ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Package Package talk Event Event talk Topic 0 2135 854032 843814 2026-11-09T08:39:50Z Taranpreet Goswami 51390 854032 wikitext text/x-wiki {{redirect|ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ|2021 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|ਸਰਦਾਰ ਊਧਮ|ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ|ਊਧਮ ਸਿੰਘ (ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ)}} {{Infobox criminal | name = ਊਧਮ ਸਿੰਘ | image = Sardar_Udham_Singh.jpg | caption = | birth_name = ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ | birth_date = {{birth date|df=yes|1899|12|26}} | birth_place = [[ਸੁਨਾਮ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1940|07|31|1899|12|26}} | death_place = [[ਪੈਂਟਨਵਿਲੇ ਜੇਲ੍ਹ]], [[ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ]] | death_cause = ਫਾਂਸੀ | nationality = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | occupation = [[ਇਨਕਲਾਬੀ]] | organization = [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]]<br/>[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]]<br/>[[ਇੰਡੀਅਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] | other_names = ਰਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ, ਉਦੇ ਸਿੰਘ | movement = [[ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ]] | criminal_penalty = ਮੌਤ | criminal_status = | parents = | conviction = [[ਕਤਲ]] | victims = [[ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ]], 75 | known_for = [[ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਸਾਕੇ]] ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ]] ਦੀ ਹੱਤਿਆ }} '''ਊਧਮ ਸਿੰਘ''' ਦਾ ਜਨਮ '''ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 26 ਦਸੰਬਰ 1899 ਨੂੰ''' ==ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਸਾਕਾ== 13 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਈਸਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ 10 [[ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ]] ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਘਿਨੌਣੇ ਸਾਕੇ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀ ਹੋਈ ਰਿਵਾਲਵਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਦੀ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਲੰਡਨ’ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਲੜਾਕਾ’ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਦੱਬੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਰਮਨ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਨਸ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ, ‘‘ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਵਕਫ਼ੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।’’ ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵਰਗੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਕੇਵਲ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਕਾਰਨਾਮੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸੀ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਸਾਕਾ। ==ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਦਾ ਕਤਲ == [[Image:Udham Singh taken away from Taxon Hall.jpg|right|thumb|ਊਧਮ ਸਿੰਘ (ਖੱਬਿਓ ਦੂਜਾ) ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਸਮੇਂ]] ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣਾ ਜੁਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਰਦਾਤ ਤੋਂ ਇੱਕਦਮ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਦੂਜਾ ਦੋਸ਼ੀ ਜੈਟਲੈਂਡ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਉਹ ਵੀ ਮੌਤ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦੋ ਰੌਂਦ ਦਾਗੇ ਸਨ। ==ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ == ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਤਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਪ੍ਰਪੱਕ ਤੇ ਗਰਮ ਖਿਆਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਨ 1924 ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਵਾਲੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਨੇੜਲੇ ਸਬੰਧ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ 27 ਜੁਲਾਈ 1927 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ 25 ਹੋਰ ਸਾਥੀ, ਕੁਝ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ ਅਸਲਾ ਲਿਆਉਣ ’ਚ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 30 ਅਗਸਤ 1927 ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਲੀਸ ਵੱਲੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਸਲਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 4 ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਲੱਗਣ ਵੇਲੇ ਤਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ।<ref name=":0" /> ==ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ== ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੰਡਨ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ‘ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ’ ਦੱਸਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰੇ ਗਏ ਸੈਂਕੜੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਦਲਾ 20 ਸਾਲ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਲੈ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਪਹਿਲੀ ਅਪਰੈਲ 1940 ਨੂੰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚਾਰ ਜੂਨ 1940 ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੀ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਜੱਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡਾ ਪੁਰਾਣਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਜੱਜ ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। 31 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤ ਨੂੰ ਪੈਟੋਨਵਿਲੇ ਜੇਲ੍ਹ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ 31 ਜੁਲਾਈ 1974 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%86%E0%A9%9B%E0%A8%BE%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%B6%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%8A%E0%A8%A7%E0%A8%AE-%E0%A8%B8-2/|title=ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪਰਵਾਨਾ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ|last=|first=|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-07-30|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ== ਜਦੋਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਮਰੀਕਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ 27 ਜੁਲਾਈ 1927 ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਕਰਾਚੀ ਆਇਆ। ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਫੜੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਹੋਮ ਵਿਭਾਗ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 1934 ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਐਸ 44 (ਪੰਨਾ 267) ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਦੋ ਰਿਵਾਲਵਰ, ਇੱਕ ਪਿਸਤੌਲ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਾਪੀਆਂ ਬਰਾਮਦ ਹੋਈਆਂ। ਉਸ ’ਤੇ ਆਰਮਜ਼ ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 20 ਤਹਿਤ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। 11 ਅਕਤੂਬਰ 1934 ਦੀ ਗੁਪਤ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੁਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ‘ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਗ਼ਦਰ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਹੁਣ ਵਾਲੀ ਪੋਸਟਿੰਗ ਪਤੇ ਵਾਲੀ ਲਿਸਟ ’ਚ ਇੱਕ ਨਾਮ ਯੂ.ਐੱਸ. ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਊਸ, 15 ਆਰਟਿਲਰੀ ਪਾਸੇਜ਼ ਈ1 ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂ.ਐੱਸ. ਆਜ਼ਾਦ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚੋਂ 21 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਟਾਕਟਨ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਪਤੇ ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਟਾਕਟਨ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਲਗਾਤਾਰ ਟੈਲੀਗਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਬਚਾਉ ’ਚ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਪੈਸੇ ਵੀ ਭੇਜੇ। ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ 1934 ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਇਹ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਮਹਿਲਪੁਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਲ 1911 ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ’ਚ ਪੰਨਾ 12 ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 1937 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਦ ਐਲੀਫੈਂਟ ਬੁਆਏ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 'ਦ ਫੋਰ ਫੀਦਰਜ਼' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕੋਰਡਾ ਦੀ ਐਲੀਫੈਂਟ ਬੁਆਏ ਹਾਥੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੁਮਈ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਡਯਾਰਡ ਕਿਪਲਿੰਗ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦ ਜੰਗਲ ਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਵੇਨਿਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। ==ਕੁਰਬਾਨੀ ਉੱਤੇ ਮਾਣ== ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਆਪਣੇ ਸਪੂਤ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੂਰਮਗਤੀ ਭਰਪੂਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਦਕਾ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਣਮੱਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਉਤੇ ਮਾਣ ਹੋਵੇਗਾ। == ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਦਾਲਤੀ ਬਿਆਨ == ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚਲਾ ਬਿਆਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਦਿੱਤੇ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ 5-6 ਜੂਨ 1940 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੱਜ ਨੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨਿਬੜਣ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ‘ਆਖ਼ਰੀ’ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ: ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਹੈ? ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਬਿਆਨ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/12/%e0%a8%b6%e0%a8%b9%e0%a9%80%e0%a8%a6-%e0%a8%8a%e0%a8%a7%e0%a8%ae-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%98-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%85%e0%a8%a6%e0%a8%be%e0%a8%b2%e0%a8%a4%e0%a9%80-%e0%a8%ac%e0%a8%bf-2/|title=ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਦਾਲਤੀ ਬਿਆਨ|last=ਪ੍ਰੋ. ਮਲਵਿੰਦਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ|first=|date=2018-12-30|website=Tribune Punjabi|publisher=|language=hi-IN|access-date=2019-01-08}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== *{{cite journal |title=Contested Nationalisms; Negotiated Terrains: The Way Sikhs Remember Udham Singh 'Shahid' (1899–1940) |first=Louis E. |last=Fenech |journal=Modern Asian Studies |volume=36 |issue=4 |date=October 2002 |pages=827–870 |jstor=3876476 |doi=10.1017/s0026749x02004031|s2cid=145405222 }} {{subscription required}} * An article on Udham Singh—Hero Extraordinary in "The Legacy of The Punjab" by R M Chopra, 1997, Punjabee Bradree, Calcutta. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * British Executions [http://www.britishexecutions.co.uk/execution-content.php?key=603&termRef=Udham%20Singh case file pertaining to Udham Singh] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1899]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1940]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] 89c5wndurqslo107nqpuq7cgrfvvhyc 0 4379 854001 827976 2026-11-08T19:27:37Z Nitesh Gill 8973 854001 wikitext text/x-wiki [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ '''ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੀ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਨਾ ਕਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਕੌਮ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।<ref>https://mail.punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B0%20%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC%E0%A9%9B%E0%A8%BE%E0%A8%A6%E0%A9%87</ref> ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਿੱਖ-ਅਰਦਾਸ ਰਾਹੀਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://mail.punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B0%20%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC%E0%A9%9B%E0%A8%BE%E0%A8%A6%E0%A9%87</ref> ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ - #[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ]] #[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]] #[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]] #[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] {{Sikhism-stub}} luhhy8pgb7lg2obmjlus2c1g49iqq6f 0 6852 853982 820411 2026-11-08T14:21:25Z ~2026-59284-34 62878 853982 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ | image = Official Portrait of the Prime Minister Dr. Manmohan Singh.jpg | alt = ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ, 2004 | office = 13ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | president = [[ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]]<br/>[[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]]<br/>[[ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ]] | vicepresident = ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ<br/>[[ਮਹੰਮਦ ਹਾਮਿਦ ਅੰਸਾਰੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਮਿਦ ਅੰਸਾਰੀ]] | subterm = ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ | suboffice = ਪਹਿਲਾ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ<br/>ਦੂਜਾ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ | term_start = 22 ਮਈ 2004 | term_end = 26 ਮਈ 2014 | predecessor = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] | successor = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | office1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ|ਕੇਂਦਰੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] | primeminister1 = [[ਪੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਾ ਰਾਓ]] | term_start1 = 21 ਜੂਨ 1991 | term_end1 = 16 ਮਈ 1996 | predecessor1 = ਯਸ਼ਵੰਤ ਸਿਨ੍ਹਾ | successor1 = [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ]] | office2 = 15ਵਾਂ [[ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਗਵਰਨਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦਾ ਗਵਰਨਰ]] | term_start2 = 16 ਸਤੰਬਰ 1982 | term_end2 = 14 ਜਨਵਰੀ 1985 | predecessor2 = ਆਈ ਜੀ ਪਟੇਲ | successor2 = [[ਅਮਿਤਾਵ ਘੋਸ਼ (ਬੈਂਕਰ)|ਅਮਿਤਾਵ ਘੋਸ਼]] | office3 = ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ | 1blankname3 = ਸਭਾਪਤੀ | 1namedata3 = ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ<br/>ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | primeminister3 = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] | term_start3 = 21 ਮਾਰਚ 1998 | term_end3 = 21 ਮਈ 2004 | predecessor3 = ਸਿਕੰਦਰ ਬਖ਼ਤ | successor3 = [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ]] | office4 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ]] | term_start4 = 20 ਅਗਸਤ 2019 | term_end4 = 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 | constituency4 = [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | predecessor4 = ਮਦਨ ਲਾਲ ਸੈਨੀ | successor4 = [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] | term_start5 = 1 ਅਕਤੂਬਰ 1991 | term_end5 = 14 ਜੂਨ 2019 | constituency5 = [[ਅਸਾਮ]] | predecessor5 = ਅੰਮ੍ਰਿਤਲਾਲ ਬਾਸੁਮਤਾਰੀ | successor5 = ਕਾਮਖਿਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤਾਸਾ | birth_date = {{birth date|df=yes|1932|9|26}} | birth_place = ਪਿੰਡ ਗਾਹ, [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]<br/>(ਅੱਜ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|2024|12|26|1932|9|26}} | death_place = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] | party = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] | otherparty = | spouse = {{marriage|[[ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ]]|1958}} | children = ਉਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ<br/>ਦਮਨ ਸਿੰਘ<br/>ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ | alma_mater = [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਬੀ.ਏ. ਹਾਨਰਜ਼, ਐੱਮ.ਏ.)<br/>[[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਬੀ.ਏ. ਹਾਨਰਜ਼)<br/>[[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਡੀ.ਫਿਲ.) | profession = {{hlist|[[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ]]|ਅਕਾਦਮਿਕ|ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ|ਸਿਆਸਤਦਾਨ}} | awards = [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]]<br/>ਐਡਮ ਸਮਿਥ ਪੁਰਸਕਾਰ | religion = | signature = Manmohan Singh Signatures.svg | signature_alt = ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ | website = | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Manmohan Singh voice.ogg|title=ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਵਾਜ਼|type=speech|description=ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ<br/>ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ: 19 ਜੁਲਾਈ 2005}} }} '''ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Manmohan Singh''') (26 ਸਤੰਬਰ 1932 {{En dash}} 26 ਦਸੰਬਰ 2024) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]], [[ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]], ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2004 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ 13ਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।<ref name="MMS-src-0">{{cite news |title='I have nothing to be ashamed of about my prime ministership': Dr Manmohan Singh on being called 'accidental PM' |url=https://www.businesstoday.in/india/story/dr-manmohan-singh-death-accidental-pm-sonia-gandhi-pv-narsimha-rao-458628-2024-12-26 |work=Business Today |date=26 December 2024 |access-date=26 December 2024 |archive-date=26 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226200729/https://www.businesstoday.in/india/story/dr-manmohan-singh-death-accidental-pm-sonia-gandhi-pv-narsimha-rao-458628-2024-12-26 |url-status=live }}</ref> [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ [[ਸਿੱਖ]] ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।<ref name="MMS-src-1">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/12/26/world/asia/manmohan-singh-dead.html|title=Manmohan Singh, Indian Premier Who Spurred Economic Boom, Dies at 92|work=[[The New York Times]]|date=26 December 2024|accessdate=26 December 2024}}</ref> ਉਹ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ ਜੋ ਪੂਰਾ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਆਏ।<ref name="MMS-src-2">{{Cite news |last=Santos |first=Sofia Ferreira |date=28 December 2024 |title=Manmohan Singh: Former India PM mourned in state funeral |url=https://www.bbc.com/news/articles/c878w5175n4o |work=BBC |access-date=31 December 2024 |archive-date=28 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241228094401/https://www.bbc.com/news/articles/c878w5175n4o |url-status=live }}</ref><ref name="MMS-src-3">{{Cite news |last=Prabhu |first=Nagesh |date=27 December 2024 |title=Manmohan Singh - a hero of Indian middle class |url=https://www.thehindu.com/business/manmohan-singh-a-hero-of-indian-middle-class/article69032762.ece |work=The Hindu |issn=0971-751X |access-date=31 December 2024}}</ref> ਅੱਜ ਦੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਗਾਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਆ ਗਿਆ। [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਨੇ 1966–1969 ਦੌਰਾਨ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ [[ਲਲਿਤ ਨਾਰਾਇਣ ਮਿਸ਼ਰਾ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-src-24">{{cite news |title=Manmohan Singh |url=https://www.indiatoday.in/manmohan-singh |work=India Today |agency=Living Media India Limited |access-date=13 July 2020 |archive-date=13 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713140220/https://www.indiatoday.in/manmohan-singh |url-status=live }}</ref> 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਮੁੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁੱਖ ਆਰਥਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ (1972–1976), [[ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਗਵਰਨਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਗਵਰਨਰ]] (1982–1985) ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ (1985–1987)।<ref name="MMS-src-19">{{cite web|title=Curriculum Vitae of Prime Minister of India |url=http://www.csir.res.in/external/heads/aboutcsir/leaders/president/CV-manmohan.HTM |work=CSIR |access-date=13 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124024215/http://www.csir.res.in/external/heads/aboutcsir/leaders/president/CV-manmohan.HTM |archive-date=24 January 2012 }}</ref><ref name="MMS-src-9">{{cite web|title=Detailed Profile: Dr. Manmohan Singh |url=http://india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=2 |access-date=18 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207031001/http://india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=2 |archive-date=7 December 2011}}</ref> 1991 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਉਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਾਖ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ।<ref name="MMS-src-27">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2005/sep/26pm.htm |title=Manmohan Singh: Father of Indian Reform |date=26 September 2005 |work=Rediff.com |access-date=3 January 2010 |archive-date=9 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100409004118/http://www.rediff.com/money/2005/sep/26pm.htm |url-status=live }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ 1996 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਗੁਆਉਣੀ ਪਈ।<ref name="MMS-src-36">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3725357.stm|title=Profile: Manmohan Singh|work=BBC News|date=30 March 2009|access-date=7 April 2010|archive-date=30 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430013006/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3725357.stm|url-status=live}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ 1998–2004 ਦੀ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਸਰਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ ਰਹੇ।<ref name="MMS-src-19" /> 2004 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ।<ref name="MMS-src-36" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ]], ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਅਥਾਰਟੀ, [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਐਕਟ, 2005|ਪੇਂਡੂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਸਕੀਮ]] ਅਤੇ [[ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਐਕਟ|ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="MMS-src-84">{{cite web | last=Cowell | first=Alan | title=Manmohan Singh, Indian Prime Minister, Dies at 92 | website=The New York Times | date=26 December 2024 | url=https://www.nytimes.com/2024/12/26/world/asia/manmohan-singh-dead.html | access-date=27 December 2024}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਸਿਵਲ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਸੰਕਟ ਆ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-4">{{cite news |last1=Dasgupta |first1=Debarshi |date=15 November 2024 |title=Former PM and nonagenarian leader Manmohan Singh emerges as flashpoint in Indian politics |url=https://www.straitstimes.com/asia/south-asia/former-pm-and-nonagenarian-leader-manmohan-singh-emerges-as-flashpoint-in-indian-politics |work=The Straits Times |access-date=26 December 2024}}</ref> 2009 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ [[ਬ੍ਰਿਕਸ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="MMS-src-84" /> [[2009 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2009 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਯੂਪੀਏ ਵਧੇ ਹੋਏ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ।<ref name="MMS-src-2" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿਆਸੀ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref name="MMS-src-84" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[2014 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਤੀਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਨਾ ਲੈਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-src-5">{{cite news|title=India's Manmohan Singh to step down as PM|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jan/03/india-manmohan-singh-rahul-gandhi-narendra-modi|last=Burke|first=Jason|access-date=20 April 2015|work=The Guardian|date=3 January 2014|archive-date=11 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240611102934/https://www.theguardian.com/world/2014/jan/03/india-manmohan-singh-rahul-gandhi-narendra-modi|url-status=live}}</ref> ਸਿੰਘ ਕਦੇ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ]] ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਉਹ 1991 ਤੋਂ 2019 ਤੱਕ [[ਅਸਾਮ]] ਅਤੇ 2019 ਤੋਂ 2024 ਤੱਕ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ।<ref name="MMS-src-6">{{Cite news |date=15 May 2019 |title=Congress to move Manmohan Singh from Assam |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/congress-to-move-manmohan-singh-from-assam/article27141531.ece |access-date=5 March 2023 |issn=0971-751X |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327132725/https://www.thehindu.com/news/national/congress-to-move-manmohan-singh-from-assam/article27141531.ece |url-status=live }}</ref><ref name="MMS-src-7">{{cite news |title=Sonia Gandhi secures Rajya Sabha seat from Rajasthan unopposed |url=https://www.livemint.com/politics/congress-leader-sonia-gandhi-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-rajasthan-11708426337108.html |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |date=20 February 2024 |access-date=1 March 2024 |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229205545/https://www.livemint.com/politics/congress-leader-sonia-gandhi-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-rajasthan-11708426337108.html |url-status=live }}</ref> [[File:Hi-ManmohanSingh.ogg|ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ]] == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਖੱਤਰੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵਿਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਦੇ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਾਦੀ ਜਮਨਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲਾ ਸੰਬੰਧ ਸੀ।<ref name="MMS-src-8">{{cite magazine |last1=Jose |first1=Vinod K. |date=1 October 2011 |title=Manmohan Singh at the centre of the storm |url=https://caravanmagazine.in/reportage/falling-man |magazine=[[The Caravan]] |access-date=26 December 2024 |quote=Singh was born in 1932 in a village called Gah, about 60 km south of what is now Islamabad; his family were Punjabi traders of the Khatri caste. His father, Gurmukh Singh Kohli, was a small-time dry fruits trader who bought wholesale stock from Afghanistan and resold it in smaller towns in the Punjab. Singh's mother, Amrit Kaur, died when he was only five months old, and he was raised largely by his paternal grandmother, Jamna Devi.}}</ref><ref name="MMS-src-10">{{Cite news |title=PM Manmohan Singh celebrates 77th birthday on board Aircraft |url=https://economictimes.indiatimes.com/pm-manmohan-singh-celebrates-77th-birthday-on-board-aircraft/articleshow/5060201.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=26 September 2009 |access-date=7 June 2024 |archive-date=7 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607064015/https://economictimes.indiatimes.com/pm-manmohan-singh-celebrates-77th-birthday-on-board-aircraft/articleshow/5060201.cms |url-status=live }}</ref> ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਥਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸਿੱਖੀ। 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1937 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਉਰਦੂ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।<ref name="MMS-src-11">{{cite news |last=Goyal |first=Divya |date=28 December 2024 |title=From a village 600 km away in Pakistan, a last dua for 'Mohna', the boy who left during Partition |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/last-dua-mohna-village-pakistan-9747681/?ref=hometop_hp |work=Indian Express |access-date=27 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227144724/https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/last-dua-mohna-village-pakistan-9747681/ |archive-date=27 December 2024}}</ref><ref name="MMS-src-8" /> ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਣ ਉਰਦੂ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="MMS-src-13">{{cite news |last1=Rawat |first1=Sudeep Singh |date=26 September 2024 |title=Happy Birthday Dr Manmohan Singh; PM Modi, Rahul Gandhi extend best wishes |url=https://www.business-standard.com/india-news/happy-birthday-dr-manmohan-singh-pm-modi-rahul-gandhi-extend-best-wishes-124092600271_1.html |work=Business Standard |access-date=26 December 2024 |archive-date=27 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065802/https://www.business-standard.com/india-news/happy-birthday-dr-manmohan-singh-pm-modi-rahul-gandhi-extend-best-wishes-124092600271_1.html |url-status=live }}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹਲਦਵਾਨੀ ਆਇਆ ਅਤੇ 1948 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾ ਵੱਸਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-src-14">{{Cite news |last=Swamya |first=M.R. Narayan |date=2 July 2022 |title=Rajeev Shukla Does an Autopsy on What Politics Can Do When Injected With Religion |url=https://thewire.in/books/book-review-scars-of-1947-partition-politics-religion |work=The Wire |access-date=7 June 2024 |archive-date=7 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607064011/https://thewire.in/books/book-review-scars-of-1947-partition-politics-religion |url-status=live}}</ref><ref name="MMS-src-15">{{Cite news |title=Manmohan Singh Visits Alma Mater In Amritsar, Remembers College Days |url=https://www.ndtv.com/india-news/70-years-after-graduation-manmohan-singh-remembers-college-days-1828252 |work=NDTV |agency=PTI |date=25 March 2018 |access-date=7 June 2024 |archive-date=7 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607065750/https://www.ndtv.com/india-news/70-years-after-graduation-manmohan-singh-remembers-college-days-1828252 |url-status=live }}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ 1952 ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਅਤੇ 1954 ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-src-19" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐੱਮ.ਏ. ਲਈ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-earned-research-mentor" /><ref name="MMS-src-16">{{cite web |url=http://www.punjabcolleges.com/522-indiacolleges-Government-College-Hoshiarpur/ |title=Government College, Hoshiarpur &#124; Colleges in Hoshiarpur Punjab |publisher=Punjabcolleges.com |access-date=26 September 2011 |archive-date=22 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222065933/https://www.punjabcolleges.com/522-indiacolleges-Government-College-Hoshiarpur/ |url-status=live }}</ref> 1957 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਹਾਨਰਜ਼ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ।<ref name="MMS-check-pmo">{{cite web |title=Dr. Manmohan Singh |url=https://www.pmindia.gov.in/en/former_pm/dr-manmohan-singh-2/ |publisher=Prime Minister's Office, Government of India}}</ref><ref name="MMS-src-19" /> 2005 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕ ਟਲੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਜੋਆਨ ਰੌਬਿਨਸਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਲਸ ਕਾਲਡਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੌਬਿਨਸਨ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਉਹ ਕੀਨਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਲਡਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੱਸਿਆ। ਰੌਬਿਨਸਨ ਚੀਨ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਕਾਲਡਰ ਕੀਨਜ਼ੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੂੰ ਕਾਰਗਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="MMS-src-20">{{cite web|url=https://pib.gov.in/newsite/erelease.aspx?relid=13290|title=Manmohan Singh – PIB|website=Press Information Bureau|access-date=24 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924103941/https://pib.gov.in/newsite/erelease.aspx%3Frelid%3D13290|url-status=live}}</ref> ਕੈਂਬਰਿਜ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-src-21">[[Mark Tully]]. "[http://www.alumni.cam.ac.uk/uploads/File/CAMArticles/Michalemas2005/cam_2005_46_profile1.pdf Architect of the New India]". ''Cambridge Alumni Magazine''. Michaelmas 2005. Retrieved on 28 February 2013. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130701144359/http://www.alumni.cam.ac.uk/uploads/File/CAMArticles/Michalemas2005/cam_2005_46_profile1.pdf |date=1 July 2013 }}</ref> 1960 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਫ਼ੀਲਡ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਇਆਨ ਲਿਟਲ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 1962 ਦਾ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਭਾਰਤ ਦੀ 1951–1960 ਦੌਰਾਨ ਨਿਰਯਾਤ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਨਿਰਯਾਤ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਰਲੇਖ "India’s export performance, 1951–1960, export prospects and policy implications" ਸੀ।<ref name="MMS-education-oxford-thesis-primary">{{cite web |title=Alumnus and Honorary Fellow Dr Manmohan Singh awarded Lifetime Achievement Honour |url=https://www.nuffield.ox.ac.uk/news-events/news/alumnus-and-honorary-fellow-dr-manmohan-singh-awarded-lifetime-achievement-honour/ |publisher=Nuffield College, University of Oxford |date=9 February 2023 |access-date=8 November 2026}}</ref> ਇਹ ਖੋਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''India’s Export Trends and Prospects for Self-Sustained Growth'' ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ।<ref name="MMS-src-22">{{cite web|url=http://pmindia.nic.in/cv.pdf |title=Curriculum Vitae |access-date=11 December 2008 |publisher=[[Prime Minister of India|Prime Minister's Office]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221094735/http://pmindia.nic.in/cv.pdf |archive-date=21 February 2007 }}</ref> ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੰਘ ਨੇ 1950 ਦੀ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਪ੍ਰੀਖਿਆ, 1952 ਦੀ ਬੀ.ਏ. ਹਾਨਰਜ਼ ਅਤੇ 1954 ਦੀ ਐੱਮ.ਏ. ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਬੀ.ਏ. ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਐੱਮ.ਏ. ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੀ।<ref name="MMS-deep-cv-university">{{cite web |title=Curriculum Vitae: Dr. Manmohan Singh |url=https://www.visvabharati.ac.in/files/6340200114_Manmohan.pdf |website=Visva-Bharati University}}</ref> ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੀ ਮਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ: ਵਿਨੋਦ ਕੇ. ਜੋਸ ਦੀ 2011 ਦੀ ਜੀਵਨੀ-ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਸਾਲ ਵਜੋਂ 1947 ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਿੱਖਿਆ ਵੇਰਵਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਲ 1948 ਦੱਸਦੇ ਹਨ।<ref name="MMS-src-8" /><ref name="MMS-deep-cv-university" /><ref name="MMS-check-pmo" /> === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ === ਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ''Strictly Personal: Manmohan & Gursharan'' ਦੇ ਅੰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1948 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲਾ ਐੱਫ.ਐੱਸਸੀ. ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਤੰਬਰ 1948 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਹੋਸਟਲ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="MMS-amritsar-education-biography">{{cite news |last=Singh |first=Daman |title=How Manmohan Singh took to economics, and got interested in politics, in college |url=https://scroll.in/article/1077283/how-manmohan-singh-took-to-economics-and-got-interested-in-politics-in-college |work=Scroll.in |date=27 December 2024 |access-date=8 November 2026 |quote=Excerpted with permission from Strictly Personal: Manmohan & Gursharan, HarperCollins India.}}</ref> ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਘਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਮਿੰਟ ਦੀ ਪੈਦਲ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਗਣਿਤ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੜ੍ਹੇ। ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਮਾਸਟਰ ਮਸਤ ਰਾਮ ਜੈਨ ਅਤੇ ਐੱਸ. ਆਰ. ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਵਧਾਈ; ਬੀ. ਐੱਲ. ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਡਾ. ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਤ੍ਰਿਖਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੰਤ ਰਾਮ ਗਰੋਵਰ ਦਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। 1950 ਦੀ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਮਿਲਿਆ।<ref name="MMS-amritsar-education-biography" /> ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਬਾਰੇ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬੀ.ਏ. ਹਾਨਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਾਧੂ ਪੇਪਰ ਪੜ੍ਹੇ। 1948–1952 ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਹੇ ਅਤੇ 1952 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਹਾਨਰਜ਼ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ''ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ'' ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਲ ਨੰਬਰ 19 ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਟਿਊਸ਼ਨ ਫ਼ੀਸ ਮੁਆਫ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-amritsar-education-biography" /><ref name="MMS-amritsar-house-and-college">{{cite news |title=In Amritsar, a house Manmohan Singh visited before becoming PM |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/amritsar-house-manmohan-singh-pm-9747372/ |work=The Indian Express |date=27 December 2024 |access-date=8 November 2026}}</ref> ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਪੋਲਿਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਸੋਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਯੂਐੱਨ ਕਲੱਬ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਹੇ। ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜੀ, ਪਰ ਹਾਰ ਗਏ। ਉਹ ਹਾਕੀ ਅਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵੀ ਖੇਡਦੇ ਸਨ।<ref name="MMS-amritsar-education-biography" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ, ਸਮਾਜਕ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ, ਅਕਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਸੁਣਨ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਦੱਸਿਆ।<ref name="MMS-amritsar-education-biography" /> === ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ === ਬੀ.ਏ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਨੇ 1952 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਐੱਸ. ਬੀ. ਰੰਗਨੇਕਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਕੈਂਬਰਿਜ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1954 ਵਿੱਚ ਐੱਮ.ਏ. ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਕਾਲਜ-ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਐੱਮ.ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ; ਡਿਗਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ।<ref name="MMS-earned-research-mentor" /><ref name="MMS-deep-cv-university" /> === ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਡਿਗਰੀਆਂ === ਹੇਠਲੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਜਾਂ ਖੋਜ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਨ। {| class="wikitable" ! ਸਾਲ !! ਡਿਗਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ !! ਸੰਸਥਾ !! ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵੇਰਵਾ |- | 1948 || ਮੈਟ੍ਰਿਕ || ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ || ਅਧਿਕਾਰਤ ਜੀਵਨ-ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ; ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ |- | 1950 || ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ || ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ; ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ || ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ; ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ |- | 1952 || ਬੀ.ਏ. ਹਾਨਰਜ਼, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ || ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ; ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ || ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ; ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ |- | 1954 || ਐੱਮ.ਏ., ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ || ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ; ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ || ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ; ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ |- | 1957 || ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਟ੍ਰਾਈਪੋਸ || ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਕਾਲਜ || ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਹਾਨਰਜ਼ |- | 1962 || ਡੀ.ਫਿਲ., ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ || ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਨਫ਼ੀਲਡ ਕਾਲਜ || ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡਾਕਟਰੇਟ ਖੋਜ |} <ref name="MMS-deep-cv-university" /> === ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ === ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਨੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ 1955 ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ 1957 ਵਿੱਚ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਹਾਨਰਜ਼ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-comprehensive-cambridge">{{cite web |title=Honour for Indian PM |url=https://www.cam.ac.uk/news/honour-for-indian-pm |website=University of Cambridge |date=11 October 2006}}</ref> ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਸ਼ਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਰ ਡੈਨਿਸ ਰੌਬਰਟਸਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਲਿਟੀਕਲ ਇਕਾਨਮੀ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਲੱਬ ਜੌਨ ਮੇਨਾਰਡ ਕੀਨਜ਼ ਨੇ 1909 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।<ref name="MMS-comprehensive-cambridge" /> ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੇ ਆਪਣੇ 2006 ਦੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋਆਨ ਰੌਬਿਨਸਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਲਸ ਕਾਲਡਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੌਰਿਸ ਡੌਬ ਅਤੇ ਆਰ. ਸੀ. ਓ. ਮੈਥਿਊਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰਤਿਆ ਸੇਨ, ਜਗਦੀਸ਼ ਭਗਵਤੀ, ਮਹਿਬੂਬ ਉਲ ਹੱਕ ਅਤੇ ਰਹਿਮਾਨ ਸੋਭਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ, ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਆਦਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-comprehensive-cambridge" /> ਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''Strictly Personal: Manmohan and Gursharan'' ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਤੰਗੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਘਰੋਂ ਪੈਸੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਜਾਂ ਚਾਕਲੇਟ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="MMS-comprehensive-hardship">{{cite web |title=Money was only problem for Manmohan Singh at Cambridge, skipped meals at times or ate sixpence bar of Cadbury's chocolate |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/money-was-only-problem-for-manmohan-singh-at-cambridge-skipped-meals-at-times-or-ate-sixpence-bar-of-cadburys-chocolate/articleshow/116719353.cms |website=The Economic Times |date=27 December 2024}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਐੱਸ. ਬੀ. ਰੰਗਨੇਕਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੰਗਨੇਕਰ ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਮਾਂ ਦੱਸਿਆ।<ref name="MMS-earned-research-mentor">{{cite web |title=‘Happiest period of my life’: Manmohan Singh on his time at Panjab University |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/happiest-period-of-my-life-manmohan-singh-on-his-time-at-panjab-university-9746133/ |website=The Indian Express |date=27 December 2024}}</ref> == ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਜਕਾਲ == ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ 1957 ਤੋਂ 1959 ਤੱਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਲੈਕਚਰਾਰ, 1959 ਤੋਂ 1963 ਤੱਕ ਰੀਡਰ ਅਤੇ 1963 ਤੋਂ 1965 ਤੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹੇ।<ref name="MMS-src-23">{{cite book |last1=Bhushan |first1=K. |last2=Katyal |first2=G. |title=Manmohan Singh: Visionary to Certainty |date=2004 |publisher=APH Publishing Corporation |isbn=978-8176486941 |page=2 |url=https://books.google.com/books?id=QEaDKgzcs3gC&pg=PA2 |access-date=25 November 2019 |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611102935/https://books.google.com/books?id=QEaDKgzcs3gC&pg=PA2#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1966 ਤੋਂ 1969 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਮੇਲਨ, ਅਰਥਾਤ ਯੂਐਨਸੀਟੀਏਡੀ, ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1969 ਤੋਂ 1971 ਤੱਕ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹੇ।<ref name="MMS-src-19" /><ref name="MMS-src-25">{{cite web|title=Detailed Profile: Dr. Manmohan Singh|url=http://www.archive.india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=2|website=india.gov.in|access-date=23 July 2015|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173358/http://www.archive.india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=2|url-status=dead}}</ref> 1971 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਣਜ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। 1972 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਰਥਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ।<ref name="MMS-check-pmo" /> 1976 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ। 1980–1982 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1982 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ 1985 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ।<ref name="MMS-src-19" /> 1985 ਤੋਂ 1987 ਤੱਕ ਉਹ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ।<ref name="MMS-src-9" /> 1987 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 1990 ਤੱਕ ਉਹ ਜਨੇਵਾ ਸਥਿਤ ਸਾਊਥ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਰਹੇ।<ref name="MMS-src-26">{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/172024/head_of_government |title=India – Head of Government |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201163629/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/172024/head_of_government/ |archive-date=1 December 2008 }}</ref> ਨਵੰਬਰ 1990 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ। ਮਾਰਚ 1991 ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣੇ।<ref name="MMS-src-19" /> ਯੂਐਨਸੀਟੀਏਡੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਆਈਐੱਮਐੱਫ਼, ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਿਕਾਸ ਬੈਂਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। 1993 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਸਰਕਾਰ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਮੇਲਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਵਫ਼ਦਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-deep-cv-university" /> ਅਗਸਤ 1996 ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 1997 ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਵਣਜ ਬਾਰੇ ਸੰਸਦੀ ਸਥਾਈ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਰਹੇ।