੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ 74 ਮੁੰਡੇ ਹਨ ਅਤੇ 59 ਲੜਕੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 61% ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁੱਲ 1471 ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 903 ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 66% ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਲ 760 ਵਿਚੋਂ 502 ਮਰਦ ਸਾਖਰ ਹਨ ਜਦਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਅਨੁਪਾਤ 56% ਹੈ। ਕੁੱਲ 711 ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ 401 ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਦਰ 38% ਹੈ। ਇੱਥੇ 1471 ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 568 ਅਨਪੜ੍ਹ ਹਨ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਅਨੁਪਾਤ 33% ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁੱਲ 760 ਵਿਚੋਂ 258 ਮਰਦ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਅਨਪੜਤਾ ਅਨੁਪਾਤ 43% ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਲ 711 ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 310 ਅਨਪੜ੍ਹ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} https://sangrur.nic.in/ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] bgx76mkaam4s5blragi74m4clx4fdyt 0 190185 851196 770929 2026-11-03T08:15:51Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851196 wikitext text/x-wiki {{merge|ਬਰਨਾਲਾ}} [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਅਨਾਹਦਗੜ੍ਹ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ, ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤੀਹ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਰਿਆਸਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1722 ਵਿੱਚ ਅਨਾਹਦਗੜ੍ਹ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨਾਹਦਗੜ੍ਹ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਬਰਨਵਾਲਾ ਰੱਖਿਆ। 'ਬਰਨ' ਰੇਤਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਤੇਜ ਹਵਾ ਵਗਣ ਨਾਲ ਧੂੜ ਉਡਦੀ ਹੋਵੇ।  ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਬਰਨਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ। ਕਈ ਸਾਲ ਜਿੱਤਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇਹਦੀ ਸ਼ਾਨੋ ਸ਼ੌਕਤ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹਿਆਂ 'ਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਲੰਗਰ ਪਕਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਬਰਨਾਲੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਏ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਗਜਟ (1849-1947) ਅਨੁਸਾਰ ਅਨਾਹਦਗੜ੍ਹ ਨਿਜ਼ਾਮਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇਸ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 1836 ਵਰਗ ਮੀਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਹਿਸੀਲਾਂ, ਅਨਹਦਗੜ੍ਹ, ਭੀਖੀ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦਗੜ੍ਹ (ਹੁਣ ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਬਰਨਾਲਾ ਜਾਂ ਅਨਾਹਦਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਸਨ। 1903-04 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਲੀਆ 7,22,925 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰ 346 ਵਰਗ ਮੀਲ ਸੀ। 1891 ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ 104,449 ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ 1901 ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਧਕੇ 105,989 ਹੋ ਗਈ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ ਹੈ। buooflkvh8xj4ejxh7zp1puyxdqdb0u 0 190723 851184 773425 2026-11-03T07:26:17Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851184 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:WIKITONGUES-_Yinal_speaking_Adyghe_and_Kabardian.webm|thumb|ਯਿਨਲ ਅਦੀਗ਼ੁਈਏ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ। ]] '''ਅਦੀਗ਼ੁਈਏ''' ਜਾਂ '''ਪੱਛਮੀ ਸਿਰਕਾੱਸੀ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਕੌਕੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬੋਲੀ ਹੈ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰਕਾੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite OED|Adyghe}}</ref><ref>[https://www.academia.edu/27977779/%C3%87ERKES_D%C4%B0YALEKTLER%C4%B0 Aydın, Şamil Emre (2015), Çerkes Diyalektleri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527174302/https://www.academia.edu/27977779/%C3%87ERKES_D%C4%B0YALEKTLER%C4%B0|date=27 May 2020}} {{ISBN|9786056569111}}</ref> ਇਹ [[ਰੂਸ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਤੁਰਕੀ]], [[ਜਾਰਡਨ]], [[ਸੀਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ [[ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ|ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸਿਰਕਾੱਸੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ (1864-1870) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਕਾੱਸੀ ਵਸ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਕਬਾਰਦੀ (ਪੂਰਬੀ ਸਿਰਰਾੱਸੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ) ਨਾਲ ਨੇਡ਼ਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੂਨਾਇਟਰੀ ਸਰਕੈਸੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ [[ਉਪਭਾਸ਼ਾ|ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਹੋਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੀਰੀਆ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਕ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] 845fdop2cjdf2u6fgthvorxaozpl9kx 0 190772 851233 828570 2026-11-03T11:33:07Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851233 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = | image = Abdul Karim Khan.jpg | image_size = | caption = | birth_name = | alias = | birth_date = 11 ਨਵੰਬਰ 1872 | birth_place = | origin = | death_date = 27 ਅਕਤੂਬਰ 1937 (ਉਮਰ 64) | death_place = | genre = [[ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] | occupation = [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਦਾ ਗਾਇਕ | years_active = 1893 &ndash; 1937 | label = | module = }} '''ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ''' ([[ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ|ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] : उस्ताद अब्दुल करीम ख़ान, [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] : {{Script/Nastaliq|اُستاد عبدُالکریم خان}}) (11 ਨਵੰਬਰ 1872 – 27 ਅਕਤੂਬਰ 1937) ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਗਾਇਕ ਸੀ ਅਤੇ, ਉਸਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ [[ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਨਾ|ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ]] ਦਾ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਨਵੰਬਰ 1872 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲੀ, [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ]] [[ਕੈਰਾਨਾ|ਕਿਰਾਨਾ]] ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮ ਮੌਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਕਾਲੇ ਖਾਨ, ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਕਾਲੇ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਚਾਚਾ ਨਨਹੇ ਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਗਵਾਈ ਮਿਲੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਸੰਗੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਰਹਿਮਤ ਖਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਵੋਕਲ ਅਤੇ [[ਸਾਰੰਗੀ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ [[ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ|ਵੀਣਾ (ਬੀਨ)]], [[ਸਿਤਾਰ]] ਅਤੇ [[ਤਬਲਾ]] ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਸਾਰੰਗੀ]] ਵਾਦਕ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਵੋਕਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਬਦੁਲ ਹੱਕ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ "ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਖ਼ਾਨਦਾਨ" ਦੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖ਼ਾਨ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਮਹਾਰਾਜੇ (ਬਾਦਸ਼ਾਹ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। [[ਬੜੋਦਾ ਰਿਆਸਤ|ਬੜੌਦਾ ਰਿਆਸਤ]] ਦਾ ਰਾਜਾ ਇਸ ਗਾਇਕ ਜੋੜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤਾਰਾਬਾਈ ਮਾਨੇ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੂਤੀ ਰਾਓ ਮਾਨੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੌਦਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਜੋੜਾ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ। 1922 ਵਿੱਚ, ਤਾਰਾਬਾਈ ਮਾਨੇ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ - ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ [[ਧਿਆਨ|ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਗਫੂਰਾਨ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਰਾਨਾ ਮਾਸਟਰ ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਵੀ ਸੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਨਵੰਬਰ 1872 ਨੂੰ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਸ਼ਾਮਲੀ ਦੇ [[ਕੈਰਾਨਾ|ਕਿਰਾਨਾ]] ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜਡ਼੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮ ਮੌਲਾ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਾਲੇ ਖਾਨ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਕਾਲੇ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਾਚੇ, ਨੰਨ੍ਹੇ ਖਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਰਹਮਤ ਖਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ [[ਸਾਰੰਗੀ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀਨਾ (ਬੀਨ [[ਸਿਤਾਰ]] ਅਤੇ [[ਤਬਲਾ]]) ਵੀ ਸਿੱਖੀ।<ref name="calarts">{{Cite web |last=Susheela Misra |title=Profile of Abdul Karim Khan |url=http://music.calarts.edu/~bansuri/pages/abdulkarim.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513060851/http://music.calarts.edu/~bansuri/pages/abdulkarim.html |archive-date=13 May 2008 |access-date=6 August 2025 |website=Calarts.edu website}}</ref><ref name="ITC">{{Cite web |date=4 May 2007 |title=Tribute to a Maestro – Abdul Karim Khan |url=http://www.itcsra.org/tribute.asp?tribute=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220175609/http://www.itcsra.org/tribute.asp?tribute=1 |archive-date=20 December 2008 |access-date=6 August 2025 |website=ITC Sangeet Research Academy website}}</ref><ref name="scroll.in">{{Cite journal|last=K D Dixit|date=22 October 2017|title=The immeasurable impact of Abdul Karim Khan to the Kirana gharana|url=https://scroll.in/magazine/854819/the-immeasurable-impact-of-abdul-karim-khan-on-kirana-gharana|journal=Scroll.in Website|access-date=6 August 2025}}</ref> ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਸਾਰੰਗੀ]] ਵਾਦਕ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕਾਂ ਦੀ ਨੀਂਵਾਂ ਦਰਜਾ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਾਯਕੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਬਦੁਲ ਹੱਕ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ "ਮੌਲਾ ਬਖਸ਼ ਖਾਨਦਾਨ" ਦੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਾਜਾ (ਰਾਜਾ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। [[ਬੜੋਦਾ ਰਿਆਸਤ|ਬੜੋਦਾ ਰਾਜ]] ਦਾ ਰਾਜਾ ਇਸ ਗਾਇਕ ਜੋੜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤਾਰਾਬਾਈ ਮਾਨੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੂਤੀ ਰਾਓ ਮਾਨੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref name="TheWire">{{Cite news|url=https://thewire.in/38602/the-musical-legacy-of-abdul-karim-khan/|title=The Musical Legacy of Abdul Karim Khan|last=Nikhil Inamdar|date=27 May 2016|work=The Wire website|access-date=6 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519153217/https://thewire.in/38602/the-musical-legacy-of-abdul-karim-khan/|archive-date=19 May 2017}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਬੜੋਦਾ ਰਿਆਸਤ|ਬੜੋਦਾ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਜੋੜਾ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="TheWire" /> ਸੰਨ 1922 ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਬਾਈ ਮਾਨੇ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ-ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਗਫੂਰਨ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਰਾਨਾ ਮਾਸਟਰ [[ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ]] ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਵੀ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:UstadKarimKhan1.jpg|right|thumb|250x250px| ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਅਤੇ ਚੇਲਾ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ]] "ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੀਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਿਆ। ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਜਿਹੀ ਜਿੰਵੇਂ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗਾਇਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਰੋਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਨੂੰ [[ਮੈਸੂਰ|ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ]] ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਮਾਸਟਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਗਮ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਨਾਟਕ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਉਹ [[ਮੈਸੂਰ ਮਹਿਲ|ਮੈਸੂਰ ਪੈਲੇਸ]] ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ''ਸੰਗੀਤ ਰਤਨ ਦਾ'' ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਉਹ ਧਾਰਵਾੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੇਲੇ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। 1900 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ [[ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ|ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਨੂੰ]] ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਜੋ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 1913 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ [[ਪੂਨੇ|ਪੂਨਾ]] ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੱਖਣ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਮਿਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ ਜਿਥੇ ਓਹ ਅਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਰਹੇ।ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1937 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹਜੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਰਾਜ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਉਸਦੀ ਸ਼ੈਲੀ == ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਵੋਕਲ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਕਿਰਾਨਾ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਲੰਬਿਤ ਲਯ (ਧੀਮੀ ਗਤੀ) ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਦਾ ਹੌਲੀ ਸੁਰੀਲਾ ਵਿਕਾਸ ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਲੂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਸੁਰੀਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ [[ਠੁਮਰੀ]] ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ 'ਪੂਰਬ ਅੰਗ' ਜਾਂ 'ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਗ' ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਠੁਮਰੀ ਹੌਲੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤਿਆਗਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕੂਨ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਨਾਟਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ [[ਤਿਆਗਰਾਜ]] ਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਰਹਿਮਤ ਖਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਸਤਾਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਵੀਣਾ]] ਅਤੇ [[ਸਾਰੰਗੀ]] . ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੁਰੰਮਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੰਦਾਂ ਦਾ ਸੈੱਟ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ... "ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਿੱਖਣ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਖਾਨ ਸਾਹਬ ਨੇ ਨਿਯਮਤ ਕਸਰਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਆਦਤਾਂ, ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਿਹਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, ਪਤਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੀ 'ਅਚਕਨ' ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੜੀ, ਇੱਕ ਖਾਸ ਮੁੱਛਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਬਾਰਡਰ ਵਾਲੀ ਪੱਗ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਉਸਦੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਅੱਖਾਂ।" == ਚੇਲੇ == ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਬੁਵਾ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰੀ, ਗਣਪਤ ਰਾਓ ਗੁਰਵ, [[ਰੋਸ਼ਨ ਆਰਾ ਬੇਗਮ]], ਸੁਰੇਸ਼ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਬੂਵਾ ਜਾਧਵ ਅਤੇ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਜੋ [[ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ]] ਦੇ [[ਗੁਰੂ]] ਸਨ। == ਮੌਤ == ਉਹ ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੰਗਲੇਪੁਟ ਵਿਖੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ। 27 ਅਕਤੂਬਰ 1937 ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਪੇਰੁਮਲਕੋਇਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ, [[ਨਮਾਜ਼]] ਅਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ [[ਦਰਬਾਰੀ ਕਾਨ੍ਹੜਾ|ਰਾਗ ਦਰਬਾਰ]] ਵਿੱਚ ਕਲਮਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1937]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1872]] dkuulradl8kfwbl6wxr1tv3bizf0thy 0 190972 851059 841902 2026-11-02T20:52:04Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851059 wikitext text/x-wiki '''ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ''' (1900 – 1960) [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੋਕਲ ''ਘਰਾਣਿਆਂ'' (ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ - [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬਾਨੀ [[ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ]] (1850-1920) ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖਾਨ ਨੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]] ਦੇ ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖਸ਼ II ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਲੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Sheikh |first=Majid |date=2015-10-24 |title=Harking back: Story of a 'classical music' corner of old Lahore |url=http://www.dawn.com/news/1215238 |access-date=2022-02-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> ਉਹ ਉਸਤਾਦ [[ਬੜੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਜੋੜੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ, ਉਸਤਾਦ ਤਾਲਿਬ ਹੁਸੈਨ, ਕਾਜ਼ੀ ਹਬੀਬ ਉੱਲਾ, ਅਤੇ ਤਾਹਿਰਾ ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0" /> ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ 1960 ਵਿੱਚ [[ਲਹੌਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite web |last=Lodhi |first=Adnan |date=2018-09-17 |title=Remembering Ustad Amanat Ali Khan on his 44th death anniversary |url=http://tribune.com.pk/story/1805349/remembering-ustad-amanat-ali-khan-44th-death-anniversary |access-date=2022-02-14 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ [[ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ]] ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ,ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]] ਦੇ ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖਸ਼ ਦੂਜੇ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਲਿੱਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1215238|title=Harking back: Story of a 'classical music' corner of old Lahore (Akhtar Hussain Khan of Patiala gharana)|last=Sheikh|first=Majid|date=2015-10-24|work=Dawn newspaper|access-date=2026-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026040400/https://www.dawn.com/news/1215238|archive-date=26 October 2015|language=en}}</ref> ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਜੋੜੀ ਉਸਤਾਦ [[ਬੜੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ [[ ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵੀ ਸੀ। ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ, ਉਸਤਾਦ ਤਾਲਿਬ ਹੁਸੈਨ, ਕਾਜ਼ੀ ਹਬੀਬ ਉੱਲਾ ਅਤੇ [[ਤਾਹਿਰਾ ਸਈਦ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0" /> ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1900]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1960]] miag2ioz8n5gck459vrjpenppi64smd 0 192158 851029 786839 2026-11-02T18:49:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851029 wikitext text/x-wiki '''ਡਾ. ਡੀ.ਪੀ. ਸਿੰਘ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''D. P. Singh;''' ਜਨਮ ਨਾਮ: ਡਾ. ਦਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ), ਜਨਮ 1956, ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਵਿਗਿਆਨੀ,<ref name="researchgate-profile">{{Cite web |title=Profile: Devinder Pal Singh |url=https://www.researchgate.net/profile/Devinder-Singh-4/research |website=[[ResearchGate]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=ORCID |url=https://orcid.org/0000-0002-2962-9967}}</ref> ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ,<ref>{{Cite web |title=Devinder Pal Singh &#124; CanBridge Learning - Academia.edu |url=https://canbridgelearning.academia.edu/DevinderPalSingh}}</ref><ref name="D. P. Singh">{{Cite web |title=D. P. Singh |url=https://www.linkedin.com/in/devinderpalsingh/ |website=[[LinkedIn]]}}</ref> ਲੇਖਕ<ref>{{Cite web |last=Sahit De Sang |title=ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰਚੇਤਾ – ਡਾ.ਡੀ.ਪੀ.ਸਿੰਘ |url=https://www.youtube.com/watch?v=VngoBWMBICo&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3dEnq0dH9QY3cPZUJlZnTtKUF9Oi52pSwAlxw57l8J4867eN1m-2I9Vi8 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124122532/https://www.youtube.com/watch?v=VngoBWMBICo&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3dEnq0dH9QY3cPZUJlZnTtKUF9Oi52pSwAlxw57l8J4867eN1m-2I9Vi8 |archive-date=2025-01-24 |access-date=23 November 2019 |website=Vision Punjab TV |publisher=Vision Punjab TV, Canada }}</ref><ref>{{Cite web |last=Major Nagra Show |title=World Earth Day 2020 |url=https://www.youtube.com/watch?v=hhgDfE4bfQw&feature=share&fbclid=IwAR1nzl_WPceiXq6RnDZVsTNZdnuQ9TxKpKe1L1Pd_hNzJXbIyYFxVJr0OW4 |access-date=22 April 2020 |website=Hello Canada! Major Nagra Show |publisher=Major Nagra}}</ref> ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਲਪ ਲੇਖਕ,<ref name="mithilareview.com">{{Cite web |date=31 March 2020 |title=Science Fiction Writings in Punjabi: The Contemporary Scenario |url=https://mithilareview.com/dpsingh_03_20/ |access-date=19 ਦਸੰਬਰ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124175427/https://mithilareview.com/dpsingh_03_20/ |archive-date=24 ਜਨਵਰੀ 2025 |url-status=dead}}</ref> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ,<ref name="philpeople.org">{{Cite web |title=Devinder Pal Singh (Center for Understanding Sikhism) - PhilPeople |url=https://philpeople.org/profiles/devinder-pal-singh}}</ref><ref>{{Cite web |last=Academic Organizing Committee |title=International Conference 2013 |url=http://www.iuscanada.com/events/iusseminar2013/callforpapers2013.html |access-date=20 April 2015 |website=iuscanada.com |publisher=IUS, Montreal, QC, Canada}}</ref><ref>{{Cite book|location=USA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Charcha Da Mudda |title=ਅਸੀਂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਆ ਗਏ ਹਾਂ |url=https://www.youtube.com/watch?v=5QfzFqwF1rQ&feature=youtu.be&fbclid=IwAR0T1yaCFy8hrmV6Ka7SlcRQWkNjRF44rAvxb5tZ60EhyZS8ddslGQlfU1U |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124124527/https://www.youtube.com/watch?v=5QfzFqwF1rQ&feature=youtu.be&fbclid=IwAR0T1yaCFy8hrmV6Ka7SlcRQWkNjRF44rAvxb5tZ60EhyZS8ddslGQlfU1U |archive-date=2025-01-24 |access-date=15 November 2019 |website=Vision Punjab TV |publisher=Vision Punjab TV Canada }}</ref> ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਹੋਸਟ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Interview |title=Gurbani and Scientific Temper |url=https://www.youtube.com/watch?v=-Gm4F2p-nGg |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724204137/https://www.youtube.com/watch?v=-Gm4F2p-nGg |archive-date=2020-07-24 |access-date=15 February 2018 |website=jhanjartv.com |publisher=Jhanjar TV }}</ref> ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਆਪਣੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ<ref>{{Cite web |title=Workshop on science coverage ends |url=https://www.tribuneindia.com/2000/20000224/punjab.htm#30 |access-date=24 February 2010 |website=tribuneindia.com |publisher=Tribune News Service, Chandigarh, India}}</ref><ref name="News">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2001/20011107/ldh2.htm|title=Scientists attend media workshop|access-date=9 August 2010|publisher=The Tribune Trust|agency=Newspaper|ref=7 November 2001|archive-date=9 ਜਨਵਰੀ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090109180715/http://www.tribuneindia.com/2001/20011107/ldh2.htm|url-status=dead}}</ref> ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੌਲੀਮਰ ਫਿਜ਼ਿਕਸ, ਕੰਡੈਂਸਡ ਮੈਟਰ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਅਤੇ ਮੈਟੀਰੀਅਲ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 100 ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਭਾਅ<ref>{{Cite web |last=Nawan Zamana Sunday Edition |title=ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰਚੇਤਾ- ਡਾ. ਡੀ. ਪੀ. ਸਿੰਘ |url=http://nawanzamana.in/e_paper.html?id=26531 |access-date=22 September 2019 |website=nawanzamana.in |publisher=Nawan Zamana }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ<ref>{{Cite web |title=Sutlej waters turn toxic, kill fish |url=https://www.tribuneindia.com/2001/20011124/main7.htm |access-date=24 November 2001 |website=tribuneindia.com |publisher=The Tribune Trust, Chandigarh, India |archive-date=11 ਜਨਵਰੀ 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030111154200/http://www.tribuneindia.com/2001/20011124/main7.htm |url-status=dead }}</ref> ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪੀਸ ਆਨ ਅਰਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ " ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ" ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੀ, ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == 30 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਵਿਦਿਅਕ ਕੈਰੀਅਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸਰਵਿਸਿਜ਼, ਸਰਕਾਰ ਵਿਖੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ। ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਡਾ. ਸਿੰਘ 2008 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਥੇ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ/ਕਾਲਜ/ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। 2013 ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਜੀਟੀਏ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। 2014-2020 ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਯੂਐਸਏ ਵਿੱਚ ਐਸੋਸੀਏਟ ਡੀਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਅੰਡਰਸਟੈਂਡਿੰਗ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ,<ref>{{Cite web |title=Center for Understanding Sikhism |url=https://c4usikhism.com/ |access-date=5 May 2020 |website=c4usikhism.com |publisher=CUS, Canada}}</ref> ਮਿਸੀਸਾਗਾ, ਓਨ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਅਵਾਰਡ == * ਅਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਡੇਲੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਕੈਨੇਡਾ ਦੁਆਰਾ 2011 "ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲੇਖਣ ਪੁਰਸਕਾਰ" * ਪੀਸ ਆਨ ਅਰਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਕੈਨੇਡਾ ਦੁਆਰਾ 2010 "ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ" * ਪਰਿਆਸ ਕਲਾ ਮੰਚ, ਨੰਗਲ, ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਮਾਸ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਚਾਰ ਲਈ 2006 "ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਵਾਰਡ" * 2003 "ਇਸਵਾ ਸਨਮਾਨ" ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ, [https://www.iswaindia.com/ ਭਾਰਤੀ ਐਸ.ਸੀ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241009060101/https://www.iswaindia.com/ |date=2024-10-09 }} [https://www.iswaindia.com/ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਐਨ. ਦਿੱਲੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241009060101/https://www.iswaindia.com/ |date=2024-10-09 }}, ਭਾਰਤ * 2001 "ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ (ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ) ਪੁਰਸਕਾਰ", ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ, ਲੰਬੜਾਂ, ਜਲੰਧਰ, ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ * 2000 "ਡਾ. ਐਮ.ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ" (ਗਿਆਨ ਸਾਹਿਤ) ਅਵਾਰਡ, ਐਲਡੀਪੀ, ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਪਾਤੀਅਨ ਆਟੇ ਮਾਸਲੇ,<ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2000/20001103/punjab.htm#No|title=No promotion for officials ignoring Punjabi|date=3 November 2000|access-date=10 May 2010|publisher=The Tribune, Chandigarh, India|agency=The Tribune News Service}}</ref> ਕਿਤਾਬ ਲਈ। ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦਾ * 1997 "ਸਰਵੋਤਮ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ" ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਰੋਬੋਟ, ਮਾਨੁਖ ਤੇ ਕੁਦਰਤ, ਐਲਡੀਪੀ, ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ। ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦਾ * 1994 "ਹਨੀਬਲ ਸਾਹਿਤ ਰਤਨ ਪੁਰਸਕਾਰ" ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀਵੀ ਰਮਨ-ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਟਾਈਮਜ਼ ਲਈ, [http://saranglok.org/ ਸਾਹਿਤ ਰੰਗ ਗਾਥਾਨ (ਸਾਰੰਗ ਲੋਕ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519152128/http://saranglok.org/ |date=2017-05-19 }} ਦੁਆਰਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ * 1991 "ਸਰਵਤਮ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ" ਕਿਤਾਬ ਸਤਰੰਗ ਲਈ, ਐਲਡੀਪੀ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] eckcot06c5cuf4xe3whvdema7trz3k4 0 192270 851065 819546 2026-11-02T21:05:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851065 wikitext text/x-wiki ਰਾਜਦੂਤ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ-ਕਰਨਲ '''ਬਾਬਾ''' '''ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Baba''' '''Daya Singh Bedi;''' 1899 &#x2013; 1975) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ]] ਵਿੱਚ 6ਵੇਂ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਕਨਾਟ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੈਂਸਰ (ਵਾਟਸਨ ਦਾ ਘੋੜਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 1948 ਤੋਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ<ref>{{Cite web |title=Previous High Commissioners - About High Commission - The High Commission of India in Australia |url=http://www.hcindia-au.org/previous-high-commissioners.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816173243/http://www.hcindia-au.org/previous-high-commissioners.htm |archive-date=16 August 2016 |access-date=17 September 2015}}</ref> 1951 ਅਤੇ 1951 ਤੋਂ 1956 ਤੱਕ ਕੂੜ ਰਾਜ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਹੇ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ (1899–1975)<ref>{{Cite web |year=1922 |title=The India Office and Burma Office List |url=https://books.google.com/books?id=DU85AQAAIAAJ&q=daya+singh+bedi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Indian states since 1947 |url=http://www.worldstatesmen.org/India_states.html}}</ref> ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਜਾ ਸਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਕੇ.ਬੀ.ਈ., ਕੇ.ਟੀ., ਸੀ.ਆਈ.ਈ., (1862–1946) ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂ ਸੀ ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ। , [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] ਦੀ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੱਲਰ (ਜਾਗੀਰ) ਦਾ ਰਾਜਾ। ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਆਨੰਦ ਕੌਰ ਢੱਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The Guru Nanak trail goes cold |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/The-Guru-Nanak-trail-goes-cold/articleshow/49966258.cms |website=The Times of India}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 1921 ਵਿੱਚ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਇੰਡੀਅਨ ਅਫਸਰ (ਕੇਸੀਆਈਓ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਦੇ ਰੈਂਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੌਰਾਨ 1947 ਵਿੱਚ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਰੈਂਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1928 ਤੋਂ 1937 ਤੱਕ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ (1933), [[ਤਰਾਵਣਕੋਰ]] (1935) ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਪ੍ਰਾਂਤ (1933), ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਜੰਟ (1931, ਦੱਖਣੀ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ) / ਅੰਡਰ ਸੈਕਟਰੀ (1932, ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ) / ਸਹਾਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। 1937)। ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਪਸ਼ਤੂਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 1935 ਦੇ ਕਵੇਟਾ ਭੂਚਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀਆਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)]] ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਭੂਚਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੀ। ਬੇਦੀ 1938 ਤੱਕ [[ਕੋਇਟਾ|ਕਵੇਟਾ]] - ਪਿਸ਼ਿਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ, 1939 ਤੋਂ 1941 ਤੱਕ ਲੋਰਾਲਾਈ, [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਨਿਵਾਸੀ, 1942 ਤੋਂ 1944 ਤੱਕ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਨਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਿਹਾ। 