<ref name="MMS-deep-cv-university" /> == ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == === ਨਿਰਯਾਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਖੋਜ === ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''India’s Export Trends and the Prospects for Self-Sustained Growth'' ਵਿੱਚ 1951–1960 ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਿਰਯਾਤ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਅੱਗੇ ਦੀਆਂ ਨਿਰਯਾਤ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੂਟ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਚਾਹ, ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲਾਂ, ਖਣਿਜਾਂ, ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਕੌਫ਼ੀ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="MMS-comprehensive-export-contents">{{cite web |title=Changing India, Volume I: India's Export Trends and the Prospects for Self-Sustained Growth — Contents |url=https://www.gbv.de/dms/zbw/1677708247.pdf |website=Oxford University Press / GBV}}</ref> ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਨਿਰਯਾਤ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੰਗ, ਨਿਰਯਾਤ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਨਿਰਯਾਤ ਕਰ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤੇ, ਯੂਰਪੀ ਸਾਂਝਾ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਰੁਪਏ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਮੁੱਲ, ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਅਵਮੂਲਨ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪਰਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਵੀ ਸੀ।<ref name="MMS-comprehensive-export-contents" /> === ਚੁਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ === ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''India’s Export Trends and Prospects for Self-Sustained Growth'' ਕਲੈਰੈਂਡਨ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਵੱਲੋਂ 1964 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ।<ref name="MMS-deep-cv-university" /> Changing India ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ, ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦਾ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਪੰਜਵਾਂ ਖੰਡ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਸੈੱਟ ਛੇ ਭੌਤਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਵਸਥਾ, 1991 ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="MMS-deep-changingindia">{{cite web |title=Manmohan Singh: Changing India: Oxford University Press, New Delhi, 2019, Volumes I–V |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s41775-019-00051-8 |website=Indian Economic Review |date=2019}}</ref><ref name="MMS-deep-changingcatalogue">{{cite web |title=Changing India |url=http://library.cutn.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=29644 |website=Central University of Tamil Nadu, Central Library}}</ref> 1976–1980 ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1972–1974 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਸੁਧਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਆਈਐੱਮਐੱਫ਼ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਆਫ਼ ਟਵੈਂਟੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-deep-cv-university" /> 1980–1983 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ–ਜਪਾਨ ਸਾਂਝੀ ਅਧਿਐਨ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ 1983–1984 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ਦਸੰਬਰ 2000 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-deep-cv-university" /> == ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਜਕਾਲ == ਜੂਨ 1991 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। 2005 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕ ਟਲੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਓ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-21" /> === ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ (1991–1996) === 1991 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਘਾਟਾ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਦੇ ਲਗਭਗ 8.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਚਾਲੂ ਖਾਤੇ ਦਾ ਘਾਟਾ ਲਗਭਗ 3.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ।<ref name="MMS-src-27" /> ਪੀਬੀਐੱਸ ਦੀ Commanding Heights ਲੜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਲਈ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ।<ref name="MMS-src-28">{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/minitext/tr_show02.html |title=Commanding Heights: Episode 2 &#124; on PBS |publisher=Pbs.org |access-date=3 November 2015 |archive-date=22 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022094123/http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/minitext/tr_show02.html |url-status=live }}</ref> ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ। ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰ ਆਰਥਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਨੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਸੀ ਕਿ ਨਿਯੰਤਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਫਸ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਓ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਲਾਇਸੈਂਸ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਘਟਾਏ ਗਏ।<ref name="MMS-src-28" /> ਦਰਾਮਦ ਕਰ ਘਟਾਏ ਗਏ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਧੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈ ਗਈ।<ref name="MMS-src-27" /><ref name="MMS-src-30">{{cite book|title= The World is Flat – A brief history of the twenty-first century|last= Friedman|first= Thomas L.|year= 2008|publisher= Picador|isbn= 978-0-374-29288-1|page= [https://archive.org/details/worldisflatbri00frie/page/130 130<!--|page= 488-->]|url= https://archive.org/details/worldisflatbri00frie/page/130}}</ref> ਚਿਦੰਬਰਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਡੇਂਗ ਸ਼ਿਆਓਪਿੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-src-31">{{cite web |url=https://www.oneindia.com/2008/05/02/manmohan-is-deng-xiaoping-of-india-p-chidambaram-1209740775.html |title=Manmohan is Deng Xiaoping of India: P Chidambaram – Oneindia News |publisher=Oneindia |date=2 May 2008 |access-date=15 February 2011 |archive-date=26 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426190736/http://news.oneindia.in/2008/05/02/manmohan-is-deng-xiaoping-of-india-p-chidambaram-1209740775.html |url-status=live }}</ref> 1993 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦੀ ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਲਗਭਗ 1.8 ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦੇ 1992 ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਭੂਤੀ ਘੁਟਾਲੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਰਾਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਘੁਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name="MMS-src-32">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/01/01/world/indian-leader-bars-key-aide-from-quitting-in-stock-scam.html?pagewanted=1 |title=Indian Leader Bars Key Aide From Quitting in Stock Scam |work=The New York Times |date=1 January 1994 |access-date=7 April 2010 |archive-date=29 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429200649/http://www.nytimes.com/1994/01/01/world/indian-leader-bars-key-aide-from-quitting-in-stock-scam.html?pagewanted=1 |url-status=live }}</ref> ==== 24 ਜੁਲਾਈ 1991 ਦਾ ਬਜਟ ==== 24 ਜੁਲਾਈ 1991 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ 1991–1992 ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿੱਤੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਨਿਰਯਾਤ, ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="MMS-earned-research-budget1991">{{cite web |title=Budget 1991–92: Speech of Shri Manmohan Singh, Minister of Finance |url=https://www.indiabudget.gov.in/doc/bspeech/bs199192.pdf |website=Ministry of Finance, Government of India |date=24 July 1991}}</ref> ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਉੱਚ-ਤਰਜੀਹ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ 51 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ, ਚੁਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦੇ ਵਿਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਦਰਜ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੇਬੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ; ਹਰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੱਖਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੀ।<ref name="MMS-earned-research-budget1991" /> === ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ (1998–2004) === ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1991 ਵਿੱਚ ਅਸਾਮ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਹ 1995, 2001, 2007 ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਚੁਣੇ ਗਏ।<ref name="MMS-src-33">{{cite web|url=http://india.gov.in/govt/primeminister.php |title=Profile: Prime Minister India |publisher=Indian gov. |access-date=23 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422203715/http://india.gov.in/govt/primeminister.php |archive-date=22 April 2009 }}</ref><ref name="MMS-src-9" /><ref name="MMS-src-34">{{cite web|url=http://zeenews.india.com/news/nation/pm-manmohan-singh-elected-to-rajya-sabha_851741.html|title=PM Manmohan Singh elected to Rajya Sabha|publisher=Zee News Limited|access-date=11 June 2013|date=30 May 2013|archive-date=1 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601110645/http://zeenews.india.com/news/nation/pm-manmohan-singh-elected-to-rajya-sabha_851741.html|url-status=live}}</ref> 1998 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ ਰਹੇ।<ref name="MMS-src-19" /> 1999 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿੱਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜੀ, ਪਰ ਸੀਟ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕੇ।<ref name="MMS-src-35">{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/politics/electionstats/candidate/MANMOHAN%20SINGH.html |title=Candidate Statistics Manmohan Singh |publisher=IBN Live |access-date=30 November 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419075333/http://ibnlive.in.com/politics/electionstats/candidate/Manmohan%20Singh.html |archive-date=19 April 2009 }}</ref> == ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (2004–2014) == === ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਜਕਾਲ (2004–2009) === [[File:The President Dr. A.P.J Abdul Kalam authorizing the Prime Minister designate Dr. Manmohan Singh to form the next Government in New Delhi on May 19, 2004.jpg|thumb|right|alt=ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 19 ਮਈ 2004 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 19 ਮਈ 2004 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]] 2004 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀਟਾਂ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਯੂਪੀਏ ਬਣਾਇਆ। ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਬੀਬੀਸੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਲਈ ਲੋਕ ਸਮਰਥਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਅਛੂਤੀ ਸਿਆਸੀ ਛਵੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।<ref name="MMS-src-36" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 22 ਮਈ 2004 ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।<ref name="MMS-check-pmo" /> ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਐੱਚ. ਡੀ. ਦੇਵੇਗੌੜਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਚੌਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ।<ref name="MMS-src-39">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/inder-kumar-gujral-pm-who-governed-from-rajya-sabha-122945-2012-11-29|title=Inder Kumar Gujral: PM who governed from the Rajya Sabha|date=30 November 2012 |publisher=India Today|access-date=10 December 2012}}</ref> ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਮਲਾ, ਲੋਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ, ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਰਹੇ।<ref name="MMS-src-22" /> ==== ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ ==== ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਉੱਚ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 8–9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-42">{{cite web|url=http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf |title=The India Report |publisher=Astaire Research |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114195859/http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf |archive-date=14 January 2009 }}</ref> ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਜਪਾਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਤੁਰਭੁਜ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name="MMS-src-44">{{cite web|title=Economic benefits of golden Quadilateral|date=4 May 2013|url=http://businesstoday.intoday.in/story/economic-benefits-of-the-golden-quadrilateral-project/1/194321.html|publisher=Business today|access-date=14 June 2013|archive-date=7 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607070517/http://businesstoday.intoday.in/story/economic-benefits-of-the-golden-quadrilateral-project/1/194321.html|url-status=live}}</ref> ਬੈਂਕਿੰਗ, ਵਿੱਤੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-45">{{cite news|title=Banking on reform|url=http://www.indianexpress.com/news/banking-on-reform/1059372/|access-date=14 June 2013|newspaper=Indian Express|archive-date=27 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727111620/http://www.indianexpress.com/news/banking-on-reform/1059372|url-status=live}}</ref> ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਬੋਝ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ੀ ਯੋਜਨਾ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ।<ref name="MMS-src-46">{{cite web|title=Farmer Waiver Scheme- PM statement|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=39122|publisher=PIB|access-date=14 June 2013|archive-date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107072045/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=39122|url-status=live}}</ref> 2008 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਿਆ।<ref name="MMS-src-47">{{Cite web |date=17 November 2008 |title=JPMorgan cuts India growth forecast, sees rate cuts |url=http://in.reuters.com/article/businessNews/idINIndia-36541420081117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216072137/http://in.reuters.com/article/businessNews/idINIndia-36541420081117 |archive-date=16 December 2008 |website=[[Reuters]]}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਵਿਕਰੀ ਕਰ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁੱਲ-ਵਧਿਤ ਕਰ, ਅਰਥਾਤ ਵੈਟ, ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-check-vat">{{cite report |title=India’s Foreign Relations – 2005 |url=https://www.mea.gov.in/Uploads/PublicationDocs/186_foreign-relations-2005.pdf |publisher=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> ==== ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==== [[File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh at the launching of the National Rural Health Mission in New Delhi on April 12, 2005.jpg|thumb|right|alt=12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2005 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੌਕੇ ਸਿੰਘ।|12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2005 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੌਕੇ ਸਿੰਘ।]] 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2005 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗਾਂ, ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਯੋਗ, ਸਸਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾਪੂਰਨ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ।<ref name="MMS-check-nrhm">{{cite web |title=National Rural Health Mission |url=https://nhm.gov.in/index1.php?lang=1&level=1&lid=49&sublinkid=969 |publisher=Ministry of Health and Family Welfare, Government of India}}</ref> ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਲਈ 27 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।<ref name="MMS-src-50">{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/india/from-mandal-commission-to-emergency-5-student-movements-that-shook-governments|title = From Mandal Commission to Emergency: 5 student movements that shook governments}}</ref><ref name="MMS-src-51">{{Cite news|first = S.L.|last = Rao|url =http://www.telegraphindia.com/1060605/asp/opinion/story_6293323.asp|title = TOO MANY BOSSES – The UPA has a cabinet with many insubordinate ministers|work =The Telegraph|date = 5 June 2006|access-date = 5 June 2006| archive-url= https://web.archive.org/web/20060626080730/http://www.telegraphindia.com/1060605/asp/opinion/story_6293323.asp| archive-date= 26 June 2006 | url-status= dead | location=Calcutta, India}}</ref><ref name="MMS-src-52">{{Cite web |url=https://nvdatabase.swarthmore.edu/content/students-and-doctors-protest-reservationaffirmative-action-system-india-2006-2008|title=Students and doctors protest reservation/affirmative-action system in India, 2006–2008|access-date=27 August 2012|work=Global Nonviolent Action Database}}</ref> ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਉੜੀਸਾ, ਪੰਜਾਬ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਨਵੇਂ ਭਾਰਤੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾਨ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ।<ref name="MMS-src-53">{{cite web|title=LS passes bill to provide IIT for eight states.|url=http://www.deccanherald.com/content/148456/ls-passes-bill-provide-iit.html|work=Deccan Herald|date=24 March 2011 |access-date=14 June 2013|archive-date=24 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130324032628/http://www.deccanherald.com/content/148456/ls-passes-bill-provide-iit.html|url-status=live}}</ref> ਸਰਵ ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਨ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਮਿਡ-ਡੇ ਮੀਲ ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="MMS-src-54">{{cite news|title=Direct SSA funds for school panels|url=http://www.deccanherald.com/content/338571/direct-ssa-funds-school-panels.html|access-date=14 June 2013|newspaper=Deccan Herald|archive-date=17 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517212319/http://www.deccanherald.com/content/338571/direct-ssa-funds-school-panels.html|url-status=live}}</ref> ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਐਕ੍ਰੈਡਿਟਿਡ ਸੋਸ਼ਲ ਹੈਲਥ ਐਕਟਿਵਿਸਟ, ਅਰਥਾਤ ਆਸ਼ਾ ਵਰਕਰ, ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ। ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨੇ 18 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ 2,50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਸ਼ਾ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-deep-asha-study">{{cite web |title=Challenges of the National Rural Health Mission |url=https://ijme.in/wp-content/uploads/2016/11/1089-5.pdf |website=Indian Journal of Medical Ethics}}</ref> 2025 ਵਿੱਚ ਦ ਫ੍ਰਾਈਡੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਲੱਖ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਿਹਤ ਵਰਕਰ ਜੋੜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜੈਫਰੀ ਸੈਕਸ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-deep-health-retrospective">{{cite web |title=Architect Of India’s Economic Liberalisation: The Life And Times Of Manmohan Singh |url=https://thefridaytimes.com/05-Jan-2025/architect-of-india-s-economic-liberalisation-the-life-and-times-of-manmohan-singh |website=The Friday Times |date=5 January 2025}}</ref> ==== ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲੇ ==== 2008 ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ (ਰੋਕਥਾਮ) ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸੋਧਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਤਵਾਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਉਪਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵੀ ਉਠਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।<ref name="MMS-src-55">{{cite web|url=https://www.hrw.org/report/2010/07/27/back-future/indias-2008-counterterrorism-laws|title=Back to the Future: India's 2008 Counterterrorism Laws|work=Human Rights Watch|date=27 July 2010|publisher=Human Rights Watch|access-date=26 December 2024|archive-date=20 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241220091723/https://www.hrw.org/report/2010/07/27/back-future/indias-2008-counterterrorism-laws|url-status=live}}</ref> 28 ਜਨਵਰੀ 2009 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਅਥਾਰਟੀ, ਅਰਥਾਤ ਯੂਆਈਡੀਏਆਈ, ਨੂੰ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਫ਼ਤਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਡਾਟਾਬੇਸ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name="MMS-check-uidai">{{cite web |title=Notification constituting the Unique Identification Authority of India |date=28 January 2009 |url=https://uidai.gov.in/images/notification_28_jan_2009.pdf |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਤਤਕਾਲੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਘਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਸੀ।<ref name="MMS-src-57">[http://buzz7.com/news/infiltration-has-not-reduced-in-kashmir-insurgency-down-in-north-east-chidambaram.html Infiltration has not reduced in Kashmir, insurgency down in North East: Chidambaram] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160107072045/http://buzz7.com/news/infiltration-has-not-reduced-in-kashmir-insurgency-down-in-north-east-chidambaram.html |date=7 January 2016 }}</ref> 11 ਅਗਸਤ 2005 ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਿੰਘ ਨੇ 1984 ਦੀ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੰਸਾ ਲਈ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਲਈ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="MMS-apology-official-2005">{{cite news |title=Prime Minister apologises for 1984 anti-Sikh riots |url=https://www.rediff.com/news/report/pm/20050811.htm |work=Rediff.com |agency=Press Trust of India |date=11 August 2005 |access-date=8 November 2026}}</ref><ref name="MMS-src-58">{{Cite news |date=21 April 2011 |title=Manmohan Singh's apology for anti-Sikh riots a 'Gandhian moment of moral clarity,' says 2005 cable |url=https://www.thehindu.com/news/the-india-cables/Manmohan-Singhs-apology-for-anti-Sikh-riots-a-lsquoGandhian-moment-of-moral-clarity-says-2005-cable/article14692805.ece |access-date=3 November 2024 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109142054/https://www.thehindu.com/news/the-india-cables/Manmohan-Singhs-apology-for-anti-Sikh-riots-a-lsquoGandhian-moment-of-moral-clarity-says-2005-cable/article14692805.ece |url-status=live }}</ref> === ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ (2009–2014) === [[File:Singh and Putin press-conference 2010 03.jpg|thumb|right|alt=ਮਾਰਚ 2010 ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।|ਮਾਰਚ 2010 ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।]] [[File:Manmohan Singh and the Prime Minister of Japan, Mr. Shinzo Abe signed the documents on Joint statement strengthening strategic and global partnership between Japan and India beyond the 60th Anniversary of Diplomatic.jpg|thumb|right|alt=ਮਈ 2013 ਵਿੱਚ ਜਪਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਿੰਜ਼ੋ ਆਬੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।|ਮਈ 2013 ਵਿੱਚ ਜਪਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਿੰਜ਼ੋ ਆਬੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।]] 2009 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 16 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 13 ਮਈ ਤੱਕ ਪੰਜ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ 16 ਮਈ ਨੂੰ ਐਲਾਨੇ ਗਏ। ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਕੇਰਲ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੂਪੀਏ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref name="MMS-src-90">{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gf53l7BbUSc4DUHCgzjLF4YfW9CgD987BC100|title=India's ruling party wins resounding victory|agency=Associated Press|date=16 May 2009|access-date=16 May 2009}}</ref> ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ 543 ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਦਨ ਵਿੱਚ 322 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੂਪੀਏ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ, ਜਨਤਾ ਦਲ (ਸੈਕੂਲਰ), ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਤਾ ਦਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="MMS-src-91">{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/smooth-sailing-for-upa-parties-scramble-to-support/92967-37.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090521022032/http://ibnlive.in.com/news/smooth-sailing-for-upa-parties-scramble-to-support/92967-37.html|url-status=dead|archive-date=21 May 2009|title=Smooth sailing for UPA, parties scramble to support|date=19 May 2009|publisher=[[CNN-IBN]]|access-date=13 June 2009}}</ref> 22 ਮਈ 2009 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।<ref name="MMS-src-93">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/marketsNews/idUSDEL00004820090522|title=India PM Singh takes oath for second term|date=22 May 2009|work=Reuters|access-date=13 June 2009|archive-date=25 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090525123414/http://www.reuters.com/article/marketsNews/idUSDEL00004820090522|url-status=live}}</ref> ==== ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਜਾਂਚਾਂ ==== ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ 2ਜੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਮਾਮਲਾ ਅਤੇ 2010 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਵਾਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦੇ ਬਣੇ।<ref name="MMS-src-94">{{Cite news|agency=PTI|date=12 December 2011|title=2G case: A chronology of events|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/2g-case-a-chronology-of-events/article12151968.ece|access-date=18 September 2021|issn=0971-751X|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918163056/https://www.thehindu.com/news/national/2g-case-a-chronology-of-events/article12151968.ece|url-status=live}}</ref><ref name="MMS-src-96">{{Cite web|title=2G Scam Explained|url=https://www.news18.com/news/immersive/2g-scam-explained.html|access-date=18 September 2021|website=News18.com|language=en|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918163057/https://www.news18.com/news/immersive/2g-scam-explained.html|url-status=live}}</ref><ref name="MMS-src-97">{{cite web|url=http://www.timesnow.tv/Tained-Kalmadi-sacked-as-IOA-chief/articleshow/4371548.cms|title=Tained Kalmadi sacked as IOA chief|date=26 April 2011|work=The Times of India|access-date=26 April 2011|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204104/http://www.timesnow.tv/Tained-Kalmadi-sacked-as-IOA-chief/articleshow/4371548.cms|url-status=dead}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਸੰਸਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਯਸ਼ਵੰਤ ਸਿਨ੍ਹਾ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਮੇਟੀ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-src-99">{{cite news | url=http://www.dnaindia.com/india/1820446/report-2g-scam-disappointed-over-manmohan-singh-s-refusal-to-appear-before-jpc-says-yashwant-sinha | title=2G scam: Disappointed over Manmohan Singh's refusal to appear before JPC, says Yashwant Sinha | work=DNA India | date=9 April 2013 | agency=ANI | access-date=13 April 2013 | archive-date=14 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130414233119/http://www.dnaindia.com/india/1820446/report-2g-scam-disappointed-over-manmohan-singh-s-refusal-to-appear-before-jpc-says-yashwant-sinha | url-status=live }}</ref> ਦਸੰਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ 2ਜੀ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="MMS-src-100">{{cite web | title=Live Updates: A Raja, Kanimozhi acquitted in 2G Scam case | website=The Economic Times | date=21 December 2017 | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/a-raja-kanimozhi-acquitted-in-2g-scam-case/articleshow/62189376.cms?from=mdr | access-date=30 December 2024 | archive-date=4 January 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250104172549/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/a-raja-kanimozhi-acquitted-in-2g-scam-case/articleshow/62189376.cms?from=mdr | url-status=live }}</ref> ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਜੇਤਲੀ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-src-101">{{cite web | last=India | first=Press Trust of | title="Prime Minister Should Apologise To Nation": Congress After 2G Case Verdict | website=www.ndtv.com | date=21 December 2017 | url=https://www.ndtv.com/india-news/prime-minister-should-apologise-to-nation-congress-after-2g-case-verdict-1790585 | access-date=30 December 2024 | archive-date=4 January 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250104182538/https://www.ndtv.com/india-news/prime-minister-should-apologise-to-nation-congress-after-2g-case-verdict-1790585 | url-status=live }}</ref> 2ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝੀ ਸੰਸਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ਮੁਕਤ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਤਤਕਾਲੀ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਏ. ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਪਣਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਿਪੋਰਟ 27 ਸਤੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ 29 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਸਪੀਕਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਛੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੋਟ ਦਿੱਤੇ; ਵਿਰੋਧੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਨੂੰ ਗਵਾਹੀ ਲਈ ਨਾ ਬੁਲਾਉਣ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਮੇਟੀ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਬਹੁਮਤ ਵਾਲੀ ਸੰਸਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਫੌਜਦਾਰੀ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ।<ref name="MMS-legal-jpc2013">{{cite news |title=JPC report on 2G scam submitted to Lok Sabha speaker |url=https://www.rediff.com/news/report/jpc-report-on-2g-scam-submitted-to-lok-sabha-speaker/20131029.htm |work=Rediff.com |agency=Press Trust of India |date=29 October 2013 |access-date=8 November 2026}}</ref> 21 ਦਸੰਬਰ 2017 ਦੀ ਫੌਜਦਾਰੀ ਬਰੀਅਤ ਏ. ਰਾਜਾ, ਕਨੀਮੋਝੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ; ਸਿੰਘ ਉਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਸਤਾਰਾਂ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜਦਾਰੀ ਬਰੀਅਤ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। 22 ਮਾਰਚ 2024 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸੀਬੀਆਈ ਨੂੰ ਇਸ ਬਰੀਅਤ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸੀ। ਅਪੀਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਰੀਅਤ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ, ਪਰ 2017 ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸਮੁੱਚੇ 2ਜੀ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੰਦ ਦੱਸਣਾ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="MMS-legal-2g-appeal2024">{{cite news |title=Delhi HC admits CBI's appeal challenging acquittals in 2G scam case |url=https://www.business-standard.com/india-news/delhi-hc-admits-cbi-s-appeal-challenging-acquittals-in-2g-scam-case-124032200870_1.html |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |date=22 March 2024 |access-date=8 November 2026}}</ref> ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਬਾਰੇ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਦੀ ਲੋਕ ਲੇਖਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਕੇ. ਵੀ. ਥਾਮਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਿਆਨ ਰਿਪੋਰਟ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਬਾਰੇ ਸੰਸਦੀ ਜਾਂਚ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ; ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰ ਠੇਕੇ ਜਾਂ ਹਰ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰੀ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।<ref name="MMS-legal-cwg-pac2017">{{cite news |title=Parliamentary panel gives clean chit to Manmohan Singh in Commonwealth Games scam |url=https://www.onmanorama.com/news/nation/2017/04/11/clean-chit-to-manmohan-singh-in-commonwealth-games-scam.html |work=Onmanorama |date=11 April 2017 |access-date=8 November 2026}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੰਟਰੋਲਰ ਅਤੇ ਮਹਾਲੇਖਾ ਪਰੀਖਕ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਕੋਲਾ ਬਲਾਕਾਂ ਦੀ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.86 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੀ; ਇਹ ਇੱਕ ਆਡਿਟ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ, ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿੱਜੀ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਖੋਜ ਨਹੀਂ।<ref name="MMS-deep-coal-tribune">{{cite web |title=Supreme Court closes case against ex-PM Manmohan Singh in coal block allocation case |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/supreme-court-closes-case-against-former-pm-manmohan-singh-in-coal-block-allocation-case |website=The Tribune |date=30 July 2026}}</ref> ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-src-104">{{cite news | url=https://www.mykhel.com/more-sports/coalgate-scam-pm-manmohan-singh-asked-to-resign-bjp-064701.html | title=Coalgate scam: PM Manmohan Singh asked to resign | date=18 August 2012 | access-date=11 April 2013 | author=Nairita | archive-date=10 May 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130510215320/http://news.oneindia.in/2012/08/17/coalgate-scam-pm-manmohan-singh-asked-to-resign-bjp-1055354.html | url-status=live }}</ref><ref name="MMS-src-105">{{cite news | url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-08-19/news/33272942_1_coal-scam-2g-telecom-minister | title=Prime Minister Manmohan Singh directly responsible for coal scam: Arun Jaitley | work=The Economic Times | date=19 August 2012 | agency=PTI | access-date=13 April 2013 | archive-date=8 May 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130508021848/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-08-19/news/33272942_1_coal-scam-2g-telecom-minister | url-status=dead }}</ref> 29 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ 2005 ਦੀ ਤਾਲਾਬੀਰਾ-II ਕੋਲਾ ਬਲਾਕ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀਬੀਆਈ ਦੀਆਂ ਕਲੋਜ਼ਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਲਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="MMS-check-coal2026">{{cite news |title=Supreme Court Closes Coal Block Allocation Case Against Former PM Manmohan Singh |date=29 July 2026 |url=https://m.thewire.in/article/law/supreme-court-closes-coal-block-allocation-case-against-former-pm-manmohan-singh |work=The Wire}}</ref><ref name="MMS-final-coal-order">{{cite web |title=Dr. Manmohan Singh v. Central Bureau of Investigation, Criminal Appeals 562–563 of 2015: Order dated 29 July 2026 |url=https://www.livelaw.in/pdf_upload/2026/08/29/criminalappeal5622015order29-07-2026-696845.pdf |publisher=Supreme Court of India |date=29 July 2026 |pages=1–3 |access-date=8 November 2026}}</ref> ਇਸ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਪਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਮੰਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸੀਬੀਆਈ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਲੋਜ਼ਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟਾਂ 27 ਅਗਸਤ ਅਤੇ 21 ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਨੂੰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲੈਣ ਲਈ ਕੋਈ ਠੋਸ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ 16 ਦਸੰਬਰ 2014 ਅਤੇ 11 ਮਾਰਚ 2015 ਦੇ ਚੁਣੌਤੀਸ਼ੁਦਾ ਹੁਕਮ ਰੱਦ ਕਰ ਕੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਕਾਰਵਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੋਰ ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੋਲਾ ਵੰਡ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਦੋਸ਼ਮੁਕਤੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।<ref name="MMS-final-coal-order" /> ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਤੇਲ ਬਾਂਡਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ। 2021 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿੱਤੀ ਬੋਝ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਾਂਡ ਤੇਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਸਬਸਿਡੀ ਅਤੇ ਤੇਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਘੱਟ ਵਸੂਲੀ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="MMS-check-oil">{{cite news |title="UPA's Oil Bonds Legacy Hurting Consumers Today": Government Sources |date=20 June 2021 |url=https://www.ndtv.com/india-news/upas-oil-bonds-legacy-hurting-consumers-today-government-sources-2468393 |work=NDTV}}</ref> ਗੈਲਪ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ 2013 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ 30 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ।<ref name="MMS-src-109">{{Cite web|url = http://www.gallup.com/poll/181973/india-new-leadership-faces-high-expectations.aspx|title = India's New Leadership Faces High Expectations|date = 13 March 2015|access-date = 27 December 2024|archive-date = 1 August 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170801195752/http://www.gallup.com/poll/181973/india-new-leadership-faces-high-expectations.aspx|url-status = live}}</ref> ਰੀਅਲ ਐਸਟੇਟ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 2008 ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਦੀ, ਵਿਕਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਬੋਝ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਨ। ਯੂਨੀਟੈਕ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੇ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ, ਅਸਫਲ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਦਬਾਅ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-deep-realty">{{cite web |title=Unitech’s fate is a lesson for India’s reckless real estate companies |url=https://qz.com/india/1153721/unitechs-fate-is-a-lesson-for-indias-reckless-real-estate-companies |website=Quartz |date=12 December 2017}}</ref> ਜੇਪੀ ਇਨਫ੍ਰਾਟੈਕ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਿਵਾਲੀਆ ਨਿਪਟਾਰਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 9 ਅਗਸਤ 2017 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਅਰਥਾਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।<ref name="MMS-deep-jaypee">{{cite web |title=Public announcement: Corporate insolvency resolution process of Jaypee Infratech Limited |url=https://ibbi.gov.in/webadmin/pdf/announcement/2017/Aug/Form-A-Public-JAYPEE%20Infra.pdf |website=Insolvency and Bankruptcy Board of India |date=August 2017}}</ref> ==== 2011 ਦਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ==== 2011 ਵਿੱਚ ਅੰਨਾ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੋਕਪਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾਇਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰੇ ਨੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਪਾਲ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਰਹੀ। ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਜ਼ਾਰੇ ਨੇ 28 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-anna2011-bbc">{{cite news |title=Anna Hazare: India campaigner ends hunger strike |url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-14698071 |work=BBC News |date=28 August 2011 |access-date=8 November 2026}}</ref> ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਸਦੀ ਕਾਨੂੰਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣਾ ਖਰੜਾ ਸੰਸਦ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਬਹਿਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ।<ref name="MMS-anna2011-response">{{cite news |title=Manmohan slams Hazare |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-199130 |work=The Daily Star |date=18 August 2011 |access-date=8 November 2026}}</ref> ==== ਦੋਸ਼ੀ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਸੰਬੰਧੀ 2013 ਦਾ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਵਿਵਾਦ ==== 2013 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਨੇ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਅਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦੌਰੇ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ “complete nonsense” ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। 2 ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਬਨਿਟ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲਈ ਭੇਜੇ ਗਏ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।<ref name="MMS-ordinance2013-bbc">{{cite news |title=Indian cabinet withdraws protection for convicted MPs |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-24361248 |work=BBC News |date=2 October 2013 |access-date=8 November 2026}}</ref> ==== 2012 ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਘਟਨਾ ==== ਦਸੰਬਰ 2012 ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ।<ref name="MMS-src-102">{{cite web|url=http://www.emirates247.com/news/delhi-gang-rape-indian-pm-manmohan-singh-s-theek-hai-goes-viral-as-capital-burns-2012-12-24-1.488541|title=Delhi gang-rape: Indian PM Manmohan Singh's 'Theek Hai' gaffe sets Twitter on fire|publisher=[[Emirates 24/7]]|date=24 December 2012|access-date=24 December 2012|archive-date=31 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331135833/https://www.emirates247.com/news/delhi-gang-rape-indian-pm-manmohan-singh-s-theek-hai-goes-viral-as-capital-burns-2012-12-24-1.488541|url-status=live}}</ref> ਪੀੜਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਮਾਗਮ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।<ref name="MMS-src-103">{{cite news |first=Rama |last=Lakshmi |url=https://www.washingtonpost.com/world/muted-new-year-celebrations-in-india-after-gang-rape-victims-death/2012/12/31/6e372eac-5370-11e2-abc4-3d33329b6128_story.html |title=Muted New Year's celebrations in India after gang-rape victim's death |newspaper=The Washington Post |date=31 December 2012 |access-date=23 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915084002/https://www.washingtonpost.com/world/muted-new-year-celebrations-in-india-after-gang-rape-victims-death/2012/12/31/6e372eac-5370-11e2-abc4-3d33329b6128_story.html |archive-date=15 September 2018 |url-status=live }}</ref> ==== ਫੌਜਦਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ 2013 ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ==== ਦਿੱਲੀ ਦੀ 2012 ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੌਜਦਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ (ਸੋਧ) ਕਾਨੂੰਨ, 2013 ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਬਿੱਲ 19 ਮਾਰਚ 2013 ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਅਤੇ 21 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋਇਆ।<ref name="MMS-comprehensive-criminal-bill">{{cite web |title=The Criminal Law (Amendment) Bill, 2013 |url=https://prsindia.org/billtrack/the-criminal-law-amendment-bill-2013 |website=PRS Legislative Research}}</ref> ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ 3 ਫ਼ਰਵਰੀ 2013 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡ ਸੰਹਿਤਾ, ਫੌਜਦਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੰਹਿਤਾ, ਭਾਰਤੀ ਸਬੂਤ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗਕ ਅਪਰਾਧਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸੋਧਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿੰਗਕ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="MMS-comprehensive-criminal-act">{{cite web |title=The Criminal Law (Amendment) Act, 2013 — Act No. 13 of 2013 |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/15357/1/criminal_law_ammend_act_2013.pdf |website=India Code, Government of India |date=2 April 2013}}</ref> ==== ਪੋਲਿਓ ਵਿਰੁੱਧ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਮੀਲਪੱਥਰ ==== ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, 27 ਮਾਰਚ 2014 ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੋਲਿਓ-ਮੁਕਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਨ ਖੇਤਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ।<ref name="MMS-earned-research-polio2014">{{cite web |title=WHO South-East Asia Region certified polio-free |url=https://www.who.int/southeastasia/news/detail/27-03-2014-who-south-east-asia-region-certified-polio-free |website=World Health Organization |date=27 March 2014}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਡ ਪੋਲਿਓਵਾਇਰਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਮਾਮਲਾ 13 ਜਨਵਰੀ 2011 ਨੂੰ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੀਲਪੱਥਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਟੀਕਾਕਰਨ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਸਿਹਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ, ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪੋਲਿਓ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਟੀਕਾਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਵਾਇਰਸ ਆਉਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਰਹੀ।<ref name="MMS-earned-research-polio-surveillance">{{cite web |title=Keeping the polio virus at bay |url=https://www.who.int/southeastasia/activities/maintaining-polio-free-status/keeping-the-polio-virus-at-bay |website=World Health Organization}}</ref> ==== ਸਤੰਬਰ 2012 ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ==== ਸਤੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖੁਦਰਾ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼, ਡੀਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲੇ ਰਸੋਈ ਗੈਸ ਸਿਲੰਡਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕੀਤੇ। 21 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿੱਤੀ ਘਾਟੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ, ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਮੁੜ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਸਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਖੁਦਰਾ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ, ਗੋਦਾਮਾਂ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਛੋਟ ਸੀ। ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਸਨ, ਹਰ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ।<ref name="MMS-reforms2012-address">{{cite news |title=PM explains FDI in retail, other economic reforms: Highlights |url=https://www.ndtv.com/india-news/pm-explains-fdi-in-retail-other-economic-reforms-highlights-499905 |work=NDTV |date=21 September 2012 |access-date=8 November 2026}}</ref> === ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ (2004–2014) === ==== ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ==== ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਰਥਿਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਬੇਸ ਸਾਲ, ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ 2004–2005 ਬੇਸ ਵਾਲੇ ਜੀਡੀਪੀ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ 2011–2012 ਬੇਸ ਲੜੀ ਇਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੇਠਲੇ ਜੀਡੀਪੀ ਵਾਧੇ ਦੇ ਅੰਕੜੇ 28 ਨਵੰਬਰ 2018 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਰਕਾਰੀ ਬੈਕ-ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਿਰ 2011–2012 ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਡੀਪੀ ਦੇ ਹਨ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-gdp2018">{{cite web |title=National Accounts Statistics: Back-Series 2004–05 to 2011–12 |url=https://archive.pib.gov.in/documents/rlink/2018/nov/p2018112801.pdf |website=Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |date=28 November 2018}}</ref> ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਧੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਡੀਆਈਪੀਪੀ ਦੀ ਜੂਨ 2017 ਤੱਕ ਅੱਪਡੇਟ ਤੱਥ-ਪੱਤਰੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਐੱਫਡੀਆਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਲੇ ਟੇਬਲ ਤੋਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੁਇਟੀ, ਮੁੜ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂੰਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਕੁਇਟੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-fdi2017">{{cite web |title=Fact Sheet on Foreign Direct Investment from April 2000 to June 2017 |url=https://www.dpiit.gov.in/static/uploads/2025/07/077b0c25262e83526cff28d2354bfc33.pdf |website=Department of Industrial Policy and Promotion, Government of India |date=2017}}</ref> {| class="wikitable" ! ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ !! ਅਸਲ ਜੀਡੀਪੀ ਵਾਧਾ, ਸਥਿਰ 2011–2012 ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਤੇ !! ਕੁੱਲ ਐੱਫਡੀਆਈ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ |- | 2004–05 || — || 6.051 |- | 2005–06 || 7.9% || 8.961 |- | 2006–07 || 8.1% || 22.826 |- | 2007–08 || 7.7% || 34.843 |- | 2008–09 || 3.1% || 41.873 |- | 2009–10 || 7.9% || 37.745 |- | 2010–11 || 8.5% || 34.847 |- | 2011–12 || 5.2% || 46.556 |- | 2012–13 || 5.5% || 34.298 |- | 2013–14 || 6.4% || 36.046 |} <ref name="MMS-economy-diplomacy-gdp2018" /><ref name="MMS-economy-diplomacy-fdi2017" /> 2004–2005 ਲਈ ਡੈਸ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਜ਼ੀਰੋ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਚੁਣੀ ਬੈਕ-ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੱਧਰ ਉਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਹਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨਹੀਂ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-gdp2018" /> ਉਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਲੜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਲੂ ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਡੀਪੀ 2004–2005 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 31.86 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ 2013–2014 ਵਿੱਚ 112.34 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਨਾਮਾਤਰ ਮੁੱਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਗੁਣਾ ਵਾਧੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਥਿਰ ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਧੇ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਵੱਖਰੇ ਕਾਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-gdp2018" /> ਅੰਕੜੇ ਤੇਜ਼ ਵਾਧੇ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 2008–2009 ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਤੀ ਮੰਦੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੁਸਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਐੱਫਡੀਆਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-gdp2018" /><ref name="MMS-economy-diplomacy-fdi2017" /> ==== ਖਪਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ==== ਤੈਂਦੁਲਕਰ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਖਪਤ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਦਰ 2004–2005 ਦੇ 37.2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ 2011–2012 ਵਿੱਚ 21.9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਹ 15.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ। ਪੇਂਡੂ ਦਰ 41.8 ਤੋਂ 25.7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਦਰ 25.7 ਤੋਂ 13.7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਗਰੀਬੀ-ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਖਪਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਮਾਪ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਇੱਕੋ ਮਾਪ ਨਹੀਂ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-poverty2013">{{cite web |title=Poverty Estimates for 2011–12 |url=https://pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=97365 |website=Planning Commission, Government of India |date=23 July 2013}}</ref> 2014 ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ-ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹੇਠ ਆਬਾਦੀ 2004–2005 ਦੇ 407.1 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ 2011–2012 ਦੇ 269.3 ਮਿਲੀਅਨ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਆਬਾਦੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹੈ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਟਰੈਕਿੰਗ ਨਹੀਂ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-poverty2014">{{cite web |title=Poverty ratio declines to 21.9 per cent |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=106259 |website=Ministry of Finance / Press Information Bureau, Government of India |date=9 July 2014}}</ref> ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਕਾਰਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। === ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ === [[File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh interacting with the National Rural Employment Guarantee Act (NREGA) workers, during his visit to Ram Sher, at Barmer, in Rajasthan on August 29, 2009.jpg|thumb|right|alt=29 ਅਗਸਤ 2009 ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਬਾੜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਨਰੇਗਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ।|29 ਅਗਸਤ 2009 ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਬਾੜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਨਰੇਗਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ।]] 2005 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦੇਣ ਲਈ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਇਆ।<ref name="MMS-src-43">{{cite web|url=https://haryanarural.gov.in/mahatma-gandhi-national-rural-employment-guarantee-scheme-mgnregs/#:~:text=The%20Government%20of%20India%20passed,to%20do%20unskilled%20manual%20work.|title=MAHATMA GANDHI NATIONAL RURAL EMPLOYMENT GUARANTEE SCHEME (MGNREGS)|publisher=HaryanaRural.gov|accessdate=26 December 2024|archive-date=26 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226214300/https://haryanarural.gov.in/mahatma-gandhi-national-rural-employment-guarantee-scheme-mgnregs/#:~:text=The%20Government%20of%20India%20passed,to%20do%20unskilled%20manual%20work.|url-status=live}}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ ਪਾਸ ਹੋਏ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-59">{{cite web|url=http://www.merinews.com/article/rti-act-a-strong-tool-to-cleanse-corruption-in-india/15787433.shtml|title=RTI Act: A strong tool to cleanse corruption in India|access-date=16 November 2016|archive-date=21 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021000554/http://www.merinews.com/article/rti-act-a-strong-tool-to-cleanse-corruption-in-india/15787433.shtml|url-status=live}}</ref> ਵਿਧਵਾਵਾਂ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਕਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਪਾਅ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref name="MMS-src-60">[http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---gender/documents/publication/wcms_233599.pdf Gender Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221113142937/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---gender/documents/publication/wcms_233599.pdf |date=13 November 2022 }}. ''[[ilo.org]]''.</ref><ref name="MMS-src-61">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JKrQOAKQX60C&q=Indira%20UPA%20government%20social%20security&pg=PA360|title=India Business Yearbook 2009|date=1 November 2009|publisher=Vikas Publishing House Pvt Limited|access-date=16 November 2016|via=Google Books|isbn=9788125930860|archive-date=11 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240611102936/https://books.google.com/books?id=JKrQOAKQX60C&q=Indira%20UPA%20government%20social%20security&pg=PA360|url-status=live}}</ref> ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ, 2009 ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 21ਏ ਅਧੀਨ ਛੇ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-src-66">{{cite web|url=http://www.education.nic.in/constitutional.asp |title=Provisions of the Constitution of India having a bearing on Education |publisher=Department of Higher Education |access-date=1 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100201181216/http://www.education.nic.in/constitutional.asp |archive-date=1 February 2010 }}</ref> ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤਾਰੀਖ਼ 26 ਅਗਸਤ 2009 ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ।<ref name="MMS-deep-rte-act">{{cite web |title=The Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2009 |url=https://www.indiacode.nic.in/indiacode/bitstream/123456789/2086/5/a2009-35.pdf |website=India Code |date=26 August 2009}}</ref><ref name="MMS-src-67">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article337111.ece|title=Education is a fundamental right now|author=Aarti Dhar|date=1 April 2010|newspaper=The Hindu|access-date=24 February 2015|archive-date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107072045/http://www.thehindu.com/news/national/article337111.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="MMS-src-68">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8598167.stm|title=India launches children's right to education|date=1 April 2010|work=BBC News|access-date=24 February 2015|archive-date=15 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215022947/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8598167.stm|url-status=live}}</ref> ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪੁਨਰਵਾਸ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ 2013 ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 29 ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 4 ਸਤੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਪਾਸ ਹੋਇਆ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ 27 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।<ref name="MMS-src-62">{{cite news|title=President Pranab Mukherjee gives nod to Land Acquisition Bill|url=http://www.ndtv.com/article/india/president-pranab-mukherjee-gives-nod-to-land-acquisition-bill-424675|access-date=10 October 2013|newspaper=NDTV|date=27 September 2013|archive-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007015123/http://www.ndtv.com/article/india/president-pranab-mukherjee-gives-nod-to-land-acquisition-bill-424675|url-status=live}}</ref> ਇਹ 1 ਜਨਵਰੀ 2014 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ।<ref name="MMS-src-63">{{cite web|title=Gazette Notification of coming into force of the Act |url=http://dolr.nic.in/dolr/downloads/pdfs/Right%20to%20FC%26T%20in%20LAR%26RA%202013%20Gazette%20Notification%20.pdf |publisher=Government of India |access-date=4 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205638/http://dolr.nic.in/dolr/downloads/pdfs/Right%20to%20FC%26T%20in%20LAR%26RA%202013%20Gazette%20Notification%20.pdf |archive-date=4 January 2014 }}</ref><ref name="MMS-src-64">{{cite news|title=The New Land Acquisition Act to come into effect from 2014|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-10-16/news/43107324_1_monsoon-session-jairam-ramesh-new-land-acquisition-act|access-date=1 November 2013|newspaper=Economic Times|date=16 October 2013|archive-date=3 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103185318/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-10-16/news/43107324_1_monsoon-session-jairam-ramesh-new-land-acquisition-act|url-status=dead}}</ref> ਇਸੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕਾਯੁਕਤ ਕਾਨੂੰਨ, 2013 ਵੀ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਕੁਝ ਜਨਤਕ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਯੁਕਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-deep-lokpal">{{cite web |title=The Lokpal and Lokayuktas Act, 2013 |url=https://www.indiacode.nic.in/ViewFileUploaded?path=AC_CEN_26_36_00014_201401_1517807327889/actfile/&file=201401.pdf |website=India Code}}</ref> ==== ਖ਼ੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ==== ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ, 2013 ਬਣਿਆ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 10 ਸਤੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਨੂੰ 5 ਜੁਲਾਈ 2013 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਮੰਨਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ।<ref name="MMS-comprehensive-nfsa-statute">{{cite web |title=The National Food Security Act, 2013 — Act No. 20 of 2013 |url=https://dfpd.gov.in/WriteReadData/Other/nfsa_1.pdf |website=Department of Food and Public Distribution, Government of India |date=10 September 2013}}</ref> ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਧੀਨ ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 75 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਅਨਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ 18 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਮੰਨਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="MMS-comprehensive-nfsa">{{cite web |title=National Food Security Act |url=https://nfsa.gov.in/portal/NFSA-Act |website=Department of Food and Public Distribution, Government of India}}</ref> ==== ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ==== ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ 2006 ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਅਜਿਹੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਸਨ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 29 ਦਸੰਬਰ 2006 ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 31 ਦਸੰਬਰ 2007 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੰਗਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਨ।<ref name="MMS-comprehensive-forest">{{cite web |title=The Scheduled Tribes and Other Traditional Forest Dwellers (Recognition of Forest Rights) Act, 2006 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2070?view_type=browse |website=India Code, Government of India}}</ref> ==== ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ==== ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ, 2005 ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ 26 ਅਕਤੂਬਰ 2006 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਿੰਗਕ, ਮੌਖਿਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਰਾਹਤ ਵਰਗੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-earned-research-domestic-violence">{{cite web |title=Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005 |url=https://wcd.delhi.gov.in/wcd/protection-women-domestic-violence-act-2005 |website=Department of Women and Child Development, Government of NCT of Delhi}}</ref> ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗਕ ਅਪਰਾਧਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ, 2012, ਅਰਥਾਤ ਪੋਕਸੋ, 14 ਨਵੰਬਰ 2012 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿੰਗਕ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ, ਜਾਂਚ, ਸਬੂਤ ਦਰਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਵਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ।<ref name="MMS-earned-research-pocso">{{cite web |title=Protection of Children from Sexual Offences (POCSO) Act, 2012 |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=113750 |website=Press Information Bureau, Government of India |date=19 December 2014}}</ref> ਕੰਮਕਾਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗਕ ਉਤਪੀੜਨ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ, ਮਨਾਹੀ ਅਤੇ ਨਿਵਾਰਨ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ, 2013, 9 ਦਸੰਬਰ 2013 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਮੇਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਵਾਰਨ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ, ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਅਸੰਗਠਿਤ ਕੰਮਕਾਜ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਮਰ ਜਾਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ।<ref name="MMS-earned-research-posh">{{cite web |title=Framing of Rules Under Sexual Harassment of Women at Workplace Act |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=101777 |website=Press Information Bureau, Government of India |date=16 December 2013}}</ref> === ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਨੀਤੀ === ==== ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਰਿਤ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ==== 18 ਅਕਤੂਬਰ 2010 ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਰਿਤ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਕਾਨੂੰਨ, 2010 ਅਧੀਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਰਿਤ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="MMS-comprehensive-ngt">{{cite web |title=National Green Tribunal |url=https://moef.gov.in/national-green-tribunal |website=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India}}</ref> ==== ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਯੋਜਨਾ ==== [[File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh addressing the 15th United Nations Climate Change Conference, at Copenhagen on December 18, 2009.jpg|thumb|right|alt=18 ਦਸੰਬਰ 2009 ਨੂੰ ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਮੇਲਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ।|18 ਦਸੰਬਰ 2009 ਨੂੰ ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਮੇਲਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ।]] 30 ਜੂਨ 2008 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਯੋਜਨਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ, ਉਤਸਰਜਨ ਘਟਾਉਣ, ਊਰਜਾ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅੱਠ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਸ਼ਨ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ, ਵਧੀਕ ਊਰਜਾ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਟਿਕਾਊ ਰਿਹਾਇਸ਼, ਪਾਣੀ, ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਪਰਿਸਥਿਤਕੀ ਤੰਤਰ, ਹਰਿਤ ਭਾਰਤ, ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਰਣਨੀਤਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਪਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="MMS-comprehensive-napcc">{{cite web |title=National Action Plan on Climate Change |url=https://pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=41277 |website=Press Information Bureau, Government of India |date=12 August 2008}}</ref> === ਵਿਗਿਆਨ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਢਾਂਚਾ === ==== ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਿਆਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ==== ਜੂਨ 2005 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੈਮ ਪਿਤਰੋਦਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਿਆਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ, ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੰਸਥਾ ਸੀ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਮਲਵਾਰੀ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="MMS-earned-research-nkc">{{cite web |title=National Knowledge Commission Constituted |url=https://archivepmo.nic.in/drmanmohansingh/press-details.php?nodeid=247 |website=Prime Minister’s Office, Government of India |date=2 June 2005}}</ref> 25 ਮਾਰਚ 2010 ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੈਬਨਿਟ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਿਆਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 5,990 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇਸ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਐਲਾਨ ਪਹਿਲਾਂ 2008–2009 ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਐੱਨਆਈਸੀ ਵੱਲੋਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਟੀਚਾ ਲਗਭਗ 1,500 ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼-ਰਫ਼ਤਾਰ ਡਾਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਂਝੀ ਖੋਜ, ਉੱਚ-ਸਮਰੱਥਾ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ, ਈ-ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਰਚੁਅਲ ਕਲਾਸਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲ ਸਕੇ।<ref name="MMS-earned-research-nkn">{{cite web |title=Establishment of the National Knowledge Network |url=https://pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=59878 |website=Press Information Bureau, Government of India |date=25 March 2010}}</ref> ==== ਚੰਦਰਯਾਨ-1 ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਆਰਬਿਟਰ ਮਿਸ਼ਨ ==== ਇਸਰੋ ਨੇ 22 ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚੰਦਰ ਮਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰਯਾਨ-1 ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਵੰਬਰ 2003 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਸਰੋ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਟੀਮਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ।<ref name="MMS-earned-research-chandrayaan">{{cite web |title=Chandrayaan-1 / PSLV-C11 |url=https://www.isro.gov.in/PSLV_C11_chandrayaan_1.html |website=Indian Space Research Organisation}}</ref> ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਗ੍ਰਹਿ ਮਿਸ਼ਨ, ਮੰਗਲ ਆਰਬਿਟਰ ਮਿਸ਼ਨ, 5 ਨਵੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ 24 ਸਤੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਦੇ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਂਚ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ, ਜਦਕਿ ਮੰਗਲ ਦੇ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ।<ref name="MMS-earned-research-mom">{{cite web |title=Mars Orbiter Mission (MOM) completes 4 years in its orbit |url=https://www.isro.gov.in/Mars%20Orbiter%20Mission.html |website=Indian Space Research Organisation}}</ref> === ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ === ==== ਚੀਨ ==== ਚੀਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ 2006 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੂ ਜਿਨਤਾਓ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੌਰਾ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 2008 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੀਜਿੰਗ ਦੌਰਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ। 2006 ਵਿੱਚ ਨਾਥੂ ਲਾ ਦਰਰਾ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲੀ ਕੇਚਿਆਂਗ ਨੇ 19–21 ਮਈ 2013 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਨੇ 22–24 ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਨੂੰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਦਿੱਲੀ–ਬੀਜਿੰਗ, ਕੋਲਕਾਤਾ–ਕੁਨਮਿੰਗ ਅਤੇ ਬੰਗਲੌਰ–ਚੇਂਗਦੂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੈਣ-ਸ਼ਹਿਰ ਭਾਈਵਾਲੀਆਂ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref name="MMS-src-70">{{cite web |title=Visits of Heads of States/Heads of Governments |url=https://www.mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/China_Jan_2016.pdf |publisher=Ministry of External Affairs (India) |access-date=28 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803163632/https://www.mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/China_Jan_2016.pdf |url-status=live }}</ref> 2010 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰਕ ਭਾਈਵਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-71">{{Cite web|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90778/90861/6873167.html|title=China becomes India's 2nd largest trade partner – People's Daily Online|access-date=19 December 2019|archive-date=7 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130907233342/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90778/90861/6873167.html|url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh and the President of the People’s Republic of China, Mr. Hu Jintao, at a joint press conference, in New Delhi on November 21, 2006.jpg|21 ਨਵੰਬਰ 2006 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੂ ਜਿਨਤਾਓ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ। File:Manmohan Singh signing an agreement on 'A Shared Vision for the 21st Century of the Peoples of Republic of China and the Republic of India' with the Chinese Premier, Mr. Wen Jiabao, in Great Hall of People, Beijing in China.jpg|14 ਜਨਵਰੀ 2008 ਨੂੰ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੇਨ ਜਿਆਬਾਓ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ। File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh meeting the Premier of the State Council of the People’s Republic of China, Mr. Li Keqiang, in New Delhi on May 20, 2013.jpg|20 ਮਈ 2013 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲੀ ਕੇਚਿਆਂਗ ਨਾਲ ਸਿੰਘ। </gallery> 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 2005 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨੇ ਸਰਹੱਦੀ ਸਵਾਲ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਸਿਆਸੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਗੱਲਬਾਤ, ਬਰਾਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੱਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਰਜ ਕੀਤੇ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਪਟਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਰਣਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-comprehensive-china2005">{{cite web |title=Agreement on the Political Parameters and Guiding Principles for the Settlement of the India-China Boundary Question |url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents?dtl/6534/Agreement+between+the+Government+of+the+Republic+of+India+and+the+Government+of+the+Peoples+Republic+of+China+on+the+Political+Parameters+and+Guiding+Principles+for+the+Settlement+of+the+IndiaChina+Boundary+Question |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=11 April 2005}}</ref><ref name="MMS-comprehensive-china2005joint">{{cite web |title=Joint Statement of the Republic of India and the People’s Republic of China |url=https://www.mea.gov.in/speeches-statements?dtl/2509/Joint_Statement_of_the_Republic_of_India_and_the_Peoples_Republic_of_China |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=11 April 2005}}</ref> 14 ਜਨਵਰੀ 2008 ਨੂੰ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੇਨ ਜਿਆਬਾਓ ਨੇ ''A Shared Vision for the 21st Century'' ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ, ਊਰਜਾ, ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ, ਬਹੁਪੱਖੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਰੱਖਿਆ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਰਜ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੇ ਅਣਸੁਲਝੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੁਹਰਾਈ।<ref name="MMS-comprehensive-china2008">{{cite web |title=A Shared Vision for the 21st Century of the Republic of India and the Peoples Republic of China |url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents?dtl/5145/A_Shared_Vision_for_the_21st_Century_of_the_Republic_of_India_and_the_Peoples_Republic_of_China |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=14 January 2008}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਦੇ ਚੀਨ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲੀ ਕੇਚਿਆਂਗ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਰਹੱਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਰਹੱਦ-ਪਾਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ 2013–2015 ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਬਣੇ। ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਹੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।<ref name="MMS-comprehensive-china2013">{{cite web |title=Joint Statement: A vision for future development of India-China strategic and cooperative partnership |url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/22379/Joint+Statement |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=23 October 2013}}</ref> ==== ਪਾਕਿਸਤਾਨ ==== ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਾਜਪਾਈ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name="MMS-src-36" /> <gallery mode="packed" heights="180"> File:The Prime Minister Dr. Manmohan Singh shaking hands with the President of Pakistan Gen. Pervez Musharraf on the sidelines the XIVth Non-Aligned Movement Summit at Havana.jpg|2006 ਵਿੱਚ ਹਵਾਨਾ ਦੇ ਗੁੱਟ-ਨਿਰਪੱਖ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਰਵੇਜ਼ ਮੁਸ਼ਰੱਫ਼ ਨਾਲ ਸਿੰਘ। File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh with his Pakistani counterpart, Mr. Yousaf Raza Gilani during a bilateral meeting, on the sidelines of the 15th NAM Summit, at Sharm El Sheikh, Egypt, on July 16, 2009.jpg|16 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਮਿਸਰ ਦੇ ਸ਼ਰਮ ਅਲ-ਸ਼ੇਖ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਯੂਸਫ਼ ਰਜ਼ਾ ਗਿਲਾਨੀ ਨਾਲ ਸਿੰਘ। File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh in a bilateral meeting with the Prime Minister of Pakistan, Mr. Nawaz Sharif, in New York on September 29, 2013 (3).jpg|29 ਸਤੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਵਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਨਾਲ ਦੁਵੱਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ। </gallery> 24 ਸਤੰਬਰ 2004 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਜ਼ ਮੁਸ਼ਰੱਫ਼ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੱਲਬਾਤ ਹੀ ਬਕਾਇਆ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ ਰੋਕਣ ਬਾਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ।<ref name="MMS-comprehensive-pak2004">{{cite web |title=Prime Minister Dr. Manmohan Singh’s Press Conference, New York |url=https://www.mea.gov.in/media-briefings?dtl/4204/Prime_Minister_Dr_Manmohan_Singhs_Press_Conference_New_York |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=24 September 2004}}</ref> ਸ੍ਰੀਨਗਰ–ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਫ਼ਰ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 2005 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੀ।<ref name="MMS-comprehensive-srinagar-bus">{{cite web |title=Q.5946 Registration for Travel on Srinagar Muzaffarabad Bus Service |url=https://www.mea.gov.in/lok-sabha?dtl/11933/Q_5946_Registration_for_Travel_on_Srinagar_Muzaffarabad_Bus_Service |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=4 May 2005}}</ref> 16 ਸਤੰਬਰ 2006 ਨੂੰ ਹਵਾਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਰੱਫ਼ ਨੇ ਸਾਂਝੀ ਵਾਰਤਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਸੰਸਥਾਗਤ ਤੰਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਿਆਚਿਨ, ਸਰ ਕ੍ਰੀਕ, ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਪਾਰ ਬੱਸਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਟਰੱਕ ਸੇਵਾ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="MMS-comprehensive-havana2006">{{cite web |title=Joint Statement: India-Pakistan in Havana, Cuba |url=https://www.mea.gov.in/outoging-visit-detail-hi.htm?2319/Joint+Statement+IndiaPakistan+in+HavanaCuba |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=16 September 2006}}</ref> 16 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਅਲ-ਸ਼ੇਖ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਯੂਸਫ਼ ਰਜ਼ਾ ਗਿਲਾਨੀ ਨੇ ਸਾਂਝਾ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਖ਼ਤਰਾ ਦੱਸਿਆ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਰਵਾਈਯੋਗ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਵਾਰਤਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਿਲਾਨੀ ਵੱਲੋਂ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਦਰਜ ਸੀ।<ref name="MMS-comprehensive-sharm2009">{{cite web |title=India-Pakistan Joint Statement, July 2009 |url=https://www.satp.org/document/paper-acts-and-oridinances/india-pakistan-joint-statement-july-2009 |website=South Asia Terrorism Portal; text sourced to the Ministry of External Affairs |date=16 July 2009}}</ref> ਬਿਆਨ ਦੀ ਅੱਤਵਾਦ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਰਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਗੱਲਬਾਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਅੱਤਵਾਦ ਸੰਬੰਧੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇਗੀ।<ref name="MMS-comprehensive-sharm-debate">{{cite web |title=No dilution in policy, says Manmohan |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/no-dilution-in-policy-says-manmohan/printarticle/4791529.cms |website=The Economic Times}}</ref> 29 ਸਤੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਨਵਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਜੰਗਬੰਦੀ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਪਾਅ ਸੁਝਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਉਠਾਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਮੌਕੇ ਵਿਆਪਕ ਸਾਂਝੀ ਵਾਰਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਆਈ ਸੀ।<ref name="MMS-comprehensive-nawaz2013">{{cite web |title=Transcript of Media Briefing by National Security Advisor on Meeting between Prime Ministers of India and Pakistan |url=https://www.mea.gov.in/interviews.htm?dtl/22270/Transcript+of+Media+Briefing+by+National+Security+Advisor+on+Meeting+between+Prime+Ministers+of+India+and+Pakistan+September+29+2013 |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=29 September 2013}}</ref> ===== ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ–ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ===== [[File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh flagging off Amritsar-Nankana Sahib Bus Service in Amritsar, Punjab on March 24, 2006. The Chief Minister of Punjab Capt. Amarinder Singh is also seen.jpg|thumb|right|alt=24 ਮਾਰਚ 2006 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ–ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ।|24 ਮਾਰਚ 2006 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ–ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ।]] 24 ਮਾਰਚ 2006 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ''ਪੰਜ-ਆਬ'' ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਪਹਿਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।<ref name="MMS-comprehensive-nankana-punjab">{{cite web |title=Amritsar–Nankana Sahib Bus |url=https://punjabroadways.punjab.gov.in/en/amritsar-nankana-sahib-bus |website=Director State Transport, Government of Punjab}}</ref> ਇਸ ਮੌਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ, ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੋਈ ਸੰਧੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਆਚਿਨ, ਸਰ ਕ੍ਰੀਕ ਅਤੇ ਬਗਲੀਹਾਰ ਵਰਗੇ ਮਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-comprehensive-nankana-speech">{{cite web |title=PM’s speech on launch of Amritsar–Nankana Sahib Bus Service |url=https://archivepmo.nic.in/drmanmohansingh/speech-details.php?nodeid=293 |website=Prime Minister’s Office, Government of India |date=24 March 2006}}</ref> ==== ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ==== [[File:The President of Afghanistan, Mr. Hamid Karzai meeting with the Prime Minister, Dr. Manmohan Singh, in New Delhi on August 04, 2008.jpg|thumb|right|alt=ਅਗਸਤ 2008 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਾਮਿਦ ਕਰਜ਼ਈ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।|ਅਗਸਤ 2008 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਾਮਿਦ ਕਰਜ਼ਈ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।]] ਭਾਰਤ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰੀ ਦਾਤਾ ਬਣਿਆ।<ref name="MMS-src-72">{{cite web|url=http://www.cfr.org/publication/17474/indiaafghanistan_relations.html|title=India-Afghanistan Relations|access-date=11 December 2008|last=Bajoria|first=Jayshree|date=23 October 2008|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081129231738/http://www.cfr.org/publication/17474/indiaafghanistan_relations.html|archive-date=29 November 2008}}</ref> ਅਗਸਤ 2008 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਾਮਿਦ ਕਰਜ਼ਈ ਦੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ, ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="MMS-src-73">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7540204.stm|title=BBC NEWS – South Asia – India announces more Afghan aid|access-date=16 November 2016|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226123533/http://news.bbc.co.uk/2/hi/7540204.stm|url-status=live}}</ref> ==== ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤਾ ==== [[File:President Barack Obama with Prime Minister Manmohan Singh 2009-11-24(2).jpg|thumb|right|alt=ਨਵੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।|ਨਵੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।]] [[File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh with the American President, Mr. George W. Bush interacting with media at oval office, in Washington DC, during his visit to the United States, on September 25, 2008.jpg|thumb|right|alt=25 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਊਸ ਦੇ ਓਵਲ ਆਫ਼ਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਾਰਜ ਡਬਲਿਊ. ਬੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।|25 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਊਸ ਦੇ ਓਵਲ ਆਫ਼ਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਾਰਜ ਡਬਲਿਊ. ਬੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।]] ਜੁਲਾਈ 2005 ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ–ਅਮਰੀਕਾ ਸਿਵਲ ਪਰਮਾਣੂ ਸਹਿਯੋਗ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਅੱਗੇ ਵਧੀ। ਮਾਰਚ 2006 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਾਰਜ ਡਬਲਿਊ. ਬੁਸ਼ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪਰਮਾਣੂ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪਰਮਾਣੂ ਰਿਐਕਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ, ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸਪਲਾਇਰਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਨਜ਼ੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 10 ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਨੂੰ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਏ। ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ।<ref name="MMS-src-74">{{cite web|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90852/6513319.html|title=U.S., India ink historic civilian nuclear deal|access-date=11 December 2008|date=11 October 2008|work=People's Daily|archive-date=13 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413053230/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90852/6513319.html|url-status=live}}</ref> ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 22 ਜੁਲਾਈ 2008 ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਵੋਟ ਹੋਇਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ 275 ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ 256 ਵੋਟਾਂ ਪਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਬਹਿਸ ਦੌਰਾਨ ਵੋਟਾਂ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲੱਗੇ ਸਨ।<ref name="MMS-comprehensive-confidence">{{cite web |title=Indian government survives vote |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7519860.stm |website=BBC News |date=22 July 2008}}</ref> ਨਵੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਾਜਕੀ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਊਸ ਗਏ। ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋਈ।<ref name="MMS-src-75">{{cite web |title=Manmohan Singh's U.S. Visit |url=https://www.csis.org/analysis/manmohan-singh%E2%80%99s-us-visit |publisher=Centre for Strategic and International Studies |access-date=28 April 2020 |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611102936/https://www.csis.org/analysis/manmohan-singhs-us-visit |url-status=live }}</ref> ===== ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸੰਬੋਧਨ ===== [[File:The Prime Minister Dr. Manmohan Singh addressing to the Joint meeting of the US Congress at Great Hall, Capitol Hill in Washington on July 19, 2005 (1).jpg|thumb|right|alt=19 ਜੁਲਾਈ 2005 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ।|19 ਜੁਲਾਈ 2005 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ।]] 19 ਜੁਲਾਈ 2005 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰੈਸ਼ਨਲ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ–ਅਮਰੀਕਾ ਭਾਈਵਾਲੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-congress-record">{{cite web |title=Congressional Record: Daily Digest, July 19, 2005 |url=https://congress.gov/109/crec/2005/07/19/151/98/CREC-2005-07-19-dailydigest.pdf |website=United States Congress |date=19 July 2005}}</ref><ref name="MMS-economy-diplomacy-congress-speech">{{cite web |title=PM’s address to Joint Session of the Congress |url=https://archivepmo.nic.in/drmanmohansingh/speech-details.php?nodeid=145 |website=Prime Minister’s Office, Government of India |date=19 July 2005}}</ref> ===== ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤੇ ਬਾਰੇ ਸਿਆਸੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ===== 22 ਜੁਲਾਈ 2008 ਨੂੰ ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਤ ਜਿੱਤਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ 275 ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ 256 ਵੋਟਾਂ ਪਈਆਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਸਿਵਲ ਪਰਮਾਣੂ ਸਹਿਯੋਗ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।<ref name="MMS-final-trust2008">{{cite news |title=Indian government wins crucial vote |url=https://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/07/22/india.vote/index.html |work=CNN |date=22 July 2008 |access-date=8 November 2026}}</ref> ਮੋਂਟੇਕ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''Backstage: The Story Behind India’s High Growth Years'' ਦੇ 2020 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤੇ ਬਾਰੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਜਤਾਈ ਸੀ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੁਲਾਈ 2008 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਈਏਈਏ ਨਾਲ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-ahluwalia2020">{{cite web |title=The inside story of the nuclear deal: Analysis |url=https://www.hindustantimes.com/analysis/the-inside-story-of-the-nuclear-deal-analysis/story-eHzDWmdFt9By5hGN5gcVQN.html |website=Hindustan Times; edited excerpts from Montek Singh Ahluwalia’s Backstage |date=17 February 2020}}</ref> ===== ਦੇਵਯਾਨੀ ਖੋਬਰਾਗੜੇ ਮਾਮਲਾ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ===== 12 ਦਸੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਖੋਬਰਾਗੜੇ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੇ ਵੀਜ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧੋਖਾਧੜੀ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਬਿਆਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਤਿੱਖਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਖੋਬਰਾਗੜੇ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਪੱਖ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਵਰਤਾਅ ਨੂੰ “deplorable” ਦੱਸਿਆ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-khobragade-cnn">{{cite web |title=Arrest, strip-search of Indian diplomat in New York triggers uproar |url=https://www.cnn.com/2013/12/17/politics/india-us-diplomat/ |website=CNN |date=19 December 2013}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਦੂਤ ਨੈਨਸੀ ਪਾਵਲ ਨੂੰ ਤਲਬ ਕੀਤਾ, ਕੁਝ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਨਯਿਕ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਛਾਣ ਕਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦੂਤਾਵਾਸ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬੈਰੀਕੇਡ ਹਟਾਏ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਨਯਿਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-khobragade-cnn" /> ਛੋਟ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਰਜ ਕੀਤਾ; ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-immunity-positions">{{cite web |title=Q No.203: Immunities and Privileges to Diplomats |url=https://www.mea.gov.in/speeches-statements?dtl/22817/Q+NO+203+IMMUNITIES+AND+PRIVILEGES+TO+DIPLOMATS |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=5 February 2014}}</ref> 8 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਬਾਦਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਰਾਜਨਯਿਕ ਛੋਟ ਮਿਲੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਛੋਟ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤਬਾਦਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-immunity-jan2014">{{cite web |title=Diplomatic immunity to Dr. Devayani Khobragade |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/22723/diplomatic |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=10 January 2014}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। 13 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਮੰਨਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-economy-diplomacy-withdrawal-jan2014">{{cite web |title=Transcript of media briefing by Official Spokesperson and Joint Secretary East Asia |url=https://www.mea.gov.in/media-briefings.htm?dtl/22738/Transcript+of+media+briefing+by+Official+Spokesperson+and+Joint+SecretaryEast+Asia+January+13+2014 |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=13 January 2014}}</ref> ==== ਰੂਸ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਿਯੋਗ ==== [[File:Dmitry Medvedev in China 14 April 2011-2.jpeg|thumb|right|alt=2011 ਦੇ ਸਾਨਿਆ ਬ੍ਰਿਕਸ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਦਮਿਤਰੀ ਮੇਦਵੇਦੇਵ, ਹੂ ਜਿਨਤਾਓ, ਦਿਲਮਾ ਰੂਸੈਫ਼ ਅਤੇ ਜੈਕਬ ਜ਼ੂਮਾ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।|2011 ਦੇ ਸਾਨਿਆ ਬ੍ਰਿਕਸ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਦਮਿਤਰੀ ਮੇਦਵੇਦੇਵ, ਹੂ ਜਿਨਤਾਓ, ਦਿਲਮਾ ਰੂਸੈਫ਼ ਅਤੇ ਜੈਕਬ ਜ਼ੂਮਾ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।]] ਰੂਸ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ, ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ।<ref name="MMS-src-80">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/04/17/stories/2008041761781200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421021724/http://www.hindu.com/2008/04/17/stories/2008041761781200.htm|url-status=dead|archive-date=21 April 2008|title=Centre admits to problems in naval deals|access-date=11 December 2008|last=Dikshit|first=Sandeep|date=17 April 2008|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India}}</ref><ref name="MMS-src-81">{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/pti_news.asp?id=339943 |title=India, Russia sign agreements to further strengthen ties |access-date=11 December 2008 |last=Roychowdhury |first=Amitabh |date=6 December 2006 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411192950/http://www.outlookindia.com/pti_news.asp?id=339943 |archive-date=11 April 2009 }}</ref> ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ।<ref name="MMS-src-78">{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=ea163747-b106-4e32-b231-7eb64de62985 |title=India and Israel: The great seduction |access-date=11 December 2008 |last=Halarnkar |first=Samar |date=23 October 2007 |work=Hindustan Times |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107062435/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=ea163747-b106-4e32-b231-7eb64de62985 |archive-date=7 January 2009 }}</ref><ref name="MMS-src-79">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/09/07/world/the-bond-between-india-and-israel-grows.html|title=The Bond Between India and Israel Grows|access-date=11 December 2008|last=Waldman|first=Amy|date=7 September 2003|newspaper=[[The New York Times]]|archive-date=11 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240611102954/https://www.nytimes.com/2003/09/07/world/the-bond-between-india-and-israel-grows.html|url-status=live}}</ref> ਭਾਰਤ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੇ ਆਈਬੀਐੱਸਏ ਸੰਵਾਦ ਮੰਚ ਰਾਹੀਂ ਸਹਿਯੋਗ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।