1945 ਕੁਰੱਮ, 1946 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਸਿਆਸੀ ਏਜੰਟ ਉੜੀਸਾ ਰਾਜ, 1948 ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ। [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਦੇ ਸਮੇਂ, ਬੇਦੀ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ]] ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ [[ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ (ਭਾਰਤ) ਦਾ]] ਨਾਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ, ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ [[ਗੋਰਖਾ|ਗੋਰਖਿਆਂ]] ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟੇਨ-ਭਾਰਤ-ਨੇਪਾਲ ਟ੍ਰਿਪਟਾਈਟ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=British Gurkha Mission to Nepal photograph album |url=http://dla.library.upenn.edu/dla/ead/ead.html?id=EAD_upenn_rbml_PUSpMsColl935& |access-date=2024-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304112303/http://dla.library.upenn.edu/dla/ead/ead.html?id=EAD_upenn_rbml_PUSpMsColl935& |archive-date=2016-03-04 |url-status=dead}}</ref> ਅਗਲੇ ਸਾਲ 1948 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (ਕਾਮਨਵੈਲਥ) ਅਤੇ ਪਲੇਨੀਪੋਟੈਂਸ਼ਰੀ<ref>{{Cite web |year=1948 |title=Current Notes on International Affairs |url=https://books.google.com/books?id=KjkNAAAAIAAJ&q=daya+singh+bedi}}</ref> ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1951 ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਪਰਤਣ 'ਤੇ, ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਕੂੜ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 1956 ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਮੈਸੂਰ ਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ। == ਮੌਤ == ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਬਾਬਾ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। 1975 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1899]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1975]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ]] ocj6ows7l060mg13riuclb5q0e3kp13 0 192791 851208 780660 2026-11-03T09:14:46Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851208 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਨੁਰਾਧਾ ਮੇਨਨ | image = Anuradha menon.jpg | birth_date = | birth_place = [[ਭਾਰਤ]], [[ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਅਭਿਨੇਤਰੀ<br/> ਅਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ | years_active = 1987-ਮੌਜੂਦ | children = }} '''ਅਨੁਰਾਧਾ ਮੈਨਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Anuradha Menon'''), ਜਿਸਨੂੰ '''ਅਨੁ ਮੈਨਨ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="Bollywood">{{Cite web |last=IndiaFM |date=18 January 2008 |title=Lola Kutty storms Bollywood |url=https://www.filmibeat.com/bollywood/news/2008/lolla-kutty-bollywood-debut-180108.html?story=2 |access-date=20 September 2021 |website=filmibeat.com}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। '''ਲੋਲਾ ਕੁੱਟੀ''', ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੈਨਲ [ਵੀ] ਵੀਜੇ, ਉਸਦੀ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਹਉਮੈ ਹੈ। == ਐਕਟਿੰਗ ਕਰੀਅਰ == ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਕੇਰਲ]] ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਨੁਰਾਧਾ ਮੈਨਨ [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਮਿੰਨੀ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਮੈਨਨ ਵਿਗਿਆਪਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਨੁਰਾਧਾ ਮੈਨਨ ਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਥੀਏਟਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ''ਮਦਰਾਸ ਪਲੇਅਰਜ਼'' ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। 2000 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਦਰਾਸ ਪਲੇਅਰਜ਼ ''ਲਿਜ਼ਾਰਡ ਵਾਲਟਜ਼'' (ਚੇਤਨ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਾਰਾਇਣਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ) ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਬਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref> {{Cite web |date=2000-12-01 |title=Rationalism vs mysticism |url=http://www.hinduonnet.com/2000/12/01/stories/09010354.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20080108115137/http://www.hinduonnet.com/2000/12/01/stories/09010354.htm |archive-date=8 January 2008 |access-date=2006-12-05}} </ref> ਉਸਨੇ [[ਲੰਡਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ, ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਉਹ [[ਮੁੰਬਈ]] ਚਲੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।<ref name="hindu_zen">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2005/08/01/stories/2005080100500100.htm|title=Zen and the art of storytelling.|date=2005-08-01|work=[[The Hindu]]|access-date=2006-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107213532/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2005/08/01/stories/2005080100500100.htm|archive-date=2012-11-07|location=Chennai, India}}</ref> ਇਹ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬ੍ਰੇਕ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ [[ਦਿਵਿਆ ਪਲਟ]] ਦੀ "ਦ ਵਰਡਿਕਟ" ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਮਲਿਆਲੀ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ "ਲੋਲਾ ਕੁੱਟੀ" ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮਿਲੀ। 2004 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸਨੂੰ ਚੈਨਲ [V] ਦੇ ਵੀਜੇ ਗੌਰਵ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੌਰਵ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਚੈਨਲ [V],<ref name="expressindia_kitty"> {{Cite web |date=2005-04-08 |title=From Kutty's Kitty |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=124220 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050408065553/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=124220 |archive-date=8 April 2005 |access-date=2006-12-05}} </ref> ਲਈ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ "ਲੋਲਾ ਕੁੱਟੀ" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਲੋਲਾ ਕੁੱਟੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਨੁਰਾਧਾ ਮੈਨਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਆਈਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਥੀਏਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਰਜੀਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।<ref name="yahoo_seriousness">{{Cite web |date=2005-08-20 |title=In all seriousness |url=http://in.news.yahoo.com/060818/48/66s7g.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061201235656/http://in.news.yahoo.com/060818/48/66s7g.html |archive-date=1 December 2006 |access-date=2006-12-05}}</ref> ਉਸਨੇ ''ਜ਼ੇਨ ਕਥਾ'' ਅਤੇ ''ਸੈਮੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ!'' (ਦੋਵੇਂ [[ਲਿਲੇਟ ਦੂਬੇ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ) ਦੋ-ਐਕਟ ਐਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ''ਸੈਮੀ!'', ਉਸਨੇ [[ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref>{{Cite web |date=2006-07-24 |title=Piercing the veil |url=http://www.haftamag.com/content/view/148/45/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070307234145/http://www.haftamag.com/content/view/148/45/ |archive-date=2007-03-07 |access-date=2006-12-05}}</ref> ''ਓਨਲੀ ਵੂਮੈਨ'' (ਦੇਸ਼ ਮਾਰੀਵਾਲਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ) ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜੈਸਮੀਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ [[ਨਰਸਿੰਗ|ਨਰਸ ਦੀ]] ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਜੈਸਮੀਨ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਉਸਦੇ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਘਾਤਕ ਗਲਤੀ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੁਲਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਲਾ ਕੁੱਟੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ''ਕਵਿੱਕ ਗਨ ਮੁਰੁਗੁਨ'' ਅਤੇ ''ਹੈਪੀ ਨਿਊ ਈਅਰ'' ਵਿੱਚ ਫਿਲਮੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ''ਰਾਤ ਗੀ, ਬਾਤ ਗਈ ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ?'' ਅਤੇ ''ਅਮਿਤ ਸਾਹਨੀ ਕੀ ਸੂਚੀ'' <ref>{{Cite web |last=IANS |date=17 July 2014 |title='Amit Sahni Ki List' an endearing 'roam' com |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/amit-sahni-ki-list-an-endearing-roam-com-ians-movie-review-rating-1-2-114071700258_1.html |access-date=20 September 2021 |website=business-standard.com}}</ref> == ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨ == ਅਨੁਰਾਧਾ ਮੇਨਨ, ਜੋ ਕਿ ਅਨੂ ਮੈਨਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੇ ਲੋਲਾ ਕੁੱਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਦੀ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬ੍ਰੈਡ ਸ਼ੇਰਵੁੱਡ ਅਤੇ ਕੋਲਿਨ ਮੋਚਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੰਡੀਆ ਟੂਰ 'ਤੇ ਸਨ। 2019 ਵਿੱਚ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ ' ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਸਪੈਸ਼ਲ ''ਵੰਡਰ ਮੇਨਨ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਵੀਰ ਦਾਸ]] ਦੀ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਜੈਸਟੀਨੇਸ਼ਨ ਅਣਜਾਣ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] qxeuokdzamwq5rbcdng1erl74tgr7k7 0 192948 851174 783680 2026-11-03T06:29:12Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851174 wikitext text/x-wiki '''ਅਤਾਨਾ''' ਜਾਂ ਅਥਾਨਾ (ਅੰਤਨਾ/ਅੰਥਨਾ) ਕਰਨਾਟਕਿ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਰਾਗ]] (ਸੰਗੀਤਕ ਸਕੇਲ) ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਰਾਗ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ (''ਜਨਕ'' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਰਾਗਮ ਸੰਕਰਾਭਰਣਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 29ਵਾਂ ਰਾਗ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਅੜਾਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੜਾਨਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅਤਾਨਾ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੁਰ ਹਨ "ਸ਼ਡਜਾ, ਚਤੁਰੂਤੀ ਰਿਸ਼ਭਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮਾ, ਪੰਚਮਾ, ਚਤੁਰੂਤੀ ਧੈਵਤ, ਕੈਸਿਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਕਲੀ ਨਿਸ਼ਾਦਾ ਮੂਲ ਵਿੱਚ"।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/music/atana-for-inspiring-valour/article3896793.ece|title=Atana for inspiring valour|last=Mani|first=Charulatha|date=2012-09-14|work=The Hindu|access-date=2020-12-12|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਕਰਸ਼ਕ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟੇਜ ਦਾ ਸੁਆਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ''ਵੀਰਮ'' ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Shankarabharanam_scale.svg|right|thumb|300x300px|ਸੀ 'ਤੇ ਸ਼ਡਜਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮੂਲ ਸਕੇਲ ''ਸ਼ੰਕਰਾਭਰਣਮ'']] ਅਤਾਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਨਿਯਮਿਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ) ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਪਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੌਕੇ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। (ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ''[[ਸੁਰ|ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ]]'' ਵੇਖੋ): * ਆਰੋਹਣਃਸ ਰੇ2 ਮ1 ਪ ਨੀ3 ਸੰ [a] * ਅਵਰੋਹਣਃਸੰ ਨੀ3 ਧ2 ਪ ਮ1 ਗ3 ਰੇ2 ਸ [b] ਵਰਤੇ ਗਏ ''ਸੁਰਾਂ'' ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਸ਼ਰੁਤੀ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ, ਚਤੁਰਸ਼ਰੁਤਿ ਦੈਵਤਮ ਅਤੇ ''ਕਾਕਲੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਤਾਨਾ ਇੱਕ ''ਭਾਸ਼ਂਗਾ'' ਰਾਗ ਹੈ (ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਗ ਜਿੱਥੇ ਅਰੋਹਣ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹਣ ਦੀ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਭਾਵ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਨਯਾਸਵਰ ਹਨ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੋਟਸ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ''[[ਸੁਰ|ਸਵਰਾਂ]]'')। ਉਹ ਹਨ ਸਾਧਨਾ ਗੰਧਾਰਮ (ਜੀ2) ਅਤੇ ''ਕੈਸ਼ੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ'' (ਐਨ2)।<ref name="ragas" /> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ == ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤਾਨਾ ਲਈ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। {| class="wikitable" !ਕਿਸਮ !ਰਚਨਾ !ਸੰਗੀਤਕਾਰ !''[[ਤਾਲ (ਸੰਗੀਤ)|ਤਲ.]]'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਅੰਬਾ ਨੀ ਇਰੰਗਾ ਐਨਿਲ'' |ਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਆਟਾ ਬਾਲੁਕੁਡੂ'' |[[ਤਿਆਗਰਾਜ]] |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਅੰਮਾ ਧਰਮ-ਸੰਵਰਧਨੀ'' |[[ਤਿਆਗਰਾਜ]] |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਯੇ ਪਾਪਾਮੂ ਜੇਸਿਤੀ ਰਾਮ'' |[[ਤਿਆਗਰਾਜ]] |''ਖੰਡਚਾਪੂ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਨਾਰਦ-ਗਣ ਲੋਲਾ'' |[[ਤਿਆਗਰਾਜ]] |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਸ਼੍ਰੀਪਾ-ਪ੍ਰੀਆ ਸੰਗੀਤੋਪਾਸਨਾ'' |[[ਤਿਆਗਰਾਜ]] |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਈਲਾ ਨੀ ਦਯਾ ਰਾਡੂ'' |[[ਤਿਆਗਰਾਜ]] |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਇਲਾਲੋ ਪ੍ਰਾਣਤਾਰਤੀ ਹਾਰੂਦਾਨੂਚੂ'' |[[ਤਿਆਗਰਾਜ]] |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਅਨੁਪਮਾ ਗੁਨਾੰਬੂਧੀ'' |[[ਤਿਆਗਰਾਜ]] |''ਖੰਡਾ ਚਾਪੂ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਹੇਰੰਬਯਾ ਨਮਸਤੇ'' |ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ |''ਰੁਪਕਮ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਬ੍ਰਿਹਸਪੇਟ ਤਾਰਾ ਪਾਟੇ'' |ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ |''ਤਿਸਰਾ ਤ੍ਰਿਪੂਟਾ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਸ੍ਰੀ ਵੈਦਿਆਥਮ ਭਜਮੀ'' |ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਕੁਲੁਕਾਗਾ ਨਡਾਵਰੋ ਕੋਮਲਾਲਾ'' |ਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਕਾਦਿਰੀ ਨਰੁਸਿਮਹੁਡੂ'' |ਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਸਕਲ ਗ੍ਰਹਿ ਬਾਲਾ'' (5ਵਾਂ ਨਵਰਤਨ ਮਲਿਕੇ) |ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ |''ਖੰਡਾ ਚਾਪੂ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਬਾਗਿਲਾਨੂ ਤੇਰੇਦੂ'' |ਕਨਕਦਾਸ |''ਖੰਡਾ ਚਾਪੂ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨਾਮਮੇ'' |ਭਦਰਚਲ ਰਾਮਦਾਸੁ |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਮਧੁਰਾ ਮਧੁਰਾ ਵੇਨੁਗੀਤਮ'' |ਉੱਤੁਕਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ |''ਆਦਿ'' |- |ਵਰਨਮ |''ਸਰਸੀਜਨਾਭਾ ਕਿਮ'' |ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ |''ਆਦਿ'' |- |ਪਦਮ (ਮਲਿਆਲਮ) |''ਕੰਥਾ ਤਵਾ ਪਿਜ਼ਾ'' |ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ |''ਆਦਿ'' |- |ਪਦਮ (ਤੇਲਗੂ) |''ਵਾਲਾਪੂ ਥਲਵਾਸਮਾ'' |ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ |''ਮਿਸ਼ਰਾ ਚਾਪੂ'' |- |ਪਦਮ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ) |''ਸਾਧੂ ਜੇਨ'' |ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ |''ਰੂਪਕਮ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਸਰਸਯਤਾ ਲੋਚਨਾ'' |ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਸ੍ਰੀ ਕੁਮਾਰ ਨਗਰਾਲੇਏ'' |ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ |''ਆਦਿ'' |- |ਭਜਨ |''ਸੁਮਰਨਾ ਕਰ'' |ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |ਕਰੁਣਾਸਾਗਰ |[[ਵੇਦਾਨਾਯਗਮ ਪਿਲਾਈ]] |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਗਣਾਪਟੀਮ ਭਜੇਹਮ'' |ਜੈਚਾਮਰਾਜਾ ਵੋਡੇਅਰ ਬਹਾਦੁਰ |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਵਾਚਾਮਾ ਗੋਚਰੁੰਦਾਨੀ'' |ਮੈਸੂਰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਰਾਓ |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਪਰਮ ਪਵਨੀ'' |[[ਅੰਨਾਸਵਾਮੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] |''ਆਦਿ'' |- |ਭਗਤੀ |''ਤਿਰੂਮਲ ਨਾਮ ਪੇਰੂਮਲ'' |ਮਨਾਚਨਲੂਰ ਗਿਰੀਧਰਨ |''ਏਜੀਮ'' |- |ਫ਼ਿਲਮ ਗੀਤ |''ਯਾਰ ਥਾਰੂਵਰ ਇੰਦਾ ਅਰਿਆਸਨਮ'' |ਕੇ. ਵੀ. ਮਹਾਦੇਵਨ |''ਆਦਿ'' |- |ਥਿਲਾਨਾ |''ਥਿਲਾਨਾ ਰਚਨਾ'' |ਨੱਲਨ ਚੱਕਰਵਰਤੁਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮਾਚਾਰੀਲੂ |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਪ੍ਰਾਣਮੰਯਹਮ ਸ਼ਿਵ-ਪਰਵਤੀ-ਸੁਤਮ'' |[[ਹਰੀ ਸੁੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਰਮਾ]] |''ਆਦਿ'' |- |ਕ੍ਰਿਤੀ |''ਹਰੀਅਮ ਹਾਰਨਮ'' |[[ਐਮਡੀ ਰਾਮਨਾਥਨ]] | - |} == ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ == === ਭਾਸ਼ਾਃ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] === {| class="wikitable" !ਗੀਤ. !ਫ਼ਿਲਮ !ਸੰਗੀਤਕਾਰ !ਗਾਇਕ |- |ਵਰੁਗਿਰਾਲ ਉੱਨਈ ਥੇਡੀ |ਥੰਗਾ ਪਧੂਮਾਈ |ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ |ਐਮ. ਐਲ. ਵਸੰਤਕੁਮਾਰੀ, ਸੂਲਾਮੰਗਲਮ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ |- |ਕਥਵਈ ਸਾਥਡ਼ੀ |ਰਥਾ ਕੰਨੀਰ |ਸੀ. ਐਸ. ਜੈਰਾਮਨ |ਐਮ. ਐਲ. ਵਸੰਤਕੁਮਾਰੀ |- |ਥਿਲਾਨਾ ਡਾਂਸ |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ |ਐੱਸ. ਵੀ. ਵੈਂਕਟਰਾਮਨ |ਪੀ. ਏ. ਪੇਰੀਆਨਾਇਕੀ |- |ਯਾਰ ਥਾਰੂਵਰ ਇੰਥਾ ਅਰਿਆਸਨਮ |ਮਹਾਕਵੀ ਕਾਲੀਦਾਸ |ਕੇ. ਵੀ. ਮਹਾਦੇਵਨ |ਟੀ. ਐਮ. ਸੁੰਦਰਰਾਜਨ |- |ਮਯਾਂਗੁਗਿਰਾਲ |ਪਾਸਮਲਾਰ |ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ |[[ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ]] |- |ਬਾਲਾ ਕਨਕਮਯ |ਸਲੰਗਾਈ ਓਲੀ |ਇਲਯਾਰਾਜਾ |[[ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ]] |- |ਯਾਰਧੂ ਯਾਰੋ ਯਾਰੋ |ਯਥੁਮਾਗੀ |ਜੇਮਜ਼ ਵਸੰਤਨ |ਬੈਲੀ ਰਾਜ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀਥਾ |} ਤਾਮਿਲ ਸੀਰੀਅਲ ਯਮੁਨਾ ਨਾਧੀਅਨ ਸੂਰੀਆ ਥੋਗਾਈ ਧੀਰਗਾ ਸੁਮੰਗਲੀ 2005-2006 ਅਬੀਨਾਇਆ ਰਚਨਾਵਾਂ === ਭਾਸ਼ਾਃ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] === {| class="wikitable sortable" ! style="background:#f4a860" |ਗੀਤ. ! style="background:#c2e7ff" |ਫ਼ਿਲਮ ! style="background:#c2e7a3" |ਸੰਗੀਤਕਾਰ ! style="background:#00ffff" |ਗਾਇਕ |- |ਜੌਹਰੂ ਸਿੱਖੀਪਿੰਚਾ ਮੌਲੀ |ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਜੈਮੂ |ਪੇਂਡਯਾਲਾ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ) |[[ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ]] |- |ਓਹ ਬੰਗਾਰੂ ਪਿਚੁਕਾ |ਬੰਗਾਰੂ ਪਿਚਿਕਾ |ਕੇ. ਵੀ. ਮਹਾਦੇਵਨ |ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ |- |ਬਾਲਾ ਕਨਕਮਾਯਾ ਚੇਲਾ |ਸਾਗਰ ਸੰਗਮਮ |ਇਲੈਅਰਾਜਾ |[[ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ]] |} == ਨੋਟਸ == {{Notelist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == <references /> jspdolp4tjju1gvz9do9yo3pblk66a2 0 193361 851054 847810 2026-11-02T20:29:06Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851054 wikitext text/x-wiki {{Infobox judoka | name = Akram Shah | image = | caption = | headercolor = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | full_name = | nickname = | nationality = [[India]]n | birth_date = {{Birth-date and age|27 July 1978}} | birth_place = Mandalwali, [[Delhi]], [[India]] | death_date = | death_place = | height = {{height|ft=5|in=4.5}} | weight = {{convert|60|kg|lb}} | country = {{IND}} | sport = [[Judo]] | event = | club = | team = | turnedpro = | partner = | former_partner = | coach = | retired = | coaching = | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | medaltemplates = {{MedalSport | Men's [[judo]] }} {{MedalCountry | {{IND}} }} {{MedalCompetition | [[Commonwealth Games]] }} {{MedalSilver | [[2002 Commonwealth Games|2002 Manchester]] | [[2002 Commonwealth Games results|-60 kg]] }} {{MedalCompetition | [[Asian Judo Championships]] }} {{MedalBronze | [[2003 Asian Judo Championships|2003 Jeju]] | -60 kg }} {{MedalCompetition | [[South Asian Games|South Asian (SAF) Games]] }} {{MedalGold | [[2010 South Asian Games|2010 Dhaka]]<ref>{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/akram-bags-gold-in-saf-games/ |title=Akram bags gold in SAF Games |publisher=Express News Service |date=February 4, 2010 |quote=Akram Shah of Uttar Pradesh bagged a gold in the 11th SAF Games 2010 being organised at Dhaka, Bangladesh. Akram grabbed the gold in the 60 kg weight category.}}</ref> | -60 kg }} | show-medals = }} '''ਅਕਰਮ ਸ਼ਾਹ''' (ਜਨਮ 11 ਜੂਨ 1974 <ref name="crpf.nic.in">{{Cite web |title=Sports |url=http://crpf.nic.in/sports.HTM |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915214115/http://crpf.nic.in/sports.htm |archive-date=2015-09-15 |access-date=16 February 2015 |publisher=Crpf.nic.in}}</ref> ਜਾਂ 27 ਜੁਲਾਈ 1978 <ref name="JudoInside" /> <ref>{{Cite web |title=Akram Shah |url=https://www.olympic.org/akram-shah |access-date=2019-12-10 |website=Olympic.org |publisher=[[International Olympic Committee]]}}</ref> <ref>{{Cite sports-reference|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sh/akram-shah-1.html|title=Akram Shah|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106121043/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sh/akram-shah-1.html|archivedate=2012-11-06|access-date=2025-01-19|url-status=dead}}</ref> ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਜੂਡੋ|ਜੂਡੋਕਾ]] ਹੈ। ਅਕਰਮ ਸ਼ਾਹ ਵਾਧੂ- ਲਾਈਟਵੇਟ (-60) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਹੈ। <ref name="JudoInside">{{Cite web |title=Akram Shah |url=http://www.judoinside.com/judoka/view/19032/judo-career |access-date=16 February 2015 |website=JudoInside}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਸਾਲ 2003 ਵਿੱਚ ਸਰਵਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਪੋਰਟਸਪਰਸਨ ਅਵਾਰਡ - [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="crpf.nic.in" /> ਅਕਰਮ ਸ਼ਾਹ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1998 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੁਲਿਸ ਬਲ (ਸੀਆਰਪੀਐਫ) ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। 2001 ਅਤੇ 2007 ਵਿੱਚ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਅਤੇ 2005 ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਸਿਲਵਰ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜੂਡੋ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੁਲਿਸ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ 2000 ਤੋਂ 2009 ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਦਸ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੂਡੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇੱਕ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਨਾਇਕ ਰਿਹਾ। ਅਕਰਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 2004 ਏਥਨਜ਼ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੂਡੋ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। <ref name="crpf.nic.in"/> == ਅਵਾਰਡ == {| class="wikitable" width="30%" ! width="10%" |ਸਾਲ ! width="10%" | ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ |- | style="text-align:center;" | 2003 | style="text-align:center;" | ''[[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ]]'' |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1974]] esnhyor3lvc0a48jql2flyfgq75xrl6 0 193530 851139 849705 2026-11-03T02:59:43Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851139 wikitext text/x-wiki '''[[ਅਗਰਤਲਾ]] ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''', ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਬੇ [[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਗਰਤਲਾ ਤੋਂ {{Cvt|5.5|km}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ (3.4 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਨਕਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦੂਜਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ([[ਗੁਹਾਟੀ]], [[ਅਸਾਮ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਗਰਤਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਜ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਰੇਲ ਨੈਟਵਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tripura on broad-gauge railway map; link to Bangladesh laid |url=http://www.tribuneindia.com/news/nation/tripura-on-broad-gauge-railway-map-link-to-bangladesh-laid/273934.html |access-date=2017-08-01 |website=Tribune India |archive-date=2017-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801162704/http://www.tribuneindia.com/news/nation/tripura-on-broad-gauge-railway-map-link-to-bangladesh-laid/273934.html |url-status=dead }}</ref> 2015 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 413 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਮੀਟਰ-ਗੇਜ ਟਰੈਕ ਨਾਲ ਲਾਮਡਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ 2016 ਵਿੱਚ ਗੇਜ ਨੂੰ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟਰੈਕ ਸਿੱਧਾ ਗੁਹਾਟੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਰਤਲਾ ਤੋਂ ਸਬਰੂਮ ਵਿਖੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅਤਿ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਵੱਲ ਸੰਪਰਕ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਟਰੈਕ ਹੈ, ਜੋ 3 ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 21 ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੂਰਾਈਬਾੜੀ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਖਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਬਰੂਮ (ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 1853 ਵਿੱਚ [[ਮਹਾਂਦੀਪ|ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੇਲ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਈ। {{Convert|119|km|abbr=in|adj=on}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ (74 ਮੀਲ) ਦੇ ਕੁਮਾਰਘਾਟ-[[ਅਗਰਤਲਾ]] ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ 1996 ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਐਚ.ਡੀ ਦੇਵ ਗੌੜਾ|ਐਚ. ਡੀ. ਦੇਵਗੌਡ਼ਾ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰੇਲ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਛਾਉਣ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਗਰਤਲਾ ਨੂੰ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ 40 ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਿਆ। == ਉਸਾਰੀ == ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਮਾਣਿਕ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਐੱਨਐੱਫਆਰ ਨੇ "ਧਲਾਈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਂਗਥਰਾਈ ਘਾਟੀ, ਬਾਰਾਮੁਰਾ ਅਤੇ ਅਥਰਾਮੁਰਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਸੁਰੰਗਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਅਗਰਤਲਾ ਨੂੰ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਜੋੜਨ ਲਈ 900 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ (190 ਮਿਲੀਅਨ) ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਸਨ।<ref name="worldjute.com">{{Cite web |last=The Economic Times |title=Agartala comes up on Indian railway map |url=http://www.worldjute.com/wj_railjanjun08.html |access-date=12 April 2013 |website=Indian Railways News January -June 2008 |publisher=Worldjute.com}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਬ੍ਰੌਡ-ਗੇਜ == ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਲਾਮਡਿੰਗ ਤੋਂ ਸਿਲਚਰ ਤੱਕ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਮੀਟਰ-ਗੇਜ ਟਰੈਕ ਤੋਂ ਬੀਜੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮਾਰਚ 2015 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਗਰਤਲਾ ਲਈ ਮਾਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ 31 ਜੁਲਾਈ 2016 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਰੇਲ ਮੰਤਰੀ [[ਸੁਰੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ]] ਨੇ [[ਅਗਰਤਲਾ]]-[[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] 'ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਸੁੰਦਰੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ' ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Suresh Prabhu Inaugurates Agartala-Delhi Broad Gauge Rail Line |url=https://thewire.in/55311/agartala-delhi-broad-gauge-rail/}}</ref> 28 ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਨੂੰ ਅਗਰਤਲਾ ਤੋਂ [[ਆਨੰਦ ਵਿਹਾਰ ਟਰਮੀਨਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਆਨੰਦ ਵਿਹਾਰ ਟਰਮੀਨਲ]] ਤੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧ == {{Reflist}} ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 21 ਮਈ 2013 ਨੂੰ ਅਗਰਤਲਾ ਅਤੇ ਅਖੌਰਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਰੇਲਵੇ]] ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਿਮਤੀ ਪੱਤਰ (ਐੱਮਓਯੂ) 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/Work-on-Agartala-Akhaura-rail-link-to-commence-soon/articleshow/36756922.cms|title=Work on Agartala-Akhaura rail link to commence soon|work=The Times of India|date=18 June 2014|access-date=2017-08-01}}</ref> ਇਸ ਪਟੜੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ 15.054 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਭਾਰਤੀ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਪਟੜੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਟੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਫਾਰਮੈਟ 'ਤੇ ਮੀਟਰ ਗੇਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋੜ ਪੈਣ' ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਵਿੱੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite web |date=24 May 2013 |title=Agartala-Akhaura rail link work to start soon |url=http://zeenews.india.com/news/nation/agartala-akhaura-rail-link-work-to-start-soon_850576.html |access-date=2017-08-01 |website=Zeenews India}}</ref>ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 271 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਆਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://nfr.indianrailways.gov.in/ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਸਰਹੱਦੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231019162500/https://nfr.indianrailways.gov.in/ |date=2023-10-19 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] fccws58uxnrrl55rgw228ksqy4vzbix 0 194977 851061 825842 2026-11-02T20:55:58Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851061 wikitext text/x-wiki '''ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਮੰਡਲ [ਏਬੀਜੀਐੱਮਵੀਐੱਮ]''' (ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲੇ ਮੰਡਲ), "ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬੋਰਡ" ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Akhil Bhartiya Gandharva Mahavidyalaya Mandal |url=https://abgmvm.org/}}</ref> ਏਬੀਜੀਐੱਮਵੀਐੱਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦਫ਼ਤਰ ਮਿਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ''ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆਲਯ'' ਵਾਸ਼ੀ, ਨਵੀਂ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref name="Akhil Bharatiya Gandharva Mahavidyalaya Mandal home page">{{Cite web |title=Akhil Bharatiya Gandharva Mahavidyalaya Mandal |url=http://abgmvm.org/ |access-date=23 January 2017}}</ref> ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸਿਤਾਰ]] ਵਰਗੇ ਧੁਨ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਤਬਲਾ]] ਵਰਗੇ ਪਰਕਸ਼ਨ ਯੰਤਰ ਅਤੇ [[ਉੜੀਸੀ|ਓਡੀਸੀ]], ਭਰਤਨਾਟਯਮ ਅਤੇ ਕਥਕ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਦੇ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਏਬੀਜੀਐੱਮਵੀਐੱਮ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ''ਸੰਗੀਤਾਚਾਰੀਆ'' (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ") ਤੱਕ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕੋਰਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,200 ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਏਬੀਜੀਐੱਮਵੀਐੱਮ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਏਬੀਜੀਐੱਮਵੀਐੱਮ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ, ਅਪ੍ਰੈਲ/ਮਈ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ/ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 800 ਕੇਂਦਰਾਂ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਲੇਬਸ ਦੇ ਅਧਾਰ' ਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਏਬੀਜੀਐੱਮਵੀਐੱਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਜਿੱਮੇਦਾਰੀ [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਾਤਖੰਡੇ]] ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੱਧ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਲਈ ਸੀ। 5 ਮਈ 1901 ਨੂੰ, ਪਲੂਸਕਰ ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਵਿਦਿਆਲਯ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ 1915 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਾਰਨ 1924 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 1931 ਵਿੱਚ ਪਲੁਸਕਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋਡ਼੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੰਕਰਰਾਓ ਵਿਆਸ ਅਤੇ [[N.M. Khare|ਐੱਨ. ਐੱਮ. ਖਰੇ]] ਨੇ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦੀ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਅਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਯ ਮੰਡਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ABGMVM About Us page">{{Cite web |title=About Us |url=http://abgmvm.org/about-us/ |access-date=23 January 2017}}</ref> ਪਲੁਸਕਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਵਿਨੈ ਚੰਦਰ ਮੌਦਗਲਿਆ ਨੇ 1939 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਵੀ ਏਬੀਜੀਐੱਮਵੀਐੱਮ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਿਲੇਬਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ, ਲਗਭਗ 100,000 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਰ ਸਾਲ ਏਬੀਜੀਐੱਮਵੀਐੱਮ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾਵਾਂ == ਏਬੀਜੀਐੱਮਵੀਐੱਮ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। {| class="wikitable" !ਸਾਲ. !ਨਾਮ !ਅਨੁਵਾਦ !ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਨੁਵਾਦ !ਅਰਥ !ਬਰਾਬਰ ਯੋਗਤਾ |- |1 |ਪ੍ਰਯੋਗ |ਪ੍ਰਰਾਮਭਿਕ |ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ |ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ | |- |2 |ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ ਪ੍ਰਥਮ |ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ ਪ੍ਰਥਮ |ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪੱਧਰ |ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ, ਭਾਗ I | |- |3 |ਪ੍ਰੀਵੇਸ਼ਿਕਾ ਪੂਰਨ |ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ ਪੂਰਨ |ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪੱਧਰ |ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ, ਭਾਗ II |ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਜਾਂ ਓ-ਪੱਧਰ |- |4 |ਮੱਧਮ ਪ੍ਰਥਮ |ਮੱਧਮਾ ਪ੍ਰਥਮ |ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਹਿਲੇ |ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ, ਭਾਗ I | |- |5 |ਮੱਧਮ ਪੂਰਨ |ਮੱਧਮਾ ਪੂਰਨ |ਸਾਰਾ ਮੱਧ |ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ, ਭਾਗ II |[[ਡਿਪਲੋਮਾ]] ਜਾਂ ਏ-ਪੱਧਰ |- |6 |ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਰਸਕਾਰ |ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਪ੍ਰਥਮ |ਮਾਹਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ |ਐਡਵਾਂਸਡ, ਭਾਗ I | |- |7 |ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪੂਰਨਾਂ |ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਪੂਰਨ |ਸੰਪੂਰਨ ਮਾਹਰ |ਐਡਵਾਂਸਡ, ਭਾਗ II |ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ (ਨੋਟ ਦੇਖੋ) |- |8 |ਅਲਕਾਰਿਕ ਪਹਿਲਾ |ਅਲੰਕਰ ਪ੍ਰਥਮ |ਪਹਿਲਾ ਗਹਿਣਾ |ਮਾਸਟਰਜ਼, ਭਾਗ I | |- |9 |ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ |ਅਲੰਕਰ ਪੂਰਨਾ |ਸਾਰਾ ਗਹਿਣਾ |ਮਾਸਟਰਜ਼, ਭਾਗ II |ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ |- | - |ਸੰਗੀਤਕ |ਸੰਗੀਤਾਚਾਰੀਆ |ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ |ਪੀਐਚ. ਡੀ. |ਡਾਕਟੋਰਲ ਡਿਗਰੀ |} ''ਨੋਟਃ'' ''ਵਿਸ਼ਾਰਦ'' ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਵਿਸ਼ਾਰਦ'' ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੋਰਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤ-ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰਸ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਜਾਂ ਐਸ. ਐਨ. ਡੀ. ਟੀ. ਮਹਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ''ਵਿਸ਼ਾਰਦ'' ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ''ਵਿਸ਼ਾਰਦ'' ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੁਝ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name="University of Mumbai Department of Music">{{Cite web |title=Department of Music - Courses |url=http://mu.ac.in/portal/department-of-music/ |access-date=23 January 2017 |archive-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202054047/http://mu.ac.in/portal/department-of-music/ |url-status=dead }}</ref><ref name="SNDT University MA in Music">{{Cite web |title=M.A. in Music |url=https://musicmumbai.sndt.ac.in/ma-in-music.htm |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015807/https://musicmumbai.sndt.ac.in/ma-in-music.htm |archive-date=2 February 2017 |access-date=23 January 2017}}</ref> == ਉੱਘੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ == * ਵੀਨਾ ਸਹਿਸ੍ਰਬੁੱਧੇ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} sho6yx4cu5s87jqbv1ni4n35ixezg59 0 196130 851198 799963 2026-11-03T08:28:05Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851198 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਨੀਤਾ ਕਿੰਗ | image = ਅਨੀਤਾ ਕਿੰਗ, ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ (SAYRE 4461).jpg | alt = | caption = 1919 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ | birth_name = ਅੰਨਾ ਕੇਪੇਨ | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1884|8|14}} | birth_place = [[Michigan City, Indiana]] | death_date = {{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ|1963|6|10|1884|8|14}} | death_place = [[ਹਾਲੀਵੁੱਡ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] | resting_place = [[ਫੋਰੈਸਟ ਲਾਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪਾਰਕ (ਗਲੇਨਡੇਲ)|ਫੋਰੈਸਟ ਲਾਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪਾਰਕ]] | nationality = ਅਮਰੀਕੀ | occupation = ਸਟੰਟ ਡਰਾਈਵਰ, ਅਦਾਕਾਰਾ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਮਾਲਕਣ | spouse = *[[ਜੇਮਜ਼ ਸਟੂਅਰਟ ਮੈਕਨਾਈਟ]] (ਮ. 1919) *ਥਾਮਸ ਮੌਰੀਸਨ ਮੈਕਕੇਨਾ (ਮ. 1930) }} '''ਅਨੀਤਾ ਕਿੰਗ''' (ਜਨਮ 14 ਅਗਸਤ, 1884-10 ਜੂਨ, 1963) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਟੰਟ ਡਰਾਈਵਰ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋਡ਼ੇ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਸੰਨ 1915 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਤੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ 49 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅੰਨਾ ਕੇਪੇਨ ਦਾ ਜਨਮ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਸਿਟੀ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ 1896 ਵਿੱਚ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਪਲਮਨਰੀ ਟੀਬੀ ਨਾਲ ਮਰ ਗਈ। ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਅਨਾਥ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੇਪੇਨ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਚਲੀ ਗਈ। ਉੱਥੇ, ਆਕਰਸ਼ਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਿਆ। 1908 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਉਹ ਵੈਸਟ ਕੋਸਟ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਆਟੋ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੇਪੇਨ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ 1910 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਆਟੋ ਰੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਲਾਸਕੀ ਸਟੂਡੀਓ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਬੋਸਵੈਲ ਮੈਕਗੈਫੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਰੇਸਿੰਗ ਡਰਾਈਵਰ ਸੀ।[1] ਫੀਨਿਕਸ, ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਰੇਸਿੰਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ, ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਟੇਜ ਨਾਮ ਅਨੀਤਾ ਕਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਥੀਏਟਰ ਅਨੁਭਵ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੇਸਿਲ ਬੀ. ਡੀਮਿਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜੈਸੀ ਐਲ. ਲਾਸਕੀ ਫੀਚਰ ਪਲੇ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।[1] == ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਭਰ ਵਿੱਚ == 1915 ਵਿੱਚ, ਕਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣਨ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਈ। ਸਟੂਡੀਓ ਬੌਸ ਜੇਸੀ ਐਲ. ਲਾਸਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਪੈਰਾਮਾਉਂਟ ਪਿਕਚਰਸ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸਲ ਮੋਟਰ ਕਾਰ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਫਾਇਰਸਟੋਨ ਟਾਇਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਇੱਕ ਵਾਹਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। 25 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, "ਦਿ ਪੈਰਾਮਾਉਂਟ ਗਰਲ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਮਾਉਂਟ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕਿਸਲ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੀ। ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਉਸਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਇੱਕ ਰਾਈਫਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਹੋਣਗੇ।"[1] ਲਾਸਕੀ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਗੇਰਾਲਡੀਨ ਫਰਾਰ ਨੂੰ ਕਿੰਗ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।[1] ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵੱਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਕਿੰਗ ਨੇ ਪਨਾਮਾ-ਪੈਸੀਫਿਕ ਵਰਲਡ ਫੇਅਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਨ ਬਿਤਾਏ। ਹੋਰ ਵੀ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਜੇ ਮਰਦ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ," ਉਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਮਾਉਂਟ ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੱਟ ਤੋਂ ਤੱਟ ਤੱਕ ਕਵਰੇਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 19 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, ਉਨਤਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿੰਗ ਦਾ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀਰੋ ਵਰਗਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਮੋਟਰ ਏਜ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ "ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਟਾਇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਦੀ ਹਵਾ" ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ।[1] == ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ == ਕਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੈਰਾਮਾਉਂਟ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਾਰਜ ਮੈਲਫੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ "ਦ ਰੇਸ" ਨਾਮਕ ਉਸਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।[1] ਕਿੰਗ ਨੇ ਸਟੂਡੀਓ, ਕਿਸਲ ਅਤੇ ਫਾਇਰਸਟੋਨ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਦਲੇਰ ਆਟੋ ਸਟੰਟ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਰਨੀ ਓਲਡਫੀਲਡ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੋਲਡਨ ਸਬਮਰੀਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚਵਾਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਲੱਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।[1] 1918 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਤੋਂ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਤੱਕ ਇਕੱਲੇ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ,ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਟੂਰ ਕੀਤਾ। ਕਿੰਗ ਪੈਰਾਮਾਉਂਟ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਟਾਰ ਵਾਲੇਸ ਰੀਡ ਨਾਲ ਸਨ, ਪਰ 1918 ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਈਐਂਗਲ ਫਿਲਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ 1919 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੇਸਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਉਹ "ਟਾਕੀਜ਼" ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਜੇਮਜ਼ ਸਟੂਅਰਟ ਮੈਕਨਾਈਟ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਪੈਰਿਸ, ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।[1] 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਥਾਮਸ ਮੌਰੀਸਨ ਮੈਕਕੇਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸਟੀਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ, ਲੂਈਸ ਬੀ. ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਗੋਏਟਜ਼ ਵਰਗੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਈ। 1951 ਵਿੱਚ, ਜੌਕੀ ਜੌਨੀ ਲੋਂਗਡੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਮੂਨਰਸ਼ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸੈਂਟਾ ਅਨੀਤਾ ਹੈਂਡੀਕੈਪ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।[2] ਮੌਤ ਕਿੰਗ ਦੀ ਮੌਤ 1963 ਵਿੱਚ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਗਲੈਂਡੇਲ ਵਿੱਚ ਫੋਰੈਸਟ ਲਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|0454458}} * {{usurped|[https://web.archive.org/web/20020829122738/http://lincoln-highway-museum.org/King/King-Index.html Lincoln Highway Museum feature on Anita King's transcontinental run]}} * {{Find a Grave|46108612}} * Tejera, P. (2018). ''[https://www.edicionescasiopea.com/libros/reinas-de-la-carretera/ Reinas de la carretera]''. Madrid: Ediciones Casiopea. * [https://books.google.com/books?id=obHAVpbLlwEC&q=anita+king "A Reliable Car and a Woman Who Knows It" by Curt McConnell - Google Books] {{authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1963]] hl5nwrsv1w6wvo0cpdz9on0eq3qcebh 0 196247 851098 801468 2026-11-02T22:56:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851098 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ | image = File:Nagma Mallick (cropped).jpg | caption = ਮਲਿਕ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ | term_start = 2021 | alma_mater = ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ<br/> ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ }} '''ਨਗਮਾ ਮੁਹੰਮਦ ਮਲਿਕ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Nagma Mohamed Mallick;''' ਜਨਮ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1967) [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ|ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ]] ਹੈ। ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਕੱਤਰ/ਗ੍ਰੇਡ I ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 2021 ਤੋਂ [[ਪੋਲੈਂਡ|ਪੋਲੈਂਡ ਗਣਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਲਿਥੁਆਨੀਆ|ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਗਣਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਦੂਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Embassy Of India, Warsaw, Poland and Lithuania : The Ambassador |url=https://www.indianembassywarsaw.gov.in/eoi.php?id=Ambassador |access-date=2022-03-02 |website=www.indianembassywarsaw.gov.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512020133/https://www.indianembassywarsaw.gov.in/eoi.php?id=Ambassador |archive-date=2021-05-12 |url-status=dead}}</ref> {{Date table sorting|2015|06|29|format=dmy}} ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ [[ਬਰੂਨਾਈ|ਬਰੂਨੇਈ]] ਦਾਰੂਸਲਮ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="mea">{{Cite web |title=Nagma Guillame Mallick appointed as the next High Commissioner of India to Brunei Darussalam |url=http://mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/25417/Nagma+Mohamed+Mallick+appointed+as+the+next+High+Commissioner+of+India+to+Brunei+Darussalam |access-date=2015-07-01 |publisher=mea.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The High Commission of India - High Commissioner of India |url=http://www.hcindiabrunei.org.bn/about-the-high-commisison/ambassador-of-india |access-date=2016-06-22 |website=www.hcindiabrunei.org.bn |archive-date=2016-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817125950/http://www.hcindiabrunei.org.bn/about-the-high-commisison/ambassador-of-india |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 2012 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 2015 ਤੱਕ [[ਟੁਨੀਸ਼ੀਆ|ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ ਦੀ]] ਰਾਜਦੂਤ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ, ''ਹਮ ਲੋਗ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਾਸਰਗੋਡ ਤੋਂ ਕੇਰਲ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨਜ਼ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ|ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨ ਕਾਲਜ]] ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ]] ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਉਹ 1991 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰੀਅਰ ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਵਜੋਂ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੋਸਟਿੰਗ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ [[ਯੂਨੈਸਕੋ]] ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ]] ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਡੈਸਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ|ਆਈ.ਕੇ. ਗੁਜਰਾਲ]] ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ (ਸੈਰੇਮੋਨੀਅਲ) ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ [[ਕਠਮੰਡੂ|ਕਾਠਮੰਡੂ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਦੂਤਾਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਵਿੰਗ ਦੀ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਭਾਰਤ-ਨੇਪਾਲ ਵਪਾਰ ਸੰਧੀ ਦੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਕੋਲੰਬੋ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੈਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੰਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਉਪ ਬੁਲਾਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਦੋਂ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿੱਚ ਡਿਪਟੀ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣ।<ref name="mea1">{{Cite web |title=Smt. Nagma Mohamed Mallick, appointed as the next Ambassador of India to Tunisia |url=http://mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/19730/Smt+Nagma+Mohamed+Mallick+appointed+as+the+next+Ambassador+of+India+to+Tunisia |access-date=2015-02-11 |publisher=mea.gov.in}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਟੁਨੀਸ਼ੀਆ|ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="embassyofindiatunis">{{Cite web |title=Embassy of India, Tunis &#124; Home |url=http://www.embassyofindiatunis.com/Ambassador.php?id=Abassador |access-date=2015-02-11 |publisher=embassyofindiatunis.com |archive-date=2015-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208222102/http://embassyofindiatunis.com/Ambassador.php?id=Abassador |url-status=dead }}</ref><ref name="tunisia-live">{{Cite web |title=India Names New Ambassador to Tunisia &#124; Tunisialive |url=http://www.tunisia-live.net/2012/05/20/india-names-new-ambassador-to-tunisia/ |access-date=2015-02-11 |publisher=tunisia-live.net |archive-date=2012-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120521211202/http://www.tunisia-live.net/2012/05/20/india-names-new-ambassador-to-tunisia/ |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ, ਫਰੀਦ ਇਨਾਮ ਮਲਿਕ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ, ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 9m6o2q962wtjr535xr68zowpiv1hrh3 0 196256 850982 844249 2026-11-02T14:11:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 850982 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dr._Jyotsna_Dhawan.tif|thumb| ਜਯੋਤਸਨਾ ਧਵਨ]] '''ਜਯੋਤਸਨਾ ਧਵਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jyotsna Dhawan''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ<ref name="ccmb">{{Cite web |title=Jyotsna Dhawan |url=https://www.ccmb.res.in/People/Research-Group/Jyotsna-Dhawan |access-date=14 July 2020 |website=CCMB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="frontiers">{{Cite web |title=Jyotsna Dhawan |url=https://loop.frontiersin.org/people/125221/bio |access-date=14 July 2020 |website=Loop - Frontiers}}</ref> ਵਿੱਚ ਐਮਰੀਟਸ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਰੀਜਨਰੇਟਿਵ ਮੈਡੀਸਨ (ਇਨਸਟੈਮ) ਲਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।<ref name="ccmb" /><ref name="lab">{{Cite web |title=Prof. Jyotsna Dhawan |url=https://quiescentmusclab.weebly.com/people.html |access-date=14 July 2020 |website=Muscle stem cell Lab}}</ref> ਧਵਨ ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਲਗ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁਨਰਜਨਮ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।<ref name="ccmb" /><ref name="frontiers" /><ref name="lab" /><ref name="tdu">{{Cite web |title=Dr. Jyotsna Dhawan |url=http://tdu.edu.in/governance/jyotsna-dhawan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621110210/http://tdu.edu.in/governance/jyotsna-dhawan/ |archive-date=21 June 2020 |access-date=24 July 2020 |website=The University of Trans-Disciplinary Health Sciences and Technology}}</ref> ਧਵਨ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਸੈੱਲ ਬਾਇਓਲੋਜੀ<ref name="frontiers" /><ref name="ISCB">{{Cite web |title=Executive Committee Members of the Society |url=http://iscb.org.in/homepage.htm |access-date=24 July 2020 |website=ISCB |archive-date=22 ਜਨਵਰੀ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122191652/http://www.iscb.org.in/homepage.htm |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਬਾਇਓਲੋਜਿਸਟਸ (2017–2020) ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ (2019-2021) ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ।<ref name="frontiers" /><ref>{{Cite web |title=Office Bearers |url=http://www.devbioindia.org/index.php?page=office_bearers&lid=130 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725001658/http://www.devbioindia.org/index.php?page=office_bearers&lid=130 |archive-date=25 July 2020 |access-date=24 July 2020 |website=InSDB: Indian Society for Developmental Biologists}}</ref> ਧਵਨ ਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="frontiers" /><ref>{{Cite web |title=Indian Fellow |url=http://www.insaindia.res.in/detail/P20-1835 |access-date=24 July 2020 |website=Indian National Science Academy}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਧਵਨ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਸਤੀਸ਼ ਧਵਨ]] [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]]<ref name="family">{{Cite web |last=S |first=Deepika |last2=Ramaswamy |first2=Karthik |title=My Father, Satish Dhawan |url=https://connect.iisc.ac.in/2017/08/father-satish-dhawan/ |access-date=24 July 2020 |website=Connect with IISc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806215402/https://connect.iisc.ac.in/2017/08/father-satish-dhawan/ |archive-date=6 ਅਗਸਤ 2020 |url-status=dead}}</ref> ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਕਲਟੀ ਸਨ ਅਤੇ ਧਵਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨਲਿਨੀ, ਇੱਕ ਸਾਇਟੋਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ ਸੀ।<ref name="family" /> ਉਸਨੇ 1983 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="interview">{{Cite web |last=Jayaraj |first=Nandita |last2=Dogra |first2=Aashima |date=27 February 2017 |title=Flexing muscle (stem cells) with Jyotsna |url=https://thelifeofscience.com/tm/2017/02/27/flexing-muscle-stem-cells-with-jyotsna/ |website=The Life of Science}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਛੱਡਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲ ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਖਮੀਰ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਇੰਟਰਨਸ਼ਿਪ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੀਐਚਡੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।<ref name="interview" /> ਉਸਨੇ 1991 ਵਿੱਚ [[ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="ccmb" /><ref name="lab" /> ਉਸਨੇ 1995 ਵਿੱਚ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੀਨ ਥੈਰੇਪੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="ccmb" /><ref name="lab" /> == ਕਰੀਅਰ == ਧਵਨ 1996 ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਲੈਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 2009–2014 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਰੀਜਨਰੇਟਿਵ ਮੈਡੀਸਨ (ਇਨਸਟੈਮ) ਲਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਡੀਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="ccmb" /><ref name="lab" /> 2014 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਇਨਸਟੈਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ।<ref name="ccmb" /><ref name="lab" /><ref name="tdu" /> ਧਵਨ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਵਕੀਲ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Dhawan|first=Jyotsna|last2=Gokhale|first2=Rajesh S.|last3=Verma|first3=Inder M.|date=December 2005|title=Bioscience in India: Times Are Changing|url=https://archive.org/details/cell_2005-12-02_123_5/page/743|journal=Cell|volume=123|issue=5|pages=743–745|doi=10.1016/j.cell.2005.11.018|pmid=16325565|doi-access=free}}</ref> ਉਹ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਦੇ ਆਈਹੱਬ ਦੇ ਸਾਇੰਟਿਸਟ ਇਨਚਾਰਜ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਲਈ ਇੱਕ ਇਨਕਿਊਬੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸਪੇਸ ਹੈ<ref name="lab" /> ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੀਖਿਆ ਕਮੇਟੀਆਂ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸਾਂ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref name="frontiers" /> ਉਹ ਫਿਜ਼ੀਓਲੋਜੀਕਲ ਜੀਨੋਮਿਕਸ, ਬੀਬੀਆਰਸੀ ਅਤੇ ਫਰੰਟੀਅਰਜ਼ ਇਨ ਸੈੱਲ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="frontiers" /> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 288wr0sjaskjlqt80gjh0zaj7udc5ye 0 196310 851036 844241 2026-11-02T19:29:57Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851036 wikitext text/x-wiki {{Infobox film awards | number = 47 | award = ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ ਇੰਡੀਆ | image = Tom_Alter,_Prof._Anil_Zankar,_Samar_Nakhate_and_Ketaki_Pandit_at_a_press_conference,_FTII_(Film_and_Television_Institute_of_India),_organised_three_workshops_i.e._Scriptwriting,_Film_Appreciation_and_Acting.jpg | alt = | caption = ਟੌਮ ਅਲਟਰ, ਪ੍ਰੋ. ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ ਅਨਿਲ ਜਾਨਕਰ, ਸਮਰ ਨਖਾਤੇ ਅਤੇ ਕੇਤਕੀ ਪੰਡਿਤ | awarded_for = ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ | award_org = | presenting_org = | announced_date = | presented_date = | host = | website = {{URL|http://www.iffigoa.org/}} | lifetime_achievement = | best_feature = | last = | next = }} '''47ਵਾਂ [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ ਇੰਡੀਆ|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]]''' 20 ਤੋਂ 28 ਨਵੰਬਰ 2016 ਨੂੰ [[ਗੋਆ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨਾਗੇਸ਼ ਕੁਕਨੂਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੈਨੋਰਮਾ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਆਰੀਆ ਨੂੰ ਪੈਨਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="iffigoa.org">{{Cite web |title=iffi 2016 Archive - IFFI Goa |url=http://iffigoa.org/tag/iffi-2016/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918031246/https://iffigoa.org/tag/iffi-2016/ |archive-date=2020-09-18 |access-date=2017-12-20 |website=IFFI Goa}}</ref><ref name="iffigoa.org1">{{Cite web |date=29 October 2016 |title=Indian Panorama Selections for IFFI Goa 2016 |url=http://iffigoa.org/indian-panorama-selections-iffi-2016/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918182003/https://iffigoa.org/indian-panorama-selections-iffi-2016/ |archive-date=18 September 2020 |access-date=20 December 2017 |publisher=}}</ref><ref name="iffigoa.org2">{{Cite web |date=1 November 2016 |title=IFFI Goa 2016 International Competition Selections |url=http://iffigoa.org/2016-international-competition-selections/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129220710/https://iffigoa.org/2016-international-competition-selections/ |archive-date=29 November 2020 |access-date=20 December 2017 |publisher=}}</ref> == ਜਿਊਰੀ == === ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ === * ਇਵਾਨ ਪਾਸਰ, [[ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ|ਚੈੱਕ ਰਿਪਬਲਿਕਨ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਚੇਅਰਪਰਸਨ<ref>{{Cite web |title=All about the International Jury |url=https://iffigoa.org/all-about-the-international-jury/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926113446/https://iffigoa.org/all-about-the-international-jury/ |archive-date=2020-09-26 |access-date=2019-11-13}}</ref> * ਲੈਰੀ ਸਮਿਥ * ਲਾਰਡਨ ਜ਼ਫ੍ਰਾਨੋਵਿਕ, [[ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ|ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਅਨ]] ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ * ਨਾਗੇਸ਼ ਕੁਕਨੂਰ, [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ * ਲੀਲਾ ਕਿਲਾਨੀ, [[ਮੋਰੱਕੋ|ਮੋਰੱਕੋ ਦੀ]] ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ === ਭਾਰਤੀ ਪਨੋਰਮਾ === ==== ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ ==== * [[ਰਮਾ ਵਿਜ]], ਅਦਾਕਾਰਾ * ਅਰੂਪ ਮੰਨਾ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ * ਸੀਵੀ ਰੈਡੀ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ * ਗਿਰੀਸ਼ ਮੋਹਿਤੇ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ * ਕੇ. ਪੁੱਟਾਸਵਾਮੀ, ਲੇਖਕ * ਐਨ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ * ਸਬਿਆਸਾਚੀ ਮਹਾਪਾਤਰਾ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ * ਸੰਜੇ ਪਵਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸ * ਸਤਿੰਦਰ ਮੋਹਨ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ * ਸਵਪਨ ਮਲਿਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ * ਉਦੈ ਸ਼ੰਕਰ ਪਾਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ * ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ==== ਗੈਰ-ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ ==== * ਆਰਤੀ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ * ਅਭਿਜੀਤ ਮਜੂਮਦਾਰ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ * ਗੌਤਮ ਬੈਨੇਗਲ, ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ * ਮਧੁਰੀਤਾ ਆਨੰਦ, ਫ਼ਿਲਮ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ * ਰੋਨੇਲ ਹਾਓਬਮ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ * ਪ੍ਰੋ. ਸੁਰੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ, ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ == ਜੇਤੂ == * '''ਗੋਲਡਨ ਪੀਕੌਕ (ਸਰਬੋਤਮ ਫਿਲਮ) :''' ਰੇਜ਼ਾ ਮਿਰਕਰੀਮੀ ਦੁਆਰਾ " ਡਾਟਰ " * IFFI ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਵਾਰਡ : " ਰੌਫ " ਲਈ ਸੋਨੇਰ ਕਨਾਰ ਅਤੇ ਬਾਰਿਸ ਕਾਯਾ * IFFI ਸਰਵੋਤਮ ਡੈਬਿਊ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪੁਰਸਕਾਰ : " ਰਾਰਾ " ਲਈ ਪਾਪਾ ਸੈਨ ਮਾਰਟਿਨ * IFFI ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਅਵਾਰਡ (ਪੁਰਸ਼) : ਸਿਲਵਰ ਪੀਕੌਕ ਅਵਾਰਡ: " ਧੀ " ਲਈ ਫਰਹਾਦ ਅਸਲਾਨੀ * IFFI ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਵਾਰਡ (ਮਹਿਲਾ) : ਸਿਲਵਰ ਪੀਕੌਕ ਅਵਾਰਡ: " ਮੇਲੋ ਮਡ " ਲਈ ਏਲੀਨਾ ਵਾਸਕਾ * ਸਿਲਵਰ ਪੀਕੌਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਜਿਊਰੀ ਅਵਾਰਡ : ਲੀ ਜੂਨ-ਇਕ ਦੁਆਰਾ " ਦ ਥ੍ਰੋਨ "<ref>{{Cite web |title=IFFI 2016 Awards |url=http://iffigoa.org/iffi-2016-awards |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531225307/https://iffigoa.org/iffi-2016-awards/ |archive-date=2019-05-31 |access-date=2018-06-07 |website=IFFI Goa}}</ref> * ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ : " ਦ ਅਪੋਲੋਜੀ " ਲਈ ਟਿਫਨੀ ਸਿਉਂਗ। == ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ == * IFFI ICFT ਯੂਨੈਸਕੋ ਗਾਂਧੀ ਮੈਡਲ : " ਕਲੰਦਰ ਦੀ ਠੰਡ " ਲਈ ਮੁਸਤਫਾ ਕਾਰਾ * ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ - ਇਮ ਕਵੋਨ-ਟੈਕ * IFFI ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਪਰਸਨੈਲਿਟੀ ਆਫ ਦ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ : ਐਸਪੀ ਬਾਲਸੁਬ੍ਰਾਹਮਣੀਅਮ<ref>{{Cite web |date=29 November 2016 |title=47th IFFI Concluded in Goa |url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/47th-iffi-concluded-in-goa-1480409063-1 |publisher= |access-date=23 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=12 ਜੂਨ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144237/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/47th-iffi-concluded-in-goa-1480409063-1 |url-status=dead }}</ref> == ਅਧਿਕਾਰਤ ਚੋਣਾਂ == === ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ === === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫ਼ਿਲਮ === * ਆਂਡਰੇਜ਼ ਵਜਦਾ ਦੁਆਰਾ " ਆਫਟਰਮੇਜ " === ਸਮਾਪਤੀ ਫਿਲਮ === * " ਕਿਮ ਜੀ-ਵੂਨ " ਦੁਆਰਾ " ਦ ਏਜ ਆਫ਼ ਸ਼ੈਡੋਜ਼ " == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|www.iffigoa.org}} * {{IMDb title|id=12158338|title=47th International Film Festival of India}} 9pdxmqz00jp7lq083eq96d9dwrtuvui 0 196361 851110 800979 2026-11-03T00:09:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851110 wikitext text/x-wiki  {{Infobox Cave|name=ਤ੍ਰਿਰਾਸ਼ਮੀ ਗੁਫਾਵਾਂ<br />ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਜੈਨ ਲੇਨੀ ਗੁਫਾਵਾਂ|photo=Nasik cave 17.jpg|photo_caption=ਨਾਸਿਕ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਗੁਫਾ ਨੰਬਰ 17, ਲਗਭਗ 120 ਈ.|location=[[ਨਾਸਿਕ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]]|depth=|length=|coords={{coord|19.9412|73.7486|display=inline,title}}|survey=|map=India#India Maharashtra|label=Nasik<br />Caves|label_position=right|relief=yes|survey_format=|discovery=|geology=|entrance_count=|entrance_list=|difficulty=|hazards=|access=|translation=|language=|pronunciation=}} '''ਤ੍ਰਿਰਸ਼ਮੀ ਗੁਫਾਵਾਂ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: '''Trirashmi Caves'''), ਜਾਂ '''ਨਾਸਿਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪਾਂਡਵਲੇਨੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Nashik Caves ਜਾਂ [[:en:Pandavleni|Pandavleni]]''') ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਹਾਰਾਂ ਹਨ, ਗੁਫਾ 18 ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦਾ ਇੱਕ ਚੈਤਯ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਕਾਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਗੁਫਾਵਾਂ 3 ਅਤੇ 10 ਵਿੱਚ, ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਪਾਂਡਵ ਲੇਨੀ ਵਿਖੇ ਗੁਫਾ 11, ਇੱਕ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] ਗੁਫਾ ਹੈ ਜੋ [[ਜੈਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ [[ਤੀਰਥੰਕਰ]] ਭਗਵਾਨ ਵਰਸ਼ਭਾਨਾਥ ( [[ਰਿਸ਼ਵਦੇਵ|ਰਿਸ਼ਭਾਨਾਥ]] ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਫਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟੀ ਗੁਫਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 8&nbsp;[[ਨਾਸ਼ਿਕ|ਨਾਸਿਕ]] (ਜਾਂ ਨਾਸਿਕ), [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਿ.ਮੀ. '''ਪਾਂਡਵਲੇਨੀ''' ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]] ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ [[ਪਾਂਡਵ|ਪਾਂਡਵਾਂ]] ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕਾਰਲਾ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ|ਕਾਰਲਾ ਗੁਫਾਵਾਂ]], ਭਜਾ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਪਾਟਨ ਗੁਫਾ ਅਤੇ ਬੇਦਸੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ। == ਗੁਫਾਵਾਂ == ਇਹ ਚੌਵੀ ਹੀਨਯਾਨ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਖਰਚ ਸਥਾਨਕ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਫਾ ਨੰਬਰ 3 ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਹਾਰ ਜਾਂ ਮੱਠ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਲਚਸਪ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਫਾ ਨੰਬਰ 10 ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਗੁਫਾ ਨੰਬਰ 3 ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਨਾਵਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਾਰਲਾ ਗੁਫਾ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਨੰਬਰ 18 ਇੱਕ ਚੈਤਯ ਪੂਜਾ ਹਾਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਾਰਲਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ, ਜੈਨ ਤੀਰਥੰਕਰ [[ਰਿਸ਼ਵਦੇਵ|ऋਸ਼ਭਦੇਵ]] ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜੈਨ [[ਯਕਸ਼]] ਮਣੀਭੱਦਰ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਚੇਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਂਕ ਹਨ ਜੋ ਠੋਸ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਹੁਨਰਮੰਦੀ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Pandavleni Caves |url=https://www.showcaves.com/english/in/subterranea/Pandavleni.html |access-date=2006-09-16 |publisher=showcaves.com}}</ref> ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਮਰੇ ਹਨ - ਇਹ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਲਈ ਵਿਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਮੱਠਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਹਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਰੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲੋਨਾਵਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਾਰਲਾ ਗੁਫਾ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ (ਗੁਫਾ ਨੰ. 