<ref name="MMS-src-77">{{cite web|url=http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/articles.php?article=3708 |title=IBSA Dialogue Forum: A Strategic Partnership |access-date=11 December 2008 |last=Beri |first=Ruchita |date=10 December 2008 |work=The African Executive |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411204949/http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/articles.php?article=3708 |archive-date=11 April 2009 }}</ref> 2009 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="MMS-src-84" /> ==== ਜਪਾਨ, ਯੂਰਪ, ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ==== [[File:The_Prime_Minister,_Dr._Manmohan_Singh_meeting_the_President_of_Egypt,_Mr._Hosni_Mubarak_on_the_sideline_of_the_15th_NAM_Summit,_at_Sharm_El_Sheikh,_Egypt,_on_July_16,_2009.jpg|thumb|right|alt=16 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਮਿਸਰ ਦੇ ਸ਼ਰਮ ਅਲ-ਸ਼ੇਖ ਵਿੱਚ 15ਵੇਂ ਗੁੱਟ-ਨਿਰਪੱਖ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ ਹੋਸਨੀ ਮੁਬਾਰਕ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।|16 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਮਿਸਰ ਦੇ ਸ਼ਰਮ ਅਲ-ਸ਼ੇਖ ਵਿੱਚ 15ਵੇਂ ਗੁੱਟ-ਨਿਰਪੱਖ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ ਹੋਸਨੀ ਮੁਬਾਰਕ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।]] ਜਪਾਨ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ, ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਸਮੇਤ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="MMS-check-mea2006">{{cite report |title=India’s Foreign Relations – 2006 |url=https://www.mea.gov.in/images/pdf/main_2006.pdf |publisher=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਗੈਸ ਪਾਈਪਲਾਈਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ।<ref name="MMS-check-mea2008">{{cite report |title=Annual Report 2008–2009 |url=https://www.mea.gov.in/Uploads/PublicationDocs/170_Annual-Report-2008-2009.pdf |publisher=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤ–ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਫੋਰਮ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ 8–9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ–ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਅਪਣਾਈ।<ref name="MMS-check-africa">{{cite web |title=Q.5240 Indo-African Summit |date=30 April 2008 |url=https://www.mea.gov.in/lok-sabha?dtl/14327/Q5240_IndoAfrican_Summit |publisher=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> ਜਪਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸੰਬਰ 2006 ਦੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਰਣਨੀਤਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਵਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ। 2008 ਅਤੇ 2010 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਪਾਨ ਦੌਰੇ ਵੀ ਇਸ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ।<ref name="MMS-deep-japan">{{cite web |title=India–Japan Relations |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf/indiajapanrelationsnov2012.pdf |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=November 2012}}</ref> ==== ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ==== [[File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh meeting the Prime Minister of Bangladesh, Mrs. Sheikh Hasina, in Dhaka, Bangladesh on September 06, 2011 (1).jpg|thumb|right|alt=6 ਸਤੰਬਰ 2011 ਨੂੰ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੇਖ਼ ਹਸੀਨਾ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।|6 ਸਤੰਬਰ 2011 ਨੂੰ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੇਖ਼ ਹਸੀਨਾ ਨਾਲ ਸਿੰਘ।]] 6–7 ਸਤੰਬਰ 2011 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਕੀ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਹਸੀਨਾ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ, ਸੰਪਰਕ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ, ਊਰਜਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="MMS-comprehensive-bangladesh-framework">{{cite web |title=Framework Agreement on Cooperation for Development between India and Bangladesh |url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents?dtl/5218/Framework_Agreement_on_Cooperation_for_Development_between_India_and_Bangladesh |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=6 September 2011}}</ref> ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ 1974 ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸਰਹੱਦ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ 2011 ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਕਾਲ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਣਨਿਰਧਾਰਤ ਸਰਹੱਦੀ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਐਨਕਲੇਵਾਂ ਦੇ ਅਦਲਾ-ਬਦਲ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਬਕਾਇਆ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਟੋਕਾਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੀ।<ref name="MMS-comprehensive-bangladesh-boundary">{{cite web |title=India and Bangladesh: Land Boundary Agreement |url=https://www.mea.gov.in/Uploads/PublicationDocs/24529_LBA_MEA_Booklet_final.pdf |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਤਿੰਨ ਬੀਘਾ ਕੌਰੀਡੋਰ ਰਾਹੀਂ ਦਹਾਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਅੰਗਾਰਪੋਤਾ ਤੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="MMS-comprehensive-tinbigha">{{cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to Tin Bigha |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/15025/Visit+of+Prime+Minister+of+Bangladesh+to+Tin+Bigha |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=19 October 2011}}</ref> ==== ਆਸੀਆਨ ਅਤੇ ਜੀ20 ==== ਦਸੰਬਰ 2012 ਦੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਭਾਰਤ–ਆਸੀਆਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਕ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਵਾਰਤਾ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ''ASEAN–India Vision Statement'' ਅਪਣਾਇਆ।<ref name="MMS-comprehensive-asean2012">{{cite web |title=India–ASEAN Relations |url=https://www.mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/India-ASEAN-Relations-August-2018.pdf |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=August 2018}}</ref> 15 ਨਵੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ਜੀ20 ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜੀ20 ਮੰਚ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋਈ।<ref name="MMS-comprehensive-g20speech">{{cite web |title=Statement by the Prime Minister Dr. Manmohan Singh at the Summit of the Heads of State or Governments of the G20 countries on Financial Markets and the World Economy |url=https://www.mea.gov.in/speeches-statements?dtl/1747/Statement_by_the_Prime_Minister_Dr_Manmohan_Singh_at_the_Summit_of_the_Heads_of_State_or_Governments_of_the_G20_countries_on_Financial_Markets_and_the_World_Economy |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=15 November 2008}}</ref> ==== ਲੀਬੀਆ ਅਤੇ ਸੀਰੀਆ ==== 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਲੀਬੀਆ ਬਾਰੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮਤੇ 1970 ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮਤੇ 1973 ਦੀ ਵੋਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਮਤੇ 1973 ਨੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨੋ-ਫਲਾਈ ਜ਼ੋਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="MMS-check-libya">{{cite report |title=India’s Response to the Libyan Crisis |date=13 April 2011 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/137524/IB_IndiaLibyaCrisis.pdf}}</ref> 22 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਨੇ ਲੀਬੀਆ ਉੱਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਤਾ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-src-83">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/parties-unite-to-slam-strikes-on-libya/articleshow/7766649.cms|title=Parties unite to slam strikes on Libya|date=23 March 2011|publisher=Times of India|archive-date=29 March 2023|access-date=27 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329054016/https://timesofindia.indiatimes.com/india/parties-unite-to-slam-strikes-on-libya/articleshow/7766649.cms|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2011 ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੀਬੀਆ ਅਤੇ ਸੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ-ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-src-85">{{cite news |last=Diwakar |date=25 September 2011 |title=Manmohan slams West for using force to change regimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/manmohan-slams-west-for-using-force-to-change-regimes/articleshow/10108923.cms |work=[[The Times of India]] |access-date=14 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025012351/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-25/india/30200524_1_libya-sovereignty-countries |archive-date=25 October 2012}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੇ ਗੱਦਾਫ਼ੀ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਤੁਰੰਤ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।<ref name="MMS-src-86">{{cite news|title=Why India Admired Gaddafi|url=https://thediplomat.com/indian-decade/2011/10/28/why-india-admired-gaddafi/|access-date=30 December 2012|newspaper=The Diplomat|date=28 October 2011|archive-date=10 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510062719/http://thediplomat.com/indian-decade/2011/10/28/why-india-admired-gaddafi/|url-status=live}}</ref><ref name="MMS-src-87">{{cite news|title=India Quiet on Gaddafi Killing|url=https://thediplomat.com/indian-decade/2011/10/23/india-quiet-on-gaddafi-killing/|access-date=30 December 2012|newspaper=The Diplomat|date=23 October 2011|archive-date=10 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510042400/http://thediplomat.com/indian-decade/2011/10/23/india-quiet-on-gaddafi-killing/|url-status=live}}</ref> ਲੀਬੀਆ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-src-88">{{cite news|title=India offers all help to Libya|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/India-offers-all-help-to-Libya/articleshow/10434464.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510142536/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-21/middle-east/30305924_1_muammar-gaddafi-libyan-people-unsc-resolution|url-status=live|archive-date=10 May 2013|access-date=30 December 2012|newspaper=[[The Times of India]]|date=21 October 2011}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੋਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਿਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 2012 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਰਾਜਦੂਤ ਭੇਜਿਆ।<ref name="MMS-src-89">{{cite news|title=India and Ivory Coast Send Ambassadors to Libya|url=http://libyaninvestment.com/libya-business-news/65278-india-and-ivory-coast-send-ambassadors-to-libya.html|access-date=30 December 2012|date=3 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107032952/http://libyaninvestment.com/libya-business-news/65278-india-and-ivory-coast-send-ambassadors-to-libya.html|archive-date=7 November 2014|url-status=dead}}</ref> == ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (2014–2024) == [[File:The former Prime Minister of India, Dr. Manmohan Singh addressing at the release of Book “MOVING ON… MOVING FORWARD A YEAR IN OFFICE”, published on the completion of One Year in the Office of the Vice President (cropped).JPG|thumb|right|alt=ਸਤੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕ ਰਿਲੀਜ਼ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ।|ਸਤੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕ ਰਿਲੀਜ਼ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ।]] 2014 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਠਜੋੜ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਨੇ 17 ਮਈ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੇ 26 ਮਈ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਤੱਕ ਉਹ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name="MMS-src-110">{{cite news |last1=Ghosh |first1=Deepshikha |title=Prime Minister Manmohan Singh Resigns After 10 Years in Office |url=https://www.ndtv.com/elections-news/prime-minister-manmohan-singh-resigns-after-10-years-in-office-562442 |access-date=18 June 2023 |work=NDTV |date=17 May 2014 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226123531/https://www.ndtv.com/elections-news/prime-minister-manmohan-singh-resigns-after-10-years-in-office-562442 |url-status=live }}</ref><ref name="MMS-src-111">{{cite magazine |title=Manmohan Singh to continue as PM till Modi assumes office |url=https://www.indiatoday.in/elections/highlights/story/manmohan-singh-resigns-as-prime-minister-193309-2014-05-17 |access-date=18 June 2023 |magazine=India Today |date=17 May 2014 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226123726/https://www.indiatoday.in/elections/highlights/story/manmohan-singh-resigns-as-prime-minister-193309-2014-05-17 |url-status=live }}</ref> ਉਹ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ, ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਾਮਿਦ ਅੰਸਾਰੀ ਨਾਲ ਮੋਦੀ ਦੇ ਸਹੁੰ-ਚੁੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।<ref name="MMS-src-112">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-27572807|title=At the scene: Sanjoy Majumder, BBC News, Delhi|publisher=BBC News|accessdate=26 December 2024|date=26 May 2014|archive-date=17 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241017210809/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-27572807|url-status=live}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਚੇਅਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੁੜਨ ਅਤੇ ਲੈਕਚਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰ ਆਈ।<ref name="MMS-src-113">{{cite web |url=https://www.asian-voice.com/News/India/North/Former-PM-Manmohan-Singh-returns-to-teaching |title=Former PM Manmohan Singh returns to teaching |publisher=Asian Voice |date=13 April 2016 |access-date=15 August 2016 |archive-date=22 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822142930/https://www.asian-voice.com/News/India/North/Former-PM-Manmohan-Singh-returns-to-teaching |url-status=live }}</ref> 19 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ ਉਹ ਮਦਨ ਲਾਲ ਸੈਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਈ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਸੀਟ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚੁਣੇ ਗਏ।<ref name="MMS-check-rajasthan">{{cite news |title=Manmohan Singh elected unopposed to Rajya Sabha |date=20 August 2019 |url=https://indianexpress.com/article/india/manmohan-singh-elected-unopposed-to-rajya-sabha-5917372/ |work=The Indian Express}}</ref> 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਜ ਸਭਾ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਉਸ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੀ।<ref name="MMS-src-114">{{cite news |title=Manmohan Singh to end 33 years stint in RS on Apr 3; Sonia Gandhi to begin first |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/manmohan-singh-to-end-33-years-stint-in-rs-on-apr-3-sonia-gandhi-to-begin-first/articleshow/107698236.cms |work=The Times of India |date=14 February 2024 |access-date=1 March 2024 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217051627/https://timesofindia.indiatimes.com/india/manmohan-singh-to-end-33-years-stint-in-rs-on-apr-3-sonia-gandhi-to-begin-first/articleshow/107698236.cms |url-status=live }}</ref> ਸਤੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਐੱਮ. ਵੈਂਕਈਆ ਨਾਇਡੂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕ Moving On… Moving Forward: A Year in Office ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।<ref name="MMS-deep-book2018">{{cite web |title=PM Modi, Manmohan Singh Unveil Book on Venkaiah Naidu |url=https://www.news18.com/photogallery/india/pm-modi-manmohan-singh-unveil-book-on-venkaiah-naidu-1865813.html |website=News18 |date=3 September 2018}}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਮੁੜ ਫੇਰੀ === ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਵੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਕਟੜਾ ਦਲ ਸਿੰਘ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਦਸੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ 2004 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਏ ਸਨ। ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਘਰ ਖ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਖ਼ਸਤਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਉਸ ਮਿਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ।<ref name="MMS-amritsar-house-and-college" /> 2018 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਸਤ ਰਾਮ ਜੈਨ, ਐੱਸ. ਆਰ. ਕਾਲੀਆ, ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਤ੍ਰਿਖਾ, ਬੀ. ਐੱਲ. ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਸੰਤ ਰਾਮ ਗਰੋਵਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸਤਿੰਦਰ ਲਾਂਬਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜੋ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="MMS-src-15" /> ਇਹ ਵਾਪਸੀ 1948 ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੀ.ਏ. ਹਾਨਰਜ਼ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਲ 1952 ਹੈ, 1948 ਨਹੀਂ।<ref name="MMS-amritsar-education-biography" /><ref name="MMS-deep-cv-university" /> === ਨੋਟਬੰਦੀ ਬਾਰੇ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ === 24 ਨਵੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ 500 ਅਤੇ 1,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਨੋਟਬੰਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲੇ ਧਨ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਕਰੰਸੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨਾ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਕਦੀ ਦੀ ਘਾਟ, ਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕਢਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਨਾਕਾਮੀ ਅਤੇ “organised loot and legalised plunder” ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਅਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਦੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ।<ref name="MMS-final-demonetisation">{{cite news |title=Demonetisation an organised loot and legalised plunder, says Manmohan Singh |url=https://www.business-standard.com/article/politics/demonetisation-an-organised-loot-and-legalised-plunder-says-manmohan-singh-116112400334_1.html |work=Business Standard |date=24 November 2016 |access-date=8 November 2026}}</ref> === ਚੀਨ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦੀ ਤਣਾਅ ਬਾਰੇ 2020 ਦਾ ਬਿਆਨ === 22 ਜੂਨ 2020 ਨੂੰ ਗਲਵਾਨ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਅਖੰਡਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਸਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਜਾਂ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਤਤਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸੀ।<ref name="MMS-china2020-statement">{{cite news |title=‘Disinformation is no substitute for diplomacy’: Manmohan Singh to PM Modi on Ladakh stand-off |url=https://indianexpress.com/article/india/india-china-border-news-manmohan-singh-letter-pm-narendra-modi-6470379/ |work=The Indian Express |date=22 June 2020 |access-date=8 November 2026}}</ref> === ਕੋਵਿਡ-19 ਟੀਕਾਕਰਨ ਬਾਰੇ 2021 ਦੀ ਚਿੱਠੀ === 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਕੋਵਿਡ-19 ਟੀਕਾਕਰਨ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਟੀਕਿਆਂ ਦੇ ਆਰਡਰ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਜਨਤਕ ਕਰਨਾ, ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡ ਦਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ, ਫਰੰਟਲਾਈਨ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਲਚਕ, ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਲਾਇਸੈਂਸਿੰਗ, ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰੈਗੂਲੇਟਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਢਿੱਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਲ ਟੀਕਾ ਲਗਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਟੀਕਾਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਸਨ।<ref name="MMS-covid2021-letter">{{cite news |title=Manmohan Singh writes to PM Modi, gives 5 suggestions to battle COVID-19 crisis |url=https://www.onmanorama.com/news/india/2021/04/18/manmohan-singh-pm-modi-letter-five-suggestions.html |work=Onmanorama |date=18 April 2021 |access-date=8 November 2026}}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਸਿੰਘ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ]] ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਉਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਦਮਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਹਨ।<ref name="MMS-src-139">{{cite web |title=Dr. Manmohan Singh: Personal Profile |url=http://www.pmindia.nic.in/meet.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303150424/http://pmindia.nic.in/meet.htm |archive-date=3 March 2009 |access-date=4 April 2009 |publisher=Prime Minister's Office, Government of India}}</ref> ਉਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹਨ।<ref name="MMS-src-140">{{cite web |last1=University |first1=Ashoka |title=Faculty/Staff |url=https://ashoka.edu.in/faculty#!/upinder-singh-1055 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128081411/https://ashoka.edu.in/faculty#!/upinder-singh-1055 |archive-date=28 November 2020 |access-date=11 December 2020 |website=Ashoka University |language=en}}</ref> ਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫ਼ਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਰੂਰਲ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ''The Last Frontier: People and Forests in Mizoram'' ਅਤੇ ''Nine by Nine'' ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹਨ।<ref name="MMS-src-141">{{cite web |date=28 January 2009 |title=Meet Dr. Singh's daughter |url=http://specials.rediff.com/news/2009/jan/28slid1-dr-manmohan-singhs-daughter-daman-singh-turns-author.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331160626/http://specials.rediff.com/news/2009/jan/28slid1-dr-manmohan-singhs-daughter-daman-singh-turns-author.htm |archive-date=31 March 2009 |access-date=4 April 2009 |work=Rediff.com}}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਮਰੀਕਨ ਸਿਵਲ ਲਿਬਰਟੀਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-src-142">{{cite news |last=Rajghatta |first=Chidanand |date=21 December 2007 |title=PM's daughter puts White House in the dock |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/PMs-daughter-puts-White-House-in-the-dock/articleshow/2639327.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024115733/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-12-21/india/27983907_1_aclu-statement-cia-tapes |archive-date=24 October 2012 |access-date=13 October 2008 |work=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਈ ਅਸ਼ੋਕ ਪਟਨਾਇਕ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਦੇ 1983 ਬੈਚ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। 2016 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੈਟਗ੍ਰਿਡ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-143">{{cite news |date=31 August 2016 |title=An NDA boost for NATGRID, Home Minister reviews progress |url=https://www.indiatoday.in/india/story/natgrid-nda-home-minister-p-chidambaram-26-11-338373-2016-08-31 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160901035542/http://indiatoday.intoday.in/story/natgrid-nda-home-minister-p-chidambaram-26-11/1/753750.html |archive-date=1 September 2016 |access-date=1 September 2016 |work=India Today |location=New Delhi, India}}</ref> ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਸਨ।<ref name="MMS-src-145">{{cite news |title="We Must Make Intelligent Choices": Manmohan Singh On His Vegetarian Diet |url=https://www.ndtv.com/india-news/when-manmohan-singh-revealed-why-he-preferred-a-vegetarian-diet-7341397 |work=NDTV |date=27 December 2024 |access-date=30 December 2024 |archive-date=29 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229172634/https://www.ndtv.com/india-news/when-manmohan-singh-revealed-why-he-preferred-a-vegetarian-diet-7341397 |url-status=live }}</ref> ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ 3, ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਮਾਰਗ ਸਥਿਤ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="MMS-src-146">{{Cite web| url=https://www.firstpost.com/india/former-pm-manmohan-singh-moves-to-3-motilal-nehru-marg-1543989.html| title=Former PM Manmohan Singh moves to 3, Motilal Nehru Marg| date=27 May 2014| access-date=21 May 2018| archive-date=6 July 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180706165243/https://www.firstpost.com/india/former-pm-manmohan-singh-moves-to-3-motilal-nehru-marg-1543989.html| url-status=live}}</ref> ਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁਸਤਕ Strictly Personal: Manmohan and Gursharan ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, 1984 ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰ ਨੂੰ ਭੀੜ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਈ ਵਿਜੈ ਟਾਂਖਾ ਨੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਘਰ ਸੜਨ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ।<ref name="MMS-deep-house1984">{{cite web |title=During 1984 riots, even Manmohan Singh’s family home was about to be burnt down |url=https://theprint.in/politics/during-1984-riots-even-manmohan-singhs-family-home-was-about-to-be-burnt-down/106423/ |website=ThePrint |date=28 August 2018}}</ref> 1984 ਦੇ ਰਾਹਤ ਯਤਨਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਲਾਂਜਨ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''Sikhs: The Untold Agony of 1984'' ਦੀ 2015 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਰਾਹਤ ਸਮੱਗਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਕਿਆ ਦਰਜ ਹੈ। ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੇਖਕ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇਣ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਪੁੱਛਣ ਉੱਤੇ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਦੱਸੀ ਸੀ।<ref name="MMS-earned-research-relief1984">{{cite web |title=1984: Memories of massacre |url=https://www.business-standard.com/article/beyond-business/1984-memories-of-massacre-115110501480_1.html |website=Business Standard; book review by Archis Mohan |date=5 November 2015}}</ref> == ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮੌਤ == [[File:H20241228173971.jpg|thumb|right|alt=ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਮੁਰਮੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ।|ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਮੁਰਮੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ।]] ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਿਲ ਦੀ ਬਾਈਪਾਸ ਸਰਜਰੀ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਨਵਰੀ 2009 ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="MMS-src-147">{{cite news |date=24 January 2009 |title=One graft successfully performed on Manmohan Singh |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200901241640.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414041423/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200901241640.htm |archive-date=14 April 2009 |access-date=24 January 2009 |work=The Hindu |location=Chennai, India}}</ref> ਮਈ 2020 ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਏਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-148">{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/manmohan-singh-hospitalised-health-update-6404101/|title=Manmohan Singh stable, developed reaction to medication: Hospital sources|publisher=Indian Express|date=11 May 2020|accessdate=26 December 2024|archive-date=26 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226221538/https://indianexpress.com/article/india/manmohan-singh-hospitalised-health-update-6404101/|url-status=live}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-149">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/21/ex-indian-pm-manmohan-singh-admitted-hospital-covid |title=Ex-Indian PM Manmohan Singh admitted to hospital with Covid |work=The Guardian |accessdate=27 December 2024|date=21 April 2021}}</ref><ref name="MMS-src-150">{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/former-pm-manmohan-singh-s-health-condition-improving-101634323634814.html|title=Former PM Manmohan Singh's health condition improving|publisher=The Hindustan Times|accessdate=26 December 2024|date=16 October 2021}}</ref> 26 ਦਸੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਬੀਅਤ ਵਿਗੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਏਮਜ਼ ਦੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-151">{{cite news |last1=Phabhu |first1=Sunil |title=Former PM Manmohan Singh, 92, Admitted To AIIMS In Delhi |url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-pm-manmohan-singh-admitted-to-aiims-in-delhi-7337980 |work=www.ndtv.com |publisher=NDTV |date=26 December 2024 |language=en |archive-date=26 December 2024 |access-date=26 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226164701/https://www.ndtv.com/india-news/ex-pm-manmohan-singh-admitted-to-aiims-in-delhi-7337980 |url-status=live }}</ref> ਉਸੇ ਦਿਨ 92 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-153">{{cite news |last1=Achom |first1=Debanish |date=26 December 2024 |title=Manmohan Singh, 2-Time PM And Architect Of India's Economic Reforms, Dies At 92 |url=https://www.ndtv.com/india-news/manmohan-singh-2-time-pm-and-architect-of-indias-economic-reforms-dies-at-92-7338451 |work=NDTV |access-date=26 December 2024 |archive-date=26 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226171144/https://www.ndtv.com/india-news/manmohan-singh-2-time-pm-and-architect-of-indias-economic-reforms-dies-at-92-7338451 |url-status=live }}</ref><ref name="MMS-src-155">{{cite news |title=India's former PM Manmohan Singh dies aged 92 |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-former-pm-manmohan-singh-dies-aged-92-2024-12-26/ |access-date=26 December 2024 |work=Reuters |date=26 December 2024}}</ref> ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1 ਜਨਵਰੀ 2025 ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-src-156">{{cite news |title=India announces state funeral for ex-PM Manmohan Singh |url=https://www.france24.com/en/live-news/20241227-india-announces-state-funeral-for-ex-pm-manmohan-singh |access-date=27 December 2024 |work=France 24 |date=27 December 2024}}</ref><ref name="MMS-src-157">{{cite web |url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2088262 |title=Press Release |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=28 December 2024 |accessdate=28 December 2024}}</ref> 28 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਨਿਗਮ ਬੋਧ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-2" /> ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਮੁਰਮੂ, ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਗਦੀਪ ਧਨਖੜ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ, ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ, ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ, ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਐੱਚ. ਡੀ. ਦੇਵੇਗੌੜਾ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ।<ref name="MMS-src-136">{{cite web |date=26 December 2024 |title=Former PM Manmohan Singh death reactions LIVE: PM Modi, leaders pay tribute |url=https://www.thehindu.com/news/national/former-prime-minsiter-manmohan-singh-passes-away-reactions-live-updates/article69030751.ece |accessdate=26 December 2024 |work=The Hindu}}</ref> ਮੌਰੀਸ਼ਸ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡੇ ਅੱਧੇ ਝੁਕਾਏ ਗਏ।<ref name="MMS-src-137">{{cite web | author=The Hindu Bureau | title=As mark of respect for Manmohan Singh, Mauritius flag to be flown half-mast till sunset on December 28 | website=The Hindu | date=28 December 2024 | url=https://www.thehindu.com/news/international/as-mark-of-respect-for-manmohan-singh-mauritius-flag-to-be-flown-half-mast-till-sunset-on-december-28/article69036428.ece | access-date=29 December 2024 | archive-date=28 December 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241228092953/https://www.thehindu.com/news/international/as-mark-of-respect-for-manmohan-singh-mauritius-flag-to-be-flown-half-mast-till-sunset-on-december-28/article69036428.ece | url-status=live }}</ref><ref name="MMS-src-138">{{cite web | title=Special prayers for Manmohan Singh held across Bhutan, King attends funeral | website=Business Standard | date=28 December 2024 | url=https://www.business-standard.com/external-affairs-defence-security/news/special-prayers-for-manmohan-singh-held-across-bhutan-king-attends-funeral-124122800414_1.html | access-date=29 December 2024}}</ref> === ਯਾਦਗਾਰ === ਸਤੰਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿੱਲੀ ਅਰਬਨ ਆਰਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸਥਲ ਵਿਖੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ 25 ਅਗਸਤ 2026 ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸੀ।<ref name="MMS-deep-memorial-minutes">{{cite web |title=Delhi body gives nod to memorial for Manmohan Singh at Rajghat |url=https://www.htsyndication.com/hindustan-times/article/delhi-body-gives-nod-to-memorial-for-manmohan-singh-at-rajghat/103839851 |website=Hindustan Times / HT Syndication |date=5 September 2026}}</ref> ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤੀ ਬਣਤਰ, ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਸਮਾਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਇਮਾਰਤੀ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੱਖਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ।<ref>{{cite news |last=Sinha |first=Snehil |date=5 September 2026 |title=Delhi body approves Manmohan Singh’s memorial at Rajghat, sets conditions |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/delhi-body-approves-manmohan-singh-s-memorial-at-rajghat-sets-conditions-rashtriya-smriti-sthal-101788544946809.html |work=Hindustan Times}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1987 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦਾ ਐਡਮ ਸਮਿਥ ਪੁਰਸਕਾਰ (1956), ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਦਾ ਰਾਈਟ ਪੁਰਸਕਾਰ (1955), ਯੂਰੋਮਨੀ ਦਾ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ (1993), ਏਸ਼ੀਆਮਨੀ ਦਾ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ (1993 ਅਤੇ 1994) ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1995) ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਕੈਂਬਰਿਜ ਅਤੇ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਸਮੇਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।<ref name="MMS-check-pmo" /> 2010 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਲਡ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਐਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।<ref name="MMS-src-117" /> ਅਧਿਕਾਰਤ ਜੀਵਨ-ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਰ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੇਈ ਏਸ਼ੀਆ ਪੁਰਸਕਾਰ (1997), ਲੋਕਮਾਨਿਆ ਤਿਲਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (1997), ਜਸਟਿਸ ਕੇ. ਐੱਸ. ਹੇਗੜੇ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਐੱਚ. ਐੱਚ. ਕਾਂਚੀ ਸ੍ਰੀ ਪਰਮਾਚਾਰਯ ਪੁਰਸਕਾਰ (1999) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਅਤੇ ਨਫ਼ੀਲਡ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਵੀ ਚੁਣੇ ਗਏ।<ref name="MMS-deep-cv-university" /> 5 ਨਵੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਅਕੀਹੀਤੋ ਵੱਲੋਂ ''Grand Cordon of the Order of the Paulownia Flowers'' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਭਾਰਤ–ਜਪਾਨ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="MMS-academic-photo-review-japan2014">{{cite web |title=Former PM Manmohan Singh receives Japan’s top national award |url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/former-pm-manmohan-singh-receives-japan-s-top-national-award-114110500180_1.html |website=Business Standard / ANI |date=5 November 2014}}</ref> ਜਪਾਨੀ ਦੂਤਘਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਡਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸਨ।<ref name="MMS-academic-photo-review-japan2014-first">{{cite web |title=Former Prime Minister Manmohan Singh Chosen for Japan’s Top National Award |url=https://www.ndtv.com/india-news/former-prime-minister-manmohan-singh-chosen-for-japans-top-national-award-688290 |website=NDTV / Press Trust of India |date=3 November 2014}}</ref> === ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀਆਂ === [[File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh in a procession at Cambridge University where he would be conferred with a Honorary Degree, in London on October 11, 2006 (1).jpg|thumb|right|alt=11 ਅਕਤੂਬਰ 2006 ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ।|11 ਅਕਤੂਬਰ 2006 ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ।]] ਅਧਿਕਾਰਤ ਜੀਵਨ-ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੰਘ 1957 ਵਿੱਚ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰੈਨਬਰੀ ਸਕਾਲਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। 1982 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਅਤੇ 1994 ਵਿੱਚ ਨਫ਼ੀਲਡ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਚੁਣੇ ਗਏ। 1985 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਇਕਨਾਮਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਚੁਣੇ ਗਏ।<ref name="MMS-deep-cv-university" /> 8 ਜੁਲਾਈ 2005 ਨੂੰ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-comprehensive-oxford">{{cite web |title=Conferment of Honorary Degree on PM by Oxford University |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=10105 |website=Press Information Bureau, Government of India |date=8 July 2005}}</ref> 11 ਅਕਤੂਬਰ 2006 ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ।<ref name="MMS-comprehensive-cambridge" /> ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਦੀ ਡੀ.ਫਿਲ. ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ।<ref name="MMS-deep-cv-university" /> 2023 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਇੰਡੀਆ–ਯੂਕੇ ਅਚੀਵਰਜ਼ ਆਨਰਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਧੀਨ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਆਨਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਫ਼ੀਲਡ ਕਾਲਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਂਡ ਅਲਮਨਾਈ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਟ੍ਰੇਡ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="MMS-comprehensive-honour2023">{{cite web |title=Alumnus and Honorary Fellow Dr Manmohan Singh awarded Lifetime Achievement Honour |url=https://www.nuffield.ox.ac.uk/news-events/news/alumnus-and-honorary-fellow-dr-manmohan-singh-awarded-lifetime-achievement-honour/ |website=Nuffield College, University of Oxford |date=9 February 2023}}</ref> ==== ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ==== ਅਧਿਕਾਰਤ ਜੀਵਨ-ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। {| class="wikitable" ! ਸਾਲ !! ਸਨਮਾਨ !! ਵੇਰਵਾ |- | 1952 || ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮੈਡਲ || ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਬੀ.ਏ. ਹਾਨਰਜ਼ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ |- | 1954 || ਉੱਤਰ ਚੰਦ ਕਪੂਰ ਮੈਡਲ || ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਐੱਮ.ਏ. ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ |- | 1982 || ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ || ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਬੈਂਕਰਜ਼ |- | 1986 || ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਲੋ || ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਐੱਨਸੀਈਆਰਟੀ |- | 1994 || ਡਿਸਟਿੰਗਵਿਸ਼ਡ ਫੈਲੋ || ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਇਕਾਨਮੀ, ਪਾਲਿਟਿਕਸ ਐਂਡ ਸੁਸਾਇਟੀ ਕੇਂਦਰ |- | 1994 || ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ || ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ |- | 1999 || ਫੈਲੋ || ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ |- | 2000 || ਅੰਨਾਸਾਹਿਬ ਚਿਰਮੁਲੇ ਪੁਰਸਕਾਰ || ਅੰਨਾਸਾਹਿਬ ਚਿਰਮੁਲੇ ਟਰੱਸਟ, ਸਤਾਰਾ |} <ref name="MMS-deep-cv-university" /> ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ 12 ਮਾਰਚ 1983 ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ ਅਤੇ 3 ਨਵੰਬਰ 2009 ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਲਾਅਜ਼ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name="MMS-earned-research-pu-honoris">{{cite web |title=Record of Honoris Causa Degrees w.e.f. 1949 |url=https://pu.ac.in/honoris-causa.php |website=Panjab University}}</ref> ਅਧਿਕਾਰਤ ਜੀਵਨ-ਵੇਰਵਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ; ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ; ਸ੍ਰੀ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਿਰੂਪਤੀ; ਬੋਲੋਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ; ਮੈਸੂਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ; ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹਰਿਆਣਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹਿਸਾਰ; ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ; ਥਾਪਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਪਟਿਆਲਾ; ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ; ਉਸਮਾਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ; ਰੁੜਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ; ਅਲਬਰਟਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ; ਡਾ. ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਆਗਰਾ; ਇੰਡੀਅਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਾਈਨਜ਼, ਧਨਬਾਦ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਰਵੀਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ੁਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਰਾਏਪੁਰ ਤੋਂ ਵੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="MMS-deep-cv-university" /> ==== ਹੋਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਸਨਮਾਨ ==== 5 ਦਸੰਬਰ 2005 ਨੂੰ ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ''Professor Honoris Causa'' ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿਚਕਾਰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟਰੇਟ ਖੋਜ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਸੀ, ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਨਵੀਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਨਹੀਂ।<ref name="MMS-academic-photo-review-moscow2005">{{cite web |title=Speech by Prime Minister Dr. Manmohan Singh accepting the title of Professor Honoris Causa at the Moscow State University |url=https://www.mea.gov.in/outoging-visit-detail.htm?2880/Speech+by+Prime+Minister+Dr+Manmohan+Singh+accepting+the+title+of+Professor+Honoris+Causa+at+the+Moscow+State+University |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=5 December 2005}}</ref> 1 ਮਾਰਚ 2010 ਨੂੰ ਰਿਆਧ ਦੀ ਕਿੰਗ ਸਾਊਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ 27 ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੋਂ 1 ਮਾਰਚ 2010 ਤੱਕ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੌਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ।<ref name="MMS-academic-photo-review-saud-degree">{{cite web |title=PM conferred honorary doctorate by King Saud University |url=https://www.dnaindia.com/india/report-pm-conferred-honorary-doctorate-by-king-saud-university-1353813 |website=DNA / Press Trust of India |date=1 March 2010}}</ref><ref name="MMS-academic-photo-review-saud-speech">{{cite web |title=PM’s address at the King Saud University |url=https://archivepmo.nic.in/drmanmohansingh/speech-details.php?nodeid=865 |website=Prime Minister’s Office, Government of India}}</ref> 3 ਜੁਲਾਈ 2010 ਨੂੰ ਆਈਆਈਟੀ ਕਾਨਪੁਰ ਨੇ ਆਪਣੇ 42ਵੇਂ ਡਿਗਰੀ ਵੰਡ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ''Doctor of Science (Honoris Causa)'' ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਡਿਗਰੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਸੀ, ਖੋਜ-ਆਧਾਰਿਤ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਨਹੀਂ।<ref name="MMS-academic-photo-review-iitk2010">{{cite web |title=XLII Convocation: Prime Minister’s Speech at IIT-Kanpur |url=https://www.iitk.ac.in/doaaold/convocation2010/PM_speech_at_iitk.pdf |website=Indian Institute of Technology Kanpur |date=3 July 2010}}</ref> ==== ਆਨਰੇਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ==== <gallery mode="packed" heights="180"> File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh after receiving the Honorary Degree in Civil Law by the Oxford University, London, United Kingdom on July 8, 2005.jpg|8 ਜੁਲਾਈ 2005 ਨੂੰ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਸਿਵਲ ਲਾਅ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ। File:The Rector of Moscow State University Mr. Victor Sadovnichy Conferring the title of “Professor Honoris Causa” on the Prime Minister, Dr. Manmohan Singh on behalf of the Moscow State University in Moscow on December 5, 2005.jpg|5 ਦਸੰਬਰ 2005 ਨੂੰ ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ Professor Honoris Causa ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ। File:Manmohan Singh at a ceremony where he was conferred with Honourary Doctoral Degree by His Royal Highness the Prince Philip, Duke of Edinburgh, Chancellor of Cambridge University, in London on October 11, 2006.jpg|11 ਅਕਤੂਬਰ 2006 ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ। File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh being conferred the honorary doctorate by the King Saud University, in Riyadh, Saudi Arabia on March 01, 2010.jpg|1 ਮਾਰਚ 2010 ਨੂੰ ਰਿਆਧ ਦੀ ਕਿੰਗ ਸਾਊਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ। File:The Prime Minister, Dr Manmohan Singh being conferred with the Honorary degree of Doctor in Science (Honoris Causa), at the Convocation of the IIT, Kanpur on July 03, 2010.jpg|3 ਜੁਲਾਈ 2010 ਨੂੰ ਆਈਆਈਟੀ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ Doctor of Science (Honoris Causa) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ। </gallery> == ਜਨਤਕ ਛਵੀ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == [[File:Official Portrait of the Prime Minister Dr. Manmohan Singh (3x4 cropped).jpg|thumb|right|alt=ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ, 2004 ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ।|ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ, 2004 ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ।]] ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ। ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ''Absolute Khushwant'' ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ 1999 ਦੀ ਚੋਣ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਲਈ ਉਧਾਰ ਲਏ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।