18) ਇੱਕ ਚੈਤਯ (ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਗੁਫਾ ਦੀ ਕਿਸਮ) ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਲਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Monsoon_Greens.jpg|left|thumb| [[ਮੌਨਸੂਨ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ]] ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਨੋਰਮਾ।]] ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਾਂ, ਬੋਧੀਸਤਵਾਂ, ਰਾਜਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਯੂਨਾਨੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਅਮੀਰ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Pandavleni Caves Tour, Pandavleni Caves Tour in India, Pandavleni Caves in India, Pandavleni Cave Temples in India, Buddhist Caves of Pandavleni, Pandavleni Caves Travel in India |url=http://www.ajanta-ellora.com/pandavleni-caves.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170731023501/http://www.ajanta-ellora.com/pandavleni-caves.html |archive-date=31 July 2017 |access-date=15 November 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pandavleni Caves - Pandavleni Caves Nashik, Pandu Lena Caves, Pandu Lena Maharashtra India |url=http://www.maharashtratourism.net/caves/pandavleni-caves.html}}</ref> ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਠੋਸ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਂਕ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Pandavleni Caves |url=http://www.india9.com/i9show/Pandavleni-Caves-26204.htm |access-date=2006-09-16 |publisher=india9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927012045/http://www.india9.com/i9show/Pandavleni-Caves-26204.htm |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead}}</ref> == ਰਸਤੇ == ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤ੍ਰਿਰਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਗੁਫਾਵਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਪੌੜੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਰਸ਼ਮੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 20 ਮਿੰਟ ਦੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਰਸਤਾ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Pandavleni Caves |url=http://www.yotreks.com/Sahyadri/Caves/Pandavleni.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107034705/http://www.yotreks.com/Sahyadri/Caves/Pandavleni.html |archive-date=7 January 2009 |access-date=16 March 2008}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ]] jmks873zip4d8g02jvr76lawkxvvjoa 0 196951 851236 844244 2026-11-03T11:45:06Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851236 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ | image = Abdul-bari-professor-aa713ff8-7baa-409f-a6f9-94cbedd6cae-resize-750.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ | birth_date = 1892 | birth_place = ਕਾਂਸੂਆ, ਜਹਾਨਾਬਾਦ ਬਿਹਾਰ, [[ ਬੰਬਈ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1947|03|28|1892}} | death_place = [[ਖੁਸਰੂਪੁਰ]], ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ | death_cause = ਫਤੂਆ ਰੇਲਵੇ ਕਰਾਸਿੰਗ ਨੇੜੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ | resting_place = ਪੀਰਮੁਹਾਨੀ ਕਬਰਸਤਾਨ, ਪਟਨਾ | nationality = ਭਾਰਤੀ | education = | occupation = ਟਾਟਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ | years_active = 1917–1947 | organization = [[ਟਾਟਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ | known_for = 1921, 1922 ਅਤੇ 1942 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਬਿਹਾਰ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। | notable_works = | term = 1936–1947 | predecessor = [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] | successor = [[ਮਾਈਕਲ ਜੌਨ (ਟ੍ਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ)|ਮਾਈਕਲ ਜੌਨ]] | party = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] | movement = [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]] | parents = | website = | footnotes = }} '''ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ''' <ref>{{Cite web |title=The Freedom Fighter and Labour Leader Still Beloved in Jamshedpur |url=https://thewire.in/labour/may-day-abdul-bari-labour-leader |access-date=2023-05-05 |website=The Wire}}</ref> (1892–1947) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸੁਧਾਰਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗੁਲਾਮੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀ। <ref>{{Cite book|location=Geneva}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। {{Sfn|Asthanvi|2012}} <ref>{{Cite web |last=Chatterjee |first=Vidyarthy |date=2020-08-06 |title=The Life & Legacy Of Abdul Bari{{!}} Countercurrents |url=https://countercurrents.org/2020/08/the-life-legacy-of-abdul-bari/ |access-date=2024-11-25 |website=countercurrents.org |language=en-US}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਜਨਵਰੀ 1884 ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਕੁਰਬਾਨ ਅਲੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ 4 ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਕਾਂਸੂਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਕੋਇਲਵਾੜ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਉਹ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਅਤੇ ਯੋਧਾ ਮਲਿਕ ਇਬਰਾਹਿਮ ਬਾਈਆ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। {{Sfn|Asthanvi|2012}} ਉਸਨੇ ਪਟਨਾ ਦੀ ਟੀ.ਕੇ. ਘੋਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1918 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ। {{Sfn|Asthanvi|2012}} 1937 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਟਿਸਕੋ (ਹੁਣ [[ਟਾਟਾ ਸਟੀਲ]] ) ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last=Simeon, Dilip |title=The Politics of the Labour Movement: An Essay on Differential Aspirations |url=http://www.sacw.net/Labour/DSimeonLabourHist.html |access-date=30 January 2011 |archive-date=23 ਅਗਸਤ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823000339/http://www.sacw.net/Labour/DSimeonLabourHist.html |url-status=dead }}</ref> ਬਾਰੀ 1946 ਤੋਂ 28 ਮਾਰਚ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। [[ਧਨਬਾਦ]] ਤੋਂ [[ਪਟਨਾ]] ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਬਿਹਾਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਖੁਸਰੋਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਣ ਸਮੇਂ ਬਾਰੀ ਪਥ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਝਗੜੇ ਦੌਰਾਨ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਿੱਚ, [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ]] ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਰੀ "ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਫ਼ਕੀਰ|ਫਕੀਰ]] ਵਾਂਗ ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ।" ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਆਚਾਰੀਆ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ|ਜੇ.ਬੀ. ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਨੇ]] ਕਿਹਾ, "ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਰਕੂ ਪੱਖਪਾਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਜੀਵਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਜਨੂੰਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।" ਬਾਰੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਰਸੀ 'ਤੇ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ 22 ਮਾਰਚ 1948 ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੋਇਲਵਾੜ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ੁਲੈਖਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 2 ਪੁੱਤਰ (ਸਲਾਉਦੀਨ ਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਬੁਦੀਨ ਬਾਰੀ) ਅਤੇ 3 ਧੀਆਂ (ਤਾਹਿਰਾ, ਹਮੀਦਾ, ਸਈਦਾ) ਸਨ। {{Sfn|Asthanvi|2012}} == ਵਿਰਾਸਤ == ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਨੂੰ ਬਾਰੀ ਪਥ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਲ ਨੂੰ ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ ਪੁਲ, ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite web |last=Headlines |first=Beyond |date=2019-03-28 |title=जब गांधी ने प्रोफ़ेसर अब्दुल बारी से पूछा —क्या अभी तक ज़िन्दा हैं? |url=https://beyondheadlines.in/2019/03/prof-abdul-bari/ |access-date=2024-11-25 |website=BeyondHeadlines |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2023-01-04 |title=Abdul Bari Bridge: 160 साल से खड़ा है यह पुल, दिन भर गुजरती हैं कई ट्रेनें |url=https://hindi.news18.com/news/bihar/bhojpur-abdul-bari-bridge-160-year-old-is-still-strong-trains-pass-daily-5161473.html |access-date=2024-11-25 |website=News18 हिंदी |language=hi |archive-date=2025-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330163125/https://hindi.news18.com/news/bihar/bhojpur-abdul-bari-bridge-160-year-old-is-still-strong-trains-pass-daily-5161473.html |url-status=dead }}</ref> 20 ਮਾਰਚ, 2021 ਅਤੇ 28 ਮਾਰਚ, 2024 ਨੂੰ, ਟਾਟਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਟੀ ਡਬਲਿਊ ਯੂ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਸੀ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2021-03-30 |title=Tata Workers Union recollects life of Prof Abdul Bari on death anniversary |url=https://avenuemail.in/tata-workers-union-recollects-life-of-prof-abdul-bari-on-death-anniversary/ |access-date=2024-11-25 |website=The Avenue Mail |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-03-28 |title=Tata Workers’ Union prayer meeting in memory of Prof. Abdul Bari |url=https://avenuemail.in/tata-workers-union-prayer-meeting-in-memory-of-prof-abdul-bari/ |access-date=2024-11-25 |website=The Avenue Mail |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1947]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1892]] a6znbacawxedgkrabdcn6b05sprhd94 0 196957 851237 847854 2026-11-03T11:53:01Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851237 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Abdul Latif Khan | image = | image_size = | caption = | other_names = | birth_date = 27 March 1927 | birth_place = Gohad (Dist. Bhind), [[Madhya Pradesh]], India | death_date = 23 April 2003 (aged 74) | death_place = [[Bhopal]], [[Madhya Pradesh]], India | resting_place = | resting_place_coordinates = | occupation = Classical musician, instrumentalist | years_active = | known_for = [[Sarangi]] playing | spouse = | partner = | children = Ustad Anwar Hussain, Ustad Nafees Ahmed Khan, Abdul Rashid Khan, Abdul Shafeek Khan, Farookh Latif Khan, also a famous Sarangi Maestro. Khan sahab had two daughters Fauzia Khan and Razia Khan. His grandson Sarwar Hussain is an accomplished Sarangi Maestro of the country. His Great Grandson Amaan Hussain (Son of Sarwar Hussain) is an uprising prodigy and Sarangi performer | parents = Ustad Chhote Khan, Rausiya Begum | awards = [[Padma Shri]] in 2002<br/>[[Sangeet Natak Akademi Award]] in 1990 }} '''ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਖਾਨ''' (1927-2003) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਾਰੰਗੀ]], ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੱਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਿਲ ਕਰਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Sarangi">{{Cite web |date=2015 |title=Abdul Latif Khan (Sarangi player) |url=http://sarangi.info/sarangi/alk/ |access-date=2 January 2022 |publisher=Sarangi.info website |archive-date=28 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128023724/https://sarangi.info/sarangi/alk/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Swarganga Music Foundation">{{Cite web |date=2015 |title=Profile of Abdul Latif Khan |url=http://www.swarganga.org/artist_details.php?id=314 |access-date=2 January 2022 |publisher=SwarGanga Music Foundation website |archive-date=28 ਸਤੰਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928233641/https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=314 |url-status=dead }}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੈਦਰ ਖਾਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਛੋਟੇ ਖਾਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਛੋਟੇ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਦੈ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੱਦੂ ਖਾਨ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਖਿਆਲ ਘਰਾਣੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ [[ਸਿਤਾਰ]], [[ਸੰਤੂਰ]] ਅਤੇ [[ਤਬਲਾ]] ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਸਾਬਿਰ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਸਾਰੰਗੀ]] ਸਿੱਖੀ।<ref name="Swarganga Music Foundation"/> ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਖਾਨ ਨੇ [[ਭੋਪਾਲ]] ਸਾਰੰਗੀ ਮੇਲੇ ਵਰਗੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]], ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟਾਫ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="Swarganga Music Foundation"/> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਅਮੀਰ ਖਾਨ, [[ਹੀਰਾਬਾਈ ਬਰੋਡੇਕਰ]], [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਸੀਆ ਘਰਾਨਾ|ਨਜ਼ਾਕਤ ਅਤੇ ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]], [[ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ]], [[ਪੰਡਿਤ ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ|ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ]] ਅਤੇ [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਆਮੋਣਕਰ|ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਅਮੋਨਕਰ]] ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Swarganga Music Foundation" /> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਖਾਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਖਾਨ ਨੇ ਅਪਨੇ ਦਾਦਾ ਹੈਦਰ ਖਾਨ, ਅਪਨੇ ਪਿਤਾ, ਛੋਟੇ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਦੈ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੱਦੂ ਖਾਨ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੇੰਬਰ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਖਾਨ ਨੇ ਖਿਆਲ ਘਰਾਣੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ [[ਸਿਤਾਰ]], [[ਸੰਤੂਰ]] ਅਤੇ [[ਤਬਲਾ]] ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਸਾਬਿਰ ਖਾਨ ਦੀ ਸ਼ਗਿਰਦੀ ਕਰਕੇ [[ਸਾਰੰਗੀ]] ਸਿੱਖੀ।<ref name="Swarganga Music Foundation">{{Cite web |date=2015 |title=Profile of Abdul Latif Khan |url=http://www.swarganga.org/artist_details.php?id=314 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928233641/https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=314 |archive-date=28 September 2021 |access-date=2 January 2022 |publisher=SwarGanga Music Foundation website}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਖਾਨ ਨੇ [[ਭੋਪਾਲ]] ਸਾਰੰਗੀ ਮੇਲਾ ਵਰਗੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]], ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟਾਫ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="Swarganga Music Foundation" /><ref name="TheHindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/story-of-the-sarangi/article23602589.ece|title=Story of the sarangi|last=Jyoti Nair|date=19 April 2018|work=The Hindu newspaper|access-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121152622/https://www.thehindu.com/entertainment/music/story-of-the-sarangi/article23602589.ece|archive-date=21 November 2023}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਅਮੀਰ ਖਾਨ, [[ਹੀਰਾਬਾਈ ਬਰੋਡੇਕਰ]], [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਸੀਆ ਘਰਾਨਾ|ਨਾਜ਼ਾਕਤ ਅਤੇ ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]], [[ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ]], [[ਪੰਡਿਤ ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ|ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ]] ਅਤੇ [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਆਮੋਣਕਰ|ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਮੋਨਕਰ]] ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Swarganga Music Foundation" /> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * ਸੰਨ 1990 ਵਿੱਚ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, <ref name="Swarganga Music Foundation"/><ref name="Sangeet">{{Cite web |date=17 April 2010 |title=Sangeet Natak Akademi Awards list (scroll down to read awards under title (Instrumental - Sarangi) |url=http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331060603/http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=31 March 2016 |access-date=2 January 2022 |website=Sangeet Natak Akademi website}}</ref> * ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਖਾਨ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web |date=14 August 2013 |title=Padma Awards Directory (1954 - 2013) |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=2 January 2022 |publisher=Ministry of Home Affairs (Public Section) |page=(page 119 of 172)}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖਾਨ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2002]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] f6id94id7l18yxavb1w1mtofkaih3i1 0 197081 851212 803520 2026-11-03T09:28:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 851212 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese | pic = Bamboo sprout2.JPG | piccap = Edible bamboo shoots | s = {{linktext|竹笋}} | t = {{linktext|竹筍}} | p = zhúsǔn | mi = {{IPAc-cmn|zh|u|2|.|s|un|3}} | j = zuk1-seon2 | ci = {{IPAc-yue|z|uk|1|.|s|eon|2}} | kanji = 竹の子 or 筍 | kana = タケノコ | romaji = takenoko | lang2 = Nepali | lang2_content = तामा (Tama) | hangul = 죽순, 대나무싹 | rr = juk sun, daenamu ssak }} '''ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ''' ਜਾਂ ਬਾਂਸ ਦੇ ਪੁੰਗਰੇ ਖਾਣਯੋਗ ਟਹਿਣੀਆਂ ਹਨ (ਨਵੇਂ '''ਬਾਂਸ ਦੇ ਫੁੱਲ''' ਜੋ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਬੂਸਾ ਵਲਬਾਰੀਸ ਅਤੇ ਫਾਈਲੋਸਟੈਚਿਸ ਐਡੂਲਿਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਕਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਰੋਥ ਵਿੱਚ [[ਸਬਜ਼ੀ|ਸਬਜ਼ੀਆਂ]] ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ, ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਡੱਬਾਬੰਦ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੱਚੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਈਨੋਜੈਨਿਕ ਗਲਾਈਕੋਸਾਈਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਦਰਤੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਜੋ ਕਸਾਵਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।[1] ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਉਣ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਤਾਜ਼ੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੱਬਾਬੰਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਵਾਢੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ == ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਛੋਟੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਉਬਾਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਖਾਣ ਯੋਗ ਟਹਿਣੀਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਸੌ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ <ref name="guadua">{{Cite web |last=Schröder |first=Stéphane |title=Edible Bamboo Species |url=https://www.guaduabamboo.com/blog/edible-bamboo-species |access-date=25 April 2021 |website=Guadua Bamboo}}</ref><ref>{{Citation |title=竹筍 |url=http://www.jxm.ks.edu.tw/produce/bamboo.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627055030/http://www.jxm.ks.edu.tw/produce/bamboo.htm |publisher=Giasian junior high school Kaohsiung County |archive-date=2010-06-27}}</ref><ref>{{Citation |last=張 |first=瑞文 |title=四季竹筍 |url=http://www.ytower.com.tw/prj/prj_354/p1.asp |publisher=ytower}}</ref><ref name="CropForLife">{{Cite web |date=3 April 2021 |title=107 Edible Bamboo Shoot Species: Attributes and Edibility |url=https://cropforlife.com/107-edible-bamboo-shoot-species-attributes-and-edibility/ |access-date=25 April 2021 |website=CropForLife |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425084200/https://cropforlife.com/107-edible-bamboo-shoot-species-attributes-and-edibility/ |archive-date=25 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 |url-status=dead}}</ref> ''ਐਸੀਡੋਸਾ''-ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਅਤੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ]] ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ * ''ਐਸੀਡੋਸਾ''-ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਅਤੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ]] ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ :* ਐਸੀਡੋਸਾਸਾ ਐਡੁਲਿਸ-ਚੀਨ ਦੇ ਫੁਜਿਆਨ, ਝੇਜਿਆਂਗ ਅਤੇ ਜਿਆਂਗਸੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਹੈ। :* ''[[Acidosasa chinensis|ਐਸੀਡੋਸਾਸਾ ਚਿਨੈਨਸਿਸ]]''-[[ਗੁਆਂਗਦੋਂਗ|ਗੁਆਂਗਡੋਂਗ]], ਚੀਨ ਦਾ ਸਥਾਨਕ :* ''ਬੰਬੂਸਾ ਬਾਲਕੋਆ''-ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੱਕ[[ਮੇਨਲੈਂਡ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] :* ਬੰਬੂਸਾ ਬਾਂਬੋਸ-ਮੂਲ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] :* ਬੰਬੂਸਾ ਬੀਚੇਆਨਾ-ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ [[ਤਾਈਵਾਨ]] ਤੱਕ :* ''ਬੰਬੂਸਾ ਬਲੂਮੇਨਾ''-ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਟਾਪੂ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਟਾਪੂ :* ''[[Bambusa gibboides|ਬੰਬੂਸਾ ਗਿਬਬੋਇਡਜ਼]]''-ਗੁਆਂਗਡੋਂਗ, ਚੀਨ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ :* ''[[Bambusa merrilliana|ਬੰਬੂਸਾ ਮੇਰਿਲੀਆਨਾ]]''-ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦਾ ਸਥਾਨਕ <ref name="Ricohermoso">{{Cite journal|last=Ricohermoso|first=Analeah L.|last2=Hadsall|first2=Annalee S.|last3=Caasi-Lit|first3=Merdelyn T.|date=2015|title=Morphology-based Diagnostics of Edible Young Shoots of Bamboo Species (Subfamily Bambusoideae: Family Poaceae) from the Philippines|url=https://worldbamboo.net/wbcx/Sessions/Theme%20Biology%20Morphology%20Taxonomy/Ricohermoso,%20Analeah%20L.,%20Annalee%20S.%20Hadsall,%20Merdelyn%20T.%20Caasi-Lit.pdf|journal=10th World Bamboo Congress, Korea 2015|access-date=2025-03-31|archive-date=2024-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240626052006/https://worldbamboo.net/wbcx/Sessions/Theme%20Biology%20Morphology%20Taxonomy/Ricohermoso,%20Analeah%20L.,%20Annalee%20S.%20Hadsall,%20Merdelyn%20T.%20Caasi-Lit.pdf|url-status=dead}}</ref> :* ਬੰਬੂਸਾ ਓਡਾਸ਼ਿਮਾ-[[ਤਾਈਵਾਨ]] ਦਾ ਸਥਾਨਕ :* ''ਬੰਬੂਸਾ ਓਲਡਹਾਮੀ''-[[ਤਾਈਵਾਨ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ :* ਬੰਬੂਸਾ ਪੌਲੀਮੋਰਫਾ-[[ਮੇਨਲੈਂਡ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ। :* ''[[Bambusa philippinensis|ਬੰਬੂਸਾ ਫਿਲੀਪਿਨੇਨਸਿਸ]]''-ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦਾ ਸਥਾਨਕ <ref name="Ricohermoso" /> :* ''ਬੰਬੂਸਾ ਤੁਲਦਾ''-[[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਖੇਤਰ, ਯੁਨਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ [[ਮੇਨਲੈਂਡ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ :* ''[[Bambusa tuldoides|ਬੰਬੂਸਾ ਟੁਲਡੋਇਡਜ਼]]''-ਗੁਆਂਗਡੋਂਗ, ਗੁਆਂਗਸੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ [[ਮੇਨਲੈਂਡ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ :* ''ਬੰਬੂਸਾ ਵੁਲਗਾਰਿਸ''-[[ਮੇਨਲੈਂਡ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਅਤੇ ਯੁਨਾਨ, ਚੀਨ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ [[ਤਸਵੀਰ:Gathering_Bamboo_Shoots,_by_Suzuki_Harunobu,_1765.jpg|thumb|ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਸੁਜ਼ੂਕੀ ਹਾਰੂਨੋਬੂ ਦੁਆਰਾ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਬਲਾਕ ਪ੍ਰਿੰਟ, 1765]] [[ਤਸਵੀਰ:Boldhamii_Shoots_Sliced.PNG|right|thumb|ਉਬਾਲੇ ਹੋਏ ''ਰਯੋਕੂ-ਚਿਕੂ'' (''ਬੰਬੂਸਾ ਓਲਡਹਾਮੀ'') ]] [[ਤਸਵੀਰ:Japanese_Hosaki_Menma.jpg|thumb|''"ਹੋਸਾਕੀ-ਮੇਨਮਾ"'']] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] izbsiep6s6h2ktq8etmcjxnjmn778iq 0 197454 851197 804621 2026-11-03T08:21:33Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851197 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn">ਅਨੀਖਾ ਸੁਰੇਂਦਰਨ</div> |- class="mw-file-element" data-file-height="525" data-file-type="bitmap" data-file-width="489" decoding="async" height="236" resource="./File:Anikha.jpg" src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Anikha.jpg/220px-Anikha.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Anikha.jpg/330px-Anikha.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Anikha.jpg/440px-Anikha.jpg 2x" width="220" | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Anikha.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption"> 2019 ਵਿੱਚ ਅਨੀਖਾ</div> |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | ਜਨਮ | class="infobox-data" | <span style="display:none">( <span class="bday">2004-11-27</span> )</span> 27 ਨਵੰਬਰ 2004 <span class="noprint ForceAgeToShow">(ਉਮਰ&nbsp;20)</span><br /><br /><br /><br /><div class="birthplace" style="display:inline"> [[Manjeri|ਮੰਜੇਰੀ]], [[Kerala|ਕੇਰਲ]], ਭਾਰਤ</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਕਿੱਤਾ | class="infobox-data role" | ਅਦਾਕਾਰਾ ! class="infobox-label" scope="row" | ਸਾਲ&nbsp;ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ | class="infobox-data" | 2010–2021 (ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ)<br /><br /><br /><br /> 2023–ਮੌਜੂਦਾ |} '''ਅਨੀਖਾ ਸੁਰੇਂਦਰਨ''' (ਜਨਮ 27 ਨਵੰਬਰ 2004), ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ '''ਬੇਬੀ ਅਨੀਖਾ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ [[ਮਲਿਆਲਮ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ''ਕੜਾ ਠੁਦਾਰੁੰਨੂ'' (2010), ''ਯੇਨਈ ਅਰਿੰਧਾਲ'' (2015) ਅਤੇ ''ਵਿਸ਼ਵਾਸਮ'' (2019) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Anikha inyennai arindhaal with ajith kumar. |url=http://www.moviespicy.com/baby-anikha-with-thala-ajith-kumar-in-yennai-arindhaal/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603004235/http://www.moviespicy.com/baby-anikha-with-thala-ajith-kumar-in-yennai-arindhaal/ |archive-date=3 June 2015 |access-date=29 May 2015 |website=MovieSpicy}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ ''ਬੂਟਾ ਬੋਮਾ'' (2023) ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰਾ ਬਣੀ, ਜੋ ਕਿ ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮ ''ਕਪੇਲਾ'' (2020) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰੀਮੇਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=11 May 2012 |title=Precocious Anikha |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/precocious-anikha/article3406291.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920205244/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/precocious-anikha/article3406291.ece |archive-date=20 September 2015 |access-date=29 May 2015 |website=The Hindu}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਨੀਖਾ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਨਵੰਬਰ 2004 ਨੂੰ ਮੰਜੇਰੀ, ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨਾਜ਼ਰੇਥ ਸਕੂਲ, ਮੰਜੇਰੀ ਅਤੇ ਦੇਵਗਿਰੀ ਸੀਐਮਆਈ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਕੋਜ਼ੀਕੋਡ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੋਚੀ ਦੇ ਸੈਕਰਡ ਹਾਰਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2024}} == ਕਰੀਅਰ == ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੀਖਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2010 'ਚ ਫ਼ਿਲਮ '' 'ਕੜ੍ਹਾ ਠੁਦਾਰੁੰਨੂ''' ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਯੇਨਈ ਅਰਿੰਧਾਲ'' ਅਤੇ ''ਵਿਸ਼ਵਾਸਮ, ''<ref>{{Cite web |date=22 November 2018 |title=Child actor Anikha spills beans on Ajith's Viswasam |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/child-artist-anikha-spills-beans-on-ajith-s-viswasam-1393782-2018-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608152925/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/child-artist-anikha-spills-beans-on-ajith-s-viswasam-1393782-2018-11-22 |archive-date=8 June 2021 |access-date=8 June 2021 |website=India Today |language=en}}</ref> ਅਤੇ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਕੁਈਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਛੋਟਾ ਮੁੰਬਈ'' (2007) ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਕਲਾਈਮੈਕਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਣ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ। == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮਾਂ === === ਛੋਟੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਟਾਈਟਲ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਭਾਸ਼ਾ ! ਨੈੱਟਵਰਕ ! ਨੋਟਸ ! ਹਵਾਲਾ |- | 2012 | ''ਅਮਰਾਂਥ'' | ਕੈਂਸਰ ਮਰੀਜ਼ (ਨਾਮ ਨਹੀਂ) | rowspan="2" | ਮਲਿਆਲਮ | ਸੂਰਿਆ ਟੀਵੀ | ਟੈਲੀਸ਼ੌਰਟ ਫਿਲਮ | |- | 2017 | ''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੰਗ'' | ਕਾਨਮਨੀ | rowspan="3" | [[ਯੂਟਿਊਬ]] | | |- | 2018 | ''ਮਾਂ'' | ਅੰਮੂ | ਤਾਮਿਲ | | <ref>{{Cite web |date=31 January 2018 |title=Maa Tamil short film: Subtlety packs a punch in this Gautham Vasudev Menon venture |url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/maa-tamil-short-film-subtlety-packs-a-punch-in-this-gautham-vasudev-menon-venture/story-eN9pfxPJ89B127ioTNGPrL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204111752/https://www.hindustantimes.com/regional-movies/maa-tamil-short-film-subtlety-packs-a-punch-in-this-gautham-vasudev-menon-venture/story-eN9pfxPJ89B127ioTNGPrL.html |archive-date=4 February 2023 |access-date=4 February 2023 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> |- | 2024 | ''ਕਾਰਥੀ ਕਲਿਆਣੀ'' | ਕਲਿਆਣੀ | ਮਲਿਆਲਮ | | |} === ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਟਾਈਟਲ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਭਾਸ਼ਾ ! ਨੈੱਟਵਰਕ ! ਨੋਟਸ ! ਹਵਾਲਾ |- | 2019 | ''ਰਾਣੀ'' | ਯੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ੇਸ਼ਾਦਰੀ | ਤਾਮਿਲ | ਐਮਐਕਸ ਪਲੇਅਰ | ਵੈੱਬ ਡੈਬਿਊ | |} === ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਗੀਤ ! ਭਾਸ਼ਾ ! ਗਾਇਕ |- | 2014 | ''ਅਯੱਪਾ ਢਿੰਥਕਾ'' | rowspan="3" | ਤਾਮਿਲ | [[ਹਰੀਨੀ (ਗਾਇਕਾ)|ਹਰੀਨੀ]] |- | 2020 | ''ਇਰੂਕਾਈ ਪੁਰਾਚੀ'' | ਜੀ.ਵੀ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ |- | rowspan="3" | 2021 | ''zimbabwe_ districts. kgm'' | [[ਸ਼੍ਰੀਨਿਸ਼ਾ ਜੈਯਾਸੀਲਨ|ਸ਼੍ਰੀਨੀਸ਼ਾ ਜੈਸੀਲਨ]] |- | ''ਫਲੋਰੀਓ'' | rowspan="2" | ਮਲਿਆਲਮ | ਮਧੂ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, ਆਸਲਤਾ ਨੈਲਸਨ, [[ਸ਼ਰੇਆ ਜੈਦੀਪ]] |- | ''ਓਰਮਾਥਨ ਏਡਾਨਾਝੀਲ'' | ਅੰਜੂ ਜੋਸਫ਼ |} == ਇਨਾਮ == {| class="wikitable sortable" !ਪੁਰਸਕਾਰ ! ਸਾਲ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਫਿਲਮ ! ਹਵਾਲਾ |- | ਕੇਰਲ ਸਟੇਟ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | 2013 | ਸਰਬੋਤਮ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ | ''੫ ਸੁੰਦਰੀਕਾਲ'' | |- | rowspan="2" | ਏਸ਼ੀਆਨੇਟ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | 2011 | rowspan="2" | ਸਰਬੋਤਮ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ | ''ਕਢਾ ਥੁਡਾਰੁੰਨੂ'' | |- | 2018 | ''ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ'' | <ref>{{Cite web |title=20th Asianet Film Awards 2018 -Winners {{!}} Best Film, Best Actor, Best Actress |url=https://www.vinodadarshan.com/2018/05/20th-asianet-film-awards-2018-winners.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020091622/https://www.vinodadarshan.com/2018/05/20th-asianet-film-awards-2018-winners.html |archive-date=20 October 2021 |access-date=12 June 2021 |website=Vinodadarshan}}</ref> |- | JFW ਮੂਵੀ ਅਵਾਰਡ | 2020 | ਸਰਬੋਤਮ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ | ''ਵਿਸ਼ਵਾਮ'' | |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਬੇਬੀ ਨਿਵੇਦਿਤਾ * [[ਨਿਵੇਥਾ ਥਾਮਸ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|4171957|Anikha}} * Anikha Surendran on Facebook * Anikha Surendran on Instagram [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2004]] eq1d0oceekxacg8cc4tyhq5mzpjqiwv 0 200858 851031 822631 2026-11-02T18:52:55Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851031 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ|tourney_name=ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|year=2026|other_titles=|image=2026 FIFA World Cup emblem (without trophy).svg|size={{Logo size|FIFA trophy}}|caption=2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ (ਟਰਾਫ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ)|country=ਕੈਨੇਡਾ|country2=ਮੈਕਸੀਕੋ|country3=ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|dates=11 ਜੂਨ – 19 ਜੁਲਾਈ|confederations=6|num_teams=48|venues=16|cities=16|champion=|count=|second=|third=|fourth=|matches=|goals=|attendance=|top_scorer=|player=|goalkeeper=|young_player=|fair_play=|prevseason=[[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2022]]|nextseason=''[[2030 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2030]]''|updated=|image_size=250}}{{OSM Location map|width=400|height=280|coord={{coord|33.2|-96.6}}|zoom=3|caption=2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ।|mark-coord1={{Coord|33.95340|-118.33902}}|shape1=n-square|shape-color1=#57bbb6|mark-title1=[[Greater Los Angeles|Los Angeles]]|mark-description1=[[SoFi Stadium]]|mark-coord2={{Coord|37.40317|-121.96979}}|shape2=n-square|shape-color2=#57bbb6|mark-title2=[[San Francisco Bay Area]]|mark-description2=[[Levi's Stadium]]|mark-coord3={{Coord|47.59515|-122.33163}}|shape-color3=#57bbb6|mark-title3=[[Seattle]]|mark-description3=[[Lumen Field]]|mark-coord4={{Coord|49.27669|-123.11202}}|shape4=n-circle|shape-color4=#57bbb6|mark-title4=[[Vancouver]]|mark-description4=[[BC Place]]|mark-coord5={{Coord|32.74785|-97.09283}}|shape-color5=#6bc077|mark-title5=[[Dallas–Fort Worth metroplex|Dallas]]|mark-description5=[[AT&T Stadium]]|mark-coord6={{Coord|20.68182|-103.46241}}|shape6=n-diamond|shape-color6=#6bc077|mark-title6=[[Guadalajara metropolitan area|Guadalajara]]|mark-description6=[[Estadio Akron]]|mark-coord7={{Coord|29.68486|-95.41080}}|shape-color7=#6bc077|mark-title7=[[Houston]]|mark-description7=[[NRG Stadium]]|mark-coord8={{Coord|39.04893|-94.48401}}|shape-color8=#6bc077|mark-title8=[[Kansas City, Missouri|Kansas City]]|mark-description8=[[Arrowhead Stadium]]|mark-coord9={{Coord|19.30295|-99.15047}}|shape9=n-diamond|shape-color9=#6bc077|mark-title9=[[Mexico City]]|mark-description9=[[Estadio Azteca]]|mark-coord10={{Coord|25.66911|-100.24437}}|shape10=n-diamond|shape-color10=#6bc077|mark-title10=[[Monterrey metropolitan area|Monterrey]]|mark-description10=[[Estadio BBVA]]|mark-coord11={{Coord|33.75541|-84.40085}}|shape-color11=#f48472|mark-title11=[[Atlanta]]|mark-description11=[[Mercedes-Benz Stadium]]|mark-coord12={{Coord|42.09093|-71.26436}}|shape-color12=#f48472|mark-title12=[[Greater Boston|Boston]]|mark-description12=[[Gillette Stadium]]|mark-coord13={{Coord|25.95795|-80.23885}}|shape-color13=#f48472|mark-title13=[[Miami metropolitan area|Miami]]|mark-description13=[[Hard Rock Stadium]]|mark-coord14={{Coord|40.81352|-74.07435}}|shape-color14=#f48472|mark-title14=[[New York metropolitan area|New York/New Jersey]]|mark-description14=[[MetLife Stadium]]|mark-coord15={{Coord|39.90081|-75.16747}}|shape-color15=#f48472|mark-title15=[[Philadelphia]]|mark-description15=[[Lincoln Financial Field]]|mark-coord16={{Coord|43.63322|-79.41858}}|shape16=n-circle|shape-color16=#f48472|mark-title16=[[Toronto]]|mark-description16=[[BMO Field]]}} '''2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''2026 FIFA World Cup'''), ਜਿਸਨੂੰ '''ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 26''' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ,<ref>{{Cite web |date=May 18, 2023 |title=FIFA World Cup 26 official brand unveiled at iconic LA landmark |url=https://www.90min.com/posts/fifa-world-cup-26-official-brand-unveiled-at-iconic-la-landmark |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230617050339/https://www.90min.com/posts/fifa-world-cup-26-official-brand-unveiled-at-iconic-la-landmark |archive-date=June 17, 2023 |access-date=June 17, 2023 |website=90min.com |language=en-GB}}</ref> ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ 23ਵਾਂ [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਫੀਫਾ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਚਾਰ ਸਾਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸ਼ [[ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲ]] ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਹੈ। ਇਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 11 ਜੂਨ ਤੋਂ 19 ਜੁਲਾਈ, 2026 ਤੱਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਤਿੰਨ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 16 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ; ਮੈਚਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਹਾਇਕ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਤਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਹੋਵੇਗਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|date=June 13, 2018|work=BBC Sport|access-date=June 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|archive-date=January 14, 2021}}</ref><ref name="ESPN 2017">{{Cite web |last=Carlise |first=Jeff |date=April 10, 2017 |title=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid |url=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |archive-date=April 11, 2017 |website=ESPN}}</ref> ਇਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 48 ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਦੀ ਗਿਣਤੀ 32 ਤੋਂ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ 2026 ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੇ [[ਮਾਸਕੋ]] ਵਿੱਚ 68ਵੀਂ ਫੀਫਾ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਵੋਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮੋਰੋਕੋ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਇਹ [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2002|2002]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। 1970 ਅਤੇ 1986 ਦੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਜਾਂ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1994 ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਪੁਰਸ਼ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਜਾਂ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਨਵੰਬਰ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ [[ਕਤਰ]] ਵਿੱਚ [[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2022 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਡਿਊਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੈਨੇਡਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਰਡਨ ਅਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨਗੇ। ਅਰਜਨਟੀਨਾ [[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਫਾਈਨਲ|ਮੌਜੂਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ]] ਹੈ, ਜਿਸਨੇ [[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2022]] ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਤੀਜਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। == ਫਾਰਮੈਟ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ == ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਆਮ ਵਿਚਾਰ 2013 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ UEFA ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਮਿਸ਼ੇਲ ਪਲੈਟਿਨੀ|ਮਿਸ਼ੇਲ ਪਲੈਟੀਨੀ]]<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2013/oct/28/michel-platini-40-team-world-cup-russia|title=Michel Platini calls for 40-team World Cup starting with Russia 2018|date=October 28, 2013|work=[[The Guardian]]|access-date=January 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915093947/https://www.theguardian.com/football/2013/oct/28/michel-platini-40-team-world-cup-russia|archive-date=September 15, 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/24735765|title=Michel Platini's World Cup expansion plan unlikely – Fifa|date=October 29, 2013|work=BBC Sport|access-date=January 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421001646/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24735765|archive-date=April 21, 2014}}</ref> ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ FIFA ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਿਆਨੀ ਇਨਫੈਂਟੀਨੋ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682|title=Infantino suggests 40-team World Cup finals|date=March 30, 2016|work=Independent Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230230628/http://www.iol.co.za/sport/fifa/infantino-suggests-40-team-world-cup-finals-2002682|archive-date=December 30, 2016|publisher=[[Independent Online (South Africa)|IOL]]|agency=Reuters|location=South Africa}}</ref> ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਖੇਡੇ ਗਏ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਅਸਵੀਕਾਰਨਯੋਗ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸੀ,<ref name="auto2">{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2016/12/15/football/eca-world-cup-fifa-expansion-plan/|title=World Cup: Europe's top clubs oppose FIFA's expansion plans|date=December 15, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224164833/http://edition.cnn.com/2016/12/15/football/eca-world-cup-fifa-expansion-plan/|archive-date=December 24, 2016|publisher=CNN}}</ref> ਕਿ ਵਿਸਥਾਰ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਕਰੇਗਾ,<ref name="auto">{{Cite news|url=http://theworldgame.sbs.com.au/article/2016/10/02/low-confirms-opposition-40-team-world-cup|title=Low confirms opposition to 40-team World Cup|date=October 2, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005031826/http://theworldgame.sbs.com.au/article/2016/10/02/low-confirms-opposition-40-team-world-cup|archive-date=October 5, 2016|publisher=sbs.com.au|agency=[[Australian Associated Press]]}}</ref><ref name="auto1">{{Cite news|url=https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html|title=Mundial de 48 equipos: durísimas críticas en Europa|date=January 10, 2017|work=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112153909/https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html|archive-date=January 12, 2017|language=es}}</ref> ਅਤੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਖੇਡ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਨਫੈਂਟੀਨੋ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critican-decision-fifa-jugar-mundial-2026-48-selecciones|title=Críticas a decisión de la FIFA de jugar el Mundial 2026 con 48 selecciones|date=January 10, 2017|work=[[El Universo]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170111180321/https://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critican-decision-fifa-jugar-mundial-2026-48-selecciones|archive-date=January 11, 2017|agency=[[Agence France-Presse]]|language=es}}</ref> ਇਸ ਐਡੀਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ 48 ਟੀਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 7 ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਨਾਲੋਂ 16 ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੈ।<ref name="48teams">{{Cite news|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html|title=Unanimous decision expands FIFA World Cup to 48 teams from 2026|date=January 10, 2017|access-date=January 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110231324/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html|archive-date=January 10, 2017|publisher=FIFA}}</ref> ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ 4 ਟੀਮਾਂ ਦੇ 12 ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ 2 ਅਤੇ 8 ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ 32 ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਗੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 14 ਮਾਰਚ, 2023 ਨੂੰ ਫੀਫਾ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="IMC">{{Cite web |date=March 14, 2023 |title=FIFA Council approves international match calendars |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |publisher=[[FIFA]]}}</ref> ਇਹ 1998 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਫਾਰਮੈਟ ਬਦਲਾਅ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਲ ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 64 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 104 ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੱਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਅੱਠ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 39 ਦਿਨ ਚੱਲੇਗਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2014|2014]] ਅਤੇ [[2018 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2018]] ਦੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਦੇ 32 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2023/mar/14/world-cup-2026-four-team-groups-104-game-tournament-approval-fifa|title=World Cup 2026: four-team groups and 104 game-tournament confirmed by Fifa|last=Ingle|first=Sean|date=March 14, 2023|work=[[The Guardian]]|access-date=April 11, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411173501/https://www.theguardian.com/football/2023/mar/14/world-cup-2026-four-team-groups-104-game-tournament-approval-fifa|archive-date=April 11, 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html|title=FIFA scraps ill-fated 2026 World Cup format, but new plan presents other pros and cons|last=Bushnell|first=Henry|date=March 14, 2023|work=[[Yahoo! Sports]]|access-date=April 11, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411012544/https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html|archive-date=April 11, 2023}}</ref> ਹਰੇਕ ਟੀਮ ਅਜੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪ ਮੈਚ ਖੇਡੇਗੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.com/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad|title=World Cup will be a week longer — but Fifa scraps three-team group plan|last=Ziegler|first=Martyn|date=March 14, 2023|work=[[The Times]]|access-date=March 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad|archive-date=March 14, 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/athletic/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/|title=World Cup 2026 format expands again with four-team groups and 104 matches|last=Slater|first=Matt|date=March 14, 2023|work=[[The Athletic]]|access-date=March 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/|archive-date=March 14, 2023|last2=Ornstein|first2=David}}</ref> ਫਾਈਨਲ ਸਕੁਐਡ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕਲੱਬ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਆਖਰੀ ਮੈਚ ਡੇ 24 ਮਈ, 2026 ਹੈ; ਕਲੱਬਾਂ ਨੂੰ 25 ਮਈ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, 30 ਮਈ ਤੱਕ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਕਲੱਬ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਪਵਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਸੰਯੁਕਤ ਆਰਾਮ, ਰਿਲੀਜ਼ ਅਤੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ 56 ਦਿਨ [[2010 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2010]], 2014 ਅਤੇ 2018 ਦੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। == ਸਥਾਨ == ਸਟੇਡੀਅਮ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪਾਂ ਬਾਰੇ ਫੀਫਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਥਾਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਵਿਕਲਪਿਕ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਗੇ,<ref>{{Cite web |date=February 16, 2024 |title=FIFA RULES MAY COST METLIFE $80M IN WORLD CUP FINAL BRAND VALUE |url=https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216173018/https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |archive-date=February 16, 2024 |access-date=July 21, 2024 |website=Sportico}}</ref> ਇੱਥੇ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ: * A {{Dagger}} ਪਿਛਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਟੇਡੀਅਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। * A ‡ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਲਵਾਯੂ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਾਲੀ ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਯੋਗ ਛੱਤ ਹੈ। {| class="wikitable" style="text-align:center" !ਸ਼ਹਿਰ !ਸਟੇਡੀਅਮ !ਸਮਰੱਥਾ !ਚਿੱਤਰ |- !{{Flagicon|MEX}} [[ਮੈਕਸੀਕੋ ਸ਼ਹਿਰ|ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ]] |ਸਟੈਡਿਓ ਬਾਨੋਰਟੇ{{Dagger}}<br /><br />'''{{Small|(Estadio Ciudad de México)}}''' |'''87,523''' |[[ਤਸਵੀਰ:Soccer_game_at_the_Azteca_Stadium.JPG|frameless]] |- !{{Flagicon|USA}} ਨਿਊਯਾਰਕ / ਨਿਊ ਜਰਸੀ <br /><small>(ਈਸਟ ਰਦਰਫਰਡ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ)</small> |ਮੈਟਲਾਈਫ ਸਟੇਡੀਅਮ<br /><br />'''{{Small|(New York/New Jersey Stadium)}}''' |'''82,500'''<br /><br /><small>(ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ: 87,157)</small> | |- !{{Flagicon|USA}} ਡੱਲਾਸ<br /><br /><small>(ਅਰਲਿੰਗਟਨ, ਟੈਕਸਾਸ)</small> |ਏਟੀ ਐਂਡ ਟੀ ਸਟੇਡੀਅਮ‡<br /><br />'''{{Small|(Dallas Stadium)}}''' |'''80,000'''<br /><br /><small>(ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ: 92,967)<br />(105,000 ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:Cowboys_stadium_inside_view_4.JPG|frameless]] |- !{{Flagicon|USA}} ਕੰਸਾਸ ਸਿਟੀ |ਐਰੋਹੈੱਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿਖੇ ਗੇਹਾ ਫੀਲਡ<br /><br />'''{{Small|(Kansas City Stadium)}}''' |'''76,416'''<br /><br /><small>(ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ: 76,640)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:25_July_2010_Kansas_City_Wizards_vs_Manchester_United_friendly.jpg|frameless]] |- !{{Flagicon|USA}} [[ਹੂਸਟਨ|ਹਿਊਸਟਨ]] |ਐਨਆਰਜੀ ਸਟੇਡੀਅਮ‡<br /><br />'''{{Small|(Houston Stadium)}}''' |'''72,220'''<br /><br /><small>(80,000 ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:NRG_Stadium,_LEAGUES_CUP_2024_TIGRES_INTER_MIAMI.jnp.jpg|frameless]] |- !{{Flagicon|USA}} [[ਅਟਲਾਂਟਾ]] |ਮਰਸੇਡਜ਼-ਬੇਂਜ਼ ਸਟੇਡੀਅਮ‡<br /><br />'''{{Small|(Atlanta Stadium)}}''' |'''71,000'''<br /><br /><small>(ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ: 75,000)<br />(83,000 ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:2017_Orlando_City_at_Atlanta_United_MLS_Game.jpg|frameless]] |- !{{Flagicon|USA}} [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]]<br /><br /><small>(ਇੰਗਲਵੁੱਡ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ)</small> |ਸੋਫੀ ਸਟੇਡੀਅਮ<br /><br />'''{{Small|(Los Angeles Stadium)}}''' |'''70,240'''<br /><br /><small>(100,240 ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰਯੋਗ)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:SoFi_Stadium_23rd_March_2025.jpg|frameless]] |- !{{Flagicon|USA}} [[ਸੀਐਟਲ|ਸੀਏਟਲ]] |ਲੁਮਨ ਫੀਲਡ<br /><br />'''{{Small|(Seattle Stadium)}}''' |'''68,740'''<br /><br /><small>(72,000 ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:2025_FIFA_Club_World_Cup_-_Seattle_Sounders_FC_vs._Botafogo_-_03.jpg|frameless]] |- !{{Flagicon|USA}} ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਬੇ ਏਰੀਆ<br /><br /><small>(ਸੈਂਟਾ ਕਲਾਰਾ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ)</small> |ਲੇਵੀ ਦਾ ਸਟੇਡੀਅਮ<br /><br />'''{{Small|(San Francisco Bay Area Stadium)}}''' |'''68,500'''<br /><br /><small>(ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ: 70,909)<br />(75,000 ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:Entering_Levi's_Stadium.JPG|frameless]] |- !{{Flagicon|USA}} [[ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ|ਫਿਲਡੇਲ੍ਫਿਯਾ]] |ਲਿੰਕਨ ਵਿੱਤੀ ਖੇਤਰ<br /><br />'''{{Small|(Philadelphia Stadium)}}''' |'''67,594'''<br /><br /><small>(ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ: 69,328)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:United_States_v_Paraguay,_Copa_América_Centenario_(cropped).jpg|frameless]] |- !{{Flagicon|USA}} ਮਿਆਮੀ<br /><br /><small>(ਮਿਆਮੀ ਗਾਰਡਨਜ਼, ਫਲੋਰੀਡਾ)</small> |ਹਾਰਡ ਰੌਕ ਸਟੇਡੀਅਮ<br /><br />'''{{Small|(Miami Stadium)}}''' |'''64,767'''<br /><br /><small>(ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ: 67,518)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:Hard_Rock_Stadium_Club_World_Cup.jpg|frameless]] |- !{{Flagicon|USA}} ਬੋਸਟਨ<br /><br /><small>(ਫੌਕਸਬੋਰੋ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ)</small> |ਗਿਲੇਟ ਸਟੇਡੀਅਮ<br /><br />'''{{Small|(Boston Stadium)}}''' |'''64,628'''<br /><br /><small>(ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ: 70,000)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:New_England_Revolution_vs_Liga_Deportivo_Alajuense_2024-03-06_53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]] |- !{{Flagicon|CAN}} [[ਵੈਨਕੂਵਰ]] |ਬੀਸੀ ਪਲੇਸ‡<br /><br />'''{{Small|(Vancouver Stadium)}}''' |'''54,500''' |[[ਤਸਵੀਰ:BC_Place_2015_Women's_FIFA_World_Cup.jpg|frameless]] |- !{{Flagicon|MEX}} ਮੋਂਟੇਰੀ<br /><br /><small>(ਗਵਾਡਾਲੂਪ)</small> |ਸਟੈਡਿਓ ਬੀਬੀਵੀਏ<br /><br />'''{{Small|(Estadio Monterrey)}}''' |'''53,500'''<br /><br /><small>(ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ: 53,460)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:Estadio_BBVA_Bancomer_-_Diciembre_2017.jpg|frameless]] |- !{{Flagicon|MEX}} ਗੁਆਡਾਲਾਹਾਰਾ<br /><br /><small>(ਜ਼ਾਪੋਪਾਨ)</small> |ਅਕਰੋਨ ਸਟੇਡੀਅਮ<br /><br />'''{{Small|(Estadio Guadalajara)}}''' |'''49,813'''<br /><br /><small>(ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ: 48,071)</small> |[[ਤਸਵੀਰ:Estadio_Akron_02-07-2022_cabecera_sur_lado_derecho_(3).jpg|frameless]] |- !{{Flagicon|CAN}} [[ਟੋਰਾਂਟੋ]] |ਬੀਐਮਓ ਫੀਲਡ<br /><br />'''{{Small|(Toronto Stadium)}}''' |'''28,180'''<br /><br /><small>(45,736 ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ)</small><ref>{{Cite web |title=FIFA26 – BMO FIELD |url=https://www.bmofield.com/events/fifa26 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531044158/https://www.bmofield.com/events/fifa26 |archive-date=May 31, 2025 |access-date=3 March 2025 |website=[[BMO Field]]}}</ref> |[[ਤਸਵੀਰ:Bmo_Field_2016_East_Stand.jpg|frameless]] |} == ਟੀਮਾਂ == === ਯੋਗਤਾ === [[ਤਸਵੀਰ:2026_world_cup_qualification_map.svg|thumb|459x459px]] ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਬਿਡ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਤਿੰਨੋਂ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਬਰਥ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ।<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |archive-date=September 15, 2021 |access-date=April 30, 2018 |publisher=united2026.com}}</ref> 31 ਅਗਸਤ, 2022 ਨੂੰ, ਫੀਫਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਿਆਨੀ ਇਨਫੈਂਟੀਨੋ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਛੇ CONCACAF ਟੀਮਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨਗੇ।<ref>{{Cite web |date=August 31, 2022 |title=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026 |archive-date=September 22, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=ESPN Deportes |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 31, 2022 |title=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026 |url=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/ |archive-date=August 31, 2022 |access-date=October 18, 2022 |website=CRHoy.com |language=es}}</ref> ਇਸਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਫੀਫਾ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ 14 ਫਰਵਰੀ, 2023 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|archive-date=February 14, 2023|publisher=[[FIFA]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|title=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|date=February 14, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|archive-date=February 15, 2023|publisher=[[Reuters]]}}</ref> 67ਵੀਂ ਫੀਫਾ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਪਹਿਲਾਂ, ਫੀਫਾ ਕੌਂਸਲ ਨੇ [[ਮਨਾਮਾ]], ਬਹਿਰੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਲਾਟ ਵੰਡ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref name="slot">{{Cite web |date=March 30, 2017 |title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254 |archive-date=June 19, 2022 |access-date=August 5, 2022 |publisher=FIFA}}</ref><ref>{{Cite web |date=March 30, 2017 |title=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament |url=https://www.bbc.com/sport/football/39448474 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474 |archive-date=March 30, 2017 |publisher=BBC}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਪਲੇਆਫ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਟੀਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਆਖਰੀ ਦੋ ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਗੀਆਂ।<ref name="fifa_council">{{Cite web |date=May 9, 2017 |title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html |archive-date=June 18, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> ਪਲੇਆਫ ਵਿੱਚ ਛੇ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ UEFA ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰੇਕ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਟੀਮ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ( CONCACAF ) ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਟੀਮ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੋ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਚਾਰ ਗੈਰ-ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਟੀਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਨਾਕਆਊਟ ਮੈਚਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣਗੀਆਂ। ਚਾਰ-ਗੇਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਈਵੈਂਟ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। <ref name="slot" /> ਸਲਾਟ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ OFC ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਫਾਈਨਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: 2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਪਹਿਲਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਛੇ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨਾਂ ਕੋਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ [[2010 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2010 ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੀਮ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਫਾਈਨਲ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="slot" /> ਏਰੀਟਰੀਆ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮੈਚ ਖੇਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਗੇ।<ref name="ERI withdrawal">{{Cite web |title=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier |url=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254 |archive-date=November 9, 2023 |access-date=9 November 2023 |website=Dehai News}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 November 2023 |title=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee' |url=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee |archive-date=November 13, 2023 |access-date=3 January 2024 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers |archive-date=November 13, 2023 |access-date=10 November 2023 |website=FIFA}}</ref> ਕਾਂਗੋ, ਜੋ ਕਿ ਏਰੀਟਰੀਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨੂੰ 6 ਫਰਵਰੀ, 2025 ਨੂੰ FECOFOOT ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="FIFA1922">{{Cite magazine|date=6 February 2025|title=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|url=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|magazine=FIFA Circular|issue=1922|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|archive-date=February 11, 2025|access-date=8 February 2025}}</ref><ref name="Reuters_CGO_PAK">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|title=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|date=7 February 2025|access-date=8 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|archive-date=February 8, 2025|publisher=[[Reuters]]}}</ref> CAF ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੋ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮੈਚ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।<ref name="CAF_Schedule">{{Cite web |title=Schedule & Results |url=https://www.cafonline.com/fifa-world-cup/schedule-results/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516073949/https://www.cafonline.com/fifa-world-cup/schedule-results/ |archive-date=May 16, 2025 |access-date=16 March 2025 |website=CAFonline.com |publisher=[[Confederation of African Football|CAF]]}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ੈਂਬੀਆ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 3-0 ਨਾਲ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Scores & Fixtures |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures |archive-date=November 28, 2023 |publisher=FIFA}}</ref> ਫੀਫਾ ਦੁਆਰਾ 14 ਮਈ, 2025 ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|date=14 May 2025|title=Lifting of the suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT)|url=https://digitalhub.fifa.com/m/3a3f494faf675682/original/Circular-1933_Lifting-of-the-suspension-of-the-Congolese-Football-Association.pdf|magazine=FIFA Circular|issue=1933|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517184618/https://digitalhub.fifa.com/m/3a3f494faf675682/original/Circular-1933_Lifting-of-the-suspension-of-the-Congolese-Football-Association.pdf|archive-date=May 17, 2025|access-date=15 May 2025}}</ref> ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ 18 ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 13 [[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2022 ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੋਲੰਬੀਆ [[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2022]] ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਤੋਂ ਖੁੰਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਪੈਰਾਗੁਏ ਆਖਰੀ ਵਾਰ [[2010 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2010]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਾਰਡਨ ਅਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨਗੇ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਚਿਲੀ, 2015 ਅਤੇ 2016 ਦੇ ਕੋਪਾ ਅਮਰੀਕਾ ਜੇਤੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ, ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ: ==== AFC (6) ==== * ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ * ਇਰਾਨ * ਜਾਪਾਨ * ਜਾਰਡਨ (ਪਹਿਲਾ) * ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ * ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ (ਪਹਿਲਾ) ==== CAF (2) ==== * ਮੋਰੱਕੋ * ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ==== CONCACAF (3) ==== * ਕੈਨੇਡਾ (ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) * ਮੈਕਸੀਕੋ (ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ (ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) ==== CONMEBOL (6) ==== * ਅਰਜਨਟੀਨਾ * ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ * ਕੋਲੰਬੀਆ * ਇਕਵਾਡੋਰ * ਪੈਰਾਗਵੇ * ਉਰੂਗਵੇ ==== OFC (1) ==== * ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ == ਮੈਚਾਂ ਦਾ ਸ਼ਡਿਊਲ == {| class="vertical-align-top" | {| class="wikitable" ! colspan="3" | ਸਮਾਂ-ਸੂਚੀ |- ! ਗੋਲ ! ਮੈਚ ਡੇ ! ਮਿਤੀ |- | rowspan="3" | [[2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ]] | ਮੈਚ ਦਾ ਦਿਨ 1 | 11–17 ਜੂਨ, 2026 |- | ਮੈਚ ਦਾ ਦੂਜਾ ਦਿਨ | 18–23 ਜੂਨ, 2026 |- | ਮੈਚ ਡੇ 3 | 24–27 ਜੂਨ, 2026 |- style="border-top:3px solid green" | rowspan="6" | [[2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|ਨਾਕਆਊਟ ਪੜਾਅ]] | 32 ਦਾ ਦੌਰ | 28 ਜੂਨ – 3 ਜੁਲਾਈ, 2026 |- | 16 ਦਾ ਦੌਰ | 4–7 ਜੁਲਾਈ, 2026 |- | ਕੁਆਰਟਰਫਾਈਨਲ | 9–11 ਜੁਲਾਈ, 2026 |- | ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ | 14–15 ਜੁਲਾਈ, 2026 |- | ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ ਲਈ ਪਲੇਆਫ਼ | 18 ਜੁਲਾਈ, 2026 |- | ਫਾਈਨਲ | 19 ਜੁਲਾਈ, 2026 |} | | | {| class="wikitable" ! colspan="3" |ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ |- ! ਮੈਚ ਡੇ ! ਸਮੂਹ ! ਮਿਤੀ |- | rowspan="7" | ਮੈਚ ਦਾ ਦਿਨ 1 | ਏ | 11 ਜੂਨ, 2026 |- | ਬੀ ਐਂਡ ਡੀ | 12 ਜੂਨ, 2026 |- | ਬੀ, ਸੀ ਅਤੇ ਡੀ | 13 ਜੂਨ, 2026 |- | ਈ ਅਤੇ ਐਫ | 14 ਜੂਨ, 2026 |- | ਜੀ ਐਂਡ ਐੱਚ | 15 ਜੂਨ, 2026 |- | ਆਈ ਐਂਡ ਜੇ | 16 ਜੂਨ, 2026 |- | ਕੇ ਐਂਡ ਐਲ | 17 ਜੂਨ, 2026 |- style="border-top:3px solid green" | rowspan="6" | ਮੈਚ ਦਾ ਦੂਜਾ ਦਿਨ | ਏ ਅਤੇ ਬੀ | 18 ਜੂਨ, 2026 |- | ਸੀ ਐਂਡ ਡੀ | 19 ਜੂਨ, 2026 |- | ਈ ਅਤੇ ਐਫ | 20 ਜੂਨ, 2026 |- | ਜੀ ਐਂਡ ਐੱਚ | 21 ਜੂਨ, 2026 |- | ਆਈ ਐਂਡ ਜੇ | 22 ਜੂਨ, 2026 |- | ਕੇ ਐਂਡ ਐਲ | 23 ਜੂਨ, 2026 |- style="border-top:3px solid green" | rowspan="4" | ਮੈਚ ਡੇ 3 | ਏ, ਬੀ ਅਤੇ ਸੀ | 24 ਜੂਨ, 2026 |- | ਡੀ, ਈ ਅਤੇ ਐਫ | 25 ਜੂਨ, 2026 |- | ਜੀ, ਐੱਚ ਅਤੇ ਆਈ | 26 ਜੂਨ, 2026 |- | ਜੇ, ਕੇ ਅਤੇ ਐਲ | 27 ਜੂਨ, 2026 |} | |} === ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪਾਂ === {| class="wikitable vertical-align-top" !ਫੀਫਾ ਭਾਈਵਾਲ ! ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਸਪਾਂਸਰ ! ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸਮਰਥਕ ! ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ! ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਰਥਕ |- | * [[ਐਡੀਡਾਸ]] <ref>{{Cite web |date=November 21, 2013 |title=FIFA and adidas extend partnership until 2030 |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/fifa-and-adidas-extend-partnership-until-2030-2227271 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170628145045/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2013/m=11/news=fifa-and-adidas-extend-partnership-until-2030-2227271.html |archive-date=June 28, 2017 |access-date=May 10, 2017 |publisher=FIFA}}</ref> * ਅਰਾਮਕੋ <ref>{{Cite web |date=April 25, 2024 |title=Aramco and FIFA announce global partnership |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/aramco-and-fifa-announce-global-partnership |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425155240/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/aramco-and-fifa-announce-global-partnership |archive-date=April 25, 2024 |access-date=April 25, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> * ਕੋਕਾ-ਕੋਲਾ <ref>{{Cite web |last=Matthews |first=Sam |date=November 22, 2005 |title=Coca-Cola renews Fifa football sponsorship until 2022 |url=http://www.campaignlive.co.uk/article/coca-cola-renews-fifa-football-sponsorship-until-2022/529147 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827171212/http://www.campaignlive.co.uk/article/coca-cola-renews-fifa-football-sponsorship-until-2022/529147?src_site=brandrepublic |archive-date=August 27, 2017 |access-date=May 10, 2017 |publisher=Campaign}}</ref> * [[ਹੁੰਡਈ ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ|ਹੁੰਡਈ]] - ਕੀਆ <ref>{{Cite web |date=May 25, 2023 |title=Hyundai and Kia renew FIFA partnerships until 2030, with Boston Dynamics and Supernal to showcase future mobility solutions |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/hyundai-and-kia-renew-fifa-partnerships-until-2030 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326133507/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/hyundai-and-kia-renew-fifa-partnerships-until-2030 |archive-date=March 26, 2024 |access-date=March 26, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> * [[ਲੀਨੋਵੋ|ਲੈਨੋਵੋ]] <ref>{{Cite web |title=Lenovo named Official FIFA Technology Partner |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/lenovo-named-official-fifa-technology-partner |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241104042650/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/lenovo-named-official-fifa-technology-partner |archive-date=November 4, 2024 |access-date=October 15, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> * ਕਤਰ ਏਅਰਵੇਜ਼ <ref>{{Cite web |date=November 22, 2023 |title=FIFA renews longstanding partnership with Qatar Airways, extending through to 2030 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-renews-longstanding-partnership-with-qatar-airways-extending-through-to-2030 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326132004/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-renews-longstanding-partnership-with-qatar-airways-extending-through-to-2030 |archive-date=March 26, 2024 |access-date=March 26, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> * ਵੀਜ਼ਾ <ref>{{Cite web |title=FIFA extends global partnership with Visa, including FIFA World Cup 2026 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-extends-global-partnership-with-visa-including-fifa-world-cup-2026-tm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326132004/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-extends-global-partnership-with-visa-including-fifa-world-cup-2026-tm |archive-date=March 26, 2024 |access-date=March 26, 2024 |website=inside.fifa.com}}</ref> | * ਏਬੀ ਇਨਬੇਵ <ref>{{Cite web |title=FIFA announces AB InBev as official beer sponsor of FIFA Women's World Cup 2023 and FIFA World Cup 2026 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-announces-ab-inbev-as-official-beer-sponsor-of-fifa-womens-world-cup-2023 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326132005/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-announces-ab-inbev-as-official-beer-sponsor-of-fifa-womens-world-cup-2023 |archive-date=March 26, 2024 |access-date=March 26, 2024 |website=inside.fifa.com}}</ref> * ਅਮਰੀਕਨ ਏਅਰਲਾਈਨਜ਼ <ref>{{Cite web |title=American Airlines joins as Official North American Airline Supplier of FIFA World Cup 26™ |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/american-airlines-official-north-american-airline-supplier-world-cup-26 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250418003022/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/american-airlines-official-north-american-airline-supplier-world-cup-26 |archive-date=April 18, 2025}}</ref> * [[ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਅਮਰੀਕਾ]] <ref>{{Cite web |title=FIFA announces Bank of America as Official Bank Sponsor of FIFA World Cup 26 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-announces-bank-of-america-as-official-bank-sponsor-of-fifa-world-cup-26 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816071342/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-announces-bank-of-america-as-official-bank-sponsor-of-fifa-world-cup-26 |archive-date=August 16, 2024 |access-date=August 15, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> * ਫ੍ਰੀਟੋ-ਲੇਅ ( [[ਲੇ'ਜ਼|ਲੇਅਜ਼]] ) <ref>{{Cite web |title=Lay's named Official Sponsor of FIFA World Cup 26 and FIFA Women's World Cup 2027 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/lays-named-official-sponsor-of-fifa-world-cup-26-tm-and-fifa-womens-world-cup-2027 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912161932/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/lays-named-official-sponsor-of-fifa-world-cup-26-tm-and-fifa-womens-world-cup-2027 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> * ਹਾਈਸੈਂਸ <ref>{{Cite web |title=Hisense continues long-standing partnership with FIFA by becoming FIFA World Cup 26™ Sponsor |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/hisense-continues-long-standing-partnership-world-cup-26-sponsor |website=inside.fifa.com}}</ref> * [[ਮੈਕਡੋਨਲਡ’ਜ਼|ਮੈਕਡੋਨਲਡਸ]] <ref>{{Cite web |title=FIFA and McDonald's renew long-standing partnership, with collaboration continuing for FIFA Women's World Cup 2023 and FIFA World Cup 2026 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/news/origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-and-mcdonalds-renew-long-standing-partnership-with-collaboration |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326133508/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/news/origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-and-mcdonalds-renew-long-standing-partnership-with-collaboration |archive-date=March 26, 2024 |access-date=March 26, 2024 |website=inside.fifa.com}}</ref> * ਮੇਂਗਨੀਯੂ ਡੇਅਰੀ <ref>{{Cite web |title=Mengniu extends FIFA Women's World Cup and FIFA World Cup sponsorship until 2030 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/mengniu-extends-fifa-womens-world-cup-tm-and-fifa-world-cup-tm-sponsorship |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326132005/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/mengniu-extends-fifa-womens-world-cup-tm-and-fifa-world-cup-tm-sponsorship |archive-date=March 26, 2024 |access-date=March 26, 2024 |website=inside.fifa.com}}</ref> * ਯੂਨੀਲੀਵਰ ( ਡਵ ਮੈਨ+ਕੇਅਰ ) <ref>{{Cite web |last=FIFA |date=May 12, 2023 |title=Unilever personal care brands unveiled as Official Sponsors of FIFA Women's World Cup 2023 |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/womens/womensworldcup/australia-new-zealand2023/articles/unilever-personal-care-brands-official-sponsors-of-fifa-womens-world-cup-2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326130502/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/womens/womensworldcup/australia-new-zealand2023/articles/unilever-personal-care-brands-official-sponsors-of-fifa-womens-world-cup-2023 |archive-date=March 26, 2024 |access-date=March 26, 2024 |website=FIFA}}</ref> * ਵੇਰੀਜੋਨ <ref>{{Cite web |last=FIFA |date=September 24, 2024 |title=Verizon named Official Telecommunication Services Sponsor for FIFA World Cup 26 and Official Tournament Supporter for FIFA Women's World Cup 2027 |url=https://inside.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/verizon-named-official-telecommunication-services-sponsor-for-fifa-world-cup |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924155139/https://inside.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/verizon-named-official-telecommunication-services-sponsor-for-fifa-world-cup |archive-date=September 24, 2024 |access-date=September 24, 2024 |website=FIFA}}</ref> | * ਰੌਕ-ਇਟ ਕਾਰਗੋ <ref>{{Cite web |title=FIFA announces multi-year agreement with Rock-it Cargo as Official Logistics Provider of FIFA World Cup 26 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-rock-it-cargo-official-logistics-provider-world-cup-26 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121235518/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-rock-it-cargo-official-logistics-provider-world-cup-26 |archive-date=November 21, 2024 |access-date=November 21, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> * ਵਾਲਵੋਲਾਈਨ <ref>{{Cite web |title=Valvoline Global confirmed as Official FIFA World Cup 26 Supporter |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/valvoline-global-confirmed-official-world-cup-26-supporter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250530034639/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/valvoline-global-confirmed-official-world-cup-26-supporter |archive-date=May 30, 2025 |website=inside.fifa.com}}</ref> | * ਏਅਰਬੀਐਨਬੀ <ref>{{Cite web |date=June 12, 2025 |title=Airbnb and FIFA announce major multi-tournament partnership |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/airbnb-and-fifa-announce-major-multi-tournament-partnership |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615104910/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/airbnb-and-fifa-announce-major-multi-tournament-partnership |archive-date=June 15, 2025 |website=Inside FIFA}}</ref> * ਡਿਆਜੀਓ <ref name="Diageo">{{Cite web |title=Diageo named Official Spirits Supporter in North, Central and South America for FIFA World Cup 26™ |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/diageo-official-spirits-supporter-world-cup-26-north-central-south-america |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250512160406/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/diageo-official-spirits-supporter-world-cup-26-north-central-south-america |archive-date=May 12, 2025}}</ref> * ਹੋਮ ਡਿਪੂ <ref>{{Cite web |title=FIFA welcomes The Home Depot as Official Home Improvement Retail Supporter for FIFA World Cup 26 in North America |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-welcomes-the-home-depot-as-official-home-improvement-retail-supporter-world-cup-26 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204173211/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-welcomes-the-home-depot-as-official-home-improvement-retail-supporter-world-cup-26 |archive-date=December 4, 2024 |access-date=December 4, 2024 |website=inside.fifa.com}}</ref><ref name="Rough Draft">{{Cite web |last=Kelley |first=Collin |date=June 11, 2025 |title=Atlanta marks one year until FIFA World Cup with sponsors, projects |url=http://roughdraftatlanta.com/2025/06/11/world-cup-announcements-atlanta/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250607073129/https://atlantafwc26.com |archive-date=June 7, 2025 |website=Rough Draft Atlanta}}</ref> | * ਡਿਆਜੀਓ <ref name="Diageo"></ref> |} == ਟਿਕਟਾਂ == 2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਟਿਕਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਸਟੇਜ ਮੈਚਾਂ ਲਈ $60 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਾਈਨਲ ਲਈ $6,730 ਤੱਕ ਹੋਣਗੀਆਂ - 2022 [[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਵਿੱਚ USD ਦੇ ਬਰਾਬਰ $69 ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ $1,607 ਤੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਤੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ, ਫੀਫਾ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ 2025 ਫੀਫਾ ਕਲੱਬ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਟਿਕਟਾਂ ਲਈ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੀਮਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇਗਾ।<ref name=":1">{{Cite web |date=2025-09-03 |title=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices |access-date=2025-09-03 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੀਮਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਚ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਟਿਕਟ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧ ਜਾਂ ਘਟ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਫੀਫਾ ਦੇ ਟਿਕਟ ਸਾਥੀ ਦੁਆਰਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਸੀਟਾਂ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਸੀਟਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਡਰਾਅ ਪੀਰੀਅਡ 10-19 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵੀਜ਼ਾ ਕਾਰਡ ਧਾਰਕਾਂ ਲਈ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ 27-31 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ 5 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਡਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਿਕਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮੈਚ ਚਾਰ ਟਿਕਟਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮੁੱਚੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਲਈ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਟਿਕਟਾਂ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕੇਗਾ। ਫੀਫਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰੀਸੇਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।<ref name=":1" /> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਲਿੰਕ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਉੱਤੇ ਹੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] <references /> 6rfy9u8wvj8n0p1ggptrmdfjzdcakmh 0 204767 850983 850707 2026-11-02T15:02:50Z پاکستان 100 62804 /* ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ */ 850983 wikitext text/x-wiki {{delete|AI translated mininum content 99%!, machine translation}} '''ਨਿਸ਼ਾਤ ਐਂਪੋਰੀਅਮ (Nishat Emporium)''' ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲ ਹੈ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਕਸਪੋ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜੌਹਰ ਟਾਊਨ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ [[ਤਸਵੀਰ:Emporium_Mall_During_Construction.jpg|right|thumb|ਨਿਰਮਾਣ ਦੌਰਾਨ ਮਾਲ, ਕੁਝ ਦੁਕਾਨਾਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹਨ।]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] iigmq29lcx58egk9tiww7sqr71mlbi4 850985 850983 2026-11-02T15:03:00Z پاکستان 100 62804 850985 wikitext text/x-wiki {{delete|AI translated mininum content 99%!, machine translation}} '''ਨਿਸ਼ਾਤ ਐਂਪੋਰੀਅਮ (Nishat Emporium)''' ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲ ਹੈ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਕਸਪੋ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜੌਹਰ ਟਾਊਨ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] td60q5ucb3z3ifmao055dkgdfpt0991 0 204824 851030 843701 2026-11-02T18:49:52Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851030 wikitext text/x-wiki 6 ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ, ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (CJP), ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਆਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅੰਦੋਲਨ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ]] 'ਤੇ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] ਵਰਗੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਧਰਨੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। <ref name="bbc2">{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=1 July 2026 |title=Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |access-date=16 July 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> <ref name="ap">{{Cite web |date=11 June 2026 |title=India's viral Cockroach Party launches nationwide youth protests |url=https://apnews.com/article/india-cockroach-party-youth-protest-988e205b0859ac2c5fbc8af9ad4925af |access-date=11 June 2026 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref> ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ 2026 ਦੇ NEET ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਅਤੇ CBSE ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। <ref name="etv">{{Cite web |date=15 June 2026 |title=CJP Demands Education Minister's Resignation in Bengaluru Protest Over National Exam Irregularities |url=https://www.etvbharat.com/en/state/cjp-demands-education-ministers-resignation-in-bengaluru-protest-over-national-exam-irregularities-enn26061500191 |access-date=15 June 2026 |website=[[ETV Bharat]] |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/india-news-cockroach-party-warns-of-protest-infiltrators/live-78015662|title=India news: Cockroach Party warns of protest infiltrators|work=Deutsche Welle|access-date=20 July 2026|publisher=Deutsche Welle|language=en}}</ref> ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ|ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੁਆਰਾ]] 28 ਜੂਨ ਨੂੰ ਧਰਨਾ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। <ref name="bbc3">{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=16 July 2026 |title=Indian activist urged to end hunger strike as he loses 9.1kg in 19 days |url=https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718084943/https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo |archive-date=18 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=[[BBC News]]}}</ref> ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗ-ਰੂਪੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਮੈਨੇਜਰ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ, [[ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ (ਜੱਜ)|ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ]] ਨੇ ਕੁਝ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਨਾਲ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸ ਵਿਅੰਗ ਨਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। <ref name="bbc">{{Cite web |last=Mateen |first=Zoya |date=21 May 2026 |title=India has a new political superstar - a cockroach |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521094129/https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |archive-date=21 May 2026 |access-date=22 May 2026 |website=[[BBC News]]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਰਿਕਾਰਡ-ਤੋੜ ਔਨਲਾਈਨ ਹੁੰਗਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਔਨਲਾਈਨ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਫ਼ਲਾਈਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ [[ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ]] ਨੇ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 28 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਾਰਕੁਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]] ਨੂੰ [[ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ]] 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref name="printlive2">{{Cite web |date=18 July 2026 |title=Wangchuk hunger strike Day 21: CJP continues protest at Jantar Mantar ahead of march on 20 July |url=https://theprint.in/india/sonam-wangchuk-hunger-strike-cockroach-janta-party-cjp-protest-dipke-delhi-jantar-mantar-live-updates/2989672/ |access-date=18 July 2026 |website=[[ThePrint]] |language=en-US}}</ref> ਆਉਣ ਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਗਠਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਧਰਨੇ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 2026 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵਾਂ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਬੈਰੀਕੇਡ ਹਟਾ ਕੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। <ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=18 July 2026 |title=Indian activist on hunger strike for 20 days forcibly taken to hospital |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjej3dxxg2do |access-date=18 July 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਦੀਪਕੇ ਉੱਪਰ ਸਿਆਹੀ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵਧਿਆ। <ref name=":0">{{Cite web |last=Dwivedi |first=Saurabh |date=14 July 2026 |title=Sonam Wangchuk to Express: CJP protest has no political colour, PM should be sensitive |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715090621/https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |archive-date=15 July 2026 |access-date=17 July 2026 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref> <ref name=":2">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/atmosphere-of-intimidation-pil-in-delhi-high-court-questions-continuous-surveillance-of-jantar-mantar-protesters/articleshow/132419094.cms|title='Atmosphere of intimidation': PIL in Delhi high court questions continuous surveillance of Jantar Mantar protesters|date=15 July 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=17 July 2026|issn=0971-8257}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == === ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਗਠਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Cockroach_Janta_Party.png|thumb]] ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ]] [[ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ (ਜੱਜ)|ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ]] ਦੀਆਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ|ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ]] ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ੂਬ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ "ਕਾਕਰੋਚਾਂ" ਅਤੇ "ਪਰਜੀਵੀਆਂ" ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark|title='Pained' by how media misquoted my observation: CJI Surya Kant issues clarification on 'parasite' remark|last=Kishor|first=Udayan|date=16 May 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=6 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260523133556/https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark|archive-date=23 May 2026|language=en}}</ref> <ref name="Statesman">{{Cite news|url=https://www.thestatesman.com/india/thousands-in-black-robes-under-doubt-cji-raises-fake-law-degree-concerns-slams-lawyers-online-conduct-1503594525.html|title='Thousands in black robes under doubt': CJI raises fake law degree concerns, slams lawyers' online conduct|last=Arora|first=Kamna|date=16 May 2026|work=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|access-date=6 June 2026|language=en}}</ref> {{Blockquote|ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਜੀਵੀ ਹਨ ਜੋ ਸਿਸਟਮ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੀਡੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ [[ਸੂਚਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ, 2005|ਆਰਟੀਆਈ]] ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ... ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਅਪਮਾਨ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਾਇਰ ਕਰਦੇ ਹੋ.<ref name="ANtnie">{{cite news |last1=Neelakantan |first1=Anand |title=Travails of a Cockroach-infested System |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |access-date=6 June 2026 |work=[[The New Indian Express]] |date=31 May 2026 |language=en |archive-date=1 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601055718/https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |url-status=live}}</ref>}} ਜਸਟਿਸ ਕਾਂਤ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਉਹ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="boom">{{Cite web |last=Rizwan |first=Hera |date=18 May 2026 |title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement |url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519075638/https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586 |archive-date=19 May 2026 |access-date=19 May 2026 |website=[[Boom (fact-checking website)|BOOM]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://thewire.in/rights/offends-spirit-of-democracy-outrage-over-cji-surya-kants-cockroaches-parasites-remarks|title=After Outrage over His 'Cockroaches' 'Parasites' Remarks, CJI Surya Kant Says Media 'Misquoted' Him|date=16 May 2026|work=[[The Wire (India)|The Wire]]|access-date=6 June 2026|language=en}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। 16 ਮਈ 2026 ਨੂੰ, ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਚਾਰ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਵਿਅੰਗ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। <ref name="bbc"/> ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲ਼ਿਆ। <ref name="bbc" /> === ਘੁਟਾਲੇ === 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਵਿਵਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ: ਇੱਕ NEET-UG ਮੈਡੀਕਲ ਦਾਖ਼ਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਲੀਕ, ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] ਦੀ ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬੇਨੇਮੀਆਂ। <ref name="printlive">{{Cite web |date=6 June 2026 |title=Cockroach Janta Party protest: As it happened |url=https://theprint.in/india/live-updates-delhi-cockroach-janta-party-cjp-jantar-mantar-protest-abhijeet-dipke-sonam-wangchuk/2952271/ |access-date=17 July 2026 |website=[[ThePrint]] |language=en}}</ref> == ਸਮਾਂਰੇਖਾ == === ਜੂਨ === ==== 6 ਜੂਨ ==== * ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shivam Pratap |date=6 June 2026 |title=Abhijeet Dipke's first words to supporters upon India arrival from US {{!}} Watch |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/abhijeet-dipkes-first-words-to-supporters-upon-india-arrival-from-us-watch-cjp-cockroach-janta-party-101780729627777.html |access-date=18 July 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==== 7-19 ਜੂਨ ==== * ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਦਿੱਲੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਧਰਨਿਆਂ, ਡਿਜੀਟਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/cockroach-janta-party-abhijeet-dipke-cjp-protest-in-delhi-jantar-mantar-live-updates-june-6-2026/article71068317.ece|title=Cockroach Janta Party protest updates: Protest ends in Jantar Mantar; six detained|last=|first=|date=6 June 2026|work=The Hindu|access-date=18 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==== 20 ਜੂਨ ==== * ਮੁਜਾਹਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਲਾਮਬੰਦੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸਾਲ ਕਰਨਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। <ref>{{Cite web |date=30 June 2026 |title=CJP's Abhijeet Dipke: Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260716091021/https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |archive-date=16 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ==== 21 ਜੂਨ ==== * ਦੀਪਕੇ ਨੇ NEET ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=20 June 2026 |title=NEET Re-Exam Paper Analysis 2026 Highlights: 'Result sooner than expected,' says NTA DG |url=https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260704023415/https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |archive-date=4 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ==== 22-27 ਜੂਨ ==== * ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece|title=CJP protest in Delhi: Dipke, supporters continue sit-in overnight at Jantar Mantar; urge people to join protest|last=PTI|date=21 June 2026|work=The Hindu|access-date=18 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260621070831/https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece|archive-date=21 June 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==== 28 ਜੂਨ ==== * ਉੱਘੇ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਕੇਂਦਰੀ [[ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AISA) ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 June 2026 |title=Sonam Wangchuk joins CJP protest, begins indefinite fast over alleged exam irregularities |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/28/sonam-wangchuk-joins-cjp-protest-begins-indefinite-fast-over-alleged-exam-irregularities |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ==== 29 ਜੂਨ ==== * ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਅਤੇ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਕਾਰਨ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=11 July 2026 |title=Student ends life in Odisha after NEET-UG failure |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2026/Jul/18/student-ends-life-in-odisha-after-neet-ug-failure |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ==== 30 ਜੂਨ ==== * ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ 'ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੋ ਬੈਕ' ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 June 2026 |title=CJP launches nationwide 'Pradhan Go Back' campaign, retaliates Education Minister's resignation |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/26/cjp-launches-nationwide-pradhan-go-back-campaign-retaliates-education-ministers-resignation |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> === ਜੁਲਾਈ === ==== 1-17 ਜੁਲਾਈ ==== * ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲ਼ਿਆ, <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Chinni |date=2026-07-09 |title=NEET Protest: Opposition Backs CJP Movement |url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/neet-protest-opposition-support/article71201448.ece |access-date=2026-07-19 |website=Frontline |language=en}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸਦਕਾ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਮਿਲ਼ਣ ਲੱਗੀ। <ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/news/India/sonam-wangchuk-hunger-strike-live-sonam-wangchuk-rules-out-ending-fast-urges-people-to-join-cjp-s-parliament-march/ar-AA280L5b?ocid=BingNewsVerp |access-date=2026-07-19 |website=www.msn.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Support grows for Sonam Wangchuk as protests erupt in multiple cities ahead of July 20 Parliament march |url=https://www.financialexpress.com/india-news/support-grows-for-sonam-wangchuk-as-protests-erupt-in-multiple-cities-ahead-of-july-20-parliament-march/4295815/ |access-date=2026-07-19 |website=The Financial Express |language=en}}</ref> ==== 18 ਜੁਲਾਈ ==== * ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਨੇਤਾ [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Opposition Slams Modi Govt as Delhi Police Remove Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.outlookindia.com/national/opposition-slams-modi-govt-for-removal-of-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=2026-07-19 |website=Outlook India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. N. M. |date=2026-07-18 |title=Delhi Police forcefully pick up Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.thenewsminute.com/news/delhi-police-forcefully-pick-up-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=2026-07-19 |website=The News Minute |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms|title='Removal of Sonam Wangchuk wrong': Rahul Gandhi slams BJP's 'asatya and hinsa' approach in first reaction to Jantar Mantar protest|date=2026-07-18|work=The Times of India|access-date=2026-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718130416/https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms|archive-date=18 July 2026|issn=0971-8257}}</ref> * ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। <ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-jantar-mantar-protest-sonam-wangchuk-july-18-2026/article71237051.ece|title=CJP's Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike, as police shifts Wangchuk to hospital|date=18 July 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=18 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web |date=18 July 2026 |title=CJP founder Abhijeet Dipke starts indefinite hunger strike; July 20 march to 'proceed as planned' |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718092015/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned |archive-date=18 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> ==== 20 ਜੁਲਾਈ ==== * 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਜਾਹਰੀਨ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਨ। <ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |last2=Delhi |first2=Azadeh Moshiri from Jantar Mantar in |date=2026-07-20 |title=Jantar Mantar, CJP, parliament: Thousands of 'cockroach' protesters march in Delhi |url=https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720094718/https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t |archive-date=20 July 2026 |access-date=2026-07-20 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> <ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|title=Police attack Cockroach activists as thousands march on Indian parliament|last=Staff|first=Al Jazeera|work=Al Jazeera|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720232028/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|archive-date=2026-07-20|language=en}}</ref> ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਰੰਕਾ ਅਤੇ ਸੌਰਵ ਦਾਸ ਨੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ [[ਜੇ.ਪੀ. ਨੱਢਾ|ਜੇਪੀ ਨੱਡਾ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। <ref>{{Cite web |last=Deshpande |first=Anagha |date=2026-07-20 |title=Who called whom? JP Nadda, CJP leaders differ on how the talks happened |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-called-whom-jp-nadda-cjp-leaders-differ-on-how-the-talks-happened-101784553085407.html |access-date=2026-07-20 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੀ ਰਿਹਾਈ, ਉਸ ਦੇ ਚੱਲਣ ਫਿਰਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾ ਲਗਾਉਣ, ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ 2026 ਦੇ NEET ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ NEET ਉਮੀਦਵਾਰ ਲਈ 1 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |title=CJP Leaders Meet Union Minister JP Nadda Amid Protest In Delhi NDTV - Instagram |url=https://www.instagram.com/p/DbAyMZXE4ZZ/?img_index=1 |access-date=2026-07-20 |website=www.instagram.