<ref name="MMS-src-115">{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Manmohan-Singh-is-the-best-example-of-integrity-Khushwant-Singh/articleshow/6325672.cms |title=PM Manmohan Singh: PM Manmohan Singh is the best example of integrity: Khushwant Singh |work=The Times of India |date=17 August 2010 |access-date=19 December 2019 |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611102937/https://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Manmohan-Singh-is-the-best-example-of-integrity-Khushwant-Singh/articleshow/6325672.cms |url-status=live }}</ref> 2010 ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ਵੀਕ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਲਬਰਾਦਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-src-116">{{cite web |author=Christopher Dickey |url=http://www.newsweek.com/content/newsweek/2010/08/16/go-to-the-head-of-the-class.html |title=Go to the Head of the Class |work=Newsweek |date=16 August 2010 |access-date=15 February 2011 |archive-date=29 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429213828/http://www.newsweek.com/content/newsweek/2010/08/16/go-to-the-head-of-the-class.html |url-status=live }}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਲਡ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਐਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਹੈਨਰੀ ਕਿਸਿੰਜਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-src-117">{{cite news |title=Manmohan Singh honoured with 2010 World Statesman Award |url=http://www.hindustantimes.com/world-news/Americas/Manmohan-Singh-honoured-with-2010-World-Statesman-Award/Article1-603591.aspx |newspaper=Hindustan Times |agency=PTI |date=23 September 2010 |access-date=27 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509014458/http://www.hindustantimes.com/world-news/Americas/Manmohan-Singh-honoured-with-2010-World-Statesman-Award/Article1-603591.aspx |archive-date=9 May 2013 }}</ref> ''ਫੋਰਬਜ਼'' ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ 2010 ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ 18ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਨ।<ref name="MMS-src-118">{{cite news | url=https://www.forbes.com/profile/manmohan-singh | work=Forbes | title=The World's Most Powerful People: Manmohan Singh | date=3 November 2010 | access-date=4 September 2017 | archive-date=16 September 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170916231114/https://www.forbes.com/profile/manmohan-singh/ | url-status=live }}</ref> ਉਹ 2012 ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 19ਵੇਂ ਅਤੇ 28ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਰਹੇ।<ref name="MMS-src-121">{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/manmohan-singh/|title=Manmohan Singh|website=[[Forbes]]|access-date=16 November 2016|archive-date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161207155347/https://www.forbes.com/profile/manmohan-singh/|url-status=live}}</ref><ref name="MMS-src-122">{{cite web|url=http://blogs.reuters.com/india/2013/10/31/sonia-gandhi-manmohan-singh-slip-in-forbes-most-powerful-list/|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103061614/http://blogs.reuters.com/india/2013/10/31/sonia-gandhi-manmohan-singh-slip-in-forbes-most-powerful-list/|url-status=dead|archive-date=3 November 2013|title=Sonia Gandhi, Manmohan Singh slip in Forbes' most powerful list|first=Tony|last=Tharakan|access-date=16 November 2016|date=31 October 2013}}</ref> ਫੋਰਬਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਹਿਰੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-src-119">{{cite news | url=https://www.forbes.com/profile/sonia-gandhi | work=Forbes | title=The World's Most Powerful People: Sonia Gandhi | date=3 November 2010 | access-date=4 September 2017 | archive-date=6 November 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101106203529/http://www.forbes.com/profile/sonia-gandhi | url-status=live }}</ref> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਗ੍ਰੇਗ ਸ਼ੈਰੀਡਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ।<ref name="MMS-src-120">{{cite web|url=https://www.theaustralian.com.au/commentary/strengthen-team-india/news-story/4d52199f3e0ef132c0c4e32b7b1ae7e8|title=Strengthen Team India|work=The Australian|date=21 May 2009|access-date=17 March 2011|archive-date=23 May 2009|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20090523170731/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,25513283-7583,00.html|url-status=live}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2012 ਵਿੱਚ ਟਾਈਮ ਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਸੰਸਕਰਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ "underachiever" ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਉਮੀਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਗੂ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ ਅਤੇ ਯੂਪੀਏ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਲਾਲੂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਯਾਦਵ ਨੇ ਇਸ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਯਾਦਵ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ।<ref name="MMS-src-125">{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-08/india/32588303_1_growth-path-magazine-scandals| archive-url= https://web.archive.org/web/20130512022340/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-08/india/32588303_1_growth-path-magazine-scandals| url-status= dead| archive-date= 12 May 2013| work= [[The Times of India]]| title= Time magazine dubs Manmohan Singh as 'underachiever'. | date=8 July 2012 }}</ref><ref name="MMS-src-126">{{cite news| url= http://www.indianexpress.com/news/cong-counters-time-magazines-underachiever-remark-against-pm/971792/| title= Cong counters Time magazine's 'underachiever' remark against PM| date= 8 July 2012| access-date= 8 July 2012| archive-date= 11 June 2024| archive-url= https://web.archive.org/web/20240611102956/https://indianexpress.com/article/political-pulse/cong-counters-time-magazines-underachiever-remark-against-pm/| url-status= live}}</ref> ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਉੱਚ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ।<ref name="MMS-src-129">{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/india/east/story/manmohan-singh-lk-advani-jan-chetna-yatra-143884-2011-10-20 |title=Manmohan Singh is a weak PM, reiterates Advani: East News – India Today |access-date=17 May 2012 |archive-date=22 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111022161250/http://indiatoday.intoday.in/story/manmohan-singh-lk-advani-jan-chetna-yatra/1/157000.html |url-status=live }}. Indiatoday.intoday.in (21 October 2011). Retrieved 17 May 2012.</ref> ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ 2020 ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ''A Promised Land'' ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਆਣਾ, ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰ ਦੱਸਿਆ।<ref name="MMS-src-128">{{cite web|url=https://www.npr.org/2024/12/26/1045646076/manmohan-singh-dies-india|title=Manmohan Singh, India's prime minister from 2004 to 2014, has died|publisher=NPR|date=26 December 2024|accessdate=26 December 2024}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੋਕ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="MMS-src-132">{{cite news |last1=Sethi |first1=Nidhi |title="Missing 'Educated Prime Minister' Like Manmohan Singh": Arvind Kejriwal |url=https://www.ndtv.com/india-news/missing-educated-prime-minister-like-manmohan-singh-arvind-kejriwal-1860549 |access-date=16 August 2023 |work=NDTV |date=31 May 2018}}</ref> 2022 ਵਿੱਚ ਨਿਤਿਨ ਗਡਕਰੀ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਣੀ ਦੱਸਿਆ।<ref name="MMS-src-133">{{cite news |title="Country Is Indebted To Him": Nitin Gadkari's Praise For Manmohan Singh |url=https://www.ndtv.com/india-news/nitin-gadkaris-praise-for-manmohan-singh-country-is-indebted-to-him-3502152 |access-date=16 August 2023 |work=NDTV |agency=PTI |date=8 November 2022 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816114605/https://www.ndtv.com/india-news/nitin-gadkaris-praise-for-manmohan-singh-country-is-indebted-to-him-3502152 |url-status=live }}</ref> ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ "night watchman" ਅਤੇ "puppet of the Gandhi family" ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਸਨ। ਇਹ ਮੋਦੀ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਦੋਸ਼ ਸਨ।<ref name="MMS-src-134">{{cite news |last=Das |first=Mala |date=22 February 2019 |title=Narendra Modi targets Gandhis, calls Manmohan Singh 'night watchman' |url=https://www.ndtv.com/india-news/narendra-modi-targets-gandhis-calls-manmohan-singh-night-watchman-514997 |work=NDTV |access-date=16 August 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816062413/https://www.ndtv.com/india-news/narendra-modi-targets-gandhis-calls-manmohan-singh-night-watchman-514997 |url-status=live }}</ref> 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸੰਸਦੀ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੋਟਿੰਗ ਲਈ ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰ ਉੱਤੇ ਸੰਸਦ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ ਫ਼ਰਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੱਸਿਆ।<ref name="MMS-src-135">{{cite news |last1=Mitra |first1=Chandrajit |date=8 February 2024 |title=PM Modi's Big Praise For Manmohan Singh: "Ideological Differences, But..." |url=https://www.ndtv.com/india-news/example-of-being-alert-of-duties-pm-narendra-modis-big-praise-for-manmohan-singh-5016993 |work=NDTV |access-date=29 July 2024 |archive-date=29 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729141008/https://www.ndtv.com/india-news/example-of-being-alert-of-duties-pm-narendra-modis-big-praise-for-manmohan-singh-5016993 |url-status=live }}</ref> ਦ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮਾਰੂਤੀ 800 ਕਾਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਵਰਲਡ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਐਵਾਰਡ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸ਼ਾਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਵਾਲੇ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।<ref name="MMS-deep-independent">{{cite web |title=Manmohan Singh: The best man for an impossible job |url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/manmohan-singh-the-best-man-for-an-impossible-job-2089136.html |website=The Independent}}</ref> 2010 ਦੀ ਟਾਈਮ 100 ਸੂਚੀ ਲਈ ਇੰਦਰਾ ਨੂਈ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="MMS-src-124">{{cite magazine |last=Nooyi |first=Indra |date=29 April 2010 |title=The 2010 TIME 100: Manmohan Singh |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984864_1984890,00.html |magazine=Time}}</ref> 2008 ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਹੋਈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਰਸਤੇ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।<ref name="MMS-src-127">{{cite news |author=[[Press Trust of India]] |title=No military action against Pakistan: India |work=Times of India |location=India |date=2 December 2008 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/No_military_action_against_Pakistan_India/articleshow/3783853.cms |accessdate=9 December 2008 |archive-date=5 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205122918/http://timesofindia.indiatimes.com/No_military_action_against_Pakistan_India/articleshow/3783853.cms |url-status=live }}</ref> === ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ === 3 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ, ਗਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਰਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਮੰਨੀ।<ref name="MMS-final-presser2014">{{cite news |title='History will be kinder to me': Dr Manmohan Singh's last press conference as Prime Minister |url=https://www.cnbctv18.com/india/history-will-be-kinder-to-me-dr-manmohan-singh-last-press-conference-as-prime-minister-19530581.htm |work=CNBC-TV18 |date=27 December 2024 |access-date=8 November 2026}}</ref> 2024 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਬਕਾ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ 2004–2014 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੇ 117 ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੌਰਿਆਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਦੌਰਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ; ਇਸ ਨੂੰ 117 ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤਸਦੀਕ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।<ref name="MMS-final-presscount">{{cite news |title=The Last Press Conference by an Indian PM in India Was 10 Years Ago |url=https://m.thewire.in/article/government/last-press-conference-indian-prime-minister |work=The Wire |date=3 January 2024 |access-date=8 November 2026}}</ref> === ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪਾਂ === 27 ਨਵੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਐਲਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਐੱਮ.ਫਿਲ. ਅਤੇ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="MMS-comprehensive-scholarship">{{cite web |title=Announcement of Dr. Manmohan Singh Scholarships by University of Cambridge |url=https://www.pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=33302 |website=Press Information Bureau, Government of India |date=27 November 2007}}</ref> ਇਸ ਮੌਕੇ ਆਪਣੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਸ ਸਾਲ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਆਸ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਾ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇ।<ref name="MMS-comprehensive-scholarship" /> ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਦੀ 2026 ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪਾਂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਫ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ।<ref name="MMS-comprehensive-legacy2026">{{cite web |title=The Dr Manmohan Singh Scholarship: life, impact and legacy |url=https://johnian.joh.cam.ac.uk/articles/the-dr-manmohan-singh-scholarship-life-impact-and-legacy/ |website=St John’s College, University of Cambridge}}</ref> === ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਲਈ ਵਿਰਾਸਤ === ਅਸ਼ੋਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਆਫ਼ ਕੰਟੈਂਪਰੇਰੀ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ''Manmohan Singh Papers (1957–2014)'' ਨਾਮ ਦਾ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਦਮਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਕਲਿਤ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਲੇਖ, ਭਾਸ਼ਣ, ਇੰਟਰਵਿਊ, ਆਡੀਓ, ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਫੋਟੋਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1957–2003 ਦੇ ਲੇਖ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਈ 2004 ਤੋਂ ਮਈ 2014 ਤੱਕ ਦੀਆਂ 9,970 ਅਧਿਕਾਰਤ ਫੋਟੋਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ 2017 ਅਤੇ 2025 ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸ਼ਤ ਦੇ ਦਾਨੀ ਵਜੋਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੇ ਦਾਨੀ ਵਜੋਂ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।<ref name="MMS-earned-research-ashoka-archive">{{cite web |title=Manmohan Singh Papers (1957–2014) |url=https://archives.ashoka.edu.in/sub_community/58 |website=Archives of Contemporary India, Ashoka University}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਧਿਆਪਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ''ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ'' ਦੀ 2024 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ 3,500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।<ref name="MMS-earned-research-mentor" /> == ਚੋਣ ਇਤਿਹਾਸ == === ਲੋਕ ਸਭਾ === {| class="wikitable" ! ਸਾਲ !! ਚੋਣ !! ਪਾਰਟੀ !! ਹਲਕਾ !! ਨਤੀਜਾ !! ਵੋਟਾਂ !! ਵੋਟ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- | 1999 || 13ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ || [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] || ਦੱਖਣੀ ਦਿੱਲੀ || ਹਾਰ || 2,31,231 || 46.25% |}<ref name="MMS-check-votes">{{cite web |title=South Delhi, Lok Sabha 1999 |url=https://www.indiavotes.com/lok-sabha/1999/delhi/south-delhi/ |website=IndiaVotes}}</ref> === ਰਾਜ ਸਭਾ === {| class="wikitable" ! ਕਾਰਜਕਾਲ !! ਪਾਰਟੀ !! ਰਾਜ !! ਸ਼ੁਰੂਆਤ !! ਸਮਾਪਤੀ !! ਮਿਆਦ |- | ਪਹਿਲਾ || [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] || [[ਅਸਾਮ]] || 1 ਅਕਤੂਬਰ 1991 || 14 ਜੂਨ 1995 || 3 ਸਾਲ, 256 ਦਿਨ |- | ਦੂਜਾ || ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ || ਅਸਾਮ || 15 ਜੂਨ 1995 || 14 ਜੂਨ 2001 || 5 ਸਾਲ, 364 ਦਿਨ |- | ਤੀਜਾ || ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ || ਅਸਾਮ || 15 ਜੂਨ 2001 || 14 ਜੂਨ 2007 || 5 ਸਾਲ, 364 ਦਿਨ |- | ਚੌਥਾ || ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ || ਅਸਾਮ || 15 ਜੂਨ 2007 || 14 ਜੂਨ 2013 || 5 ਸਾਲ, 364 ਦਿਨ |- | ਪੰਜਵਾਂ || ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ || ਅਸਾਮ || 15 ਜੂਨ 2013 || 14 ਜੂਨ 2019 || 5 ਸਾਲ, 364 ਦਿਨ |- | ਛੇਵਾਂ || ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ || [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] || 20 ਅਗਸਤ 2019 || 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 || 4 ਸਾਲ, 227 ਦਿਨ |}<ref name="MMS-src-9" /><ref name="MMS-src-34" /><ref name="MMS-check-rajasthan" /><ref name="MMS-src-114" /> ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਸੀਟ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚੋਣ 19 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ ਐਲਾਨੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਪੀਆਰਐੱਸ ਦੇ ਸੰਸਦੀ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 20 ਅਗਸਤ 2019 ਦਰਜ ਹੈ।<ref name="MMS-deep-prs-rajasthan">{{cite web |title=Manmohan Singh: Rajya Sabha profile |url=https://prsindia.org/mptrack/rajya-sabha/manmohansingh |website=PRS Legislative Research}}</ref><ref name="MMS-check-rajasthan" /> == ਹੋਰ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ == {| class="wikitable" ! ਅਹੁਦਾ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ !! ਸਮਾਂ !! ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਹੁਦੇਦਾਰ |- | ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ || 1985–1987 || ਪੂਰਵਵਰਤੀ: ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ; ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ: ਪੀ. ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੰਕਰ |- | ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ || 22 ਮਈ 2004–26 ਮਈ 2014 || ਪੂਰਵਵਰਤੀ: ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ; ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ: ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ |- | ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਵਾਧੂ ਚਾਰਜ || ਨਵੰਬਰ 2005–ਅਕਤੂਬਰ 2006 || ਨਟਵਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ; ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ |- | ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਵਾਧੂ ਚਾਰਜ || ਨਵੰਬਰ 2008–ਜਨਵਰੀ 2009 || ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ; ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ |- | ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਵਾਧੂ ਚਾਰਜ || ਜੂਨ–ਜੁਲਾਈ 2012 || ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ; ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ |- | ਸਾਰਕ ਦੀ ਚੇਅਰਮੈਨਸ਼ਿਪ || ਅਪ੍ਰੈਲ 2007–ਅਗਸਤ 2008 || ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਚੇਅਰਮੈਨਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ; ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਮਹਿੰਦਾ ਰਾਜਪਕਸ਼ੇ ਨੇ ਅਗਲਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ |} <ref name="MMS-deep-cv-university" /><ref name="MMS-deep-mea2006report">{{cite web |title=Annual Report 2006–2007 |url=https://www.mea.gov.in/Uploads/PublicationDocs/168_Annual-Report-2006-2007.pdf |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref name="MMS-deep-finance2012">{{cite web |title=Chidambaram becomes Finance Minister, Shinde new Home Minister; Moily gets additional charge of power |url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/chidambaram-made-finance-minister-shinde-got-home-111853-2012-07-31 |website=India Today |date=31 July 2012}}</ref><ref name="MMS-deep-saarc2007">{{cite web |title=Prime Minister Dr. Manmohan Singh’s Closing Remarks at the 14th SAARC Summit |url=https://www.mea.gov.in/speeches-statements?dtl/1848/Prime_Minister_Dr_Manmohan_Singhs_Closing_Remarks_at_the_14th_SAARC_Summit |website=Ministry of External Affairs, Government of India |date=4 April 2007}}</ref><ref name="MMS-deep-saarc2008">{{cite web |title=Text of Manmohan Singh’s speech at 15th SAARC Summit |url=https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/text-of-manmohan-singhs-speech-at-15th-saarc-summit-27929-2008-08-02 |website=India Today |date=2 August 2008}}</ref> == ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ == * 1957–1965 — [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ।<ref name="MMS-src-19" /> * 1969–1971 — ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ।<ref name="MMS-src-19" /> * 1976 — [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ।<ref name="MMS-src-19" /> * 1982–1985 — [[ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ]] ਦੇ ਗਵਰਨਰ।<ref name="MMS-src-19" /> * 1985–1987 — [[ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ।<ref name="MMS-src-9" /> * 1990–1991 — ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ।<ref name="MMS-src-19" /> * 1991 — ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ।<ref name="MMS-src-19" /> * 1991–2019 — [[ਅਸਾਮ]] ਤੋਂ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ|ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]]।<ref name="MMS-src-6" /> * 2019–2024 — ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ|ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]]।<ref name="MMS-src-114" /> * 1996 — ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ।<ref name="MMS-src-19" /> * 1999 — ਦੱਖਣੀ ਦਿੱਲੀ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜੀ, ਪਰ ਹਾਰ ਗਏ।<ref name="MMS-src-35" /> * 2004 — [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਬਣੇ।<ref name="MMS-src-40">{{cite web|url=http://www.pmindia.gov.in/en/former_pm/dr-manmohan-singh-2/|title=Dr. Manmohan Singh {{!}} Prime Minister of India|website=www.pmindia.gov.in|language=en|access-date=7 June 2018}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਕੋਸ਼]] ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਿਕਾਸ ਬੈਂਕ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref name="MMS-src-19" /> == ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2019 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਲਮ ''ਦ ਐਕਸੀਡੈਂਟਲ ਪ੍ਰਾਈਮ ਮਿਨਿਸਟਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿਜੈ ਗੁੱਟੇ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਮਯੰਕ ਤਿਵਾੜੀ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮ ਖੇਰ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="MMS-src-158">{{Cite news|date=8 June 2017|title=The Accidental Prime Minister first look: Anupam Kher 'overwhelmed' with response, writes personal thanks|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/anupam-kher-the-accidental-prime-minister-twitter-reaction-on-first-look-4694874/|access-date=19 March 2021|work=The Indian Express|language=en|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416222747/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/anupam-kher-the-accidental-prime-minister-twitter-reaction-on-first-look-4694874/|url-status=live}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਜੇ ਬਾਰੂ ਦੀ 2014 ਦੀ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ।<ref name="MMS-src-159">{{Cite news|last=Ghosh|first=Stutee|date=11 January 2019|title='The Accidental Prime Minister' Has More Than One Accidental Hero|url=https://www.thequint.com/entertainment/movie-reviews/the-accidental-prime-minister-review|access-date=19 March 2021|work=The Quint|language=en}}</ref><ref name="MMS-src-160">{{Cite news|last=Thakur|first=Tanul|date=11 January 2019|title=Movie Review: The Accidental Prime Minister Is Made to Confirm Your Bias|url=https://thewire.in/film/the-accidental-prime-minister-movie-review|access-date=19 March 2021|work=The Wire}}</ref> ਏਬੀਪੀ ਨਿਊਜ਼ ਦੀ 2013 ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੜੀ ''ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ'' ਦੇ ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="MMS-src-161">{{Cite web|date=22 December 2013|title=Pradhanmantri: Even after winning polls, Sonia did not become PM in 2004|url=https://www.youtube.com/watch?v=_IOGp0bvwuQ| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/_IOGp0bvwuQ| archive-date=27 October 2021|publisher=ABP News}}{{cbignore}}</ref> ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ "Story of Sonia Gandhi and UPA-I Government" ਅਤੇ "Scams in UPA government and anti-corruption movement" ਸਨ।<ref name="MMS-src-161" /> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] * [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] * [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] === ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ === * [[en:First Manmohan Singh ministry|ਪਹਿਲਾ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ — ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ]] * [[en:Second Manmohan Singh ministry|ਦੂਜਾ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ — ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ]] * [[en:List of international prime ministerial trips made by Manmohan Singh|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੌਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ — ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ]] * [[en:List of awards and honours received by Manmohan Singh|ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਸੂਚੀ — ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ]] * [[en:Death and state funeral of Manmohan Singh|ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਜਕੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ — ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ]] * [[en:P. V. Narasimha Rao#Economic reforms|ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ — ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth=30em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Wikiquote}} * [http://archivepmo.nic.in/drmanmohansingh/ Prime Minister Manmohan Singh] ''Prime Ministers Office, Archived'' * [http://archivepmo.nic.in/drmanmohansingh/pmsprofile.php Profile and CV of Prime Minister Manmohan Singh] ''Prime Ministers Office, Archived'' * [http://archivepmo.nic.in/drmanmohansingh/pmsteam.php Cabinet of Prime Minister Manmohan Singh] ''Prime Ministers Office, Archived'' * {{OL author}} * {{C-SPAN|1011784}} * {{IMDb name|id=5377693}} {{Commons|Manmohan Singh|ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|position=left}} * [https://archives.ashoka.edu.in/sub_community/58 Manmohan Singh Papers (1957–2014)] — ਅਸ਼ੋਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ * [https://www.indiabudget.gov.in/doc/bspeech/bs199192.pdf 24 ਜੁਲਾਈ 1991 ਦਾ ਮੂਲ ਬਜਟ ਭਾਸ਼ਣ] — ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ {{Prime ministers of India}} {{DEFAULTSORT:Singh, Manmohan}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2024]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਗਵਰਨਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਕਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] 6i4y8p7dab1s7q6x8n6ie5eaczlcevy 0 13259 854007 830006 2026-11-08T20:33:17Z Charan Gill 4603 added [[Category:ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ]] using [[WP:HC|HotCat]] 854007 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = '''ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ''' | birth_date = 1325/26 | death_date = 1389/1390 | feast_day = | birth_place = [[ਸ਼ੀਰਾਜ਼]], [[ਇਰਾਨ]] | death_place = [[ਸ਼ੀਰਾਜ਼]], [[ਇਰਾਨ]] | image = | caption = | titles = Spiritual Poet, Mystic | beatified_date = | beatified_place = | beatified_by = | canonized_date = | canonized_place = | canonized_by = | attributes = | patronage = | Tomb = [[ਹਾਫਿਜ਼ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]], [[ਸ਼ੀਰਾਜ਼]], [[ਇਰਾਨ]] | suppressed_date = | issues = | quote = | influences = [[ਇਬਨ ਅਰਾਬੀ]], [[ਖਵਾਜੂ ਕੇਰਮਾਨੀ|ਖਵਾਜੂ]], [[ਸਾਨਾਈ]], [[ਕੁਰਾਨ]], [[ਅਨਵਾਰੀ]], [[ਨਿਜ਼ਾਮੀ ਗੰਜਵੀ|ਨਿਜ਼ਾਮੀ]], [[ਸ਼ੇਖ ਸਾਦੀ|ਸਾਅਦੀ]], [[ਖ਼ਾਕਾਨੀ]], [[ਫਰੀਦਉੱਦੀਨ ਅੱਤਾਰ|ਅੱਤਾਰ]] | influenced = ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਸ਼ਾਇਰੀ, [[ਯੋਹਾਨ ਵੁਲਫਗੈਂਗ ਵਾਨ ਗੇਟੇ|ਗੇਟੇ]], [[ਮੌਲਾ ਸ਼ਾਹ]] | tradition = [[ਤਸਵੁਫ਼]] [[ਕਵਿਤਾ]] ([[ਗ਼ਜ਼ਲ]], [[ਇਰਫ਼ਾਨ]]) | major_works = ''ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਹਾਫ਼ਿਜ਼'' }} [[ਤਸਵੀਰ:Hafez 880714 095.jpg|220px|thumb|right|ਹਾਫਿਜ਼ ਸ਼ਿਰਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ]] '''ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ''' (ਫ਼ਾਰਸੀ: خواجه شمس‌ دین محمد حافظ شیرازی) ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਹੰਮਦ, ਖ਼ਿਤਾਬ ਸ਼ਮਸਉਦੀਨ ਅਤੇ ਤਖ਼ੱਲਸ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ (1325/26–1389/1390)<ref>{{cite web | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/251392/Hafez | title=ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੇਨੀਕਾ }}</ref> ਸੀ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਇਵੇਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਅਲ ਮਕਲਬ ਬਾ ਸ਼ਮਸ ਅਲ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਸ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ (ਦੀਵਾਨ) ਫਾਰਸ (ਈਰਾਨ), ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ ਜਬਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਹਾਵਤਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲੇਖਣੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite web | url=http://www.amaana.org/sultweb/msmhafiz.htm | title=ਹਾਫਿਜ਼ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਥਾਂ - ਆਗਾ ਖਾਨ ੩ | access-date=2012-11-07 | archive-date=2022-06-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220609215724/http://www.amaana.org/sultweb/msmhafiz.htm | url-status=dead }}</ref> ==ਜੀਵਨ == ===ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਮੱਤਭੇਦ === ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਮੱਤ ਭੇਦ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਠਵੀਂ ਸਦੀ ਹਿਜਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਆਕਈ ਨਫ਼ੀਸੀ ਨੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦਾ ਸਾਲ ਜਨਮ 726 ਹਿਜਰੀ ਤੋਂ 729 ਹਿਜਰੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਲ 726 ਹਿਜਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ 764 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵਕਤ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਉਮਰ 37 ਸਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਲ 726 ਹਿਜਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਲ 792 ਹਿਜਰੀ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਫ਼ਾਤ ਦੇ ਵਕਤ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਉਮਰ 65 ਸਾਲ ਸੀ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੇ ਦਾਦੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਗ਼ਿਆਸਉਦੀਨ ਅਤੇ ਬਾਪ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਕਈਆਂ ਨੇ ਬਹਾਉਲਦੀਨ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਕਮਾਲਉਲਦੀਨ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ===ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ=== ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦਾ ਬਾਪ ਅਸਫ਼ਹਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਤਨ ਛੱਡ ਕੇ ਤਜਾਰਤ ਲਈ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਆ ਵਸਿਆ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਕਾਜ਼ਰੁਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਬਾਪ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਖ਼ੁਆਜਾ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਭਰਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਭਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਖ਼ੁਆਜਾ ਖ਼ਲੀਲ ਆਦਿਲ 775 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਵਫ਼ਾਤ ਪਾ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜਾ ਭਰਾ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਤਨਹਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਖ਼ਮੀਰ ਗਿਰੀ ਕਰਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਵਿਹਲ ਦੇ ਵਕਤ ਕਰੀਬੀ ਮਦਰਸੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਵਕਤ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਸਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਗਨ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਜਬਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਖਲੁਸ ਹਾਫਿਜ਼ ਪੈ ਗਿਆ। ===ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ=== ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ 726 ਤੋਂ 792 ਹਿਜਰੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਅਤੇ ਬਦਅਮਨੀ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ। ਤੈਮੂਰੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਈਰਾਨ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਤਬਾਹ ਅਤੇ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਮਹਫ਼ਲਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਮਜਦਾਲਦੀਨ, ਸ਼ੇਖ਼ ਬਹਾਉਉਲਦੀਨ, ਸਈਅਦ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਜਰਜਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸਉਦੀਨ ਅਬਦੁਲਾ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਨਾਲ ਬੇਹੱਦ ਮੁਹਬਤ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲੀ ਅਤੇ ਰੁਕਨਾਬਾਦ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਯਜ਼ਦ ਅਤੇ ਹਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਦੋ ਸੰਖੇਪ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੀਵਾਨ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮਾਅਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਜਿਗਰੀ ਯਾਰ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਭੁਲ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫ਼ੌਤ ਹੋ ਗਿਆ ਮਗਰ ਉਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਮੁਹਬਤ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਈ। ===ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ=== ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਵਾਬਸਤਾ ਰਹੇ। ਅਬੂ ਇਸਹਾਕ ਨੇ 743 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਵੀ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੇ ਕਲਾਮ ਨੂੰ ਇਜ਼ਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਦਕਨੀ ਨੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਦਿੱਤੀ ਮਗਰ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਦੀ ਮੁਹਬਤ ਆੜੇ ਆਈ ਅਤੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਤਰਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਖਿਦਮਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ===ਮੌਤ=== ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨੇ 791 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਵਫ਼ਾਤ ਪਾਈ ਅਤੇ ਮੁਸਲੀ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਦਫ਼ਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਹਰ ਖਾਸ ਅਤੇ ਆਮ ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ਗਾਹ ਹੈ। ==ਰਚਨਾ== ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਲਿਖਤ ਉਸ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, ਕਸੀਦਿਆਂ, ਕਾਵਿ ਟੋਟਿਆਂ ਅਤੇ ਰੁਬਾਈਆਂ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੀਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸੰਪਾਦਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਗੁੱਲ ਅਨਦਾਮ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਮਗਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਮੁਹੰਮਦ ਗੁੱਲ ਅਨਦਾਮ ਦਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਦੀਵਾਨ ਵੀ ਅੱਜ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨੇ ਕੁਰਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਈ ਬੋਲੀਆਂ ਚ ਉਲਥਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਰਾਲਫ਼ ਵਾਲਡੋ ਐਮਰਸਨ ਤੇ ਜਰਮਨ ਕਵੀ ਗੋਇਟੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। === ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ === ਇਰਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਕਬਰ ਇਰਾਨੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ===ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ=== <poem> ਅਲਾ ਯਾ ਆਇਯਹਾ ਅੱਸਾਕ਼ੀ ਅਦਰ ਕਾਸਾਂ ਵ ਨਾਵਲਹਾ ਕਿ ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਨ ਨਮੂਦ ਅਵਲ ਵਲੀ ਉਫ਼ਤਾਦ ਮੁਸ਼ਕਿਲ‌ਹਾ ਬਾ ਬੂਈ-ਏ ਨਾਫ਼ਹਾ-ਇ ਕਾਖ਼ਰ ਸਬਾ ਜ਼-ਆਨ ਤਰਹ ਬਗਸ਼ਾਯਦ ਜ਼ਿ ਤਾਬ-ਏ ਜਾਦ-ਏ ਮੁਸ਼ਕੀਨਸ਼ ਚਿ ਖ਼ੂਨ ਉਫ਼ਤਾਦ ਦਰ ਦਿਲਹਾ ਮ-ਰਾ ਦਰ ਮੰਜ਼ਿਲ-ਏ ਜਨਾਨ ਚਿ ਅਮਨ-ਏ ਆਯਸ਼, ਚੋਨ ਹਰ ਦਮ ਜਰਸ ਫ਼ਰਿਆਦ ਮੀਦਾਰਦ ਕਿ ਬਰ-ਬੰਦੀਦ ਮਹਿਮਲਹਾ? ਬਿ ਮਯ ਸੱਜਾਦੇ ਰੰਗੀਨ ਕੁਨ ਗਰ-ਤ ਪੀਰ-ਏ ਮੁਗ਼ਾਨ ਗੋਇਦ ਕਿ ਸਾਲਿਕ ਬੀ-ਖ਼ਬਰ ਨਬਵਦ ਜ਼ ਰਾਹ ਓ ਰਸਮ-ਏ ਮੰਜ਼ਿਲਹਾ ਸ਼ਬ-ਏ ਤਾਰੀਕ ਓ ਬੀਮ-ਏ ਮੌਜ ਓ ਗਿਰਦਾਬੀ-ਇ ਚੁਨੀਨ ਹਾਇਲ ਕਜਾ ਦਾਨੰਦ ਹਾਲ-ਏ ਮਾ ਸੁਬਕਬਾਰਾਨ-ਏ ਸਾਹਿਲਹਾ? ਹਮਾ ਕਾਰ-ਮ ਜ਼ ਖ਼ੁਦ-ਕਾਮੀ ਬਿ ਬਦ-ਨਾਮੀ ਕਸ਼ੀਦ ਆਖ਼ਰ ਨਿਹਾਨ ਕੀਹ ਮਾਨਦ ਆਨ ਰਾਜ਼-ਈ ਕਜ਼ ਊ ਸਾਜ਼ੰਦ ਮਹਿਫ਼ਲਹਾ? ਹਜ਼ੂਰੀ ਗਰ ਹਮੀ ਖ਼ਾਹੀ ਅਜ ਊ ਗ਼ਾਇਬ ਮਸ਼ੌ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਮਤਾ ਮਾ ਤਲਕ਼ ਮਨ ਤਹਵਾ ਦਾਅ ਅਦ-ਦੁਨੀਆ ਵ ਅਹਿਮਲਹਾ </poem> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ]] 1o7dhir6eueirwri56odws7t0tlirrs 0 14699 853968 838744 2026-11-08T12:52:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853968 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਲੇਖਕ | ਨਾਮ = ਲਿਉ ਟਾਲਸਟਾਏ | ਤਸਵੀਰ = L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg | ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ = 220px | ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = ਟਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰੰਗੀਨ ਫੋਟੋ ਜੋ ਉਸਦੀ ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲੀਆਨਾ ਜਾਗੀਰ ਵਿਖੇ 1908 ਵਿੱਚ ਗੋਰਸਕੀ ਨੇ ਉਤਾਰੀ | ਉਪਨਾਮ = | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = {{birth date|1828|9|9|df=y}} | ਜਨਮ_ਥਾਂ =[[ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲੀਆਨਾ]] | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = {{death date and age|1910|11|20|1828|8|28|df=y}} | ਮੌਤ_ਥਾਂ = ਐਸਟਾਪੋਵੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ | ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਵਾਰਤਕਕਾਰ | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = ਰੂਸੀ | ਭਾਸ਼ਾ = ਰੂਸੀ ਅਤੇ [[ਫਰਾਂਸਿਸੀ]] | ਕਾਲ = 1852–1910 | ਵਿਧਾ = ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ, ਵਾਰਤਕ | ਵਿਸ਼ਾ = ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ | ਲਹਿਰ = ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ | ਮੁੱਖ_ਰਚਨਾ= [[ਜੰਗ ਤੇ ਅਮਨ]]<br>[[ਅੰਨਾ ਕਰੇਨਿਨਾ]] |ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ = |ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ = [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] | ਦਸਤਖਤ = Leo Tolstoy signature.svg | ਜਾਲ_ਪੰਨਾ = | ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ = | ਮੁੱਖ_ਕੰਮ = }} '''ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ''' (ਰੂਸੀ: Лев Никола́евич Толсто́й;{{OldStyleDate|9 ਸਤੰਬਰ |1828|28 ਅਗਸਤ}} – {{OldStyleDate|20 ਨਵੰਬਰ|1910|7 ਨਵੰਬਰ}})<ref>[[Old Style and New Style dates|Old Style date]] August 28, 1828 &ndash; November 7, 1910.</ref> ਉਨੀਂਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ]] ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ [[ਨਾਵਲ]] ਅਤੇ [[ਕਹਾਣੀਆ]] ਲਿਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਰੂਸ|ਰੂਸੀ]] ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਕੇ ਕਰੀਮਿਆਈ ਲੜਾਈ (1855) ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਪਰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਫ਼ੌਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ [[ਜੰਗ ਤੇ ਅਮਨ]] (1865-69) ਅਤੇ [[ਅੰਨਾ ਕਰੇਨਿਨਾ]] (1875-77) ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ [[ਕਲਾਸਿਕ]] ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਓਹ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਓੜਕ ੧੮੯੦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਰੱਬ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਹਤ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ 20 ਨਵੰਬਰ, 1910 ਨੂੰ ਅਸਤਾਪਵਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਓਹਨਾਂ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ, ਨਿਰਾਸ਼ਰੇ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ। == ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Lev Nikolayevich Tolstoy 1848.jpg|thumb|left|'''ਟਾਲਸਤਾਏ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1848''']] ਤਾਲਸਤਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ ਲੱਗਭੱਗ 100 ਮੀਲ ਦੱਖਣ ਪਰਵਾਰਿਕ ਰਿਆਸਤ [[ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲੀਆਨਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਚੀ ਤਤਿਆਨਾ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਉੱਚ ਵਰਗੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਦਵਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਸਨ। ਘੁੜਸਵਾਰੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ, ਨਾਚ - ਗਾਨ, ਤਾਸ਼ ਦੇ ਖੇਲ ਆਦਿ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਚਾਚੀ ਤਾਤਿਆਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਤਤਕਾਲੀਨ ਸੰਭਰਾਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮਪਾਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸਕਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਯੁਵਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਾਲਸਤਾਏ ਉੱਤੇ ਇਸਦਾ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੀ ਪਿਆ। ਪਰ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦਾ ਅੰਤਹਕਰਨ ਇਸਨੂੰ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। 1844 ਵਿੱਚ ਤਾਲਸਤਾਏ [[ਕਜਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1847 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ (ਕਾਨੂੰਨ) ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ। ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਡਿਗਰੀ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਸਾਨ ਅਸਾਮੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਪੂਰਵਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜਾਦ ਭੂਸਵਾਮੀ ਹੋ ਜਾਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ, ਪਰ ਅਸਾਮੀਆਂ ਵਰਗ ਅਜਾਦੀ ਤੁਰਤ ਮਿਲਣ ਦੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਇਹ ਅਫਵਾਹ ਅਫਵਾਹ ਹੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਹੀ ਹੱਥ ਲੱਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਏ ਲੈਂਡ ਔਨਰਸ ਮੋਰਨਿੰਗ’ (1856) ਇਸ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। === ਫੌਜ ਵਿੱਚ === 1851 ਵਿੱਚ ਤਾਲਸਤਾਏ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ [[ਕਾਕੇਸ਼ਸ]] ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਦੀਰਘਕਾਲੀਨ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚਨਾ [[ਚਾਇਲਡਹੁਡ]] 1852 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜੋ ਐਲ ਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੰਟੇਂਪੋਰੇਰੀ ਨਾਮਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਰੋਮੈਂਟਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਨੀਰਸ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਢੰਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਟਕਲ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। 1854 ਵਿੱਚ ਤਾਲਸਤਾਏ [[ਡੈਨਿਊਬ]] ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਭੇਜੇ ਗਏ; ਉੱਥੇ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀ ਬਦਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸੇਬਾਸਤੋਪੋਲ]] ਵਿੱਚ ਕਰਾ ਲਈ ਜੋ ਕਰੀਮਿਅਨ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜਾ ਮੋਰਚਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਪਰਖਣ ਦਾ ਸਮਰੱਥ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਰਾਰੀਆਂ ਮੁੱਠਭੇੜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਸਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੇਬਾਸਟੋਪੋਲ ਸਕੇਚੇਜ (1855 - 56) ਨਿਰਮਿਤ ਹੋਈ। ਲੜਾਈ ਦੀ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਸਮਝਣ ਦੇ ਬਥੇਰੇ ਮੌਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪਰਵਰਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। === ਪੀਟਰਸਬਰਗ === 1855 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। 1857 ਵੱਲ 1860 - 61 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੈਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੈਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆ ਪਧਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਕੰਮਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਪਦਿਕ ਰੋਗ (ਟੀਬੀ) ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ 20 ਸਤੰਬਰ, 1860 ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.gradesaver.com/author/leo-tolstoy/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2012-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607182955/http://www.gradesaver.com/author/leo-tolstoy/ |archive-date=2013-06-07 |url-status=dead}}</ref> ਘੋਰ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਸਹਿੰਦਿਆਂ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਤਾਲਸਤਾਏ ਉੱਤੇ ਮਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। 'ਵਾਰ ਐਂਡ ਪੀਸ', 'ਅੰਨਾ ਕੈਰੇਨਿਨਾ' ਅਤੇ [['ਦ ਡੈੱਥ ਆਫ਼ ਇਵਾਨ ਇਲੀਅਚ]]' ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਜੋ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਚਿਤਰਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ। === ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਸਕੂਲ === [[File:Tula YasnayaPolyana asv2019-09 img11 LNTolstoy House.jpg|thumb|'''ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਟਾਲਸਤਾਏ ਦਾ ਘਰ, ਹੁਣ ਇੱਕ ਗਿਰਜਾਘਰ''']] ਯਾਤਰਾ ਵਲੋਂ ਪਰਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਖੋਲਿਆ। ਇਸ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੱਧਤੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪਾਸ ਫੇਲ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਰਹੀ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹਾਰਦਿਕ ਲਗਨ ਸੀ। ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਲੋਂ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵੀ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਉਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਹੀ ਸਾਰਗਰਭਿਤ ਵਿਚਾਰ ਵਿਅਕਤ ਹੋਏ ਹਨ। === ਵਿਆਹ === [[ਤਸਵੀਰ:Ge Sophia Tolstaya.jpg|thumb|'''ਟਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੋਫੀਆ ਤੇ ਬੇਟੀ ਅਲੈਜਾਂਦਰਾ''']] 1862 ਵਿੱਚ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੋਫੀਆ ਐਂਦਰੀਏਵਨਾ ਬੇਹਰਸ ਨਾਮਕ ਉੱਚਵਰਗੀ ਕੁਲੀਨ ਔਰਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਾਹਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦ ਰਿਹਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕੁੜੱਤਣ ਭਰਿਆ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੇ ਵਿਵਾਹਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰਹਿਣੀ ਜਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਰੂਸੀ ਕੁਲੀਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਿਲਕੁੱਲ ਭਿੰਨ ਸਨ। === ਰਚਨਾਵਾਂ === 1863 ਵਲੋਂ 1869 ਤੱਕ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਵਾਰ ਐਂਡ ਪੀਸ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1873 ਵਲੋਂ 76 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਅੰਨਾ ਕੈਰੇਨਿਨਾ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਖਿਆਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਉਠਾਇਆ। ਉਹ ਮਨੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤੱਤ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਗਰੂਕ ਸਨ। 1875 ਵਲੋਂ 1879 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ਜਨਕ ਸੀ - ਰੱਬ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੱਕ ਉਠ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਤੱਕ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਉਤਾਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪਾਈ। 1878 - 79 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਨਫੇਸ਼ਨ ਨਾਮਕ ਆਪਣੀ ਵਿਵਾਦਪੂਰਣ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਸਵਿਟਲਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਕੋਟੀ ਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ [[ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ। 