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Deshpande |first=Anagha |date=2026-07-20 |title=Who called whom? JP Nadda, CJP leaders differ on how the talks happened |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-called-whom-jp-nadda-cjp-leaders-differ-on-how-the-talks-happened-101784553085407.html |access-date=2026-07-20 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948|title=Union health minister holds talks with two members of Cockroach Party as protesters storm central Delhi|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720114957/https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948|archive-date=2026-07-20|language=en|url-status=live}}</ref> * ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਦੌਰਾਨ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 118 ਕਰਮਚਾਰੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 15 ਤੋਂ 20 ਸਰਕਾਰੀ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/over-70-detained-police-claim-118-personnel-hurt/articleshow/132522189.cms|title=Over 70 detained; police claim 118 personnel hurt|date=2026-07-20|work=The Times of India|access-date=2026-07-20|issn=0971-8257}}</ref> * ਹਸਪਤਾਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮ 7 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 65 ਮੈਡੀਕਲ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|title=CJP's Chalo Sansad March Turns Violent Prompting Police Action|last=Avinash Prabhakar and Bhaskar Hari Sharma|date=2026-07-21|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720235211/https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|archive-date=2026-07-20|language=en-IN}}</ref> * ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਡਿੰਪਲ ਯਾਦਵ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":6">{{Cite news|url=https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|title=Delhi Police lathi-charge, fire tear gas at ‘Sansad Chalo’ march, detain Abhijeet Dipke, Dimple Yadav and others|last=Desk|first=South First|date=2026-07-20|work=The South First {{!}} News, Politics, Sports, Entertainment & Live Updates|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720233636/https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|archive-date=2026-07-20|language=en-GB}}</ref> * ਸੀਜੇਪੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਘਸੀਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਲੱਤ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=2026-07-20 |title=Jantar Mantar Protest Live Updates: CJP Rebuilds Jantar Mantar Stage, Appeals for Medical Kits and Torches as Protest Resumes |url=https://www.timesnownews.com/delhi/jantar-mantar-protest-live-updates-sonam-wangchuk-hunger-strike-abhijeet-dipke-parliament-march-20th-july-liveblog-155135443 |access-date=2026-07-20 |website=TimesNow |language=en}}</ref> * ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਸਟੇਜ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਜੇਪੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=deccanchronicle |date=2026-07-20 |title=Live: Shah Meets Pradhan as CJP March Escalates |url=https://www.deccanchronicle.com/live-police-clear-cjp-protest-site-after-crackdown-nadda-nadda-holds-talks |access-date=2026-07-20 |website=www.deccanchronicle.com |language=en}}</ref> == ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ == ਕਾਜਪਾ ਨੇ 6 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੜਕੀ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕੀਤਾ। [[ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ|ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ]] ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/security-stepped-up-across-delhi-ahead-of-cockroach-janta-party-protest-call/articleshow/131543236.cms|title=Security stepped up across Delhi ahead of Cockroach Janta Party protest call|date=6 June 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=17 July 2026}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/india/delhi-on-alert-1000-cops-deployed-ahead-of-cockroach-janata-partys-jantar-mantar-protest|title=Delhi On Alert: 1,000+ Cops Deployed Ahead Of Cockroach Janata Party's Jantar Mantar Protest|last=Kharade|first=Prathamesh|date=6 June 2026|work=[[The Free Press Journal]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਛੋਟ ਦੱਸਿਆ। <ref name="printlive"/> ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮਿ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ਼ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/asia/india/cockroach-janta-party-protest-today-delhi-abhijeet-dipke-b2990913.html|title=Viral party for India's 'cockroaches' holds first major protest in Delhi after founder flies in from US|last=Saalik|first=Sheikh|date=6 June 2026|work=[[The Independent]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਦੀਪਕੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕਾਰਕੁਨ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। <ref name="printlive" /> ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਜਾਹਰੀਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤੀ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ। ਕਾਜਪਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਤੀਫਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign|title=CJP issues 7-day ultimatum; threatens nationwide protests if Education Minister Pradhan does not resign|date=6 June 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=17 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260617114012/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign|archive-date=17 June 2026}}</ref> 11 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ, ਕਾਜਪਾ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਲੈਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਦੀ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਮੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੇਪਰ ਲੀਕ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ {{Indian Rupee|10,000|link=yes}} ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ 20 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਜੈਪੁਰ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇਗਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/11/system-is-rotten-cockroaches-will-correct-it-cjp-launches-nationwide-agitation-in-pune-releases-exam-manifesto|title='System is rotten, cockroaches will correct it': CJP launches nationwide agitation in Pune; releases 'exam manifesto'|date=11 June 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=17 July 2026}}</ref> <ref name="ap"/> ਕਾਜਪਾ ਨੇ 20 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਧਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਮੰਗਦੇ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਪਲੇਟਾਂ ਅਤੇ ਚਮਚੇ ਵਜਾਏ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/heavy-security-in-place-as-cjp-stages-second-protest-at-jantar-mantar/article71125029.ece|title=Youths rally in large numbers; bang plates, spoons to demand accountability at CJP protest|date=20 June 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਾਜਪਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਗੁੰਡੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਲਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ। <ref name=":6"/> ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਪਹਿਰ 1 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਹੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ, ਪਰ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਦਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ 27 ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ। <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/live-blog/delhi/cjp-protest-in-delhi-live-dipke-arrives-at-jantar-mantar-protest-protestors-chant-go-pradhan-go/|title='Won't leave until Pradhan resigns': Dipke, CJP supporters after Delhi Police deny permission to continue protest|date=20 June 2026|work=[[The Tribune (India)|The Tribune]]|access-date=17 July 2026}}</ref> === ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ === ==== ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਅਤੇ ਏਆਈਐਸਏ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==== ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰਕ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]], ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। 28 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AISA) ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ ਅਤੇ ਹਮਦ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ <ref name="bbc3"/> 17 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ, ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਉਨ੍ਹੀਵੇਂ ਦਿਨ, ਵਾਂਗਚੁਕ ਦਾ ਭਾਰ 9.1 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਘੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਿਗਰਾਨ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਫੁਟੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1,800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਦੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਤ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦਖਲ ਦੇਵੇਗੀ। <ref name="bbc3"/> 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਧਮਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਫਦਰਜੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="et2">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|title=CJP chief Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike after Wangchuk taken to hospital|date=18 July 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=18 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718070154/https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|archive-date=18 July 2026|issn=0013-0389}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/18/indian-activist-linked-to-cockroach-party-moved-to-hospital-after-20-day-hunger-strike|title=Indian activist linked to Cockroach party moved to hospital after 20-day hunger strike|last=France-Presse|first=Agence|date=2026-07-18|work=[[The Guardian]]|access-date=2026-07-20|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ "ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ" ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। <ref name="cockroach-x">{{Cite web |date=19 July 2026 |title=Abhijeet Dipke’s message to the Police: “You made a big mistake by kidnapping Sonam Wangchuk...” |url=https://x.com/Cockroachisback/status/2078778925585449150 |access-date=19 July 2026 |website=X}}</ref> ==== ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ, ਐਸਐਫਆਈ ਨੇਤਾ ਆਦਰਸ਼ ਐਮ. ਸਾਜੀ ਅਤੇ ਆਇਸ਼ੀ ਘੋਸ਼, ਅਤੇ ਏਆਈਐਸਐਫ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==== 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ|ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੇ]] ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਕਿ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 20 ਜੁਲਾਈ ਲਈ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਮਾਰਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ। <ref name=":3"/> <ref name=":4"/> ਉਸੇ ਦਿਨ, ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ੍ਰੀਜਨ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ SFI ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਐਮ. ਸਾਜੀ ਅਤੇ SFI ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰ [[ਆਇਸ਼ੀ ਘੋਸ਼]] ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ AISA ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਕੁਨ ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ, ਅਮੀਨ ਅਮਿਤੋਜ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ 21ਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੜਤਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। <ref>{{Cite web |title=অনশনে এসএফআই-ও |url=https://www.aaroananda.com/story/latest-news/breaking-news/sfi-aishe-ghosh-jantar-mantar-protest-dharmendra-pradhan/11010650}}</ref> === ਸੰਸਦ ਚਲੋ ਮਾਰਚ === 20 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਸੀਜੇਪੀ ਨੇ ਆਪਣਾ 'ਚਲੋ ਸੰਸਦ' ਮਾਰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੀਜੇਪੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਜਾਂ [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬੀਆਰ ਅੰਬੇਡਕਰ]], [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਜਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਝੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/carry-tiranga-avoid-political-flags-cjp-releases-dos-and-donts-for-chalo-sansad-march/articleshow/132495045.cms|title='Carry Tiranga, avoid political flags': CJP releases do's an don'ts for 'Chalo Sansad' march|date=19 July 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=20 July 2025}}</ref> ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਹਿਤਾ]] (BNSS) ਦੀ ਧਾਰਾ 163 ਦੇ ਤਹਿਤ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ (DCP) ਸਚਿਨ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ [[ਟਵਿਟਰ|X]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਲਾਹ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-police-clarifies-no-permission-sought-or-given-for-parliament-march-to-cjp/articleshow/132497794.cms|title=Delhi Police clarifies no permission sought or given for parliament march to CJP|date=19 June 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=20 July 2026}}</ref> ਦਿੱਲੀ ਮੈਟਰੋ ਰੇਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (DMRC) ਨੇ CJP ਦੇ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/massive-chaos-at-delhi-metro-five-stations-shut-amid-security-concerns-commuters-left-stranded/articleshow/132507039.cms|title=Chaos at Delhi metro stations as five stations shut over security concerns: commuters scramble for alternate routes|date=20 July 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=20 July 2026}}</ref> ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref name=":5"/> ਸੰਸਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":7">{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/india/tear-gas-lathi-charge-police-use-force-to-disperse-cjp-protesters-near-parliament-house-as-chaos-unfolds-amid-chalo-sansad-4080104|title=Tear gas, lathi charge: Police use force to disperse CJP protesters near Parliament House as chaos unfolds amid 'Chalo Sansad'|date=20 July 2026|work=[[Deccan Herald]]|access-date=20 July 2025}}</ref> <ref name=":8">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-cjp-chalo-sansad-march-brought-delhi-to-a-standstill-lathi-charge-detentions-internet-snags-sonam-wangchuk-101784533037018.html|title=Lathi charge, internet cut: How CJP's 'Chalo Sansad' March brought Delhi to a standstill|last=Bhandari|first=Hemani|date=20 July 2026|work=[[Hindustan Times]]|access-date=20 July 2026|last2=Priya|first2=Priyanshu}}</ref> <ref name=":9">{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/india/tear-gas-lathi-charge-police-use-force-to-disperse-cjp-protesters-near-parliament-house-as-chaos-unfolds-amid-chalo-sansad-4080104|title=Tear gas, lathi charge: Police use force to disperse CJP protesters near Parliament House as chaos unfolds amid 'Chalo Sansad'|date=20 July 2026|work=Deccan Herald}}</ref> <ref name=":10">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-cjp-chalo-sansad-march-brought-delhi-to-a-standstill-lathi-charge-detentions-internet-snags-sonam-wangchuk-101784533037018.html|title=Lathi charge, internet cut: How CJP's 'Chalo Sansad' March brought Delhi to a standstill|date=20 July 2026|work=Hindustan Times}}</ref> ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ। <ref name=":7"/> <ref name=":8"/> <ref name=":9"/> <ref name=":10"/> ਕੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਕਲੱਬ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਕੱਤਰੇਤ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ''ਵਾਇਰ'' ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |title=As Images of Lathicharge, Tear Gas at Protesters Surface; Delhi Police Says No 'Sporadic Use of Violence' |url=https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720234735/https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors |archive-date=2026-07-20 |access-date=2026-07-20 |website=The Wire |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 4nn9tgw9n3pwwccrhap9e9nrh7q9ewr 10 204911 851043 844331 2026-11-02T19:43:55Z Maintenance script 10359 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 851043 sanitized-css text/css /* ======================================================= Heritage Across Borders Edit-a-thon Overview Version 1.1 ======================================================= */ /* ------------------------------------------------------- Editathon overview wrapper Displays five information cards in a responsive row. ------------------------------------------------------- */ .hab-editathon { display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: stretch; justify-content: center; gap: 0; width: 100%; max-width: 1200px; margin-top: 1rem; padding: 0.75rem; box-sizing: border-box; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 1rem; } /* ------------------------------------------------------- Intro section ------------------------------------------------------- */ .hab-intro { display: flex; background-color: #F0F8FF; padding: 2rem; border-radius: 1rem; margin-top: 1rem; flex-wrap: wrap; } .hab-intro-first { width: 50%; } .hab-intro-second { width: 270px; height: 270px; background-image: url("https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Hemkuta_Hill%2C_Hampi_UNESCO_WORLD_HERITAGE_SITE.jpg"); background-size: cover; background-position: center; background-repeat: no-repeat; border-radius: 50%; margin: auto; } /* ------------------------------------------------------- Hero section India + Ukraine diptych ------------------------------------------------------- */ .hab-home { position: relative; overflow: hidden; height: 70vh; width: 100%; display: flex; justify-content: center; align-items: flex-end; background-color: #F7F3E8; } /* India — left half */ .hab-home::before { content: ""; position: absolute; top: 0; left: 0; width: 50%; height: 100%; background-image: url("https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/68/Agra_03-2016_14_Agra_Fort.jpg"); background-size: cover; background-position: center; background-repeat: no-repeat; border-right: 1px solid rgba(255, 255, 255, 0.7); z-index: 0; } /* Ukraine — right half */ .hab-home::after { content: ""; position: absolute; top: 0; right: 0; width: 50%; height: 100%; background-image: url("https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%96%D1%97%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83.jpg/1280px-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%96%D1%97%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83.jpg"); background-size: cover; background-position: 68% center; background-repeat: no-repeat; z-index: 0; } /* Keep hero content above both background images */ .hab-home > * { position: relative; z-index: 1; } /* Hero title */ .hab-home h1 { color: #6B1E1E; width: auto; text-align: center; background: rgba(247, 243, 232, 0.88); padding: 0.35em 0.8em; margin-bottom: 1.25rem; border-radius: 0.15rem; } /* ------------------------------------------------------- Individual fact card ------------------------------------------------------- */ .hab-editathon-item { flex: 1 1 90px; min-width: 70px; padding: 1.1rem 0.85rem; box-sizing: border-box; text-align: center; position: relative; border-left: 1px solid #eaecf0; } /* ------------------------------------------------------- Circular icon area ------------------------------------------------------- */ .hab-editathon-icon { display: flex; align-items: center; justify-content: center; width: 1.5rem; height: 1.5rem; margin: 0 auto 0.1rem; } /* ------------------------------------------------------- Commons image icons ------------------------------------------------------- */ .hab-editathon-icon img { max-width: 1.5rem; max-height: 1.5rem; width: auto; height: auto; } /* ------------------------------------------------------- Card heading ------------------------------------------------------- */ .hab-editathon-title { margin: 0; padding: 0; font-size: 0.7rem; font-weight: 700; color: #202122; } /* ------------------------------------------------------- Card description ------------------------------------------------------- */ .hab-editathon-text { margin: 0; padding: 0; font-size: 0.6rem; color: #54595d; } /* ------------------------------------------------------- Prevent long links from overflowing ------------------------------------------------------- */ .hab-editathon-item a { overflow-wrap: anywhere; } /* ======================================================= Tablet layout ======================================================= */ @media screen and (max-width: 900px) { .hab-editathon { gap: 0.75rem; } .hab-editathon-item { flex-basis: 30%; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 0.75rem; } .hab-editathon-item + .hab-editathon-item { border-left: none; } .hab-intro-first { width: 100%; } } /* ======================================================= Mobile layout ======================================================= */ @media screen and (max-width: 550px) { .hab-editathon { padding: 0.6rem; border-radius: 0.75rem; gap: 0.1rem; } /* Stack India and Ukraine vertically on mobile */ .hab-home { justify-content: center; height: 70vh; } .hab-home::before { width: 100%; height: 50%; top: 0; left: 0; background-position: center; border-right: none; border-bottom: 1px solid rgba(255, 255, 255, 0.7); } .hab-home::after { width: 100%; height: 50%; top: 50%; right: 0; background-position: 68% center; } /* Keep title readable over the images */ .hab-home h1 { margin-bottom: 1rem; padding: 0.3em 0.65em; } .hab-intro-first { width: 100%; } .hab-intro { padding: 1.5rem; } .hab-editathon-item { flex-basis: 100%; display: grid; grid-template-columns: 3.25rem 1fr; grid-template-rows: auto auto; column-gap: 0.15rem; text-align: left; padding: 0.5rem; } .hab-editathon-icon { align-self: center; grid-row: span 2; margin: 0; } .hab-editathon-title { grid-column: 2; grid-row: 1; margin-bottom: 0; padding: 0; font-size: 0.5rem; } .hab-editathon-text { grid-column: 2; grid-row: 2; padding: 0; font-size: 0.4rem; } } 1rup3tek0j86aggbp28kc5to6n44l9d 0 205064 851037 845208 2026-11-02T19:34:23Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851037 wikitext text/x-wiki {{Infobox film awards | number = 53 | award = [[Filmfare Awards]] | image = | caption = | date = 16 February 2008 | site = [[Yash Raj Films|Yash Raj Studios]] | host = [[Shah Rukh Khan|Shahrukh Khan]]<br/>[[Saif Ali Khan]]<br/>[[Vidya Balan]]<br/>[[Karan Johar]] | producer = | director = | website = {{URL|http://www.filmfare.com}} | best_film = ''[[Taare Zameen Par]]'' | most_wins = ''[[Chak De! India]]'', ''[[Guru (2007 film)|Guru]]'' & ''Taare Zameen Par'' (5) | most_nominations = ''Guru'' (14) | best_critic = ''Chak De! India'' | network = [[Sony Entertainment Television (India)]] | duration = | ratings = | last = [[52nd Filmfare Awards|52nd]] | next = [[54th Filmfare Awards|54th]] }}ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ 53ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਾਂ ਨੇ 2007 ਦੀਆਂ ਸਰਬੋਤਮ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ 16 ਫਰਵਰੀ 2008 ਨੂੰ ਯਸ਼ ਰਾਜ ਸਟੂਡੀਓਜ਼, [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਗੁਰੂ ਨੇ 14 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ]]'' ਨੇ 13 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ, ''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]'' ਨੇ 12 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]'' ਨੇ 11 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ''ਚੱਕ ਦੇ ਇੰਡੀਆ, '' ਗੁਰੂ ਅਤੇ ''ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ'' ਨੇ 5-5 ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਪਹਿਲੀ ਜੇਤੂ ਸਰਬੋਤਮ ਫਿਲਮ (ਕ੍ਰਿਟਿਕਸ) ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ([[ਸ਼ਾਹ ਰੁਖ਼ ਖ਼ਾਨ|ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]] ਲਈ) ਦੂਜੀ ਜੇਤੂ ਸਰਬੋਤ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ([[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]] ਲਈ) ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤ ਫਿਲਮ, ਸਰਬੋਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ([[ਆਮਿਰ ਖ਼ਾਨ|ਆਮਿਰ ਖਾਨ]] ਲਈ) ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ (ਦਰਸ਼ੀਲ ਸਫ਼ਾਰੀ ਲਈ) । ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ ਨੂੰ ਚੱਕ ਦੇ ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ ਦੋਵਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ|ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ]] ''ਲਈ '' ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੱਤਵਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। [[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ]] ਨੇ 'ਜਬ ਵੀ ਮੇਟ "ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਇਕਲੌਤਾ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। [[ਕੋਂਕਣਾ ਸੇਨ ਸ਼ਰਮਾ]] ਨੂੰ '''ਲਾਗਾ ਚੁਨਰੀ ਮੇਂ ਦਾਗ''<nowiki/>' ਅਤੇ 'ਲਾਈਫ ਇਨ ਏ....ਮੇਟ੍ਰੋ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਦੋਹਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ।''ਲਾਈਫ ਇਨ ਏ...ਮੈਟਰੋ'' ਲਈ ਉਸਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ]] ਨੂੰ '''ਆਜਾ ਨਚਲੇ''<nowiki/>' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ 13ਵੀਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ]] ਦਾ ਪਿਛਲੇ 35 ਸਾਲਾਂ ਦਾ 12 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners|title=Filmfare Awards Winners From 1953 to 2019|work=filmfare.com|access-date=14 February 2020|language=en}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Aamir_Khan_From_The_NDTV_Greenathon_at_Yash_Raj_Studios_(11).jpg|thumb|[[ਆਮਿਰ ਖ਼ਾਨ|ਆਮਿਰ ਖਾਨ]] ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Shah_Rukh_crop.jpg|alt=|thumb|ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ [[ਸ਼ਾਹ ਰੁਖ਼ ਖ਼ਾਨ|ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]] ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Kareena_Kapoor_Filmfare_cropped.jpg|alt=|thumb|[[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Irrfan_Khan_May_2015_(cropped).jpg|alt=|thumb|[[ਇਰਫ਼ਾਨ ਖ਼ਾਨ|ਇਰਫਾਨ ਖਾਨ]] ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Konkona_Sen_Sharma.jpg|alt=|thumb|[[ਕੋਂਕਣਾ ਸੇਨ ਸ਼ਰਮਾ]] ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Rishi_Kapoor.jpg|alt=|thumb|[[ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]], ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡੀ]] ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ '''ਬੋਲਡਫੇਸ''' ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਮੁੱਖ ਪੁਰਸਕਾਰ === {| class="wikitable" ![[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ|ਬੈਸਟ ਫ਼ਿਲਮ]] ![[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਬੈਸਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ]] |- | valign="top" | * '''''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]'''''-ਆਮਿਰ ਖਾਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼'''- ਆਮਿਰ ਖਾਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼''' ** ''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ]]'' -ਯਸ਼ ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼- ਯਸ਼ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼ਯਸ਼ ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼ ** ਗੁਰੂ-ਮਦਰਾਸ ਟਾਕੀਜ਼ ** ਜਬ ਵੀ ਮੇਟ-ਸ਼੍ਰੀ ਅਸ਼ਟਾਵਿਨਾਇਕ ਸਿਨੇ ਵਿਜ਼ਨ ਲਿਮਟਿਡ ** ''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]''-ਰੈੱਡ ਚਿਲੀਜ਼ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟਰੈੱਡ ਚਿਲੀਜ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ | valign="top" | * '''[[ਆਮਿਰ ਖ਼ਾਨ|ਆਮਿਰ ਖਾਨ]]'''-'''''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]''''' ** ਅਨੁਰਾਗ ਬਾਸੂ-ਲਾਈਫ ਇਨ ਏ...''...ਮੈਟਰੋ'' ** [[ਫ਼ਰਾਹ ਖ਼ਾਨ|ਫਰਾਹ ਖਾਨ]]-''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]'' ** [[ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ)|ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ]]-ਜਬ ਵੀ ਮੇਟ ** [[ਮਨੀਰਤਨਮ|ਮਣੀ ਰਤਨਮ]]-ਗੁਰੂ ** [[ਸ਼ਿਮਿਤ ਅਮੀਨ]]-''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਚੱਕ ਦੇ!]] ਇੰਡੀਆ '' |- ![[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ|ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ]] !ਬੈਸਟ ਅਦਾਕਾਰਾ |- | * '''[[ਸ਼ਾਹ ਰੁਖ਼ ਖ਼ਾਨ|ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]]-''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਚੱਕ ਦੇ!]]'' ਇੰਡੀਆ ''ਦੇ ਕੋਚ ਕਬੀਰ ਖਾਨ''''' ** [[ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੱਚਨ]]-ਗੁਰੂ ਨੇ ਗੁਰੂ "ਗੁਰੂ" ਦੇਸਾਈ ਵਜੋਂ ** ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ [[ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ]]-''[[ਨਮਸਤੇ ਲੰਡਨ]]'' ** ਦਰਸ਼ੀਲ ਸਫ਼ਾਰੀ-''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]'' ਈਸ਼ਾਨ ਅਵਸਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** [[ਸ਼ਾਹਿਦ ਕਪੂਰ]]-ਜਬ ਵੀ ਮੇਟ ਆਦਿਤਿਆ ਕਸ਼ਿਅਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ** ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ-''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]'' ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਖੀਜਾ/ਓਮ ਕਪੂਰ ਵਜੋਂ | * '''[[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ]]-ਗੀਤ ਢਿੱਲੋਂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ''ਜਬ ਵੀ ਮੇਟ ਗੀਤ ਢਿੱਲੋਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ''''' ** ਸੁਜਾਤਾ ਗੁਰੂਕਾਂਤ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਬੱਚਨ|ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ]]-ਗੁਰੂ ** [[ਦੀਪਿਕਾ ਪਾਦੂਕੋਣ|ਦੀਪਿਕਾ ਪਾਦੁਕੋਣ]]-''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]'' ਸ਼ਾਂਤੀਪ੍ਰਿਆ ਮਹਿਰਾ/ਸੰਧਿਆ "ਸੈਂਡੀ" ਬਾਂਸਲ ਵਜੋਂ ** [[ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ]]-ਦੀਯਾ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਆਜਾ ਨਚਲੇ'' ** [[ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ]]-'''ਲਾਗਾ ਚੁਨਰੀ ਮੇਂ ਦਾਗ''<nowiki/>' ਵਿੱਭਵਾਰੀ ਸਹਾਏ/ਬੜਕੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** [[ਵਿੱਦਿਆ ਬਾਲਨ|ਵਿਦਿਆ ਬਾਲਨ]]-ਅਵਨੀ ਐਸ ਚਤੁਰਵੇਦੀ/ਮੰਜੁਲਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''[[ਭੂਲ ਭੁਲਈਆ]]'' |- !ਬੈਸਟ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਐਕਟਰ !ਬੈਸਟ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਐਕਟਰਸ |- | * '''[[ਇਰਫ਼ਾਨ ਖ਼ਾਨ|ਇਰਫਾਨ ਖਾਨ]]-ਲਾਈਫ ਇਨ ਏ...''ਮੇਟ੍ਰੋ ਵਿੱਚ...ਮੋਂਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ''''' ** [[ਆਮਿਰ ਖ਼ਾਨ|ਆਮਿਰ ਖਾਨ]]-''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]'' ਰਾਮ ਸ਼ੰਕਰ ਨਿਕੰਭ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** [[ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ]]-ਫਿਲਮ ਵੇਲ੍ਸਾਕਮ ਲਈ ਸਾਗਰ 'ਮਜਨੂੰ' ਪਾਂਡੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** [[ਮਿਥੁਨ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]]-ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਮਾਣਿਕ "ਨਾਨਾਜੀ" ਦਾਸਗੁਪਤਾ ** ਸ਼੍ਰੇਅਸ ਤਲਪਡ਼ੇ-''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]'' ਪੱਪੂ ਮਾਸਟਰ ਵਜੋਂ | * '''[[ਕੋਂਕਣਾ ਸੇਨ ਸ਼ਰਮਾ]]-ਲਾਈਫ ਇਨ ਏ...''ਮੇਟ੍ਰੋ ਵਿੱਚ...ਸ਼ਰੂਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਟਰੋ''''' ** ਕੋਂਕਣਾ ਸੇਨ ਸ਼ਰਮਾ-''ਲਾਗਾ ਚੁਨਰੀ ਮੇਂ ਦਾਗ'' ਸ਼ੁਭਵਰੀ ਸਹਾਏ/ਚੁਟਕੀ ਵਜੋਂ ** ਗੁਲਾਬਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ]]-''ਸਾਵਰੀਆ'' ** [[ਸ਼ਿਲਪਾ ਸ਼ੁਕਲਾ]]-''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਚੱਕ ਦੇ ਇੰਡੀਆ]]'' ਬਿੰਦੀਆ ਨਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** [[ਟਿਸਕਾ ਚੋਪੜਾ|ਟਿਸਕਾ ਚੋਪਡ਼ਾ]]-''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]'' ਮਾਇਆ ਅਵਸਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ |- ![[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਵਾਂ ਅਦਾਕਾਰ|ਸਰਬੋਤਮ ਪੁਰਸ਼ ਡੈਬਿਊ]] ![[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਵੀਂ ਅਦਾਕਾਰਾ|ਬੈਸਟ ਫੀਮੇਲ ਡੈਬਿਊ]] |- | * '''[[ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ]]'''-'''''ਸਾਵਰੀਆ ਰਣਬੀਰ ਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ''''' ** ਦਰਸ਼ੀਲ ਸਫ਼ਾਰੀ-''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]'' ਈਸ਼ਾਨ ਅਵਸਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** [[ਹਿਮੇਸ਼ ਰੇਸ਼ਮਿਆ|ਹਿਮੇਸ਼ ਰੇਸ਼ਮੀਆ]]-'''ਆਪ ਕਾ ਸੁਰੂਰ''<nowiki/>' ਐਚਆਰ ਵਜੋਂ ** ਮੁਜ਼ਮਿਲ ਇਬਰਾਹਿਮ-ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜ਼ੈਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ** ਨੀਲ ਨਿਤਿਨ ਮੁਕੇਸ਼-''ਜੌਨੀ ਗੱਦਾਰ'' ** ਰੁਸਲਾਨ ਮੁਮਤਾਜ-MP3: ਰੋਹਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਰ | * '''[[ਦੀਪਿਕਾ ਪਾਦੂਕੋਣ|ਦੀਪਿਕਾ ਪਾਦੁਕੋਣ]]'''-'''''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]] ਸ਼ਾਂਤੀਪ੍ਰਿਆ ਮਹਿਰਾ/ਸੰਧਿਆ ਬਾਂਸਲ ਵਜੋਂ''''' ** [[ਹੰਸਿਕਾ ਮੋਟਵਾਨੀ]]-''ਆਪ ਕਾ ਸੁਰੂਰ'' ਰੀਆ ਬਖਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** [[ਜਿਆ ਖਾਨ|ਜੀਆ ਖਾਨ]]-ਜੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਨਿਸ਼ਬਦ'' ** [[ਸੋਨਮ ਕਪੂਰ]]-''ਸਾਵਰੀਆ'' ਸਕੀਨਾ ਇਬਰਾਹਿਮ ਵਜੋਂ ** [[ਉਰਵਸ਼ੀ ਸ਼ਰਮਾ]]-''ਨਕਾਬ''-ਸੋਫੀਆ ਡੀ ਕੋਸਟਾ ਮਲਹੋਤਰਾ |- ![[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗੀਤਕਾਰ|ਬੈਸਟ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ]] ![[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤਕਾਰ|ਸਰਬੋਤਮ ਗੀਤਕਾਰ]] |- | * '''[[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]]-ਗੁਰੂ''' ** ਮੋਂਟੀ ਸ਼ਰਮਾ-''ਸਾਵਰੀਆ'' ** ਪ੍ਰੀਤਮ-ਜਬ ਵੀ ਮੇਟ ** ਪ੍ਰੀਤਮ-ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ...''