1878 ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ 1885 ਤੱਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਫਲਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਤਾਲਸਤਾਏ ਅਕਰਮਕ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ ਬਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਹੱਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਤਕ ਦੀਆਂ ਕੁਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ 1886 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੀਨ ਨਾਵਲ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਾਵਲੀ ਰਚਨਾ ‘ਦ ਡੇਥ ਆਫ਼ ਇਵਾਨ ਈਲਿਅਚ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। === ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿਧੀ === ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਚਾਰ ਸਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁਣ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਗਰਾਮ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥਸਥਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਿਤਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰੁਚਿਪੂਰਵਕ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਦਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਸੇਵਾਭਾਵਨਾ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਵਧੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰੂਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਪਣੀ ਕੁਲ ਕਮਾਈ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਓਨਾ ਅੰਸ਼ ਲੈਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਭਰ ਪੋਸਣਾ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਰਿਸਰੇਕਸ਼ਨ (1899) ਨਾਮਕ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕੁਲ ਕਮਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦੀ ਜਾਤੀ ਦੁਖੇਬੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂਸ ਛੱਡ ਕੇ ਕੈਨਾਡਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵਸਣ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। === ਦੇਹਾਂਤ === 1910 ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਤਰਿਕ ਗਰਾਮ ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। 10 ਨਵੰਬਰ, 1910 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਤਰੀ ਐਲੇਕਲੇਂਡਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ, ਉੱਤੇ 22 ਨਵਬੰਰ, 1910 ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਐਸਟਾਪੋਵੋ ਵਿੱਚ ਅਕਸਮਾਤ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>''Leo Tolstoy''. EJ Simmons – 1946 – Little, Brown and Company</ref> == ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ == ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਭਾਵਨਾ ਵੱਡੀ ਸਾਊ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਤਤਕਾਲੀਨ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਰਵਦੇਵਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੋਂ ਆਂਕਨਾ ਉਹ ਉਚਿਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਸਦਾ ਜਿਗਿਆਸੁ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਮਨੋਰਥਹੀਨ, ਵਿਚਾਰਹੀਨ ਅਤੇ ਆਤਮਕੇਂਦਰਿਤ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪਾਪ ਮੰਨਦੇ ਸਨ; ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਸੰਭੋਗ ਨੂੰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਉਚਿਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1828]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1910]] etiln4p58dszidk88007eme5327y6dq 0 14708 854027 580687 2026-11-09T08:19:45Z Tamanpreet Kaur 26648 854027 wikitext text/x-wiki {{ਅਧਾਰ}}{{Infobox officeholder | honorific-prefix = ਪੰਡਿਤ | name =ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ | honorific-suffix = | image= Motilal nehru.jpg | imagesize=200px | office = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ]] | leader = | term_start = 1919 | term_end = 1920 | predecessor = [[ਸਯਦ ਹਸਨ ਇਮਾਮ]] | successor = [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] | office2 = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ]] | term_start2 = 1928 | term_end2 = 1929 | leader2 = | predecessor2 = [[ਮੁਖਤਾਰ ਅਹਿਮਦ ਅਨਸਾਰੀ]] | successor2 = [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] | birth_date = {{Birth date|df=yes|1861|05|06}} | birth_place =[[ਆਗਰਾ]] <ref name="congressbio">{{citation | title=Past Presidents- Pandit Motilal Nehru | url=http://www.congress.org.in/new/past-president-detail.php?id=29 | access-date=2013-07-29 | archivedate=2010-09-06 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100906202727/http://www.congress.org.in/new/past-president-detail.php?id=29 }}</ref> | death_date = {{Death date and age|df=yes|1931|2|6|1861|5|6}} | death_place = | nationality = ਭਾਰਤੀ | spouse = | party = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] | relations = [[ਗੰਗਾਧਰ ਨਹਿਰੂ]] (ਪਿਤਾ) | children = | residence = | alma_mater = [[ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | occupation = ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀ <br>ਐਕਟਿਵਿਸਟ | profession = | religion = [[ਹਿੰਦੂ]] | signature = | website = | footnotes = }} '''ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ''' (6 ਮਈ 1861–6 ਫ਼ਰਵਰੀ 1931)<ref>{{Cite web |url=http://aicc.org.in/new/past-president-detail.php?id=29 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2012-11-22 |archive-date=2012-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723132846/http://aicc.org.in/new/past-president-detail.php?id=29 |dead-url=yes }}</ref> [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਦੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਪੰਡਤ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੰਗਾਧਰ ਸੀ। ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਢ਼ੰਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਮੀਰ ਸੈਂਟਰਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਪਰ ਬੀ ਏ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਪਰੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇ ਪਾਏ. ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੈਮਬਰਿਜ ਵਿੱਚ 1883 ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਐਟ ਲਾ ਲਈ ਪਾਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਵਰੂਪ ਰਾਣੀ ਸੀ। [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕਮਾਤਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਵਿਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਕਾਲਤ ਛਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1922 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ਬੰਧੂ ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1928 ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਕਾਂਗਰਸ ਅਜਲਾਸ ਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। 1928 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਭਾਵੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਕਾਨ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਨੰਦ ਭਵਨ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਘਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ 1931 ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀਏ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਹਿਰੂ-ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]] fxmiq4tau5dcdyb3b185f328me7dwog 0 30734 854015 845217 2026-11-08T21:49:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854015 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = ਹੋਲਾ-ਮਹੱਲਾ | type = ਸਿੱਖ ਧਰਮ | nickname = ਹੋਲਾ | image = Still From Hola Mohalla.jpg | caption = [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਲਾ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਨ। | begins = | date = ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਦਿਨ | celebrations = ਤਿੰਨ-ਦਿਨਾ<ref name="festival1"/> ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੇਲਾ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | frequency = ਸਾਲਾਨਾ | observedby = [[ਸਿੱਖ]] | relatedto = [[ਹੋਲੀ]], [[ਸ਼ਿਗਮੋ]] ਅਤੇ ਯਾਓਸਾਂਗ }}{{Sikhism sidebar}} '''ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ''' ਜਾਂ '''ਹੋਲਾ''', ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ [[ਸਿੱਖ]] ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="SikhSpectrum">{{cite journal |last=Ahluwalia |first=M.S. |date=November 2004 |title=Tourism: The Festival of Hola Mohalla |journal=SikhSpectrum.com Quarterly |issue=18 |url=http://www.sikhspectrum.com/112004/hola.htm |access-date=2008-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517080324/http://www.sikhspectrum.com/112004/hola.htm |archive-date=17 May 2008 |url-status=usurped }}</ref><ref name="Calendar">{{cite web |url=http://www.sikhworld.co.uk/page19.html |title=Sikh Calendar |access-date=2008-09-17 |work=SikhWorld.co.uk |author=Amolak Singh |archive-date=2017-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115103849/http://www.sikhworld.co.uk/page19.html |url-status=dead }}</ref> ਇਹ [[ਚੇਤ]] ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਬਸੰਤ ਤਿਉਹਾਰ [[ਹੋਲੀ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Fieldhouse, Paul (2017) Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions [2 volumes]. ABC-CLIO [https://books.google.com/books?id=P-FqDgAAQBAJ&dq=hola+mohalla&pg=PA270]</ref><ref>Yang, Ananad. A. (1998) Bazaar India: Markets, Society, and the Colonial State in Gangetic Biharr University of California Press [https://books.google.com/books?id=D5lQutvzAp4C&dq=holi+first+day+of+chait&pg=PA133]</ref> ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਕੀਰਤਨ]], ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।<ref name="Ceremonies">{{cite web |url=http://www.sikhworld.co.uk/page22.html |title=Sikh Ceremonies |access-date=2008-09-17 |work=SikhWorld.co.uk |author=Amolak Singh |archive-date=2008-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705124105/http://www.sikhworld.co.uk/page22.html |url-status=dead }}</ref> ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ ([[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]]) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰਾਂ]] ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="SikhChic">{{cite web |url=http://www.sikhchic.com/article-detail.php?id=119&cat=5 |title=The Hola Mohalla Festival |access-date=2008-09-17 |work=SikhChic.com |date=March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716071230/http://www.sikhchic.com/article-detail.php?id=119&cat=5 |archive-date=2011-07-16 |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, "ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ "[[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ]]" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name="Celebrate">{{cite web |url=http://www.gurbani.org/articles/webart304.htm |title=Celebrating Holi |access-date=2008-09-17 |work=Reflections On Gurbani |author=T. Singh |date= 15 August 2008 }}</ref> ==ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ== 'ਹੋਲਾ' [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹੂਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅਰਥ ਭਲੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜੂਝਣਾ, ਸੀਸ ਤਲੀ 'ਤੇ ਧਰ ਕੇ ਲੜਨਾ, ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਹੱਲਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ]] ਜੀ ਨੇ ਨਿੱਘਰ ਚੁੱਕੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਅਤੇ ਲਿਤਾੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਸਵੈਮਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਭਰਨ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ ਦੀ ਥਾਂ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ]] ਤੇ ਹੋਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਲਾ-ਮਹੱਲਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿਥੇ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਬਖਸ਼ਿਆ ਉਥੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ- ਹੋਲੇ ਦੇ ਅਰਥ ਹਮਲਾ ਜਾ ਹੱਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ‘ਮੁਹੱਲਾ' ਨੂੰ ਅਰਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਮਹਲੱਹੇ ਦਾ ਤਦਭਵ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ‘ਫ਼ਤਹ' ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਸੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਸਿਖੇ ਹੋਏ ਅਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਦਲ ਕਾਬਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਧਾਰੀ ਤੇ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਕਮਾਲ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਜਲੂਸ ਲਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਫ਼ੌਜੀ ਸੱਜ ਪੱਜ ਕੇ ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਧਾਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਗੁਰਧਾਮਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾਂ ਲਈ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ।<ref name="Calendar"/>{{Quote box|width=246px|bgcolor=#ACE1AF|align=right|quote=ਔਰਨ ਕੀ ਹੋਲੀ ਮਮ ਹੋਲਾ। ਕਹਯੋ ਕ੍ਰਿਪਾਨਿਧ ਬਚਨ ਅਮੋਲਾ।|salign=right |source=— ਕਵੀ ਸੁਮੇਰ}} ==ਹੋਲੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦਾ ਮੁੱਢ== ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਪੁਰਬ ਦਾ ਮੁੱਢ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ, ਚੇਤ ਵਦੀ ਏਕਤ ਸੰਮਤ 1757 ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਉਪਮਾ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੇਣ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਨਿਆਂ, ਜੁਲਮ ਉੱਤੇ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਵੱਲੋਂ ਮੁਰਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਭਾਰਤੀ ਖਲਕਤ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਜਾਬਰ ਤੇ ਜਾਲਮ ਹਾਕਮਾਂ ਖਿਲਾਫ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਕੌਮ 'ਚ ਜੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ 1701 ਈ: 'ਚ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲਸਾਈ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਦੋ ਮਨਸੂਈ ਦਲਾਂ 'ਚ ਸਾਸ਼ਤਰ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜੰਗੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹਰੇਕ ਰੁੱਤ ਦੇ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲੀ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਉਹਾਰ ਨੀਯਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰੋਆ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਿਰਜਿਆ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਸਾਰੂ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਲੋਂ ਹੋਲਾ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਬਰਛਿਆਂ ਅਤੇ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੋਲੀ]] ਦਾ ਇਹ ਬਦਲ ਹੋਲੇ-ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਵ-ਸੰਕਲਪ ਵਜੋਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਜਾਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਦਾਨਸ਼ਸੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਹਿਮਾ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੌਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਊਚ-ਨੀਚ, ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਮੁਕਾ ਕੇ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਸਨਾਉਣ ਆਰੰਭਿਆ। ਜਦੋਂ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦਾ ਜਲੂਸ ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਉੱਚਿਆਂ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਧਨ ਅਪਣਾਏ ਭਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸੁਮੇਲ ਲਈ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉੱਪਰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤਹਿਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਪੁਰਬ ਦਾ ਮੰਤਵ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਬੜੇ ਉਸਾਰੂ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ==ਯੁੱਧ-ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ== ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੀਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੂਰਮਤਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਮਹੱਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਸਨੂਈ ਲੜਾਈ ਹੈ, ਪੈਦਲ ਅਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਦਲ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪ ਇਸ ਮਸਨੂਈ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿਹੜਾ ਦਲ ਜੇਤੂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ [[ਸਿਰੋਪਾਓ]] ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਤੇ ਗਤਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਜੰਗਜ਼ੂ ਕਰਤੱਬ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.singhsabha.com/holla_mohalla.htm Nihang |title=Festival of war |accessdate=2009-05-20 |work=Singh Sabha of NY |author=Neena Chaudhry |archive-date=2009-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412033124/http://www.singhsabha.com/holla_mohalla.htm |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਦੇ, ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ, ਬੀਰ ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਕਵਾਇਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਉਂਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਜੰਗਜ਼ੂ ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਭਿਆਸ ਰੂਪੀ ਮਸਨੂਈ ਲੜਾਈਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ ਕਾਇਰਤਾ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਸ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਧੜਾ-ਧੜ ਬੜੇ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਸਜ-ਧਜ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। 'ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ' ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮਚ ਰਹੇ 'ਮਹੱਲੇ' ਅੰਦਰ ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਸੀਂ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪਛੜ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਿਤਾ ਕਲਗੀਧਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ, ਉਦੇਸ਼ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਉੱਦਮੀ ਜੀਵਨ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਕਦੀਰ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਘੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ==ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਹੋਲੇ-ਮਹੱਲੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ== *ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰੀਤ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਵਹੀਰਾ ਘੱਤ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। *(ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਦੇੜ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦਾ ਜਲੂਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜਲੂਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆਂ ਹੋਇਆ ਨੀਲਾ ਘੋੜਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਸੰਗਤਾਂ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸੂਰਮੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫਾਇਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਘੋੜਾ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਪਿੱਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਹੱਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦਾ ਜਲੂਸ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ। *ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਦੀ ਤਿੱਥ ਨੂੰ [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]] ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ 1742 ਬਿਕਰਮੀ ਵਿੱਚ 52 ਕਵੀਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਲੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸੂਰਮੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। == ਨੋਟ == {{reflist|group=note}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਹੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ]] 4fhtoni9c6x2otu3dggfrbytyqaqch1 0 39186 853970 822254 2026-11-08T13:08:32Z Tamanpreet Kaur 26648 853970 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਰ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ 11ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਬਦੁੱਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਸਿਆਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਾਮ ਜੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ '''ਦਿ ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ''' ਅਤੇ '''ਪੀਪਲਜ਼ ਪ੍ਰੇਜੀਡੇਂਟ''' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।ਕਲਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] hl2c1ne0vfiyt1cpuz6oo426leasbnj 853972 853970 2026-11-08T13:14:58Z Tamanpreet Kaur 26648 853972 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਰ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ 11ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਬਦੁੱਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਸਿਆਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਾਮ ਜੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ '''ਦਿ ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ''' ਅਤੇ '''ਪੀਪਲਜ਼ ਪ੍ਰੇਜੀਡੇਂਟ''' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।ਕਲਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਦੇ ਕਵੀ]] 5q4wijl9ktoduwz8qp7224ocdqpvh8y 853977 853972 2026-11-08T13:30:35Z Tamanpreet Kaur 26648 853977 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਰ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ 11ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਬਦੁੱਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਸਿਆਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਾਮ ਜੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ '''ਦਿ ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ''' ਅਤੇ '''ਪੀਪਲਜ਼ ਪ੍ਰੇਜੀਡੇਂਟ''' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।ਕਲਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] r2ogz8hoxmir8bbltdamy4ky4d3uzr1 853979 853977 2026-11-08T13:33:47Z Tamanpreet Kaur 26648 853979 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਰ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ 11ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਬਦੁੱਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਸਿਆਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਾਮ ਜੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ '''ਦਿ ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ''' ਅਤੇ '''ਪੀਪਲਜ਼ ਪ੍ਰੇਜੀਡੇਂਟ''' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।ਕਲਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] qel2cmyri2mq0uhdctpo56ngdpmuv4z 853980 853979 2026-11-08T13:40:02Z Tamanpreet Kaur 26648 853980 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਰ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ 11ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਬਦੁੱਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਸਿਆਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਾਮ ਜੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ '''ਦਿ ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ''' ਅਤੇ '''ਪੀਪਲਜ਼ ਪ੍ਰੇਜੀਡੇਂਟ''' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।ਕਲਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] 7zjl2n1lu543jbquyl0n6ex2lp3ixji 854020 853980 2026-11-09T02:21:22Z Kuldeepburjbhalaike 18176 removed [[Category:ਤਾਮਿਲ ਦੇ ਕਵੀ]]; added [[Category:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] using [[WP:HC|HotCat]] 854020 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਰ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ 11ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਬਦੁੱਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਸਿਆਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਾਮ ਜੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ '''ਦਿ ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ''' ਅਤੇ '''ਪੀਪਲਜ਼ ਪ੍ਰੇਜੀਡੇਂਟ''' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।ਕਲਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] o2cxe4vgowg6p4d0ntgllqfolim88tt 854024 854020 2026-11-09T05:32:24Z Tamanpreet Kaur 26648 854024 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ 11ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਬਦੁੱਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਸਿਆਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਾਮ ਜੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ '''ਦਿ ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ''' ਅਤੇ '''ਪੀਪਲਜ਼ ਪ੍ਰੇਜੀਡੇਂਟ''' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।ਕਲਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] 4ck5wt89dg0927y3venpukdb1rh6aor 854026 854024 2026-11-09T08:13:14Z Tamanpreet Kaur 26648 added section 854026 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] 8jyllxnf1sf8k0plveg2xsa8je97xny 854028 854026 2026-11-09T08:21:42Z Tamanpreet Kaur 26648 854028 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] 163non1pmu4j9v67y1tu490jm6bli2g 854029 854028 2026-11-09T08:27:24Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ */ 854029 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] io0dpel3qldkaiwssq3q04sp478n4lh 854033 854029 2026-11-09T08:49:52Z Tamanpreet Kaur 26648 854033 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] czv8c4yql8othh3p6h2tw2c0zr69qh7 854034 854033 2026-11-09T08:57:32Z Tamanpreet Kaur 26648 854034 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] norix8lnmmfnyxt8ku7l50bhn847g76 0 53763 854023 834342 2026-11-09T03:37:54Z Aman Arora PTL 46281 854023 wikitext text/x-wiki '''ਨਾਂਵ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: ''noun'') ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਜੀਵ, ਨਿਰਜੀਵ ਜਾਂ ਅਮੂਰਤ ਹੋਂਦ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਆਦਮੀ, ਜੁਗਿੰਦਰ, ਗੁੜ, ਪੰਜਾਬ, ਸੁੰਦਰਤਾ।<ref name="agani">{{cite web |url=https://ns2.punjabipedia.org/topic.aspx?txt=ਨਾਂਵ |title=ਨਾਂਵ |author=ਵੇਦ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ |website=ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ |access-date=9 ਨਵੰਬਰ 2026}}</ref> [[ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ]] ਵਿੱਚ ਨਾਂਵ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਅਤੇ '''ਖੁੱਲ੍ਹੀ''' ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ — ਇਸਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਸੀਮਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="chema">{{cite web |url=https://ns2.punjabipedia.org/topic.aspx?txt=ਨਾਂਵ |title=ਨਾਂਵ |author=ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ |website=ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |access-date=9 ਨਵੰਬਰ 2026}}</ref> == ਲੱਛਣ == * '''ਵਿਕਾਰੀ''': ਨਾਂਵ ਦਾ ਰੂਪ ਵਚਨ ਤੇ [[ਕਾਰਕ]] ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। * '''ਲਿੰਗ ਲਾਜ਼ਮੀ''': ਹਰ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ — ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ। * '''ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ''': ਨਵੇਂ ਨਾਂਵ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਦੇ ਤੇ ਉਧਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="agani"/><ref name="acl">{{cite web |url=https://aclanthology.org/Y10-1020.pdf |title=Developing Punjabi Morphology, Corpus and Lexicon |website=ACL Anthology |access-date=9 ਨਵੰਬਰ 2026}}</ref> == ਲਿੰਗ == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੀ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਨਿਰਜੀਵ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਲਿੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਨਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ — ਘੋੜਾ/ਘੋੜੀ, ਸੋਟਾ/ਸੋਟੀ, ਧੋਬੀ/ਧੋਬਣ — ਪਰ ਕਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲਿੰਗ: ਸੂਰਜ, ਆਟਾ, ਹੌਸਲਾ * ਸਿਰਫ਼ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ: ਸਬਜ਼ੀ, ਰੇਤ, ਭੀੜ<ref name="agani"/> == ਵਚਨ == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਚਨ ਹਨ। ਰੂਪ ਬਦਲਣਾ ਨਾਂਵ ਦੇ ਅੰਤਕ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਕਾਰਕ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:<ref name="agani"/> {| class="wikitable" ! ਇੱਕਵਚਨ !! ਸਧਾਰਨ ਬਹੁਵਚਨ !! ਸੰਬੰਧਕੀ ਬਹੁਵਚਨ |- | ਮੁੰਡਾ, ਘੋੜਾ || ਮੁੰਡੇ, ਘੋੜੇ || ਮੁੰਡਿਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ |- | ਹਾਥੀ, ਸੇਠ || ਹਾਥੀ, ਸੇਠ || ਹਾਥੀਆਂ, ਸੇਠਾਂ |- | ਕੁੜੀ, ਸੜਕ || ਕੁੜੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ || ਕੁੜੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ |- | ਨਾਂ || ਨਾਵਾਂ || ਨਾਵਾਂ |} ਕੁਝ ਨਾਂਵ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕਵਚਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਉਪਜ, ਸਮਝ, ਨਿਮਰਤਾ) ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਬਹੁਵਚਨ ਵਿੱਚ (ਪ੍ਰਾਣ, ਛੋਲੇ, ਲੋਕ, ਦਰਸ਼ਕ)।<ref name="agani"/> == ਕਾਰਕ == ਨਾਂਵ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਹਨ — ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਸਬੰਧਕੀ। ਬਾਕੀ ਕਾਰਕ ਬਹੁਤੇ ਕਰਕੇ ਸਬੰਧਕੀ ਰੂਪ ਨਾਲ [[ਸਬੰਧਕ]] ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆ-ਅੰਤਿਕ ਪੁਲਿੰਗ ਨਾਂਵ ਦਾ ਸਬੰਧਕੀ ਰੂਪ -ਏ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਬਹੁਵਚਨ -ਇਆਂ: ਮੁੰਡਾ → ਮੁੰਡੇ → ਮੁੰਡਿਆਂ।<ref name="agani"/><ref name="acl"/> ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਸਧਾਰਨ, ਸਬੰਧਕੀ, ਸੰਬੋਧਨੀ, ਅਪਾਦਾਨ ਤੇ ਅਧਿਕਰਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਰਕ-ਪਿਛੇਤਰ ਅਜੇ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:<ref name="agani"/> {| class="wikitable" ! ਕਾਰਕ !! ਪਿਛੇਤਰ !! ਉਦਾਹਰਨ !! ਸਮਾਨ ਅਰਥੀ ਰੂਪ |- | ਅਪਾਦਾਨ || -ਓਂ || ਘਰੋਂ, ਕੋਠਿਓਂ, ਘੋੜਿਓਂ || ਘਰ ਤੋਂ |- | ਅਧਿਕਰਨ || -ਏ, -ਈਂ || ਘਰੇ, ਘਰੀਂ || ਘਰ ਵਿੱਚ |- | ਕਰਨ || -ਈਂ || ਹੱਥੀਂ, ਅੱਖੀਂ || ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ |- | ਸੰਬੋਧਨੀ || -ਇਓ, -ਓ || ਮੁੰਡਿਓ, ਗੁਰੂਓ || ਹੇ ਮੁੰਡੇ |} == ਅਰਥ ਪੱਖੋਂ ਕਿਸਮਾਂ == ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂਵ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।<ref name="agani"/> {| class="wikitable" ! ਕਿਸਮ !! ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ !! ਉਦਾਹਰਨ ਸ਼ਬਦ |- | ਨਿੱਜਵਾਚਕ (ਖਾਸ ਨਾਂਵ) || ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਨਾਮ || ਵੇਦ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਾਬ, ਸਤਲੁਜ |- | ਜਾਤੀਵਾਚਕ (ਆਮ ਨਾਂਵ) || ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗਿਣਨਯੋਗ ਵਸਤਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਸ਼ਬਦ || ਮੁੰਡਾ, ਘੋੜਾ, ਸ਼ਹਿਰ, ਪ੍ਰਾਂਤ, ਦਰਿਆ |- | ਵਸਤੂਵਾਚਕ (ਪਦਾਰਥਬੋਧਕ) || ਤੋਲੀਆਂ ਤੇ ਮਿਣੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ || ਦੁੱਧ, ਆਟਾ, ਪਾਣੀ, ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ |- | ਇਕੱਠਵਾਚਕ || ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੀਵਾਂ ਜਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਲਈ ਸ਼ਬਦ || ਭੀੜ, ਸਭਾ, ਇੱਜੜ |- | ਭਾਵਵਾਚਕ || ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਨਾ ਛੁਹਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ || ਸੁੰਦਰਤਾ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਦਾਨ |} ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: * '''ਪੰਜਾਬ''' ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਨਿੱਜਵਾਚਕ) * ਉਸਦੇ ਘਰ ਇੱਕ '''ਘੋੜਾ''' ਹੈ। (ਜਾਤੀਵਾਚਕ) * '''ਸੋਨਾ''' ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। (ਵਸਤੂਵਾਚਕ) * ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ '''ਭੀੜ''' ਬਹੁਤ ਸੀ। (ਇਕੱਠਵਾਚਕ) * ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ '''ਡਰ''' ਸੀ। (ਭਾਵਵਾਚਕ) == ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ == ਇਹ ਅਰਥ-ਆਧਾਰਿਤ ਵੰਡ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਢਿੱਲੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਨਾਂਵ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ — ਜਿਵੇਂ "ਸੁੰਦਰਤਾ" ਜਾਂ "ਮੂਰਖਤਾ" ਨੂੰ ਕਿਸ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਏ, ਇਹ ਸਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਆਕਰਨ ਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੀ ਨਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ।<ref name="chema"/> == ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ == ਨਾਂਵ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: * ''ਬੱਚਾ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।'' — ਅਕਰਮਕ [[ਕਿਰਿਆ]] ਦਾ ਕਰਤਾ। * ''ਬੱਚੇ ਨੇ ਦੁੱਧ ਪੀਤਾ।'' — ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕਰਮ। * ''ਮਾਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਇਆ।'' — ਦੋਹਰੀ ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ "ਬੱਚੇ" ਅਪਰਧਾਨ ਕਰਮ ਹੈ।<ref name="chema"/> ਨਾਂਵ '''ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼''' ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਤੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ '''ਮੁੰਡਾ'''" ਵਿੱਚ "ਮੁੰਡਾ" ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸ਼ਬਦ ਬਾਹਰੀ ਤੱਤ। ਇੱਕੋ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇਂਦਰੀ ਤੱਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: "ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ '''ਮੁੰਡੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮਾਪੇ''' ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ।"<ref name="chema"/> == ਨਵੇਂ ਨਾਂਵ ਬਣਾਉਣਾ == ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਨਾਂਵ ਦੋ ਜੁਗਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ — '''ਵਧੇਤਰੀਕਰਨ''' (ਪਿਛੇਤਰ ਜੋੜ ਕੇ) ਤੇ '''ਸਮਾਸੀਕਰਨ''' (ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਕੇ)।<ref name="agani"/> * ਨਾਂਵ ਤੋਂ ਨਾਂਵ: ਗਿਆਨ → ਵਿਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ → ਉਪਪ੍ਰਧਾਨ → ਉਪਪ੍ਰਧਾਨਗੀ * [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ]] ਤੋਂ ਨਾਂਵ: ਮੂਰਖ → ਮੂਰਖਤਾ, ਗ਼ਰੀਬ → ਗ਼ਰੀਬੀ * [[ਕਿਰਿਆ]] ਤੋਂ ਨਾਂਵ: ਲਿਖ → ਲਿਖਤ, ਵਸ → ਵਸੋਂ, ਗਿਣ → ਗਿਣਤੀ * ਸਮਾਸ: ਦੇਸ-ਭਗਤੀ, ਰਾਜ-ਕਵੀ, ਬੱਸ-ਅੱਡਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ-ਮੰਤਰੀ<ref name="agani"/> == ਲਿੰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ == ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਂਵਾਂ (ਸਬਜ਼ੀ, ਰੇਤ, ਭੀੜ) ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ — "ਭੀੜ ਆਈ", "ਭੀੜ ਆਇਆ" ਨਹੀਂ।<ref name="agani"/> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਕਿਰਿਆ]] * [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ]] * [[ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ]] * [[ਪੜਨਾਂਵ]] * [[ਕਾਰਕ]] * [[ਲਿੰਗ]] * [[ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ]] * [[ਵਾਕ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਬਦ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ]] jn4mgnyg45eccvzhotauj8nh78asst6 0 58616 854006 853077 2026-11-08T20:11:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854006 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ ਕਪੂਰ | image = Sridevi05.jpg | caption = 2013 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ | birth_name = ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਾ ਯਾਂਗਰ ਅਯੱਪਨ | birth_date = 13 ਅਗਸਤ 1963 | birth_place = ਸਿਵਾਕਾਸੀ, [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], ਭਾਰਤ |death_date = {{death date and age|2018|2|24|1963|08|13|df=y}} |death_place = [[ਦੁਬਈ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਇਮਰਾਤ]]<ref>{{cite web |url=https://m.huffingtonpost.in/amp/2018/02/24/breaking-sridevi-dies-at-55_a_23370162/ |title=Breaking: Sridevi Dies At 54 |publisher=M.huffingtonpost.in |date=2012-09-14 |accessdate=2018-02-25 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |death_cause =Cardiac arrest<ref>{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sridevi-dead-5076965/lite/ |title=Archived copy |accessdate=2018-02-24 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180224230833/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sridevi-dead-5076965/lite/ |archivedate=24 February 2018 |df=dmy-all }}</ref> | residence = | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ | spouse = {{ublist|{{married|[[ਮਿਥੁਨ ਚਕਰਬਰਤੀ]]<br>|1985|1988|end=div.}}<ref>{{cite web |url=https://www.filmibeat.com/bollywood/features/2015/intimate-details-about-sridevi-mithun-chakraborty-controversial-affair-194237.html |title=Archived copy |accessdate=2017-10-16 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170716030501/http://www.filmibeat.com/bollywood/features/2015/intimate-details-about-sridevi-mithun-chakraborty-controversial-affair-194237.html |archivedate=16 July 2017 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.arrechintu.com/arre-chintu-special/sridevi-was-in-love-with-married-mithun-both-married-secretly/ |title=Archived copy |accessdate=2017-10-16 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180224230833/https://www.arrechintu.com/arre-chintu-special/sridevi-was-in-love-with-married-mithun-both-married-secretly/ |archivedate=24 February 2018 |df=dmy-all }}</ref><ref>http://m.hindi.webdunia.com/bollywood-khul-jaa-sim-sim/क्या-श्रीदेवी-ने-मिथुन-से-की-थी-शादी-114081200067_1.htm {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224230833/http://m.hindi.webdunia.com/bollywood-khul-jaa-sim-sim/%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A5%E0%A5%81%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A5%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80-114081200067_1.htm |date=24 February 2018 }}</ref>|{{married|[[ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ]]|1996}} }} | children = 2 | relatives = | awards = [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] (2013)<ref>{{cite news|title=Sridevi receives Padma Shri award|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Sridevi-receives-Padma-Shri-award/articleshow/19412606.cms|accessdate=2 October 2015|publisher=The Times of India|date=6 April 2013|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111104732/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Sridevi-receives-Padma-Shri-award/articleshow/19412606.cms|archivedate=11 January 2016|df=dmy-all}}</ref> | yearsactive = 1967–1997, 2012–2018 }} '''ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ ਕਪੂਰ''' (ਜਨਮ '''ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਾ ਯਾਂਗਰ ਅਯੱਪਨ''';<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3>{{cite web|url=http://www.hindu.com/2000/04/26/stories/0426223j.htm|title=The Hindu: Talk of the Town|publisher=hindu.com|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121110054752/http://www.hindu.com/2000/04/26/stories/0426223j.htm|archivedate=10 November 2012|df=dmy-all}}</ref> 13 ਅਗਸਤ 1963 – 24 ਫਰਵਰੀ 2018)<ref name=autogenerated1>[http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity-profile/Sridevi-.htm Sridevi Bio – Sridevi News, Wallpapers, Gossip, Movies, Pics: Spice Zee<!-- Bot generated title -->] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130905112940/http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity-profile/Sridevi-.htm |date=5 September 2013 }}</ref><ref name="week">{{cite web|title=This week in entertainment history|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/aug/14slide1.htm|date=|accessdate=2009-06-06|publisher=Rediff.com|author=Brahmbhatt, Preetee|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506092325/http://specials.rediff.com/movies/2008/aug/14slide1.htm|archivedate=6 May 2009|df=dmy-all}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਕਿ ਤੇਲਗੂ, ਤਮਿਲ, ਹਿੰਦੀ, ਮਲਿਆਲਮ, ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://tamilnadu.com/personalities/sridevi.html|title=Sridevi|publisher=Tamilnadu.com|date=18 December 2012|access-date=5 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015|archive-date=13 ਫ਼ਰਵਰੀ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213221647/http://tamilnadu.com/personalities/sridevi.html|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸੁਪਰਸਟਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Sridevi The First Female Superstar of Bollywood|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/sridevi-birthday-288076-2015-08-13|website=India Today|accessdate=August 13, 2015|date=August 12, 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180124070709/https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/sridevi-birthday-288076-2015-08-13|archivedate=24 January 2018|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Happy Birthday Sridevi Bollywood's First Female Superstar|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/happy-birthday-sridevi-bollywood-s-first-female-superstar/story-i8ZAMG6ejEruHoPcf7oxuI.html|website=Hindustan Times|accessdate=August 13, 2015|date=August 12, 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924053438/http://www.hindustantimes.com/bollywood/happy-birthday-sridevi-bollywood-s-first-female-superstar/story-i8ZAMG6ejEruHoPcf7oxuI.html|archivedate=24 September 2015|df=dmy-all}}</ref> ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="outlookindia.com">{{cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?282743 |title=Before All The Galata &#124; Naman Ramachandran |publisher=Outlookindia.com |date= |accessdate=2013-01-08 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161123034524/http://www.outlookindia.com/magazine/story/before-all-the-galata/282743 |archivedate=23 November 2016 |df=dmy-all }}</ref> ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹ 1975 ਦੀ ''ਜੂਲੀ'' ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਤਮਿਲ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ, ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈਆਂ ਕਈ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਚਰਚਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ ''ਸੋਲਵਾ ਸਾਵਨ'' (1978) ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਆਈ।<ref>{{Cite news |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-43186118 |title=Bollywood superstar Sridevi dies at 54 |date=2018-02-24 |work=BBC News |access-date=2018-02-24 |language=en-GB |quote=She debuted as a lead actress in a Bollywood film in 1978, soon becoming one of India's biggest film stars. |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180224231230/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-43186118 |archivedate=24 February 2018 |df=dmy-all }}</ref> ਫਿਰ 1983 ਦੀ ''ਹਿੰਮਤਵਾਲਾ'' ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਹਿਚਾਣ ਦੁਆਈ। ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦਸ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2012 ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ ਨੇ 15 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ''ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਿੰਗਲਿਸ਼'' ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="DailyMail">{{cite web|last=DailyMail|title=Sridevi has broken a stereotype|url=http://www.dailymail.co.uk/indiahome/indianews/article-2216935/She-takes-Sridevis-comeback-English-Vinglish-broken-stereotype-proving-age-factor-heroines-comeback.html|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121125144227/http://www.dailymail.co.uk/indiahome/indianews/article-2216935/She-takes-Sridevis-comeback-English-Vinglish-broken-stereotype-proving-age-factor-heroines-comeback.html|archivedate=25 November 2012|df=dmy-all}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਚੌਥਾ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਦਿੱਤਾ।<ref name="Padma Awards">{{cite web |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Awards |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=2015 |accessdate=July 21, 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 November 2014 |df=dmy }}</ref> ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1967 ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਕੰਧਨ ਕਰੁਣਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, [17] ਅਤੇ ਐਮ.ਏ. ਤਿਰੁਮੁਗਮ ਦੀ 1969 ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ਥੁਨੈਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਤਾਮਿਲ, ਤੇਲਗੂ, ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਮੇਰਾ ਨਾਮ (1972) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਕਿਸ਼ੋਰ-ਬਾਲਗ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ 1976 ਵਿੱਚ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ 'ਮੂੰਡਰੂ ਮੁਦਿਚੂ' ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 16 ਵਾਯਾਥਿਨਿਲ (1977), ਥੁਲਾਵਰਸ਼ਮ (1976), ਅੰਗੀਕਾਰਮ (1977), ਸਿਗੱਪੂ ਰੋਜ਼ਾਕਲ (1978), ਪਦਾਹਾਰੇਲਾ ਵਾਯਾਸੂ (1978), ਵੇਟਾਗਾਡੂ (1979), ਵਰੁਮਾਯਿਨ ਨਿਰਮ ਸਿਵਪੂ (1980), ਮੀਂਦੁਮ ਕੋਕਿਲਾ (1981), ਪ੍ਰੇਮਾਭਿਸ਼ੇਕਮ (1981), ਵਾਜ਼ਵੇ ਮਾਯਾਮ (1982), ਮੂੰਦਰਮ ਪਿਰਾਈ (1982), ਆਖਰੀ ਪੋਰਤਮ (1988), ਜਗਦੇਕਾ ਵੀਰੂਦੁ ਅਥਿਲੋਕਾ ਸੁੰਨਦ (1988), ਜਗਦੇਕਾ ਵੀਰੂਡੂ ਅਥਿਲੋਕਾ ਸੁੰਨਦ (1981) ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਿਲਾ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। । ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਜੂਲੀ (1975) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿੱਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਭੂਮਿਕਾ 1979 ਦੀ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਸੋਲਵਾ ਸਾਵਨ ਨਾਲ ਆਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 1983 ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ 'ਹਿੰਮਤਵਾਲਾ' ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਵਾਲੀ (1983), ਜਸਟਿਸ ਚੌਧਰੀ (1983), ਤੋਹਫਾ (1984), ਨਯਾ ਕਦਮ (1984), ਮਕਸਦ (1984), ਮਾਸਟਰਜੀ (1985), ਕਰਮਾ (1986), ਨਜ਼ਰਾਨਾ (1987), ਵਤਨ ਕੇ ਰੱਖਵਾਲੇ (1987), ਮਿਸਟਰ ਇੰਡੀਆ (1987), ਵਕਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (1988) ਅਤੇ ਚਾਂਦਨੀ (1989)ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਫਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਦਮਾ (1983), ਨਗੀਨਾ (1986), ਚਾਲਬਾਜ਼ (1989), ਲਮਹੇ (1991), ਖੁਦਾ ਗਵਾਹ (1992), ਗੁਮਰਾਹ (1993), ਲਾਡਲਾ (1994), ਅਤੇ ਜੁਦਾਈ (1997) ਸਮੇਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਿਟਕਾਮ ਮਾਲਿਨੀ ਅਈਅਰ (2004-2005) ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਕਾਮੇਡੀ-ਡਰਾਮਾ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਿੰਗਲਿਸ਼ (2012) ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਥ੍ਰਿਲਰ ਮੌਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 300ਵੀਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਦੋਨਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉੱਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 24 ਫਰਵਰੀ 2018 ਨੂੰ, ਉਹ ਦੁਬਈ, ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਜੁਮੇਰਾਹ ਅਮੀਰਾਤ ਟਾਵਰਜ਼ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾਨ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਕਾਰਨ ਮਰੀ ਹੋਈ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਛਪੀਆਂ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਜਾਨਵੀ ਕਪੂਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== [[File:Sridevi, Boney Kapoor at Esha Deol's wedding reception 02.jpg|thumb|right|2012 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ]] ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਅਗਸਤ 2012 ਨੂੰ ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite web|title=Sridevi's Bollywood comeback in Tamil, Telugu|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2011/oct/201011-Sridevi-s-Bollywood-comeback-in-Tamil-Telugu.htm|work=[[Mid Day]]|accessdate=11 August 2013}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਵਕੀਲ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਸਕੀ ਭੈਣ ਤੇ 2 ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਸਨ।<ref>{{Cite web |url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/know-all-about-sridevi_7924.htm |title=Know all about Sridevi<!-- Bot generated title --> |access-date=2015-04-05 |archive-date=2013-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723191656/http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/know-all-about-sridevi_7924.htm |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.koimoi.com/actress/sridevi/ Sridevi - Sridevi Biography<!-- Bot generated title -->]</ref> 1980 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ [[ਮਿਥੁਨ ਚਕਰਵਰਤੀ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਨ।<ref name="seventymm" >{{Cite web |url=http://blog.seventymm.com/2012/06/bollywoods-most-talked-about-pati-patni-aur-woh/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-04-05 |archive-date=2015-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150306231858/http://blog.seventymm.com/2012/06/bollywoods-most-talked-about-pati-patni-aur-woh |dead-url=yes }}</ref><ref name="telegraphindia1090614" >{{cite news| url=http://www.telegraphindia.com/1090614/jsp/7days/story_11108537.jsp | location=Calcutta, India | work=The Telegraph | first=Bharathi S. | last=Pradhan | title=Two men and a woman | date=14 June 2009}}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=zD1EwAiueeA Sridevi-Mithun Chakraborty LOVE Affairs Failed-TV9 - YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref>.<ref name="telegraphindia1050304" >{{cite news |url=http://www.telegraphindia.com/1050304/asp/etc/story_4440550.asp | location=Calcutta, India | work=The Telegraph | title=Slrrp! Slrrp! | date=4 March 2005}}</ref><ref name="lifemja" >{{Cite web |url=http://lifemja.com/extra-marital-affairs-in-bollywood/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-04-05 |archive-date=2013-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409053330/http://lifemja.com/extra-marital-affairs-in-bollywood/ |dead-url=yes }}</ref> ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ 'ਤੇ ਸੰਜੇ ਕਪੂਰ ਦੇ ਭਰਾ [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ, ਝਾਨਵੀ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹਨ। ==ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Year !Notable work !Award !Category !Result !Ref. |- | rowspan="2" |1971 |''[[Poompatta (film)|Poombatta]]'' |[[Kerala State Film Awards]] |Best Child Artist |{{Won}} |<ref name="news15">{{Cite news |date=25 February 2018 |title=Charming child, stunning teen |work=[[The News Minute]] |url=https://www.thenewsminute.com/article/baby-sridevi-pictures-charming-child-stunning-teen-76990 |url-status=live |access-date=25 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190127200423/https://www.thenewsminute.com/article/baby-sridevi-pictures-charming-child-stunning-teen-76990 |archive-date=27 January 2019}}</ref> |- |''Attalu Kodallu'' | | | |<ref>{{Cite web |title=Archived copy | website=[[YouTube]] |url=https://www.youtube.com/watch?v=pBS9d1GefqQ&t=93s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711165746/https://www.youtube.com/watch?v=pBS9d1GefqQ&t=93s |archive-date=11 July 2021 |access-date=3 April 2021}}</ref> |- |1976 |''[[Moondru Mudichu]]'' | rowspan="5" |[[Filmfare Awards South]] | rowspan="2" |[[Filmfare Award for Best Actress – Tamil|Best Actress – Tamil]] |{{Nom}} |<ref name="books.google.com">{{Cite web |date=21 May 1980 |title=The Times of India Directory and Year Book Including Who's who |url=https://books.google.com/books?id=W4XiAAAAMAAJ&q=Sridevi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711165637/https://books.google.com/books?id=W4XiAAAAMAAJ&q=Sridevi |archive-date=11 July 2021 |access-date=21 November 2020 |via=Google Books}}</ref> |- | rowspan="2" |1977 | rowspan="2" |''[[16 Vayathinile]]'' |{{Nom}} |<ref name="books.google.com" /> |- | rowspan="3" |[[Filmfare Special Award – South|Special Award]] |{{Won}} |<ref name="books.google.com" /> |- |1978 |''[[Sigappu Rojakkal]]'' |{{Nom}} | |- |1980 |''[[Varumayin Niram Sivappu]]'' |{{Nom}} | |- |1981 |''[[Moondram Pirai]]'' |[[Tamil Nadu State Film Awards]] |[[Tamil Nadu State Film Award for Best Actress|Best Actress]] |{{Won}} | rowspan="5" |<ref name=":0">{{Cite web |date=24 April 2014 |title=Sridevi's Awards |url=http://www.angelfire.com/sk/Sridevi1/awards.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424005742/http://www.angelfire.com/sk/Sridevi1/awards.html |archive-date=24 April 2014 |access-date=13 April 2018}}</ref> |- |1982 |''[[Meendum Kokila]]'' | rowspan="2" |Filmfare Awards South | rowspan="2" |[[Filmfare Award for Best Actress – Tamil|Best Actress – Tamil]] |{{Won}} |- |1983 |''[[Moondram Pirai]]'' |{{Nom}} |- |1984 |''[[Sadma]]'' |rowspan=3|[[Filmfare Awards]] |rowspan=3|[[Filmfare Award for Best Actress|Best Actress]] |{{Nom}} |- | rowspan="2" |1990 |''[[ChaalBaaz]]'' |{{Won}} |- |''[[Chandni (film)|Chandni]]'' |{{Nom}} | |- | rowspan="2" |1991 | rowspan="2" |''[[Kshana Kshanam]]'' |Filmfare Awards South |[[Filmfare Award for Best Actress – Telugu|Best Actress – Telugu]] |{{Won}} |<ref>{{Cite news |date=7 February 2017 |title=39th Annual Filmfare Telugu Best Music Film Actress Winners : santosh… |work=archive.is |url=https://archive.org/details/39thAnnualFilmfareTeluguBestMusicFilmActressWinners |url-status=dead |access-date=13 April 2018 |archive-url=https://archive.today/20170207134537/https://archive.org/details/39thAnnualFilmfareTeluguBestMusicFilmActressWinners |archive-date=7 February 2017}}</ref> |- |[[Nandi Awards]] |[[Nandi Award for Best Actress|Best Actress]] |{{Won}} | |- |1992 |''[[Lamhe]]'' |rowspan=5|Filmfare Awards |rowspan=5|Best Actress |{{Won}} | rowspan="4" |<ref name=":0" /> |- |1993 |''[[Khuda Gawah]]'' |{{Nom}} |- |1994 |''[[Gumrah (1993 film)|Gumrah]]'' |{{Nom}} |- |1995 |''[[Laadla (1994 film)|Laadla]]'' |{{Nom}} |- | rowspan="2" |1998 | rowspan="2" |''[[Judaai (1997 film)|Judaai]]'' |{{Nom}} |<ref name=":0" /> |- |[[Screen Awards]] |[[Screen Award for Best Actress|Best Actress]] |{{Nom}} | |- | rowspan="10" | 2013 |[[Nagina (1986 film)|''Nagina'']] | rowspan="3" | Filmfare Awards | rowspan="2" | Special Award | rowspan="2" {{Won}} | rowspan="2" | |- |[[Mr. India (1987 film)|''Mr. India'']] |- | rowspan="8" |''[[English Vinglish]]'' | rowspan="2" | Best Actress |{{Nom}} |<ref name=":0" /> |- |Screen Awards |{{Nom}} | |- |[[Zee Cine Awards]] |Best Actress (Jury's Choice) |{{Nom}} | |- |[[International Indian Film Academy Awards]] |[[IIFA Award for Best Actress|Best Actress]] |{{Nom}} | |- |[[BIG Star Entertainment Awards]] |Most Entertaining Actress in a Social – Drama Film |{{Won}} |<ref>{{Cite web |date=22 July 2015 |title=English Vinglish – Awards – IMDb |website=[[IMDb]] |url=https://www.imdb.com/title/tt2181931/awards |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722002505/http://www.imdb.com/title/tt2181931/awards |archive-date=22 July 2015 |access-date=13 April 2018}}</ref> |- |[[Stardust Awards]] |[[Stardust Award for Best Actress in a Drama|Best Actress - Drama]] |{{Won}} |<ref>{{Cite web |date=3 March 2014 |title=Pictures: Bollywood stars at Stardust Awards – Oneindia Entertainment |url=http://entertainment.oneindia.in/bollywood/features/2013/pictures-bollywood-stars-at-stardust-awards-102996.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303081047/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/features/2013/pictures-bollywood-stars-at-stardust-awards-102996.html |archive-date=3 March 2014 |access-date=13 April 2018}}</ref> |- |IRDS |Best Performance |{{Won}} |<ref>{{Cite web |date=2 November 2013 |title=Indiantelevision.com > All About Cinema... > OMG, Paan Singh Tomar receive awards for spreading social messages |url=http://www.indiantelevision.com/aac/y2k13/aac44.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102222315/http://www.indiantelevision.com/aac/y2k13/aac44.php |archive-date=2 November 2013 |access-date=13 April 2018}}</ref> |- |Jagran Film Festival |Best Actress |{{Won}} |<ref>{{Cite web |date=24 September 2015 |title=Jagran Film Festival 2013: Manoj Kumar Receives Lifetime Achievement Award [Winners List+PHOTOS] |website=[[International Business Times]] |url=http://www.ibtimes.co.in/jagran-film-festival-2013-manoj-kumar-receives-lifetime-achievement-award-winners-listphotos-510204 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924120731/http://www.ibtimes.co.in/jagran-film-festival-2013-manoj-kumar-receives-lifetime-achievement-award-winners-listphotos-510204 |archive-date=24 September 2015 |access-date=13 April 2018}}</ref> |- | rowspan="10" |2018 | rowspan="9" |''[[Mom (film)|Mom]]'' | rowspan="2" |Zee Cine Awards |Best Actress (Jury's Choice) |{{Won}} |<ref>{{Cite news |date=20 December 2017 |title=Zee Cine Awards 2018 complete winners list: Secret Superstar, Golmaal Again and Toilet Ek Prem Katha win big |language=en-US |work=The Indian Express |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/zee-cine-awards-2018-winners-list-alia-bhatt-varun-dhawan-akshay-kumar-4990849/ |url-status=live |access-date=13 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226130700/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/zee-cine-awards-2018-winners-list-alia-bhatt-varun-dhawan-akshay-kumar-4990849/ |archive-date=26 December 2017}}</ref> |- |Best Actress (Viewer's Choice) |{{Nom}} |<ref>{{Cite web |title=2018 Archives – Zee Cine Awards |url=http://www.zeecineawards.com/timeline/2018/winners/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231212032/http://www.zeecineawards.com/timeline/2018/winners/ |archive-date=31 December 2017 |access-date=14 April 2018 |website=Zee Cine Awards |language=en-US}}</ref> |- |Screen Awards |Best Actress |{{Nom}} | |- |GQ Awards India |Excellence in Acting |{{Won}} |{{citation needed|date=March 2021}} |- | rowspan="2" |Filmfare Awards |[[Filmfare Award for Best Actress|Best Actress]] |{{Nom}} | rowspan="2" |<ref>{{Cite web |title=Filmfare Awards 2018 Nominations {{!}} 63rd Filmfare Awards 2018 |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2018/nominations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715124831/https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2018/nominations?year=2017 |archive-date=15 July 2019 |access-date=14 April 2018 |website=filmfare.com |language=en}}</ref> |- |[[Filmfare Critics Award for Best Actress|Best Actress (Critics)]] |{{Nom}} |- |Bollywood Film Journalists Awards |Best Actress |{{Won}} |<ref>{{Cite web |title=Final vote count |url=http://www.powerbrands360.com/images/bollywoodawards/FinalVoteCount.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711165636/https://www.powerbrands360.com/images/bollywoodawards/FinalVoteCount.pdf |archive-date=11 July 2021 |access-date=21 April 2018}}</ref> |- |[[National Film Awards]] |[[National Film Award for Best Actress|Best Actress]] |{{Won}} |<ref>{{Cite news |title=National Film Awards 2018 complete winners list: Sridevi named Best Actress; Newton is Best Hindi Film- Entertainment News, Firstpost |language=en-US |work=Firstpost |url=https://www.firstpost.com/entertainment/national-film-awards-2018-complete-winners-list-sridevi-named-best-actress-newton-is-best-hindi-film-4429915.html |url-status=live |access-date=13 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413192729/https://www.firstpost.com/entertainment/national-film-awards-2018-complete-winners-list-sridevi-named-best-actress-newton-is-best-hindi-film-4429915.html |archive-date=13 April 2018}}</ref> |- |rowspan=2|[[International Indian Film Academy Awards]] |[[IIFA Award for Best Actress|Best Actress]] |{{Won}} |<ref>{{Cite web |last=Shiksha |first=Shruti |date=25 June 2018 |title=IIFA Awards 2018: Tumhari Sulu, Sridevi And Irrfan Khan – Complete List Of Winners |url=https://www.ndtv.com/entertainment/iifa-awards-2018-tumhari-sulu-sridevi-and-irrfan-khan-complete-list-of-winners-1872575 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625075418/https://www.ndtv.com/entertainment/iifa-awards-2018-tumhari-sulu-sridevi-and-irrfan-khan-complete-list-of-winners-1872575 |archive-date=25 June 2018 |access-date=26 July 2018 |website=NDTV}}</ref> |- |{{N/A}} |Honorary Award |{{Won|Honoured}} | |- |2019 |{{N/A}} |[[Filmfare Awards]] |[[Filmfare Lifetime Achievement Award|Lifetime Achievement Award]] |{{Won|Honoured}} | |} === ਨਾਗਰਿਕ ਇਨਾਮ === * 1991 – "Order of [[Afghanistan]]" for ''[[Khuda Gawah]]''<ref>{{cite news |last=Roy |first=Gitanjali |date=27 August 2013 |url= http://movies.ndtv.com/bollywood/amitabh-bachchan-on-shooting-khuda-gawah-in-afghanistan-613598 |title=Amitabh Bachchan on shooting Khuda Gawah in Afghanistan |work=NDTV |access-date=19 June 2022}}</ref> * 2013 – [[Padma Shri]] – India's fourth-highest civilian award from the [[Government of India]].<ref name="Sridevi receives Padma Shri award">{{Cite news|date=6 April 2013|title=President presents Padma awards|work=[[The Hindu]]|url=https://www.thehindu.com/news/national/president-presents-padma-awards/article4585623.ece|url-status=live|access-date=9 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706174644/https://www.thehindu.com/news/national/president-presents-padma-awards/article4585623.ece|archive-date=6 July 2020|issn=0971-751X}}</ref> [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shree Award to Smt. Sridevi Kapoor, at an Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 05, 2013.jpg|thumb|President [[Pranab Mukherjee]] presenting the Padma Shri Award to Sridevi, at an Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on 5 April 2013]] === ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ === * 1990 – Smita Patil Memorial Award for her contribution to Indian Cinema<ref>{{Cite web |date=12 September 2012 |title=Photo Gallery |url=http://www.priyadarshniacademy.com/smita-patil-memorial-awards/smita-patil-award2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120912033149/http://www.priyadarshniacademy.com/smita-patil-memorial-awards/smita-patil-award2.html |archive-date=12 September 2012 |access-date=13 April 2018}}</ref> * 1997 – Kalasaraswathi Award by the [[government of Andhra Pradesh]]<ref>{{Cite web |date=12 August 2010 |title=AP honours Sridevi, Madhuri |url=http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19971124/32850403.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812025818/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19971124/32850403.html |archive-date=12 August 2010 |access-date=13 April 2018}}</ref> * 2003 – Lachchu Maharaj Award<ref>{{Cite web |date=13 February 2016 |title=Straight Answers |website=[[The Times of India]] |url=http://timesofindia.indiatimes.com/lucknow-times/straight-answers/articleshow/164401.cms |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213100934/http://timesofindia.indiatimes.com/lucknow-times/straight-answers/articleshow/164401.cms |archive-date=13 February 2016 |access-date=13 April 2018}}</ref> * 2003 – Vamsee International Award for her contribution in Indian Cinema<ref>{{Cite web |date=22 January 2013 |title=Sridevi – Indian Actress Sridevi Biography – Sridevi Life History – Works of Sridevi |url=http://www.iloveindia.com/indian-heroes/sridevi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122190752/http://www.iloveindia.com/indian-heroes/sridevi.html |archive-date=22 January 2013 |access-date=13 April 2018}}</ref> * 2003 – MAMI Award in Contribution to Indian Cinema<ref>{{Cite news |title=MAMI awards: Raghu Romeo is best film |work=[[The Times of India]] |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-11-28/mumbai/27202273_1_asian-films-mumbai-academy-international-film-festival |url-status=dead |access-date=13 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527142246/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-11-28/mumbai/27202273_1_asian-films-mumbai-academy-international-film-festival |archive-date=27 May 2012}}</ref> * 2008 – FICCI "Living Legend in Entertainment Award"<ref>{{Cite web |date=8 September 2008 |title=FICCI Frames 2008 to honor Rishi Kapoor and Sridevi |url=http://www.indiafm.com/news/2008/03/03/10982/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080908013435/http://www.indiafm.com/news/2008/03/03/10982/index.html |archive-date=8 September 2008 |access-date=13 April 2018}}</ref> * 2009 – Special Honour at 33rd Cairo International Film Festival for Contribution to Hindi Cinema<ref>{{Cite web |date=26 January 2010 |title=Cairo ke hero |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2009/nov/191109-informer-4.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126045919/http://www.mid-day.com/entertainment/2009/nov/191109-informer-4.htm |archive-date=26 January 2010 |access-date=13 April 2018}}</ref> * 2013 – Honoured by the [[government of Kerala]] for her contribution to Cinema<ref>{{Cite web |date=11 January 2016 |title=Onam festivities get off to a starry start – KERALA – The Hindu |website=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/onam-*festivities-get-off-to-a-starry-start/article5131057.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111104732/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/onam-*festivities-get-off-to-a-starry-start/article5131057.ece |archive-date=11 January 2016 |access-date=13 April 2018}}</ref> * 2013 – Ranked #4 among Bollywood's female actresses and was placed #10 in the overall list in a UK poll celebrating 100 years of Indian cinema '100 Greatest Bollywood Stars' published by British Asian weekly newspaper 'Eastern Eye'<ref>{{Cite web |date=27 July 2013 |title=Amitabh Bachchan crowned greatest Bollywood star |url=https://www.dawn.com/news/1032317/amitabh-bachchan-crowned-greatest-bollywood-star |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819095832/https://www.dawn.com/news/1032317/amitabh-bachchan-crowned-greatest-bollywood-star |archive-date=19 August 2019 |access-date=23 August 2019 |website=Dawn}}</ref> * 2013 – Voted 'India's Greatest Actress of All Time' in ''CNN-IBN'' Poll<ref>{{Cite web |date=13 March 2013 |title=IBNLive Poll: Sridevi voted the greatest Indian actress in 100 years – Bollywood- Movies News-IBNLive |url=http://ibnlive.in.com/news/ibnlive-poll-sridevi-voted-the-greatest-indian-actress-in-100-years/377240-8-66.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313091736/http://ibnlive.in.com/news/ibnlive-poll-sridevi-voted-the-greatest-indian-actress-in-100-years/377240-8-66.html |archive-date=13 March 2013 |access-date=13 April 2018}}</ref> * 2013 – President of India 'Medallion of Honour' for contribution to 100 Years of Indian Cinema{{Citation needed|date=October 2021}} * 2014 – Inspiring Icon Award from [[Sathyabama Institute of Science and Technology|Sathyabama University]], [[Chennai]] * 2018 – Asian Award for Contribution to Cinema<ref>{{Cite web |last=Asianlite Newsdesk |date=6 May 2018 |title=Sridevi, Jahangir Khan, Anita Rani winners at Asian Awards |url=https://asianlite.com/news/uk-news/sridevi-jahangir-khan-anita-rani-among-winners-at-asian-awards/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811123743/https://asianlite.com/news/uk-news/sridevi-jahangir-khan-anita-rani-among-winners-at-asian-awards/ |archive-date=11 August 2020 |access-date=8 May 2018 |website=Asianlite International}}</ref> * 2018 – 71st Cannes International Film Festival Titan Reginald F. Lewis Icon Award<ref>{{Cite web |date=18 May 2018 |title=Sridevi honoured at Cannes, Subhash Ghai accepts honour on her family's behalf |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/sridevi-honoured-at-cannes-subhash-ghai-accepts-honour-on-her-family-s-behalf/story-IxbKE1lKxCLM6Y0pOM4aIL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522041711/https://www.hindustantimes.com/bollywood/sridevi-honoured-at-cannes-subhash-ghai-accepts-honour-on-her-family-s-behalf/story-IxbKE1lKxCLM6Y0pOM4aIL.html |archive-date=22 May 2018 |access-date=24 May 2018}}</ref> * 2018 – Outstanding Achievement in Cinema at [[The Asian Awards]]<ref>{{Cite web |date=29 April 2018 |title=Asian Awards 2018: Recognition with Lots of Glitz and Glamour |url=https://www.desiblitz.com/content/asian-awards-2018-recognition-glamour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322142724/https://www.desiblitz.com/content/asian-awards-2018-recognition-glamour |archive-date=22 March 2019 |access-date=28 August 2018 |publisher=Desiblitz}}</ref> * 2019 – [[ANR National Award]] for 2018<ref>{{Cite news|last=Deshpande|first=Abhinay|date=17 November 2019|title=Boney Kapoor gets emotional while accepting ANR Award for Sridevi|language=en-IN|work=[[The Hindu]]|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/boney-kapoor-gets-emotional-while-accepting-anr-award-for-sridevi/article30000985.ece|url-status=live|access-date=9 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009112106/https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/boney-kapoor-gets-emotional-while-accepting-anr-award-for-sridevi/article30000985.ece|archive-date=9 October 2021|issn=0971-751X}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Commons category}} *{{IMDb name|id=0004437}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2018]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] f20jlsbanlq8hydehgog10wxrqs5qb7 0 70922 854030 630245 2026-11-09T08:29:18Z Domanctic 62889 854030 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਹਰਜੀਤ ਹਰਮਨ | background = ਗਾਇਕ | image = Harjit Harman.jpg | birth_date = {{birth date and age|1975|07|14}} | origin = ਪਿੰਡ ਦੋਦਾ ਨੇੜੇ [[ਨਾਭਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] | genre = [[ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਭੰਗੜਾ]], ਪਿਆਰ ਗੀਤ, [[ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ]] | occupation = [[ਗਾਇਕ]] | years_active = 1999-ਹੁਣ | associated_acts = [[ਬੱਬੂ ਮਾਨ]], [[ਮੰਗੀ ਮਹਿਲ]], [[ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ]], [[ਨਛੱਤਰ ਗਿੱਲ]], [[ਪ੍ਰੀਤ ਹਰਪਾਲ]], [[ਸਰਦੂਲ ਸਿਕੰਦਰ]] | website = [http://www.harjitharman.com/ www.harjitharman.com] }} '''ਹਰਜੀਤ ਹਰਮਨ''' ਦਾ ਜਨਮ 14 ਅਕਤੂਬਰ, 1975 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੋਦਾ<ref>{{cite web |url=http://www.artistebooking.com/Artists-HarjitHarman-29 |title=HARJIT HARMAN Online Booking Agency |publisher=Artistebooking.com |date= |accessdate=2012-02-10 |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301010654/http://artistebooking.com/Artists-HarjitHarman-29 |dead-url=yes }}</ref> ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਬੜੇ ਤਰੱਦਦ ਨਾਲ ਸਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਰਜੀਤ ਹਰਮਨ ਨੇ ਅਕਾਲ ਕਾਲਜ ਮਸਤੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ (ਸੰਗਰੂਰ) ਵਿਖੇ ਡੀਫਾਰਮੇਸੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਈਟੀਟੀ ਕੀਤੀ। ==ਗਾਇਕੀ== ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹਰਮਨ ਮਿਲਿਆ। ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰਮਨ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤਵੱਜੋਂ ਦਿੱਤੀ। ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਹਰਜੀਤ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਹਰਮਨ’ ਤਖ਼ੱਲਸ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਪਲੇਠੀ ਟੇਪ ‘ਕੁੜੀ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ’ ਐਚਐਮਵੀ ਨੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਟੇਪ ਦਾ ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ‘ਸੰਦਲੀ ਪੈੜਾਂ’ ਵਿੱਚ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚਲੀ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਮੁਤਾਸਿਰ ਕਰ ਗਈ। ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਗੱਲ ‘ਪੰਜੇਬਾਂ’ ਐਲਬਮ ਨੇ ਸਿਰੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ‘ਜਿੱਥੋਂ ਮਰਜ਼ੀ ਵੰਗਾਂ ਚੜ੍ਹਵਾ ਲਈਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਚੱਲਦੈ’ ਗੀਤ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਉੱਥੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਸੂਖ਼ਮ ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸਾਖ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰਜੀਤ ਹਰਮਨ ਦੇ ਕਈ ਗੀਤ ਕਿਸੇ ਅੱਲ੍ਹੜ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਨੈਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਨੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬੜੀ ਸਲੀਕੇਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਹਰਮਨ ਦੀ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗਾਇਕੀ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨਾ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਹਰਜੀਤ ਹਰਮਨ, ਪਰਗਟ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਰਮਾ]] ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਤਵਾਜ਼ਨ ਬਣਾ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ==ਫਿਲਮੀ ਸਫ਼ਰ== ਹਰਮਨ ਨੂੰ [[ਬੱਬੂ ਮਾਨ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘[[ਦੇਸੀ ਰੋਮੀਓਜ਼]]’ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਬਤੌਰ ਹੀਰੋ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਤੇ [[ਰਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ]] ਨਾਲ ‘ਮੋਗਾ ਟੂ ਮੈਲਬਰਨ ਵਾਇਆ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ’ ਫਿਲਮ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ==ਫਿਲਮਾਂ== {| class=wikitable |- ! ਸਾਲ ! ਫ਼ਿਲਮ ! ਰੋਲ ! ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ! ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ! ਸੰਗੀਤ |- | 2013 | ''ਮੋਗਾ ਟੂ ਮੈਲਬਾਰਨ ਵਾਇਆ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ'' | | ਅਜ਼ੂਰੇ ਨਿਰਮਾਣAzure Productions | |- | 2012 | ''[[ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ]]'' | ਮਹਿਮਾਨ ਕਲਾਕਾਰ | [[ਰਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ]] ਨਾਲ | ਗੋਇਲ ਸੰਗੀਤ | [[ਰਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ]] |- | 2012 | ''[[ਦੇਸੀ ਰੋਮੀਓ]]'' | ਸੰਧੂ | [[ਬੱਬੂ ਮਾਨ]] ਅਤੇ ਭੂਪਿੰਦਰ ਗਿੱਲ ਦੇ ਨਾਲ | ਪੋਇੰਟ ਜ਼ੀਰੋ | [[ਬੱਬੂ ਮਾਨ]] |- | 2009 | ''[[ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ]]'' | ਮਹਿਮਾਨ ਗੀਤ | [[ਪੱਮੀ ਬਾਈ]] ਅਤੇ [[ਲਹਿੰਬਰ ਹੁਸ਼ੈਨਪੁਰੀ]] ਦੇ ਨਾਲ | [[ਟਿਪਸ ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼]] | [[ਜੈਦੇਵ ਕੁਮਾਰ]] |- |} ==ਐਲਬਮਾਂ== {| class=wikitable |- ! ਸਾਲ ! ਐਲਬਮ ! ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ! ਟ੍ਰੈਕ ! ਸੰਗੀਤ |- | 2012 | ''ਝਾਂਜਰ'' | [[ਟੀ ਸੀਰੀਜ਼]] | ਟ੍ਰੈਕ 9 | ਅਤੁਲ ਸ਼ਰਮਾ |- | 2010 | ''ਸ਼ਾਨ-ਏ-ਕੌਮ'' | [[ਟੀ ਸੀਰੀਜ਼]] | ਟ੍ਰੈਕ 9 | ਅਤੁਲ ਸ਼ਰਮਾ |- | 2009 | ''ਹੂਰ'' | [[ਟੀ ਸੀਰੀਜ਼]] | ਟ੍ਰੈਕ 9 | ਅਤੁਲ ਸ਼ਰਮਾ |- | 2007 | ''ਮੂੰਦਰੀ'' | [[ਟੀ ਸੀਰੀਜ਼]] | ਟ੍ਰੈਕ 9 | ਅਤੁਲ ਸ਼ਰਮਾ |- | 2005 | ''ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ'' | [[ਟੀ ਸੀਰੀਜ਼]] | ਟ੍ਰੈਕ 9 | ਅਤੁਲ ਸ਼ਰਮਾ |- | 2004 | ''ਪੰਜੇਬਾਂ'' | [[ਟੀ ਸੀਰੀਜ਼]] | ਟ੍ਰੈਕ 9 | ਅਤੁਲ ਸ਼ਰਮਾ |- | 2003 | ''ਮੁਟਿਆਰ'' | [[ਟੀ ਸੀਰੀਜ਼]] | ਟ੍ਰੈਕ 9 | ਅਤੁਲ ਸ਼ਰਮਾ |- | 2002 | ''ਤੇਰੇ ਪੈਣ ਭੁਲੇਖੇ'' | [[ਟੀ ਸੀਰੀਜ਼]] | ਟ੍ਰੈਕ 8 | ਅਤੁਲ ਸ਼ਰਮਾ |- | 2001 | ''ਜ਼ੰਜੀਰੀ'' | [[ਟੀ ਸੀਰੀਜ਼]] | ਟ੍ਰੈਕ 9 | ਅਤੁਲ ਸ਼ਰਮਾ |- | 1999 | ''ਕੁੜੀ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ'' | [[ਸਾਰੇਗਾਮਾ]], [[ਐਚ.ਐਮ.ਟੀ]] | ਟ੍ਰੈਕ 8 | ਅਲੀ ਪੋਸਲੇ |- |} ==ਗੀਤ == *"ਅਵਾਜ਼ਾ " (ਐਲਬਮ: ''Jhanjhar'') *"ਪੰਜਾਬੀ ਉਜੜਨ ਵਾਲੇ " (ਐਲਬਮ: ''ਸ਼ਾਨ-ਏ-ਕੌਮ'') *"ਹੂਰ" (ਐਲਬਮ: ''ਹੂਰ'') *"ਮੁੰਦਰੀ" (ਐਲਬਮ: ''ਮੁੰਦਰੀ'') *"ਪੰਜੇਬਾਂ" (ਐਲਬਮ: ''ਪੰਜੇਬਾਂ'') *"ਸਾਜ਼ਨ ਮਿਲਾਦੇ" (ਐਲਬਮ: ''ਹੂਰ") *"ਜੋਗੀ" (ਐਲਬਮ: ''ਮੁੰਦਰੀ") *"ਚੰਡੋਲ" (ਐਲਬਮ: ''ਮੁੰਦਰੀ'') *"ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ" (ਐਲਬਮ: ''ਪੰਜੇਬਾਂ'') *"ਦਿਲ ਮਰਜਾਣੇ ਨੂੰ" (ਐਲਬਮ: ''ਪੰਜੇਬਾਂ'') *"ਪਟਾਰੀ" (ਐਲਬਮ: ''ਤੇਰੇ ਪੈਣ ਭੁਲੇਖੇ'') *"ਚਰਖਾ" (ਐਲਬਮ: ''ਤੇਰੇ ਪੈਣ ਭੁਲੇਖੇ'') *"ਤੇਰੀ ਯਾਦ" (ਐਲਬਮ: ''ਜ਼ੰਜੀਰੀ'') *"ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾ ਚਲਦਾ" (ਐਲਬਮ: ''ਪੰਜੇਬਾਂ'') *"ਗੱਲ ਦਿਲ ਦੀ" (ਐਲਬਮ: ''ਹੂਰ'') *"ਨੋਟੇ" (ਐਲਬਮ: ''ਹੂਰ'') == ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ == * ਸ਼ਾਨ-ਏ-ਕੌਮ ਨੂੰ IGMA ਅਵਾਰਡਸ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://starclinch.com/harjit-harman|title=Harjit Harman|date=20 November 2018|website=Starclinch|publisher=VINSM Globe Pvt. Ltd.}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ]] etjscgzgg26wwue6qdt82rhjeot4xh8 0 83923 854037 387182 2026-11-09T11:57:57Z ~2026-59491-31 62896 ਦੌੜ ਦਰ ਗਣਨਾ ਲਈ ਸਰੋਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ 854037 wikitext text/x-wiki '''ਓਵਰ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Over) ਸ਼ਬਦ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਛੇ ਗੇਂਦਾ ਸੁੱਟਣਾ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਛੇ ਗੇਂਦਾ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਪਾਇਰ 'ਓਵਰ' ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਅਗਲੀਆਂ ਛੇ ਗੇਂਦਾ ਸੁੱਟਣ ਭਾਵ ਕਿ ਓਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਓਵਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੇਂਦਾ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਫ਼ਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1978 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇੱਕ ਓਵਰ ਵਿੱਚ ਛੇ ਗੇਂਦਾ ਹੀ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਮੇਡਨ ਓਵਰ== ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਇੱਕ ਓਵਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਇੱਕ ਵੀ ਨੰਬਰ ਜਾਂ ਸਕੋਰ ਨਾ ਲੈ ਸਕੇ ਭਾਵ ਕਿ ਉਹ ਓਵਰ ਖਾਲੀ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ 'ਮੇਡਨ ਓਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕ੍ਰਿਕਟ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] 50 ਓਵਰਾਂ ਵਿੱਚ 300 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਦੌੜ ਦਰ ਪ੍ਰਤੀ ਓਵਰ 6.00 ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://reddy-books.com/blog/how-to-read-a-cricket-scorecard/ |title=ਸਕੋਰਕਾਰਡ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹੀਏ |website=Reddy Books |access-date=2026-11-09 |language=en-IN}}</ref> tixg7bxci75qpuifxhiniovlnwgvr2n 0 94367 854004 835859 2026-11-08T20:08:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854004 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੌਮਿਆ ਟੰਡਨ | image = Saumya Tandon at Elle Beauty Awards 2016 (14) (cropped).jpg | caption = 2016 ਵਿੱਚ ਸੌਮਿਆ ਟੰਡਨ | birth_date = {{Birth date and age|1984|11|03|df=y}} | birth_place = ਭੋਪਾਲ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | nationality = | education = | occupation = {{hlist|ਮਾਡਲ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ|ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ}} | yearsactive = 2006 - ਮੌਜੂਦ | known_for = ''ਭਾਬੀ ਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈ!'' | spouse = {{marriage|ਸੌਰਭ ਦੇਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ|2016}} | children = 1 | website = {{URL|https://saumyatandon.in/}} }} '''ਸੌਮਿਆ ਟੰਡਨ '''([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Saumya Tandon'''; ਜਨਮ 3 ਨਵੰਬਰ 1984) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੀ [[ਸਿਟਕਾਮ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਭਾਬੀਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈਂ'' ਵਿੱਚ ਅਨੀਤਾ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref name="Pinkvilla">{{Cite news|url=https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/happy-birthday-saumya-tandon-lesser-known-facts-about-bhabi-ji-ghar-par-hai-fame-actress-932485|title=Happy Birthday Saumya Tandon: Lesser known facts about Bhabi Ji Ghar Par Hai fame actress|date=3 November 2021|work=PINKVILLA|access-date=13 July 2022|language=en|archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713121458/https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/happy-birthday-saumya-tandon-lesser-known-facts-about-bhabi-ji-ghar-par-hai-fame-actress-932485|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ''ਡਾਂਸ ਇੰਡੀਆ ਡਾਂਸ'', ''ਬੋਰਨਵੀਟਾ ਕੁਇਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ'' ਅਤੇ ''ਮਨੋਰੰਜਨ ਕੀ ਰਾਤ'' ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਰਹੀ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਟੰਡਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਮਾਡਲਿੰਗ ਦੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਹ 'ਫੈਮੀਨਾ ਕਵਰ ਗੁਲ' 2006 ਸੀ। ਉਹ ਫਿਲਮੀ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਰੀਅਲ "ਭਾਬੀ ਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈਂ" ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਹਿ-ਹੋਸਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ "ਜ਼ੋਰ ਕਾ ਝਟਕਾ" ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। 2011 ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]] ਨਾਲ ਟੋਟਲ ਵਾਈਪਆਉਟ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/Dream-come-true/Article1-642709.aspx Television: Dream come true] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130125075724/http://www.hindustantimes.com/Dream-come-true/Article1-642709.aspx |date=2013-01-25 }} ''Hindustan Times'', New Delhi, December 25, 2010</ref><ref>{{cite news|url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?ID=ENTEN20110170304&keyword=television&subcatg=MOVIESINDIA&nid=88011|title=Kushal Punjabi Wins Zor Ka Jhatka|date=February 26, 2011|publisher=''[[NDTV]] Movies''|access-date=ਜੂਨ 8, 2017|archive-date=ਜੁਲਾਈ 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714162435/http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?ID=ENTEN20110170304&keyword=television&subcatg=MOVIESINDIA&nid=88011|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv-/Kushal-Punjabi-wins-Zor-Ka-Jhatka/articleshow/7579277.cms|title=Kushal Punjabi wins 'Zor Ka Jhatka' IANS,|date=Feb 26, 2011|publisher=''[[The Times of India]]''}}</ref>  ਇਸਨੇ ਤਿੰਨ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਲਈ "ਡਾਂਸ ਇੰਡੀਆ ਡਾਂਸ" ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਬੇਸਟ ਐਂਕਰ" ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਤਿੰਨ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਲਈ ਡੌਰਕ ਓ ਬਰਾਇਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋੂਰਿਨਵੀਟਾ ਕੁਇਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-08-01/news-and-gossip/40917310_1_cadbury-india-quiz-show-facebook-page|title=The Times of India: Latest News India, World & Business News, Cricket & Sports, Bollywood|work=The Times Of India|access-date=2017-06-08|archive-date=2013-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000144/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-08-01/news-and-gossip/40917310_1_cadbury-india-quiz-show-facebook-page|dead-url=yes}}</ref> ਇਸਨੇ [[ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ)|ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ]] ਦੀ ਫਿਲਮ ''[[ਜਬ ਵੀ ਮੇਟ]]''  ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਿਦ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ]] ਹਨ। ਇਸਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Saumya-says-no-to-play-Geets-sister/articleshow/7410347.cms|title=Saumya says no to play Geet's sister|date=2 February 2011|website=[[The Times of India]]|accessdate=30 April 2016}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੀਜ਼ਨਾ ਲਈ ਐਲ.ਜੀ. ਮੱਲਿਕਾ-ਏ-ਕਿਚਨ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। 2015 ਵਿੱਚ, ਟੰਡਨ ਨੇ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਰੀਅਲ ‘ਭਾਬੀ ਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈ’ ਵਿੱਚ ਅਨੀਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇਸ ਸੀਰੀਅਲ ਤੋਂ "ਗੋਰੀ ਮੇਮ" ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ. ‘ਤੇ ​​‘ਮਨੋਰੰਜਨ ਕੀ ਰਾਤ ਸੀਜ਼ਨ 2’ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਟੰਡਨ ਉੱਜੈਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਟੰਡਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਭੋਪਾਲ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ 3 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Birth">{{Cite news|url=https://khabar.ndtv.com/news/television/bhabi-ji-ghar-par-hai-actress-saumya-tandon-shares-college-photos-1767507|title=Unseen Photo: कॉलेज के दिनों में ऐसी दिखती थीं टीवी की 'गोरी मेम'|date=28 October 2017|work=NDTVIndia|access-date=8 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022054814/https://khabar.ndtv.com/news/television/bhabi-ji-ghar-par-hai-actress-saumya-tandon-shares-college-photos-1767507|archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2019|url-status=dead}}</ref><ref name="BYear">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/tv/saumya-tandon-i-will-never-participate-in-bigg-boss-as-i-am-a-very-private-person/story-uDDvNZYOjDPAS6LdrX7F9N_amp.html|title=Saumya Tandon: I will never participate in Bigg Boss as I am a very private person|last=Suri|first=Rishabh|date=23 October 2017|work=Hindustan Times|access-date=17 June 2022|language=en}}</ref> ਪਰਿਵਾਰ [[ਉੱਜੈਨ|ਉਜੈਨ]] ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀਜ਼ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਬੀ.ਜੀ. ਟੰਡਨ, ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹਨ ਅਤੇ [[ਉੱਜੈਨ|ਉਜੈਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/news/mp-bpl-hmu-saumya-tandon-childhood-memory-of-bhopal-and-ujjain-5158613-pho.html|title=स्टेज पर जाने से मना करने पर मां से चांटा खा चुकी हैं Tv की 'अनीता भाभी'|date=3 November 2015|work=Dainik Bhaskar|access-date=8 March 2020|language=hi}}</ref> ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਟੰਡਨ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਝਿਜਕਦੀ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੁਆਏਫ੍ਰੈਂਡ ਸੌਰਭ ਦੇਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਟੰਡਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 10 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਅਕਸ਼ੇ ਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਟਾਈਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। 2019 ਵਿੱਚ, ਟੰਡਨ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ==ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ== ===ਫ਼ਿਲਮਾਂ=== {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਨੋਟਸ !ਰੈਫ. |- |2007 |''[[ਜਬ ਵੀ ਮੈਟ]]'' |ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ | |<ref name=":12">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/babhi-ji-ghar-par-hai-actress-saumya-tandon-is-pregnant-says-she-feels-like-a-superhero-without-a-ca-1946672|title=Bhabhi Ji Ghar Par Hai Actress Saumya Tandon|last=Goyal|first=Divya|date=13 November 2018|access-date=14 March 2018|publisher=[[NDTV]]}}</ref> |- |2011 |''ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ'' |ਪ੍ਰੀਤ | |<ref>{{Cite news|url=https://news.abplive.com/entertainment/taliban-takeover-ex-bhabiji-ghar-par-hai-actress-saumya-tandon-shares-her-picture-from-afghanistan-says-i-am-unable-to-reach-my-friends-1478279|title=Ex Bhabiji Ghar Par Hai Actress Saumya Tandon Shares Her Picture From Afghanistan|date=25 August 2021|work=ABP|access-date=16 March 2022|language=en}}</ref> |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਸੌਮਿਆ। ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ‘ਐਸਾ ਦੇਸ ਹੈ ਮੇਰਾ’ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਟੀ.ਵੀ. ਸ਼ੋਅਜ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/babhi-ji-ghar-par-hai-actress-saumya-tandon-is-pregnant-says-she-feels-like-a-superhero-without-a-ca-1946672|title=Bhabhi Ji Ghar Par Hai Actress Saumya Tandon|last=|first=|date=13 November 2018|work=[[NDTV]]|access-date=14 March 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/new-mom-saumya-tandon-pens-a-powerful-post-on-women-s-day-1473047-2019-03-08|title=New mom Saumya Tandon pens a powerful post on Women's Day|last=|first=|date=8 March 2019|work=[[India Today]]|access-date=14 March 2019}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! ਸ਼ੋਅ ਨਾਂ !! ਭੂਮਿਕਾ !! ਸਾਲ |- | ''ਐਸਾ ਦੇਸ ਹੈ ਮੇਰਾ'' || ਰਸਟੀ ਦਿਓਲ || 2006 |- | ''ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੋ ਮਿਲ ਗਈ ਰੌਸ਼ਨੀ'' || ਰੀਆ ਸਾਹਨੀ || 2007-2008 |- | ''ਬੌਰਨਵੀਟਾ ਕੁਇਜ਼ ਕਾਂਨਟੈਸਟ'' (ਸੀਜ਼ਨ 1, 2 ਅਤੇ 3) || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2011 - 2014 |- | ''ਮੱਲਿਕਾ-ਏ-ਕਿੱਚਨ'' (ਸੀਜ਼ਨ 2, 3 ਅਤੇ 4) || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2010-2013 |- | ''ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਕੇ ਤਾਨਸੇਨ'' || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2011 |- | ''ਜ਼ੋਰ ਕਾ ਝਟਕਾ: ਟੋਟਲ ਵਾਈਪਆਊਟ'' || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2011 |- | ''ਡਾਂਸ ਇੰਡਿਆ ਡਾਂਸ (ਸੀਜ਼ਨ [[ਡਾਂਸ ਇੰਡਿਆ ਡਾਂਸ#ਸੀਜ਼ਨ 1|1]], [[ਡਾਂਸ ਇੰਡਿਆ ਡਾਂਸ#ਸੀਜ਼ਨ 2|2]] ਅਤੇ [[ਡਾਂਸ ਇੰਡਿਆ ਡਾਂਸ#ਸੀਜ਼ਨ 3|3]])'' || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2009-12 |- | ''ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਸ ਵਿਦ ਕਪਿਲ'' (ਸਾਇਨਾ ਨੇਹਵਾਲ ਐਪੀਸੋਡ) || ਖ਼ਾਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ || 2014 |- | ''ਭਾਬੀ ਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈਂ!'' || ਅਨੀਤਾ ਵਿਭੂਤੀ ਨਰਾਇਣ ਮਿਸ਼ਰਾ || ਮਾਰਚ 2015–ਵਰਤਮਾਨ |- | ''ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਕੀ ਰਾਤ'' || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2018 |} ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|2777374}} * {{ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ|saumya-tandon}} * {{URL|https://saumyatandon.in/|Official website}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੋਪਾਲ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] 9rn9fscxbjftfgqvxvdhrnviibmjrff 854005 854004 2026-11-08T20:08:13Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v3.1.1s 854005 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੌਮਿਆ ਟੰਡਨ | image = Saumya Tandon at Elle Beauty Awards 2016 (14) (cropped).jpg | caption = 2016 ਵਿੱਚ ਸੌਮਿਆ ਟੰਡਨ | birth_date = {{Birth date and age|1984|11|03|df=y}} | birth_place = ਭੋਪਾਲ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | nationality = | education = | occupation = {{hlist|ਮਾਡਲ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ|ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ}} | yearsactive = 2006 - ਮੌਜੂਦ | known_for = ''ਭਾਬੀ ਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈ!'' | spouse = {{marriage|ਸੌਰਭ ਦੇਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ|2016}} | children = 1 | website = {{URL|https://saumyatandon.in/}} }} '''ਸੌਮਿਆ ਟੰਡਨ '''([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Saumya Tandon'''; ਜਨਮ 3 ਨਵੰਬਰ 1984) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੀ [[ਸਿਟਕਾਮ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਭਾਬੀਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈਂ'' ਵਿੱਚ ਅਨੀਤਾ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref name="Pinkvilla">{{Cite news|url=https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/happy-birthday-saumya-tandon-lesser-known-facts-about-bhabi-ji-ghar-par-hai-fame-actress-932485|title=Happy Birthday Saumya Tandon: Lesser known facts about Bhabi Ji Ghar Par Hai fame actress|date=3 November 2021|work=PINKVILLA|access-date=13 July 2022|language=en|archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713121458/https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/happy-birthday-saumya-tandon-lesser-known-facts-about-bhabi-ji-ghar-par-hai-fame-actress-932485|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ''ਡਾਂਸ ਇੰਡੀਆ ਡਾਂਸ'', ''ਬੋਰਨਵੀਟਾ ਕੁਇਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ'' ਅਤੇ ''ਮਨੋਰੰਜਨ ਕੀ ਰਾਤ'' ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਰਹੀ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਟੰਡਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਮਾਡਲਿੰਗ ਦੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਹ 'ਫੈਮੀਨਾ ਕਵਰ ਗੁਲ' 2006 ਸੀ। ਉਹ ਫਿਲਮੀ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਰੀਅਲ "ਭਾਬੀ ਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈਂ" ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਹਿ-ਹੋਸਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ "ਜ਼ੋਰ ਕਾ ਝਟਕਾ" ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। 2011 ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]] ਨਾਲ ਟੋਟਲ ਵਾਈਪਆਉਟ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/Dream-come-true/Article1-642709.aspx Television: Dream come true] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130125075724/http://www.hindustantimes.com/Dream-come-true/Article1-642709.aspx |date=2013-01-25 }} ''Hindustan Times'', New Delhi, December 25, 2010</ref><ref>{{cite news|url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?ID=ENTEN20110170304&keyword=television&subcatg=MOVIESINDIA&nid=88011|title=Kushal Punjabi Wins Zor Ka Jhatka|date=February 26, 2011|publisher=''[[NDTV]] Movies''|access-date=ਜੂਨ 8, 2017|archive-date=ਜੁਲਾਈ 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714162435/http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?ID=ENTEN20110170304&keyword=television&subcatg=MOVIESINDIA&nid=88011|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv-/Kushal-Punjabi-wins-Zor-Ka-Jhatka/articleshow/7579277.cms|title=Kushal Punjabi wins 'Zor Ka Jhatka' IANS,|date=Feb 26, 2011|publisher=''[[The Times of India]]''}}</ref>  ਇਸਨੇ ਤਿੰਨ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਲਈ "ਡਾਂਸ ਇੰਡੀਆ ਡਾਂਸ" ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਬੇਸਟ ਐਂਕਰ" ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਤਿੰਨ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਲਈ ਡੌਰਕ ਓ ਬਰਾਇਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋੂਰਿਨਵੀਟਾ ਕੁਇਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-08-01/news-and-gossip/40917310_1_cadbury-india-quiz-show-facebook-page|title=The Times of India: Latest News India, World & Business News, Cricket & Sports, Bollywood|work=The Times Of India|access-date=2017-06-08|archive-date=2013-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000144/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-08-01/news-and-gossip/40917310_1_cadbury-india-quiz-show-facebook-page|dead-url=yes}}</ref> ਇਸਨੇ [[ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ)|ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ]] ਦੀ ਫਿਲਮ ''[[ਜਬ ਵੀ ਮੇਟ]]''  ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਿਦ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ]] ਹਨ। ਇਸਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Saumya-says-no-to-play-Geets-sister/articleshow/7410347.cms|title=Saumya says no to play Geet's sister|date=2 February 2011|website=[[The Times of India]]|accessdate=30 April 2016}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੀਜ਼ਨਾ ਲਈ ਐਲ.ਜੀ. ਮੱਲਿਕਾ-ਏ-ਕਿਚਨ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। 2015 ਵਿੱਚ, ਟੰਡਨ ਨੇ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਰੀਅਲ ‘ਭਾਬੀ ਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈ’ ਵਿੱਚ ਅਨੀਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇਸ ਸੀਰੀਅਲ ਤੋਂ "ਗੋਰੀ ਮੇਮ" ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ. ‘ਤੇ ​​‘ਮਨੋਰੰਜਨ ਕੀ ਰਾਤ ਸੀਜ਼ਨ 2’ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਟੰਡਨ ਉੱਜੈਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਟੰਡਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਭੋਪਾਲ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ 3 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Birth">{{Cite news|url=https://khabar.ndtv.com/news/television/bhabi-ji-ghar-par-hai-actress-saumya-tandon-shares-college-photos-1767507|title=Unseen Photo: कॉलेज के दिनों में ऐसी दिखती थीं टीवी की 'गोरी मेम'|date=28 October 2017|work=NDTVIndia|access-date=8 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022054814/https://khabar.ndtv.com/news/television/bhabi-ji-ghar-par-hai-actress-saumya-tandon-shares-college-photos-1767507|archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2019|url-status=dead}}</ref><ref name="BYear">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/tv/saumya-tandon-i-will-never-participate-in-bigg-boss-as-i-am-a-very-private-person/story-uDDvNZYOjDPAS6LdrX7F9N.html|title=Saumya Tandon: I will never participate in Bigg Boss as I am a very private person|last=Suri|first=Rishabh|date=23 October 2017|work=Hindustan Times|access-date=17 June 2022|language=en}}</ref> ਪਰਿਵਾਰ [[ਉੱਜੈਨ|ਉਜੈਨ]] ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀਜ਼ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਬੀ.ਜੀ. ਟੰਡਨ, ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹਨ ਅਤੇ [[ਉੱਜੈਨ|ਉਜੈਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/news/mp-bpl-hmu-saumya-tandon-childhood-memory-of-bhopal-and-ujjain-5158613-pho.html|title=स्टेज पर जाने से मना करने पर मां से चांटा खा चुकी हैं Tv की 'अनीता भाभी'|date=3 November 2015|work=Dainik Bhaskar|access-date=8 March 2020|language=hi}}</ref> ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਟੰਡਨ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਝਿਜਕਦੀ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੁਆਏਫ੍ਰੈਂਡ ਸੌਰਭ ਦੇਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਟੰਡਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 10 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਅਕਸ਼ੇ ਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਟਾਈਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। 