ਲਾਈਫ ਇਨ ਏ ਮੇਟ੍ਰੋ'' ** [[ਵਿਸ਼ਾਲ-ਸ਼ੇਖਰ]]-''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]'' | * ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ-'''''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]''''' ਤੋਂ "ਮਾਂ" ** ਗ਼ੁਲਜ਼ਾਰ-ਗੁਰੂ ਤੋਂ 'ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ' ** [[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]]-''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]'' ਤੋਂ 'ਮੈਂ ਅਗਰ ਕਹਾਣੀ' ** [[ਸਮੀਰ]]-''ਸਾਵਰੀਆ'' ਤੋਂ 'ਜਬ ਸੇ ਤੇਰੇ ਨੈਨਾ' ** ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਦਲਾਨੀ-''ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ'' ਤੋਂ 'ਆਂਖੇਂ ਮੇਂ ਤੇਰੀ' |- ![[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਬੈਸਟ ਪਲੇਅਬੈਕ ਸਿੰਗਰ-ਪੁਰਸ਼]] ![[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ|ਬੈਸਟ ਪਲੇਅਬੈਕ ਸਿੰਗਰ-ਫੀਮੇਲ]] |- | * ਸ਼ਾਨ-'''''ਸਾਵਰੀਆ''''' ਤੋਂ 'ਜਬ ਸੇ ਤੇਰੇ ਨੈਨਾ' ** [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]]-'ਗੁਰੂ' ਤੋਂ 'ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ' ** [[ਕੇ ਕੇ (ਗਾਇਕ)|ਕੇ. ਕੇ.]]-''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]'' ਤੋਂ "ਆਂਖੇਂ ਮੇਂ ਤੇਰੀ" ** [[ਸੋਨੂੰ ਨਿਗਮ]]-''ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ'' ਤੋਂ 'ਮੈਂ ਅਗਰ ਕਹਾਂ' ** [[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]]-"ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ ਚੱਕ ਦੇ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ | * ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ-ਗੁਰੂ ਤੋਂ "ਬਰਸੋ ਰੇ" ** [[ਅਲੀਸ਼ਾ ਚਿਨਾਈ]]-ਕਿਆ ਲਵ ਸਟੋਰੀ ਹੈ ਤੋਂ "ਇਹ ਰੌਕਿੰਗ ਹੈ!"''ਕ੍ਯਾਲੁਵ ਸਟੋਰੀ ਹੈ'' ** ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ-'ਜਬ ਵੀ ਮੇਟ' ਤੋਂ 'ਯੇ ਇਸ਼ਕ ਹੈ'''[[ਜਬ ਵੀ ਮੈਟ|ਜਬ ਵੀ ਮੇਟ]]'' ** [[ਸੁਨਿਧੀ ਚੌਹਾਨ]]-'''ਆਜਾ ਨਚਲੇ'' "ਤੋਂ' ਆਜਾ ਨਚਲਾ" ** ਸੁਨਿਧੀ ਚੌਹਾਨ-''ਹਨੀਮੂਨ ਟ੍ਰੈਵਲਜ਼ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ'' ਤੋਂ "ਸਜਨਾਜੀ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ"। |} === ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ === {| class="wikitable" ! colspan="2" |ਬੈਸਟ ਫ਼ਿਲਮ |- | colspan="2" | * '''''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ]]''''' ([[ਸ਼ਿਮਿਤ ਅਮੀਨ]]) |- ! colspan="2" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਸਰਬੋਤਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ]] |- !ਮਰਦ !ਔਰਤ |- | * '''ਦਰਸ਼ੀਲ ਸਫ਼ਾਰੀ-''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]''''' | * '''ਤੱਬੂ-''ਚੀਨੀ ਕਮ''''' |- |} === ਤਕਨੀਕੀ ਪੁਰਸਕਾਰ === {| class="wikitable" ![[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀ|ਸਰਬੋਤਮ ਕਹਾਣੀ]] !ਬੈਸਟ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ |- | * '''ਅਮੋਲ ਗੁਪਤੇ'''-'''''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]''''' ** [[ਜੈਦੀਪ ਸਾਹਨੀ]]-''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਚੱਕ ਦੇ!]]'' ਇੰਡੀਆ ** [[ਮਨੀਰਤਨਮ|ਮਣੀ ਰਤਨਮ]]-ਗੁਰੂ''ਗੁਰੂ ਜੀ।'' ** ਡੇਵਿਡ ਐਨ. ਡੋਨੀਹੂ ਅਤੇ ਰਾਹੁਲ ਢੋਲਕੀਆ-''[[ਪਰਜਾਨੀਆ|ਪਰਜ਼ਾਨੀਆ]]'' ** ਵਿਭਾ ਸਿੰਘ-''ਧਰਮ'' | * '''ਅਨੁਰਾਗ ਬਾਸੂ'''-ਲਾਈਫ ਇਨ ਏ...'''''..ਮੈਟਰੋ''''' ** ਅਮੋਲ ਗੁਪਤੇ'''-'''''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]'' ** [[ਜੈਦੀਪ ਸਾਹਨੀ]]-''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਚੱਕ ਦੇ!]]''ਇੰਡੀਆ ** ਡੇਵਿਡ ਐਨ. ਡੋਨੀਹੂ ਅਤੇ ਰਾਹੁਲ ਢੋਲਕੀਆ-''[[ਪਰਜਾਨੀਆ|ਪਰਜ਼ਾਨੀਆ]]'' ** ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਰਾਘਵਨ-''ਜੌਨੀ ਗੱਦਾਰ'' |- !ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਵਾਦ !ਸਰਬੋਤਮ ਐਡੀਟਿੰਗ |- | * '''[[ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ)|ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ]]'''-ਜਬ ਵੀ ਮੇਟ ** ਅਮੋਲ ਗੁਪਤੇ-''[[ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ]]'' ** [[ਜੈਦੀਪ ਸਾਹਨੀ]]-''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਚੱਕ ਦੇ!]]'' ''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਭਾਰਤ]]'' ** ਮਯੂਰ ਪੁਰੀ-''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]'' ** ਸੰਜੀਵ ਦੱਤਾ-ਲਾਈਫ ਇਨ ਏ...''...ਮੈਟਰੋ'' | * '''ਅਮਿਤਾਭ ਸ਼ੁਕਲਾ'''-'''''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਚੱਕ ਦੇ!]]''''' '''''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਇੰਡੀਆ]]''''' |- !ਸਰਬੋਤਮ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ !ਬੈਸਟ ਫ਼ਿਲਮ |- | * '''[[ਸਰੋਜ ਖ਼ਾਨ|ਸਰੋਜ ਖਾਨ]]'''-'''"''ਬਰਸੋ ਰੇ''"'''-ਗੁਰੂ | * '''ਸੁਦੀਪ ਚੈਟਰਜੀ'''-'''''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਚੱਕ ਦੇ!]]''''' '''''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਇੰਡੀਆ]]''''' |- !ਬੈਸਟ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ !ਬੈਸਟ ਸਾਊਂਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ |- | * '''ਸਮੀਰ ਚੰਦਾ'''-ਗੁਰੂ | * '''ਲੇਸਲੀ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼'''-'''''ਜੌਨੀ ਗੱਦਾਰ''''' |- !ਬੈਸਟ ਕਾਸਟਿਊਮ ਡਿਜ਼ਾਈਨ !ਬੈਸਟ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਸਕੋਰ |- | * '''[[ਸੁਜਾਤਾ ਸ਼ਰਮਾ]]-ਗਾਂਧੀ, ਮਾਈ ਫਾਦਰ''' | * '''[[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]]'''-ਗੁਰੂ |- !ਬੈਸਟ ਸਪੈਸ਼ਲ ਇਫੈਕਟ !ਸਰਬੋਤਮ ਐਕਸ਼ਨ |- | * ਰੈੱਡ ਚਿਲੀਜ਼ ਵੀਐੱਫਐਕਸ-'''''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]''''' | * '''ਰੌਬ ਮਿਲਰ'''-'''''[[ਚੱਕ ਦੇ! ਇੰਡੀਆ|ਚੱਕ ਦੇ!]]''''' ਇੰਡੀਆ |} === ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ === {| class="wikitable" ! colspan="2" |ਲਾਈਫ ਟਾਇਮ ਅਚੀਵਮੇੰਟ |- | colspan="2" | * '''[[ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]]''' |- ! colspan="2" |ਆਰ. ਡੀ. ਬਰਮਨ ਅਵਾਰਡ |- | colspan="2" | * '''ਮੋਂਟੀ ਸ਼ਰਮਾ''' |- ! colspan="3" |ਸਾਲ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਚਿਹਰਾ |- | colspan="3" | * '''[[ਦੀਪਿਕਾ ਪਾਦੂਕੋਣ|ਦੀਪਿਕਾ ਪਾਦੁਕੋਣ]]''' |- |} == ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ==   == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] * 52ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ * 54ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ * 55ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Reflist}}{{Filmfare Awards}} 3yy7gj9524z5lpt66rqqlt8sm8nncln 0 205121 851009 849033 2026-11-02T16:54:35Z Pkrs1 62805 ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ 851009 wikitext text/x-wiki {{Cleanup infobox}}{{Infobox film awards | number = 12 | award = Filmfare Awards | image = | caption = | date = 1965 | site = Bombay | host = | preshow = | producer = | director = | best_film = ''[[Dosti (1964 film)|Dosti]]'' | most_wins = ''Dosti'' (6) | most_nominations = ''[[Sangam (1964 Hindi film)|Sangam]]'' (11) | best_actor = [[Dilip Kumar]] for ''[[Leader (1964 film)|Leader]]'' | best_actress = [[Vyjayanthimala]] for ''Sangam'' | network = | duration = | last = 11th | next = 13th }}'''12ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ''' ਸਾਲ 1965 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ ਸਰਬੋਤਮ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ''[[ਸੰਗਮ]]'' ਨੇ 11 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''[[ਦੋਸਤੀ (1964 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋਸਤੀ]]'' ਨੇ 7 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ''ਔਰ ਸਪਨਾ'' ਨੇ 4 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ''ਦੋਸਤੀ'' ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ([[ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ|ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ]]) ਸਮੇਤ 6 ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ। ''ਸੰਗਮ'' ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ 4 ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਪ ਜੇਤੂ ਫਿਲਮ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ([[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]]) ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ([[ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ|ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ]]) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। == ਮੁੱਖ ਪੁਰਸਕਾਰ == {{Multiple image | border = infobox | total_width = 400 | image_style = | perrow = 4/4 | caption_align = left | image1 = | caption1 = [[Raj Kapoor]], Best Director | image2 = | caption2 = [[Dilip Kumar]], Best Actor | image3 = | caption3 = [[Vyjayanthimala]], Best Actress | image4 = | caption4 = [[Nana Palsikar]], Best Supporting Actor | image5 = | caption5 = [[Nirupa Roy]], Best Supporting Actress | image6 = Mohammed Rafi 2016 postcard of India crop-flip.jpg | caption6 = [[Mohammed Rafi]], Best Playback Singer | image7 = LPs01.jpg | caption7 = [[Laxmikant–Pyarelal]], Best Music Director | image8 = Majrooh.jpg | caption8 = [[Majrooh Sultanpuri]], Best Lyricist }} {| class="wikitable" ! style="background:#EEDD82;" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ|ਬੈਸਟ ਫ਼ਿਲਮ]] ! style="background:#EEDD82;" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਬੈਸਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ]] |- | valign="top" | * '''''[[ਦੋਸਤੀ (1964 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋਸਤੀ]]''-ਰਾਜਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼-ਤਾਰਾਚੰਦ ਬੜਜਾਤਿਆ''' ** ''[[ਸੰਗਮ]]''-ਆਰ. ਕੇ. ਫਿਲਮਜ਼-[[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ** ਸ਼ਹਿ''ਰ ਔਰ ਸਪਨਾ''-ਨਵਾਂ ਸੰਸਾਰ-[[ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ|ਖਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ]] | valign="top" | * '''[[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]]-''[[ਸੰਗਮ]]''''' ** ''[[ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ|ਖਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ]]-ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਪਨਾ'' ** ''ਸਤਿਏਨ ਬੋਸ-[[ਦੋਸਤੀ (1964 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋਸਤੀ]]'' |- ! style="background:#EEDD82;" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ|ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ]] ! style="background:#EEDD82;" |ਬੈਸਟ ਅਦਾਕਾਰਾ |- | * ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ-'''ਵਿਜੇ ਖੰਨਾ''' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਲੀਡਰ ** ''[[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]]-[[ਸੰਗਮ]]'' ਫਲਾਈਟ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਸੁੰਦਰ ਖੰਨਾ ਵਜੋਂ ** ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ-ਸ਼ਿਆਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬੇਲਾ | * ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ-'''ਰਾਧਾ ਮਹਿਰਾ''' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਸੰਗਮ <ref name="filmfare">{{Cite web |date=2023 |title=Winners list |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners}}</ref> ** ''[[ਮਾਲਾ ਸਿਨਹਾ]]- ਫਿਲਮ ਜਹਾਂ ਆਰਾ'' [[ਜਹਾਂਆਰਾ ਬੇਗਮ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** ਸਾਧਨਾ ਸ਼ਿਵਦਾਸਾਨੀ-ਵੋ ਕੌਨ ਥੀ? ਸੰਧਿਆ/ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਜੁਡ਼ਵਾਂ ਭੈਣ ਵਜੋਂ <ref>{{Cite web |title=The Filmfare Awards Nominations – 1964 |url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/366555.cms |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040323040547/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/366555.cms |archive-date=23 March 2004 |publisher=[[The Times Group]]}}</ref> |- ! style="background:#EEDD82;" |ਬੈਸਟ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਐਕਟਰ ! style="background:#EEDD82;" |ਬੈਸਟ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਐਕਟਰਸ |- | * ਨਾਨਾ ਪਲਸੀਕਰ-ਫਿਲਮ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਪਨਾ '''ਜੌਨੀ''' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** [[ਧਰਮਿੰਦਰ]]- ਫਿਲਮ ''ਆਈ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬੇਲਾ'' ਰਣਜੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ]]-ਫਿਲਮ ''[[ਸੰਗਮ]]'' ਗੋਪਾਲ ਵਰਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ | * '''[[ਨਿਰੂਪਾ ਰਾਏ]]- ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਹਿਨਾਈ''''' ਸ਼ੋਭ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** [[ਲਲਿਤਾ ਪਵਾਰ]]- ''ਫਿਲਮ ਕੋਹਰਾ'' ਦਾਈ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ** [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਲਾ|ਸ਼ਸ਼ੀਕਲਾ]]- ''ਫਿਲਮ ਆਈ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬੇਲਾ'', ਰੂਪਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ |- ! style="background:#EEDD82;" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗੀਤਕਾਰ|ਬੈਸਟ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ]] ! style="background:#EEDD82;" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤਕਾਰ|ਸਰਬੋਤਮ ਗੀਤਕਾਰ]] |- | * '''[[ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ|ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ]]-ਫਿਲਮ ''[[ਦੋਸਤੀ (1964 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋਸਤੀ]]''''' ** [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ]]- ਫਿਲਮ ਵੋ ਕੌਨ ਥੀ? ** [[ਸ਼ੰਕਰ-ਜੈਕਿਸ਼ਨ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਸ਼ੰਕਰ-ਜੈਕਿਸ਼ਨ]]-''[[ਸੰਗਮ|ਫਿਲਮ ਸੰਗਮ]]'' | * ਮਜਰੁਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ-'''''[[ਦੋਸਤੀ (1964 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋਸਤੀ]]''''' ਤੋਂ "ਚਾਹੂੰਗਾ ਮੈਂ ਤੁਝੇ" ** [[ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ (ਗੀਤਕਾਰ)|ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ]]-''[[ਸੰਗਮ]]'' ਤੋਂ 'ਦੋਸਤ ਦੋਸਤ ਨਾ ਰਹਾ' ** ਭਰਤ ਵਿਆਸ- ਫਿਲਮ ''ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ'' ਗੀਤ "ਜਯੋਤ ਸੇ ਜਯੋਤ" |- ! style="background:#EEDD82;" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਬੈਸਟ ਪਲੇਅਬੈਕ ਸਿੰਗਰ-ਪੁਰਸ਼]] ! style="background:#EEDD82;" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ|ਬੈਸਟ ਪਲੇਅਬੈਕ ਸਿੰਗਰ-ਫੀਮੇਲ]] |- | * ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ- ਫਿਲਮ '''''[[ਦੋਸਤੀ (1964 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋਸਤੀ]]''''' ਤੋਂ "ਚਾਹੂੰਗਾ ਮੈਂ ਤੁਝੇ" ** [[ਮੁਕੇਸ਼]]-''[[ਸੰਗਮ]]'' ਤੋਂ 'ਦੋਸਤ ਦੋਸਤ ਨਾ ਰਹਾ' | * '''ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਗਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਿਆ ਪੁਰਸਕਾਰ''' ** [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]-''ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ'' ਤੋਂ "ਜਯੋਤ ਸੇ ਜਯੋਤ" |- ! style="background:#EEDD82;" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀ|ਸਰਬੋਤਮ ਕਹਾਣੀ]] ! style="background:#EEDD82;" |ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਵਾਦ |- | * '''ਬਾਨ ਭੱਟ-''[[ਦੋਸਤੀ (1964 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋਸਤੀ]]''''' ** [[ਇੰਦਰ ਰਾਜ ਆਨੰਦ]]-''[[ਸੰਗਮ]]'' ** [[ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ|ਖਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ]]-ਸ਼ਹਿਰ ਔਰ ਸਪਨਾ''ਸ਼ੇਰ'' | * '''ਗੋਵਿੰਦ ਮੂਨਿਸ-''[[ਦੋਸਤੀ (1964 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋਸਤੀ]]''''' |} == ਤਕਨੀਕੀ ਪੁਰਸਕਾਰ == {| class="wikitable" ! style="background:#EEDD82;" |ਬੈਸਟ ਆਰਟ ਡਾਇਰੈਕਸ਼ਨ ! style="background:#EEDD82;" |ਬੈਸਟ ਫ਼ਿਲਮ |- | * '''ਜੀ. ਐਲ. ਜਾਧਵ ਅਤੇ ਟੀ. ਕੇ. ਦੇਸਾਈ- ਫਿਲਮ ''ਕੋਹਰਾ''''' (ਬੀ/ਡਬਲਯੂ ਲਈ) {{Small|(for B/W)}} * '''ਸੰਤ ਸਿੰਘ-''ਜਹਾਂ ਆਰਾ''''' (ਰੰਗ ਲਈ) {{Small|(for Color)}} | * ਕੇ. ਐੱਚ. ਕਪਾਡੀਆ-ਵੋ ਕੌਨ ਥੀ? (ਬੀ/ਡਬਲਯੂ ਲਈ) {{Small|(for B/W)}} * ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਵਸ਼ੀਰਦੇ-ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਪਥ੍ਹ੍ਰੋੰ ਨੇ (ਰੰਗ ਲਈ) {{Small|(for Color)}} |- ! style="background:#EEDD82;" |ਸਰਬੋਤਮ ਐਡੀਟਿੰਗ ! style="background:#EEDD82;" |ਬੈਸਟ ਸਾਊਂਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ |- | * '''[[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]]-''[[ਸੰਗਮ]]''''' | * '''ਅਲਾਉਦੀਨ-''[[ਸੰਗਮ]]''''' |} == ਸ਼ਾਨਦਾਰ == ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਸਨ। {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! style="background:#EEDD82;" |ਫ਼ਿਲਮ ! style="background:#EEDD82;" |ਪੁਰਸਕਾਰ ! style="background:#EEDD82;" |ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ |- | align="left" |''[[ਦੋਸਤੀ (1964 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋਸਤੀ]]'' |6 |7 |- | align="left" |''[[ਸੰਗਮ]]'' |4 |11 |- | align="left" |''ਸ਼ੇਰ ਔਰ ਸਪਨਾ'' | rowspan="4" |1 |4 |- | align="left" |''ਵੋ ਕੌਣ ਥੀ'' |3 |- | align="left" |''ਜਹਾਂ ਆਰਾ'' | rowspan="2" |2 |- | align="left" |''ਕੋਹਰਾ'' |- | align="left" |''ਆਈ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬੇਲਾ'' | rowspan="2" |0 |3 |- | align="left" |''ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ'' |2 |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ''14ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ'' * ''13ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ'' * ''[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]]'' == ਹਵਾਲੇ == cgavhwf15fyou7m57uvqimrzst9378l 0 205484 850995 850932 2026-11-02T16:19:18Z Nitesh Gill 8973 850995 wikitext text/x-wiki {{promotional|}} {{Infobox person | name = ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ | image = Sahibpreet Singh.jpg | caption = ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ | occupation = ਵਕੀਲ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਖੋਜਕਰਤਾ }} '''ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Sahibpreet Singh''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਖੋਜਕਰਤਾ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Sahibpreet Singh Lawyer in Amritsar |url=https://amritsar.barportal.in/lawyer/sahibpreet-singh-ph-4132-2023 |access-date=2026-10-26 |website=District Bar Association Amritsar |language=en}}</ref><ref name="constitutional">{{cite web |last=Singh |first=Sahibpreet |title=A Transcontinental Analysis of Artificial Intelligence-Based Judicial Systems in EU and India |url=https://constitutionaldiscourse.com/a-transcontinental-analysis-of-artificial-intelligence-based-judicial-systems-in-eu-and-india/ |website=Constitutional Discourse |date=2025-04-29 |language=en }}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਬਣਾਵਟੀ ਬੁੱਧੀ|ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ]], [[ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ]], [[:en:Computer forensics|ਕੰਪਿਊਟਰ ਫੋਰੈਂਸਿਕਸ]], [[ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ|ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ ਅਧਿਕਾਰ]] ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="cybercrime">{{cite journal |last1=Dhiman |first1=Shikha |last2=Singh |first2=Sahibpreet |title=Cybercrime and Computer Forensics in Epoch of Artificial Intelligence in India |journal=Cyber Law Reporter |volume=2 |issue=4 |year=2023 |pages=13–32 |issn=2583-7060 |url=https://journal.thelawbrigade.com/cylr/article/view/1245 |language=en }}</ref><ref name="greenwashing">{{cite journal |last1=Singh |first1=Sahibpreet |last2=Singh |first2=Manjit |title=Algorithmic Criminal Liability in Greenwashing: Comparing India, USA & EU |journal=HPNLU Journal of Law, Business and Economics |volume=3 |year=2024 |pages=51–68 |issn=2584-0436 |url=https://www.hpnlu.ac.in/PDF/14bf3f73-0293-4119-bce9-6e4e0c1289da.pdf |language=en }}</ref><ref name="ipr">{{cite journal |last1=Singh |first1=Sahibpreet |last2=Singh |first2=Manjit |title=Artificial Intelligence and Intellectual Property Rights: Comparative Transnational Policy Analysis |journal=Journal of University Institute of Legal Studies |volume=19 |issue=1 |year=2025 |pages=182–208 |url=https://jouils.puchd.ac.in/issues/juilsvol-2025-i.pdf |arxiv=2601.17892 |language=en }}</ref> == ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਬੰਧਤਾ == ''Journal of University Institute of Legal Studies'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਦੇ ਲੇਖਕ-ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[:en:Master of Laws|ਐੱਲ.ਐੱਲ.ਐੱਮ.]] ਸੰਬੰਧਤਾ ਦਰਜ ਹੈ।<ref name="ipr"/> 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਪ੍ਰਿੰਗਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੰਬੰਧਤਾ [[ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="springer">{{cite encyclopedia |last=Singh |first=Sahibpreet |title=Artificial Intelligence, Environmental Crime, and Legal Accountability in the Anthropocene (Comparative Perspectives from India and the Global South) |encyclopedia=Encyclopedia of the Anthropocene |publisher=Springer |location=Cham |date=2026-07-25 |pages=1–14 |doi=10.1007/978-3-031-51703-7_532-1 |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-51703-7_532-1 |language=en }}</ref> == ਖੋਜ ਕਾਰਜ == === ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਫੋਰੈਂਸਿਕਸ === ਸ਼ਿਖਾ ਧੀਮਾਨ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖ ''Cybercrime and Computer Forensics in Epoch of Artificial Intelligence in India'' ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਫੋਰੈਂਸਿਕਸ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ।<ref name="cybercrime"/> === ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ === ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ''Algorithmic Criminal Liability in Greenwashing: Comparing India, USA & EU'' ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ]] ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ [[:en:Greenwashing|ਗ੍ਰੀਨਵਾਸ਼ਿੰਗ]] ਅਤੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।<ref name="greenwashing"/> ਲਾਮੀਆ ਸ਼ਾਬਾਨ ਨੇ 2026 ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਤਰਕਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।<ref name="chaaben">{{cite journal |last=Chaaben |first=Lamia |title=Criminal Liability for Environmental Damage Caused by Artificial Intelligence Systems |journal=مجلة المفكر |volume=21 |issue=1 |date=2026-06-10 |pages=76–90 |url=https://asjp.cerist.dz/en/downArticle/131/21/1/295824 |language=en }}</ref> 2026 ਵਿੱਚ ਸਪ੍ਰਿੰਗਰ ਦੀ ''Encyclopedia of the Anthropocene'' ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।<ref name="springer"/> === ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ ਅਧਿਕਾਰ === [[File:Sahibpreet Singh Advocate.jpg|thumb|right|ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ]] ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖ ''Artificial Intelligence and Intellectual Property Rights: Comparative Transnational Policy Analysis'' ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ [[ਕਾਪੀਰਾਈਟ]], [[ਪੇਟੈਂਟ]] ਅਤੇ [[:en:Trade secret|ਵਪਾਰਕ ਭੇਤਾਂ]] ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="ipr"/> === ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ === 2025 ਵਿੱਚ ''Constitutional Discourse'' ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ।<ref name="constitutional"/> == ਚੋਣਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == * ਧੀਮਾਨ, ਸ਼ਿਖਾ; ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ (2023)। ''Cybercrime and Computer Forensics in Epoch of Artificial Intelligence in India''। ''Cyber Law Reporter'', 2(4), ਸਫ਼ੇ 13–32।<ref name="cybercrime"/> * ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ; ਸਿੰਘ, ਮਨਜੀਤ (2024)। ''Algorithmic Criminal Liability in Greenwashing: Comparing India, USA & EU''। ''HPNLU Journal of Law, Business and Economics'', 3, ਸਫ਼ੇ 51–68।<ref name="greenwashing"/> * ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ; ਸਿੰਘ, ਮਨਜੀਤ (2025)। ''Artificial Intelligence and Intellectual Property Rights: Comparative Transnational Policy Analysis''। ''Journal of University Institute of Legal Studies'', 19(1), ਸਫ਼ੇ 182–208।<ref name="ipr"/> * ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ (2025)। ''Comparative Algorithmic Governance of Public Health Instruments across India, EU, US and LMICs''। ''Law and Medicine''। ਪੈਸਿਫਿਕ ਬੁੱਕਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਸਫ਼ੇ 409–423।<ref name="publichealth">{{cite book |last=Singh |first=Sahibpreet |chapter=Comparative Algorithmic Governance of Public Health Instruments across India, EU, US and LMICs |title=Law and Medicine |publisher=Pacific Books International |year=2025 |pages=409–423 |chapter-url=https://arxiv.org/abs/2601.17877 |language=en }}</ref> * ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ (2026)। ''Artificial Intelligence, Environmental Crime, and Legal Accountability in the Anthropocene (Comparative Perspectives from India and the Global South)''। ''Encyclopedia of the Anthropocene''। ਸਪ੍ਰਿੰਗਰ, ਸਫ਼ੇ 1–14।<ref name="springer"/> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Commons category|Sahibpreet Singh}} * [https://orcid.org/0009-0009-9695-2674 ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ — ORCID] * [https://scholar.google.com/citations?user=nnKnG8oAAAAJ ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ — ਗੂਗਲ ਸਕਾਲਰ] * [https://www.researchgate.net/profile/Sahibpreet-Singh-4 ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ — ਰਿਸਰਚਗੇਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਿਤ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਦਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] meqfzctvdbx012p6iahk6997ea5e3z4 0 205532 851005 850959 2026-11-02T16:46:58Z Nitesh Gill 8973 851005 wikitext text/x-wiki {{ਬੇਹਵਾਲਾ|}} [[File:Klagenfurt_Neuer_Platz_Lindwurmbrunnen_09092015_7222.jpg|thumb|ਕਲਾਗਨਫੁਰਟ ਵਿੱਚ ''ਲਿੰਡਵੁਰਮਬਰੁਨੇਨ'']] '''''ਲਿੰਡਵੁਰਮਬਰੁਨੇਨ''''' ([[ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ 'ਲਿੰਡਵਰਮ ਫੁਹਾਰਾ') ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਲਾਗਨਫਰਟ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਮਾਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿੰਡਵਰਮ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਡ੍ਰੈਗਨ) ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੂਰਤੀ, ਹਰਕਿਊਲਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ—ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ "ਡ੍ਰੈਗਨ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੁਹਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੌਕ, 'ਨੋਇਰ ਪਲਾਟਜ਼' 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੁਹਾਰੇ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 1514 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ 1590 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸਮਾਰਕ 1636 ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਡ੍ਰੈਗਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਕਸਰ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਉਲਰਿਚ ਵੋਗਲਸੈਂਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰਕਿਊਲਿਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮਾਈਕਲ ਹੋਨੇਲ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|}} == ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤ == * {{cite book |last= Buffetaut|first=Éric|date= 1998|title= Histoire de la paléontologie|language=French|publisher= Presses Universitaires de France|location= |isbn= |page= |url= https://www.puf.com/histoire-de-la-paleontologie|access-date=10 September 2026}} * {{cite book |last= Mayor|first= Adrienne|date= 2023|orig-date= 2000|title= The first fossil hunters|publisher= [[Princeton University Press]]|location= Princeton|isbn= 9780691245607|page= |url= |access-date=}} * {{cite journal |last1= Pereda Suberbiola|first1= Xabier|last2= Díaz-Martínez|first2= Ignacio|date= 2011|title= Los fósiles de dinosaurios como Geomitos|url= https://www.raco.cat/index.php/ECT/article/view/247613/331564|journal= Enseñanza de las Ciencias de la Tierra|volume= 19|issue= 2|publisher= Enseñanza de las Ciencias de la Tierra|pages= 141–148|issn= 1132-9157|access-date=12 September 2026}} * {{cite journal |last1= Puschnig|first1= Roman|date= 1935|title=Der "Lindwurmschädel" von Klagenfurt |url= https://www.zobodat.at/pdf/CAR_125_45_0065-0085.pdf|journal= Carinthia II|volume= 125|issue= 45|publisher= Naturwissenschaftlicher Verein für Kärnten|pages=65–85 |doi= |access-date=11 September 2026}} * {{cite book |last= Witton|first= Mark P.|date= 2018|title= Palaeoartist's Handbook: Recreating prehistoric animals in art |publisher= Crowood Press|location= Ramsbury|isbn= 9781785004629|page= |url= https://books.google.be/books?id=k4RlDwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|access-date=10 September 2026}} sgfpq43ga106u2liun1x6g553qpwuo4 851006 851005 2026-11-02T16:47:30Z Nitesh Gill 8973 851006 wikitext text/x-wiki {{ਬੇਹਵਾਲਾ|}} [[File:Klagenfurt_Neuer_Platz_Lindwurmbrunnen_09092015_7222.jpg|thumb|ਕਲਾਗਨਫੁਰਟ ਵਿੱਚ ''ਲਿੰਡਵੁਰਮਬਰੁਨੇਨ'']] '''''ਲਿੰਡਵੁਰਮਬਰੁਨੇਨ''''' ([[ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ 'ਲਿੰਡਵਰਮ ਫੁਹਾਰਾ') ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਲਾਗਨਫਰਟ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਮਾਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿੰਡਵਰਮ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਡ੍ਰੈਗਨ) ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੂਰਤੀ, ਹਰਕਿਊਲਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ "ਡ੍ਰੈਗਨ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੁਹਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੌਕ, 'ਨੋਇਰ ਪਲਾਟਜ਼' 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੁਹਾਰੇ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 1514 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ 1590 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸਮਾਰਕ 1636 ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਡ੍ਰੈਗਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਕਸਰ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਉਲਰਿਚ ਵੋਗਲਸੈਂਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰਕਿਊਲਿਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮਾਈਕਲ ਹੋਨੇਲ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|}} == ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤ == * {{cite book |last= Buffetaut|first=Éric|date= 1998|title= Histoire de la paléontologie|language=French|publisher= Presses Universitaires de France|location= |isbn= |page= |url= https://www.puf.com/histoire-de-la-paleontologie|access-date=10 September 2026}} * {{cite book |last= Mayor|first= Adrienne|date= 2023|orig-date= 2000|title= The first fossil hunters|publisher= [[Princeton University Press]]|location= Princeton|isbn= 9780691245607|page= |url= |access-date=}} * {{cite journal |last1= Pereda Suberbiola|first1= Xabier|last2= Díaz-Martínez|first2= Ignacio|date= 2011|title= Los fósiles de dinosaurios como Geomitos|url= https://www.raco.cat/index.php/ECT/article/view/247613/331564|journal= Enseñanza de las Ciencias de la Tierra|volume= 19|issue= 2|publisher= Enseñanza de las Ciencias de la Tierra|pages= 141–148|issn= 1132-9157|access-date=12 September 2026}} * {{cite journal |last1= Puschnig|first1= Roman|date= 1935|title=Der "Lindwurmschädel" von Klagenfurt |url= https://www.zobodat.at/pdf/CAR_125_45_0065-0085.pdf|journal= Carinthia II|volume= 125|issue= 45|publisher= Naturwissenschaftlicher Verein für Kärnten|pages=65–85 |doi= |access-date=11 September 2026}} * {{cite book |last= Witton|first= Mark P.|date= 2018|title= Palaeoartist's Handbook: Recreating prehistoric animals in art |publisher= Crowood Press|location= Ramsbury|isbn= 9781785004629|page= |url= https://books.google.be/books?id=k4RlDwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|access-date=10 September 2026}} tni8uqt5gxsxwo8flfj3dvmywl9m8oe 3 205534 850984 2026-11-02T15:02:52Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 850984 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=پاکستان 100}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:02, 2 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) 3qjh4p5we5j34ugwmz3nia2mfykkime 2 205535 850988 2026-11-02T15:52:54Z Pkrs1 62805 ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ 850988 wikitext text/x-wiki ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ hgb4ow5elqc61uaibrncuak8q7pdqvc 851131 850988 2026-11-03T01:52:26Z Pkrs1 62805 /* */ ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ= 851131 wikitext text/x-wiki ਵਰਤੋ ਸੁਧਾਰ=1 ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ p1wrn55luwl190ge9jp4k5ia033ly3j 3 205536 850989 2026-11-02T15:52:55Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 850989 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Pkrs1}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:52, 2 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) 7s03r7jl0qxa03zb1b0k8dzi9yc0vtt 1 205537 851096 2026-11-02T22:49:39Z ZSpades 62674 /* ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਮੱਗਰੀ ਵਾਲੇ ਫਰਮੇ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 851096 wikitext text/x-wiki == ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਮੱਗਰੀ ਵਾਲੇ ਫਰਮੇ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ == {{ping|Nitesh Gill}} ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖ਼ਾਸ ਵਾਕ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੱਸੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਫਰਮਾ ਜੋੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ZSpades|ZSpades]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ZSpades|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 22:49, 2 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) 725eipx38kaaoljekohj841suqb0pz7