2019 ਵਿੱਚ, ਟੰਡਨ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ==ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ== ===ਫ਼ਿਲਮਾਂ=== {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਨੋਟਸ !ਰੈਫ. |- |2007 |''[[ਜਬ ਵੀ ਮੈਟ]]'' |ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ | |<ref name=":12">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/babhi-ji-ghar-par-hai-actress-saumya-tandon-is-pregnant-says-she-feels-like-a-superhero-without-a-ca-1946672|title=Bhabhi Ji Ghar Par Hai Actress Saumya Tandon|last=Goyal|first=Divya|date=13 November 2018|access-date=14 March 2018|publisher=[[NDTV]]}}</ref> |- |2011 |''ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ'' |ਪ੍ਰੀਤ | |<ref>{{Cite news|url=https://news.abplive.com/entertainment/taliban-takeover-ex-bhabiji-ghar-par-hai-actress-saumya-tandon-shares-her-picture-from-afghanistan-says-i-am-unable-to-reach-my-friends-1478279|title=Ex Bhabiji Ghar Par Hai Actress Saumya Tandon Shares Her Picture From Afghanistan|date=25 August 2021|work=ABP|access-date=16 March 2022|language=en}}</ref> |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਸੌਮਿਆ। ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ‘ਐਸਾ ਦੇਸ ਹੈ ਮੇਰਾ’ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਟੀ.ਵੀ. ਸ਼ੋਅਜ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/babhi-ji-ghar-par-hai-actress-saumya-tandon-is-pregnant-says-she-feels-like-a-superhero-without-a-ca-1946672|title=Bhabhi Ji Ghar Par Hai Actress Saumya Tandon|last=|first=|date=13 November 2018|work=[[NDTV]]|access-date=14 March 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/new-mom-saumya-tandon-pens-a-powerful-post-on-women-s-day-1473047-2019-03-08|title=New mom Saumya Tandon pens a powerful post on Women's Day|last=|first=|date=8 March 2019|work=[[India Today]]|access-date=14 March 2019}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! ਸ਼ੋਅ ਨਾਂ !! ਭੂਮਿਕਾ !! ਸਾਲ |- | ''ਐਸਾ ਦੇਸ ਹੈ ਮੇਰਾ'' || ਰਸਟੀ ਦਿਓਲ || 2006 |- | ''ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੋ ਮਿਲ ਗਈ ਰੌਸ਼ਨੀ'' || ਰੀਆ ਸਾਹਨੀ || 2007-2008 |- | ''ਬੌਰਨਵੀਟਾ ਕੁਇਜ਼ ਕਾਂਨਟੈਸਟ'' (ਸੀਜ਼ਨ 1, 2 ਅਤੇ 3) || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2011 - 2014 |- | ''ਮੱਲਿਕਾ-ਏ-ਕਿੱਚਨ'' (ਸੀਜ਼ਨ 2, 3 ਅਤੇ 4) || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2010-2013 |- | ''ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਕੇ ਤਾਨਸੇਨ'' || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2011 |- | ''ਜ਼ੋਰ ਕਾ ਝਟਕਾ: ਟੋਟਲ ਵਾਈਪਆਊਟ'' || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2011 |- | ''ਡਾਂਸ ਇੰਡਿਆ ਡਾਂਸ (ਸੀਜ਼ਨ [[ਡਾਂਸ ਇੰਡਿਆ ਡਾਂਸ#ਸੀਜ਼ਨ 1|1]], [[ਡਾਂਸ ਇੰਡਿਆ ਡਾਂਸ#ਸੀਜ਼ਨ 2|2]] ਅਤੇ [[ਡਾਂਸ ਇੰਡਿਆ ਡਾਂਸ#ਸੀਜ਼ਨ 3|3]])'' || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2009-12 |- | ''ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਸ ਵਿਦ ਕਪਿਲ'' (ਸਾਇਨਾ ਨੇਹਵਾਲ ਐਪੀਸੋਡ) || ਖ਼ਾਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ || 2014 |- | ''ਭਾਬੀ ਜੀ ਘਰ ਪਰ ਹੈਂ!'' || ਅਨੀਤਾ ਵਿਭੂਤੀ ਨਰਾਇਣ ਮਿਸ਼ਰਾ || ਮਾਰਚ 2015–ਵਰਤਮਾਨ |- | ''ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਕੀ ਰਾਤ'' || ਮੇਜ਼ਬਾਨ || 2018 |} ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|2777374}} * {{ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ|saumya-tandon}} * {{URL|https://saumyatandon.in/|Official website}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੋਪਾਲ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] onqqtvq8uozxt6j51gaovwr039xfc6l 0 100171 854012 678407 2026-11-08T21:27:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854012 wikitext text/x-wiki '''ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ''' ('''ਉੜੀ ਸ਼ਾਹੀ''', '''ਊਡੀ ਸ਼ਾਹੀ''', <ref>{{Cite journal|last=Rahman|first=Abdul|date=2002|title=New Light on the Khingal, Turk and the Hindu Sahis|url=http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v15_37to42.pdf|journal=Ancient Pakistan|volume=XV|pages=37–42|quote=The Hindu Śāhis were therefore neither Bhattis, or Janjuas, nor Brahmans. They were simply Uḍis/Oḍis. It can now be seen that the term Hindu Śāhi is a misnomer and, based as it is merely upon religious discrimination, should be discarded and forgotten. The correct name is Uḍi or Oḍi Śāhi dynasty.}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Meister|first=Michael W.|date=2005|title=The Problem of Platform Extensions at Kafirkot North|url=http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v16_41to48.pdf|journal=Ancient Pakistan|volume=XVI|pages=41–48|quote=Rehman (2002: 41) makes a good case for calling the Hindu Śāhis by a more accurate name, "Uḍi Śāhis".|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201184532/http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v16_41to48.pdf|archive-date=2023-02-01|access-date=2023-01-20|url-status=dead}}</ref> ਜਾਂ '''ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਾਹੀ''', ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ {{Sfn|Sharma|2003}} 822-1026 ਈਸਵੀ) ਇੱਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਅਰੰਭਕ ਮੱਧਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕਾਬੁਲਿਸਤਾਨ, [[ਗੰਧਾਰ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤੇ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ. ਅਤੀਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਕੇਵਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ, ਸਿੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ == ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ। {{Sfn|Khan|2017}} ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ- [[ਜੇਮਜ਼ ਪ੍ਰਿੰਸਪ|ਜੇਮਜ਼ ਪ੍ਰਿੰਸੇਪ]], ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ, ਹੈਨਰੀ ਮੀਅਰਸ ਇਲੀਅਟ, ਐਡਵਰਡ ਥਾਮਸ ਆਦਿ- ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਸੀ। {{Sfn|Rehman|1976}} ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਪੁਸਤਕ [[ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਯੋਗੇਂਦਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਰਾਜਤਰੰਗਿਨੀ ਦੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸਿੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ। {{Sfn|Rehman|1976}} ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਦੀਨਾ ਬੰਧੂ ਪਾਂਡੇ - [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ - ਨੇ ਆਪਣਾ ਡਾਕਟਰਲ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਪਰ ਮੁਸਲਿਮ ਸਰੋਤਾਂ, ਸਿੱਕਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਖੰਗਾਲਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਸਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਬੀ/ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਾਰਨ ਹੋਈਆਂ।{{Sfn|Rehman|1976}} ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Khan|2017}} 1979 ਵਿੱਚ, ਅਬਦੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਆਰਥਰ ਲੇਵੇਲਿਨ ਬਾਸ਼ਮ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਤੁਰਕ ਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਦੇ "ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ, ਸਿੱਕਾ, ਅਤੇ ਪੈਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ" ਉੱਤੇ [[ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀਐਚਡੀ]] ਕੀਤੀ। {{Sfn|Khan|2017}} {{Sfn|Rehman|1976}} ਉਸਨੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਥਾਰਟੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Khan|2017}} {{Sfn|Meister|2010}} 2010 ਵਿੱਚ, ਮਾਈਕਲ ਡਬਲਯੂ. ਮੀਸਟਰ — ਯੂਪੈਨ ਵਿਖੇ ਕਲਾ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਚੇਅਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ — ਨੇ ਸਾਹੀ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸਨੇ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। {{Sfn|Meister|2010}} 2017 ਵਿੱਚ, ਇਜਾਜ਼ ਖਾਨ ਨੇ "ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ[ਆਂ] ਦੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ" ਉੱਤੇ ਲੈਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀਐਚਡੀ]] ਕੀਤੀ। {{Sfn|Khan|2017}} == ਸਰੋਤ == === ਸਾਹਿਤ === ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਤੁਰਕ ਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਆਂਢੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ - ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਗਜ਼ਨਵੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਖੰਡਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। {{Sfn|Khan|2017}} ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕਲਹਣ ਦੀ [[ਰਾਜਤਰੰਗਿਣੀ|ਰਾਜਤਰੰਗੀਨੀ]] (1148-1149) ਹੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। {{Sfn|Khan|2017}} ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ [[ਅਲਬਰੂਨੀ|ਅਲ-ਬਰੂਨੀ]] (ਅੰ. 1030) ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼-ਅਲ-ਹਿੰਦ, ਅਬੂਲ-ਫ਼ਜ਼ਲ ਬੇਹਾਕੀ (ਅੰਦ. 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ),ਦੀ ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਬੇਹਾਕੀ, ਅਬੂ ਸਈਦ ਗਰਦੇਜ਼ੀ ਦੀ ਜ਼ੈਨ ਅਲ-ਅਖ਼ਬਾਰ, ਅਤੇ ਅਲ-ਉਤਬੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ-ਏ ਯਾਮਿਨੀ (ਸੀ. 1020) ਹਨ। {{Sfn|Khan|2017}} {{Sfn|Rehman|1976}} {{Sfn|Rehman|1976}} == ਮੂਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Horseman_on_Hindu_Shahi_coinage.jpg|thumb|ਸਪਲਾਪਤੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ 'ਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ, ਭਾਵ "ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਭੂ"। ਸਿਰ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। {{Sfn|Rehman|1976}}]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] rch5jui7nludb0xtp91rjut92e28da5 0 104987 854011 838490 2026-11-08T21:20:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854011 wikitext text/x-wiki [[File:Comet Hale-Bopp 1995O1.jpg|thumb|right|ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇੇਤੂ ਦੀ 4 ਅਪਰੈਲ, 1997 ਨੂੰ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ।]] '''ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ''' (ਉਪਚਾਰਿਕ ਨਾਮ '''C/1995 O1''') ਪਿਛਲੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ [[ਧਰਤੀ]] ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ [[ਪੂਛਲ ਤਾਰਾ|ਧੂਮਕੇਤੂ]] ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਨੰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ 23 ਜੁਲਾਈ 1995 ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਉੱਪਰ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘੇਗਾ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਣ ਤੋਂ ਸਟੀਕਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੀ ਚਮਕ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਹਾਲੇ ਅਤੇ ਬੌਪ ਦੇ ਕਿਆਸ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਸਾਬਿਤ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਇਹ ਧੂਮਕੇਤੂ [[ਪਰੀਹੀਲੀਅਨ]] ਤੋਂ 1 ਅਪਰੈਲ, 1997 ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਇਸਨੂੰ 1997 ਦਾ ਮਹਾਨ ਧੂਮਕੇਤੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਧੂਮਕੇਤੂ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਾਲੇ ਧੂਮਕੇਤੂ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧੂਮਕੇਤੂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਇਹ ਧੂਮਕੇਤੂ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਤਹਿ ਤੇ ਬਲਣ ਵਾਲੀ ਭਾਫ਼ [[ਸੂਰਜ]] ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਜਿੰਨੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਇੰਨੀ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪਥ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸਕੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸਦੀ ਪੂਛ ਤੇ ਉਲਕਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ।<ref>''Exploring Creation With Astronomy'' by Jeannie K. Fulbright, p.94</ref> == ਖੋਜ == ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੋ [[ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ|ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ]], [[ਐਲਨ ਹਾਲੇ]] ਅਤੇ [[ਥੌਮਸ ਬੌਪ]] ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ 23 ਜੁਲਾਈ 1995 ਨੂੰ ਸੰਯੁੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite journal |title = The comets of 1995 |last = Shanklin |first = Jonathan D. |journal = Journal of the British Astronomical Association |year = 2000 |volume = 110 |issue = 6 |pages = 311 |url = http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2000JBAA..110..311S/0000311.000.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305072522/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2000JBAA..110..311S/0000311.000.html |archive-date = 2016-03-05 |access-date = 2018-03-31 |url-status = dead }}</ref> ਹਾਲੇ ਨੇ ਧੂਮਕੇਤੂਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਘੰਟੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਰਾਤ [[ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਹ ਲੱਭੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਧੂਮਕੇਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦਾ [[ਐਪਰੈਂਟ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ]] 10.5 ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ [[ਗਲੋਬੂਲਰ ਕਲਸਟਰ ਐਮ70]] ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਐਮ70 ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਦਾਰਥ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਖੋਜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਧੂਮਕੇਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਪਿਛਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੇ [[ਸੈਂਟਰਲ ਬੀਊਰੋ ਔਫ਼ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮਜ਼]] ਨੂੰ [[ਈ-ਮੇਲ]] ਭੇਜੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਖਗੋਲੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="TimeDiscovery">{{cite news | title = Comet of the decade Part II | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986055,00.html | work = Time | date = March 17, 1997 | first = Michael D. | last = Lemonick | accessdate = 2008-10-30 | archive-date = 2008-11-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081130085357/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986055,00.html | dead-url = yes }} {{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986055,00.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-03-31 |archive-date=2008-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081130085357/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986055,00.html |url-status=dead }}</ref> [[File:Hale-Bopp sodium tail.gif|thumb|left|ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੀ ਸੋਡੀਅਮ ਦੀ ਪੂਛ।]] == ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ == ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ ਉੱਪਰ ਕਾਰਬਨੀ ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਧੂਮਕੇਤੂ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਪਰ [[ਆਰਗਨ]] ਗੈਸ ਸੀ।<ref name="Argon">{{cite journal | title=The Discovery of Argon in Comet C/1995 O1 (Hale-Bopp) | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000ApJ...544L.169S | last=Stern | first=S. A. | year=2000 | journal=The Astrophysical Journal | volume=544 | issue=2 | pages = L169–L172 | doi=10.1086/317312 | last2=Slater | first2=D. C. | last3=Festou | first3=M. C. | last4=Parker | first4=J. Wm. | last5=Gladstone | first5=G. R. | last6=A’hearn | first6=M. F. | last7=Wilkinson | first7=E.}}</ref> ਇਸਦੀ ਪੂਛ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਸੋਡੀਅਮ]] ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੱਬੇ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਪੂਛ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। == ਯੂ.ਐਫ਼.ਓ. ਦੇ ਦਾਅਵੇ == ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਚਕ ਸ਼੍ਰਾਮੇਕ ਸੀ, ਨੇ ਇੱਕ ਘੱਟ ਚਮਕੀਲਾ, ''ਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ'' ਪਦਾਰਥ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਰਟ ਬੈਲ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਵੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕੋਈ ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਲਨ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਹੀ ਸੀ।<ref name="time">{{cite news | title = The man who spread the myth | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986171,00.html | work = Time | date = April 14, 1997 | first = Leon | last = Jaroff | coauthors = Willwerth, James | accessdate = 2008-10-30 | archive-date = 2008-11-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081123083645/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986171,00.html | dead-url = yes }} {{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986171,00.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-03-31 |archive-date=2008-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123083645/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986171,00.html |url-status=dead }}</ref> ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ [[ਹੈਵਨਜ਼ ਗੇਟ]] ਕਲਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।<ref>{{cite journal | title = Heaven's Gate: The End | first = Wendy Gale | last = Robinson | journal = Journal of Computer-Mediated Communication | volume = 3 | issue = 3 | doi = 10.1111/j.1083-6101.1997.tb00077.x | issn = 1083-6101 | url = http://jcmc.indiana.edu/vol3/issue3/robinson.html | access-date = 2018-03-31 | archive-date = 2011-06-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110610162038/http://jcmc.indiana.edu/vol3/issue3/robinson.html | dead-url = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610162038/http://jcmc.indiana.edu/vol3/issue3/robinson.html |date=2011-06-10 }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * Newcott, William R. (December 1997). "The age of comets". ''National Geographic'', p.&nbsp;100. == ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ == * [http://www.cometography.com/lcomets/1995o1.html Cometography.com: Comet Hale-Bopp] * [http://www.jpl.nasa.gov/comet NASA Hale-Bopp page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821073111/http://www2.jpl.nasa.gov/comet/ |date=2011-08-21 }} * {{JPL Small Body|name=Hale-Bopp}} * [http://www.shadowandsubstance.com/Past%20graphics/Comet%20Hale-Bopp%20orbit.htm Shadow and Substance.com: Static orbital diagram]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827030726/http://shadowandsubstance.com/Past%20graphics/Comet%20Hale-Bopp%20orbit.htm |date=2011-08-27 }} * [http://one.revver.com/watch/90657/flv/affiliate/14715 Comet Nucleus Animation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083554/http://one.revver.com/watch/90657/flv/affiliate/14715 |date=2007-09-29 }} * [http://hammernews.com/comet2.gif COMET PHOTO ALTERED, UH SCIENTIST SAYS] - ''Honolulu Advertiser'' by Michael Hammerschlag [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧੂਮਕੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ 1997]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਲੇਖ]] b3moijm6w4zuv1r6zxvcrj2kfgx9vxa 0 118350 853994 590450 2026-11-08T17:12:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853994 wikitext text/x-wiki [[File:SherALI.jpg|thumb|ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਅਫ਼ਰੀਦੀ, ਲਾਰਡ ਮੇਓ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਈ ਗਈ ਫੋਟੋ]] '''ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਅਫ਼ਰੀਦੀ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਰਨਲ|ਹੈ]], 8 ਫਰਵਰੀ 1872 [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਰਨਲ|ਨੂੰ ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਰਨਲ|ਵਾਇਸਰਾਏ]] ਲਾਰਡ ਮੇਓ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ|ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ]] ਵਿਖੇ ਉਹ ਕਤਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। == ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਨੇ 1860 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਮਾਊਂਟਡ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ]] ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ.<ref name="andaman">{{Cite web|url=http://www.andaman.org/BOOK/app-o/texto.htm|title=The Murder of Lord Mayo 1872|publisher=andaman.org|access-date=18 November 2012|archive-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005113004/http://andaman.org/BOOK/app-o/texto.htm|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ ਖੈਬਰ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਟਿਰਹ ਘਾਟੀ (ਹੁਣ ਸੰਘੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਬਾਇਲੀ ਇਲਾਕੇ) ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ.<ref name="khyber">{{Cite web|url=http://www.khyber.org/people/sarfaroshan/SherAliAfridi.shtml|title=Sher Ali Afridi|publisher=Khyber.org|access-date=18 November 2012|archive-date=2 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100402040658/http://www.khyber.org/people/sarfaroshan/SherAliAfridi.shtml|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ ਅੰਬਾਲਾ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ.<ref name="khyber" /> [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|1857]] ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ]] ਦੌਰਾਨ ਉਹ [[ਰੋਹਿਲਖੰਡ]] ਅਤੇ [[ਅਵਧ ਰਿਆਸਤ|ਅਵਧ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ (ਅਰਥਾਤ, [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ|ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ]] ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ.<ref name="journal">{{Cite web|url=http://www.defencejournal.com/2003/june/tribesandturbulence.htm|title=Tribes and Turbulance|last=Hussain|first=Hamid|publisher=defencejournal.org|access-date=18 November 2012|archive-date=20 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020092637/http://www.defencejournal.com/2003/june/tribesandturbulence.htm|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ ਮੇਜਰ ਹਿਊਜ ਜੇਮਜ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ|ਪਿਸ਼ਾਵਰ]] ਵਿੱਚ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਘੁੜਸਵਾਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੇਇਨਲ ਟੇਲਰ ਲਈ ਮਾਊਂਟ ਕੀਤੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘੋੜਾ, ਪਿਸਤੌਲ ਅਤੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦਿੱਤਾ.<ref name="Halen"/> ਉਸਦੇ ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਯੂਰੋਪੀਅਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਟੇਲਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ.<ref name="Halen" /> ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਝਗੜੇ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ ਹਾਇਡੁਰ ਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਿਆਪਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ<ref name="Halen" /> ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1867 ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ. ਅਪੀਲ 'ਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਜੱਜ ਕਰਣਲ ਪੋਲਕ ਨੇ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ,<ref name="Halen" /> ਉਮਰ ਕੈਦ<ref name="andaman" /> ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ''ਕਾਲੇ ਪਾਨੀ'' ਜਾਂ [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ|ਅੰਡੇਮਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ]] ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ.<ref name="khyber" /> ਉਸ ਨੂੰ [[ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ.<ref name="Halen" /> == ਲਾਰਡ ਮੇਓ ਦਾ ਕਤਲ == 1869 ਤੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਰਨਲ|ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਏ]] ਮੇਓ ਦਾ 6ਵਾਂ ਅਰਲ ਰਿਚਰਡ ਬੂਰਕੇ ਫਰਵਰੀ 1872 ਵਿੱਚ [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ|ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਸਮੂਹ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੋਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੰਡ ਕਾਲੋਨੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Halen"/> ਲਾਰਡ ਮੇਓ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਦੇ ਲਈ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="andaman">{{Cite web|url=http://www.andaman.org/BOOK/app-o/texto.htm|title=The Murder of Lord Mayo 1872|publisher=andaman.org|access-date=18 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005113004/http://andaman.org/BOOK/app-o/texto.htm|archive-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2012|url-status=dead}}</ref> 8 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੰਸਪੈਕਸ਼ਨ ਲਗਪਗ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ 7 ਵਜੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਲੇਡੀ ਮੇਓ ਵੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਅਫਰੀਦੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="andaman" /> ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਾਰਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਲਾਰਡ ਮੇਓ ਦੀ ਜਲਦ ਹੀ ਖ਼ੂਨ ਵਗ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="andaman" /> ਇਹ ਘਟਨਾ, ਜਿਸ ਨੇਟਾਪੂ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, ਹੈਰੀਏਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਸੀ।<ref name="kapse">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/21/stories/2005122107881100.htm|title=Hundred years of the Andamans Cellular Jail|last=Kapse|first=Ram|date=21 December 2005|work=The Hindu|access-date=18 November 2012|archive-date=13 ਦਸੰਬਰ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061213184157/http://www.hindu.com/2005/12/21/stories/2005122107881100.htm|dead-url=yes}}</ref> == ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ == ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਰਾਊਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਦਮੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ।<ref name="Halen">{{Cite web|url=http://ijaps.usm.my/wp-content/uploads/2012/06/HelenJames_LordMayoAssassination.pdf|title=The Assassination of Lord Mayo: The "First" Jihad?|last=James|first=Halen|publisher=IJAPS,Vol 5, No.2 (July 2009)|access-date=18 November 2012}}</ref> ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਦੋ ਗੋਰਿਆਂ - ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਅਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="andaman">{{Cite web|url=http://www.andaman.org/BOOK/app-o/texto.htm|title=The Murder of Lord Mayo 1872|publisher=andaman.org|access-date=18 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005113004/http://andaman.org/BOOK/app-o/texto.htm|archive-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2012|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਸਨੂੰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਖ਼ੁਦਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ।<ref name="Halen" /> ਉਸ ਨੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਫੋਟੋਆਂ ਕਰਵਾ ਲਈਆਂ।<ref name="andaman" /> ਕੁਝ ਵਹਾਬੀ ਜੇਹਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।<ref name="Halen" /> ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਅਫਰੀਦੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 11 ਮਾਰਚ 1873 ਨੂੰ ਵਾਇਪਰ ਆਈਲੈਂਡ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="andaman" /><ref name="khyber">{{Cite web|url=http://www.khyber.org/people/sarfaroshan/SherAliAfridi.shtml|title=Sher Ali Afridi|publisher=Khyber.org|access-date=18 November 2012}}</ref> ਵਾਈਸਰਾਇ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧਕ ਕਾਰਵਾਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੀ ਮੁੜ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="Halen"/> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * F. A. M. Dass (1937): ''The Andaman Islands.'' * Prof. Sen: ''Disciplining Punishment: Colonialism and Convict Society in the Andaman Islands.'' Oxford University Press. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕ]] dn436emtal52w20v067tx3z57ke5amp 0 124381 854016 847555 2026-11-08T23:40:39Z Lätkäjätti 62887 File 854016 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:LindaRonstadtPerforming.jpg|right|thumb|Linda Ronstadt (1978)[[ਤਸਵੀਰ:Linda_Ronstadt_1976.jpg|thumb|Linda Ronstadt (1976)]]]] '''ਲਿੰਡਾ ਮਾਰੀਆ ਰੌਨਸਟੈਡ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Linda Maria Ronstadt; ਜਨਮ 15 ਜੁਲਾਈ, 1946) ਇੱਕ ਰਿਟਾਇਰਡ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ [[ਅਮਰੀਕੀ]] ਗਾਇਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੌਕ, ਕੰਟਰੀ, ਲਾਈਟ ਓਪੇਰਾ, ਅਤੇ ਲੈਟਿਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ 10 [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ]],<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/linda-ronstadt|title=Linda Ronstadt|publisher=Grammys.com|access-date=March 10, 2019|archive-date=ਜਨਵਰੀ 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102051512/https://www.grammy.com/grammys/artists/linda-ronstadt|url-status=dead}}</ref> ਤਿੰਨ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ, ਦੋ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਕੰਟਰੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਵਾਰਡ, ਇੱਕ [[ਐਮੀ ਇਨਾਮ|ਐਮੀ ਅਵਾਰਡ]], ਅਤੇ ਇੱਕ ਏ.ਐਲ.ਐਮ.ਏ. ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ, ਪਲੈਟੀਨਮ ਜਾਂ ਮਲਟੀਪਲੈਟੀਨਮ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਟੋਨੀ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ [[ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ|ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ]] ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ 2011 ਵਿਚ ਲਾਤੀਨੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਲਾਤੀਨੀ ਗ੍ਰੈਮੀ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਲ 2016 ਵਿਚ ਦਿ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰੈਮੀ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਰੈਲ 2014 ਵਿੱਚ ਰੌਕ ਐਂਡ ਰੋਲ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://rockhall.com/inductees/ceremonies/2014|title=2014 Induction Ceremony The Rock and Roll Hall of Fame and Museum|date=October 16, 2013|publisher=Rock and Roll Hall of Fame|access-date=October 16, 2013|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 17, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017085255/http://rockhall.com/inductees/ceremonies/2014/|dead-url=yes}}</ref> 28 ਜੁਲਾਈ, 2014 ਨੂੰ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਗਮਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{Refn|Some of the content of the lead section is supported by these news items:<ref name="aladdin incident" /><ref name="defends politics" /><ref name="everlasting linda" /><ref name="female rocker" /><ref name="heart to heart" /><ref name="interview" /><ref name="jazz" /><ref name="lets wisdom" /><ref name="melancholy baby" /><ref name="wait wait" />}} ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਗਰੁੱਪ ਟ੍ਰਾਇਓ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ [[ਡੌਲੀ ਪਾਰਟਨ]] ਅਤੇ ਐਮੀਲੋ ਹੈਰਿਸ ਨਾਲ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਾਕ ਆਫ ਫੇਮ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀ.ਸੀ. ਵਿਖੇ 8 ਦਸੰਬਰ, 2019 ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ, ਜਾਨ ਐੱਫ. ਕੇਨੇਡੀ ਸੈਂਟਰ ਵਿਖੇ 8 ਦਸੰਬਰ, 2019 ਨੂੰ ਹੋਏ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ, ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਸਾਲ 2019 ਦੇ ਕੈਨੇਡੀ ਸੈਂਟਰ ਆਨਰਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਆਨਰੇਰੀ ਵਿਚ ਲਿੰਡਾ ਰੋਨਸਟੈਡ ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਵਿੰਡ ਐਂਡ ਫਾਇਰ ਸਨ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਐਵਾਰਡਸ 22 ਦਸੰਬਰ, 2019 ਨੂੰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸੀ ਬੀ ਐਸ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੌਨਸਟੈਡ ਨੇ 30 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮਾਂ ਅਤੇ 15 ਕਮਪਾਈਲੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਿੱਟ ਐਲਬਮਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ 38 ਯੂ.ਐਸ. ਬਿਲਬੋਰਡ ਹਾਟ 100 ਸਿੰਗਲਜ਼ ਦਾ ਚਾਰਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਵਿਚੋਂ 21 ਚੋਟੀ ਦੇ 40 ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ, 10 ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਇਕ ਨੰਬਰ ਇਕ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਿਰਫ ਇੱਕਲਾ " ਬਲੂ ਬੇਯੂ " ਯੂਕੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 40 ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਨਾਲ।<ref>{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/artists/|title=Linda Ronstadt|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=September 25, 2009}}</ref> ਰੌਨਸਟੈਡ ਦੀ ਜੋੜੀ ਐਰੋਨ ਨੇਵਿਲ, “ ਡੌਨਟ ਮੂਚ ” ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਦਸੰਬਰ 1989 ਵਿਚ ਨੰਬਰ 2 ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/search/singles/Bad%20Love|title=Don't Know Much|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=September 25, 2009}}</ref> ਉਸਨੇ ਯੂਐਸ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਪੌਪ ਐਲਬਮ ਚਾਰਟ ਤੇ 36 ਐਲਬਮਾਂ, 10 ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨੰਬਰ 1 ਐਲਬਮਾਂ ਦਾ ਚਾਰਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰੋਨਸਟੈਡ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੇਟੇ ਮਿਡਲਰ, ਬਿਲੀ ਏਕਸਟਾਈਨ, <ref name="Eckstine">{{Cite web|url=http://www.audiofidelity.net/pc-dvd-playboy.html|title=Disc 2, October 1969: Featuring Linda Ronstadt, Joe Cocker, Billy Eckstine, Mort Sahl, and Sid Caesar, God Bless the Child Linda Ronstadt and Billy Eckstine Duet|website=Playboy After Dark DVD Collection|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821235734/http://www.audiofidelity.net/pc-dvd-playboy.html|archive-date=August 21, 2006|access-date=December 13, 2012}}</ref> [[ਫ਼ਰੈਂਕ ਜ਼ਾਪਾ|ਫਰੈਂਕ ਜ਼ੱਪਾ]], ਕਾਰਲਾ ਬਲੇ ( ਐਸਕਲੇਟਰ ਓਵਰ ਦ ਹਿਲ ), ਰੋਜ਼ਮੇਰੀ ਕਲੋਨੀ, ਫਲੇਕੋ ਜਿਮਨੇਜ, ਫਿਲਿਪ ਗਲਾਸ, ਵਾਰਨ ਜ਼ੇਵੋਨ, ਐਮੀਲੋ ਹੇਰਿਸ, ਗ੍ਰਾਮ ਪਾਰਸਨ, [[ਡੌਲੀ ਪਾਰਟਨ]], ਨੀਲ ਯੰਗ, ਪਾਲ ਸਾਈਮਨ, ਅਰਲ ਸਕ੍ਰੈਗਜ਼, [[ਜੌਨੀ ਕੈਸ਼]], ਅਤੇ ਨੈਲਸਨ ਰਿਸਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ 120 ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਲਬਮਾਂ ਤੇ ਉਤਾਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 100 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Guest">{{Cite web|url=http://www.ronstadt-linda.com/GuestAppearances.pdf|title=Linda Ronstadt Guest Appearances and Unique Recordings|last=Partridge, Tony <!--site owner-->|date=September 12, 2006|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509070218/http://www.ronstadt-linda.com/GuestAppearances.pdf|archive-date=May 9, 2008|access-date=August 30, 2007}}http://lyricswww.ronstadt-linda.com/guestapp.doc</ref><ref>{{Cite news|url=https://ottawacitizen.com/entertainment/musical-memoirs-hit-some-high-notes|title=Musical memoirs hit some high notes|last=Ward|first=Bruce|date=December 27, 2013|work=[[Ottawa Citizen]]|access-date=February 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221153553/http://www.ottawacitizen.com/entertainment/Musical%2Bmemoirs%2Bsome%2Bhigh%2Bnotes/9328315/story.html|archive-date=February 21, 2014}}</ref> ''ਜੈਜ਼ ਟਾਈਮਜ਼'' ਦੇ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਲੌਡਨ ਨੇ 2004 ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰੌਨਸਟੈਡ ਨੂੰ “ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਟਰਲਿੰਗ ਪਾਈਪਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ ਨਾਲ ਬਖਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।”<ref name="JazzTimes2">{{Cite web|url=http://jazztimes.com/reviews/cd_reviews/detail.cfm?article_id=15185&section=CD%20Reviews&issue=200412|title=Linda Ronstadt: ''Hummin' to Myself'' (Verve)|last=Loudon|first=Christopher|date=December 2004|website=[[Jazz Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070413113105/http://www.jazztimes.com/reviews/cd_reviews/detail.cfm?article_id=15185&section=CD%20Reviews&issue=200412|archive-date=April 13, 2007|access-date=April 19, 2007}}</ref> ਰੌਨਸਟੈਡ ਨੇ 2000 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਗੜਦੀ ਹੈ, 2004 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਪੂਰੀ-ਲੰਬਾਈ ਐਲਬਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਲਾਈਵ ਸਮਾਰੋਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੀਗਨੇਰੇਟਿਵ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੁਪ੍ਰੈਨੂਕਲੀਅਰ ਲਗੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਹੈ।<ref name="mccarthy1">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/music/linda-ronstadt-never-stopped-singing/2019/12/02/57d6ad7c-0f9d-11ea-b0fc-62cc38411ebb_story.html|title=Linda Ronstadt never stopped singing|last=McCarthy|first=Ellen|date=December 3, 2019|publisher=Washington Post}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਰੋਨਸਟੈਡ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਟੂਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਨਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਤੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ''ਸਿੰਪਲ ਡਰੀਮਜ਼: ਏ ਮਿਊਜ਼ਿਕਲ ਮੈਮੋਰੀ'',<ref name="Memoir">{{Cite book|title=Simple Dreams: A Musical Memoir|url=https://archive.org/details/simpledreamsmusi0000rons|last=Ronstadt, Linda|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2013|isbn=978-1-4516-6872-8|oclc=829743967}}</ref> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਕ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ, ''ਲਿੰਡਾ ਰੌਨਸਟੈਡ: ਦਿ ਸਾਉਂਡ ਆਫ਼ ਮਾਈ ਵੋਇਸ'', ਨੂੰ 2019 ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਕਸੀਕਨ ਮੂਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1946]] 6p46d3joocu8tv91jd0gwrjw3ypzep1 0 127883 854014 837782 2026-11-08T21:30:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854014 wikitext text/x-wiki '''ਹੁਮੁਆਨੀ ਅਮੋਕੇ ਅਲਗਾ''', ਜੋ '''ਮਾਮਾ ਹੁਮੁਆਨੀ ਅਲਗਾ''' (ਕੈ. 1900 &ndash; 1993<ref name="Maitron2015">{{Cite journal|last=Panata, Sara|date=September 25, 2015|title=Alaga, Humuani Amoke|url=http://maitron-en-ligne.univ-paris1.fr/spip.php?article170943|journal=Le Maitron: dictionnaire biographique, mouvement ouvrier, mouvement social|language=en and fr|access-date=May 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421000050/http://maitron-en-ligne.univ-paris1.fr/spip.php?article170943|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 21, 2019|url-status=dead}}</ref>) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੀ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਉਦਮੀ ਸੀ। 1938 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮਕਾਜੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 1958 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ 11 ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਈਸਾਬਾਟੂਦੀਨ ਵੁਮੈਨਜ਼ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/7615902/IBRAHIM_OLATUNDE_UTHMAN_MUSLIM_WOMEN_IN_NIGERIA._THE_POSITION_OF_FOMWAN_AND_LESSONS_FROM_ISLAMIC_MALAYSIA|title=IBRAHIM OLATUNDE UTHMAN MUSLIM WOMEN IN NIGERIA. THE POSITION OF FOMWAN AND LESSONS FROM ISLAMIC MALAYSIA|last=Uthman|first=Ubaydullah a. Y. O. D. E. J. I.|language=en|access-date=2020-05-24|archive-date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014171456/http://www.academia.edu/7615902/IBRAHIM_OLATUNDE_UTHMAN_MUSLIM_WOMEN_IN_NIGERIA._THE_POSITION_OF_FOMWAN_AND_LESSONS_FROM_ISLAMIC_MALAYSIA|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 1959 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਵੂਮੈਨ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼<ref>{{Cite web|url=https://tribuneonlineng.com/ncws-prioritises-better-women-representation/|title=NCWS prioritises better women representation » Features » Tribune Online|date=19 May 2017|website=Tribune Online}}</ref> ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਲਗਭਗ 1900 ਵਿੱਚ, ਅਲਗਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਇਬਾਦਾਨ|ਇਬਦਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੌਲਵੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਅਲਫ਼ਾ ਅਲੀਉ ਅਦੀਸਾ ਅਲਾਗਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਮਣਕੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਅਸੀਮੋਓ ਓਲਾਡੋਯਨਬੋ ਲਾਡੇਬੋ ਅਨੀਗਬਾਲਾਓ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Maitron2015"/> ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਹੁਮੁਆਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਮਣਕੇ ਵੇਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਅਲਗਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1925 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 1928 ਅਤੇ 1929 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਡੀਲਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ 1934 ਵਿੱਚ ਗਬਾਗੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਡੀਲਰਾਂ ਦੀ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਏਗਬੇ ਇਫੇਲੋਡਨ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਈਸਾਬਾਟੂਦੀਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02666958708716045?journalCode=cjmm19|title=The council of Muslim youth organizations of Oyo state in Nigeria: origins and objectives|last=Oloyede|first=Ishaq O.|date=1 July 1987|website=Institute of Muslim Minority Affairs. Journal|pages=378–386|doi=10.1080/02666958708716045}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vanguardngr.com/2014/02/humuanis-life-pride-muslims-jadesola-oyewole/|title=Humuani’s life is a pride to Muslims — Jadesola Oyewole|date=27 February 2014|website=Vanguard News}}</ref> 1958 ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਈਸਾਬਾਟੂਦੀਨ ਸੁਸਾਇਟੀ (ਆਈ. ਐੱਸ) ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਈਸਾਬਾਟੂਦੀਨ ਗਰਲਜ਼ ਗਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.vanguardngr.com/2014/03/gbadamosi-hails-humuani-alaga/|title=Gbadamosi hails Humuani Alaga|date=13 March 2014|website=Vanguard News}}</ref> == ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ == ਮਹਿਲਾ ਕਪਾਹ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ 1938 ਵਿੱਚ ਲਿਬਨਾਨ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚੋਲੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਲਾਭ ਕਮਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਲਗਾ ਨੇ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਬਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਲੇਬਨਾਨੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1959 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਵੂਮੈਨ ਸੁਸਾਇਟੀਜ਼ (ਐਨਸੀਡਬਲਯੂਐਸ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।<ref>https://digitalcommons.kennesaw.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=jgi</ref> 1953 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇਬਦਾਨ ਅਫਰੀਕੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਡੁਗਬੇ ਮਾਰਕੀਟ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਚੱਲੇ ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਗਏ ਅਤੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਜ਼ਾਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਵ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ 1978 ਵਿੱਚ ਫੌਜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਗਈ। ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਹਰ ਲਿੰਗ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਵੀ ਕੀਤੀ। == ਮੌਤ == ਅਲਗਾ ਦੀ 29 ਜਨਵਰੀ 1993 ਨੂੰ [[ਇਬਾਦਾਨ]] ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Maitron2015"/> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1993]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1900]] ohxhe0n83ot6n2snnr8680omvf584ur 0 128032 853965 835769 2026-11-08T12:06:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853965 wikitext text/x-wiki {{Infobox News paper|||name=ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ|type=ਰੋਜ਼ਾਨਾ [[ਅਖ਼ਬਾਰ]]|format=[[ਬ੍ਰੌਡਸ਼ੀਟ]]|chiefeditor=[[ਮੁਜੀਬ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਸ਼ਾਮੀ]]|language=[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]|foundation=1997|circulation=500,000+ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਉਰਦੂ, ਚਾਈਨੀਜ਼|ceased publication=|headquarters=[[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]|website=[http://www.dailypakistan.com.pk/ ''Daily Pakistan Urdu''], [https://en.dailypakistan.com.pk/ ''Daily Pakistan English''], [http://cn.dailypakistan.com.pk/ ''Daily Pakistan Chinese'']}} '''ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ''' [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੋਵਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਜੀਬ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਸ਼ਮੀ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ। <ref>[http://nation.com.pk/24-Nov-2017/journalists-visit-opc Journalists visit Overseas Pakistanis Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605220034/https://nation.com.pk/24-Nov-2017/journalists-visit-opc |date=2020-06-05 }} The Nation (Pakistan newspaper), Published 24 November 2017, Retrieved 25 November 2017</ref> <ref>[https://www.w3newspapers.com/pakistan/ Daily Pakistan (newspaper) on the List of National newspapers in Pakistan] w3newspapers.com website, Retrieved 25 November 2017</ref> ''ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ'' ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]], [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ|ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ]] ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://pakistantimes.youthgroupltd.com/2021/02/pakistani-newspapers-published-in-english-language.html|title=16 English newspapers published locally in Pakistan|website=Pakistan Times|access-date=2022-02-23|archive-date=2022-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330124523/https://pakistantimes.youthgroupltd.com/2021/02/pakistani-newspapers-published-in-english-language.html|dead-url=yes}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਸੰਬਰ 1990 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ|ਜੁਲਫਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮੁਜੀਬ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ''ਰੋਜ਼ਾਨਾਮਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ'' ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ''ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'', ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਉਸਨੇ 2002 ਵਿਚ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। <ref>[https://www.dawn.com/news/47625 CPNE meets secretary information] Dawn (newspaper), Published 13 July 2002, Retrieved 25 November 2017</ref> ਅਖ਼ਬਾਰ ਆਪਣੇ ਲੇਖਕ [[ਹਾਮਿਦ ਮੀਰ]] ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 1997 ਵਿੱਚ [[ਉਸਾਮਾ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ|ਓਸਾਮਾ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ]] ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ [[ਉਸਾਮਾ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ|ਇੰਟਰਵਿਊ]] ਲਈ ਸੀ। ''ਅਸਗਰ ਅਬਦੁੱਲਾ'', ਤਾਰਿਕ ਮਹਿਮੂਦ ਅਹਿਸਨ ਅਤੇ ''ਸਲੀਮ ਸ਼ਹਿਬ'' <ref>{{Cite book|url=https://www.amazon.com/100-Namwar...Saleem-Shahab/dp/8089714412|title=100 Namwar Khawateen|isbn=8089714412|access-date=2016-04-12}}</ref> ਵੀ ''ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਸਾਲੇ'' ਲਈ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://dailypakistan.com.pk/E-Paper/Zindagi/2014-12-14/page-2|title=Daily Pakstan ePaper – Daily Urdu Newspaper – Roznama Pakistan|date=2014-12-14|website=Daily Pakistan|access-date=2016-04-12|archive-date=2016-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425094834/http://dailypakistan.com.pk/E-Paper/Zindagi/2014-12-14/page-2|url-status=dead}}</ref> ਨੌਮਾਨ ਤਸਲੀਮ ਖਾਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾਮਾ''ਪਾਕਿਸਤਾਨ'' ਦਾ ਵੈੱਬ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ 2015 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ [http://www.en.dailypakistan.com.pk ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗਲੋਬਲ ਸੀ] । == ਕਾਲਮਨਵੀਸ == * ਨਸੀਮ ਸ਼ਾਹਿਦ (ਅਨ-ਕਹੀ) <ref>{{Cite web|url=http://dailypakistan.com.pk/Columnist/76|title=نسیم شاہد|date=|website=Daily Pakistan|access-date=2016-04-12|archive-date=2016-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507012420/http://dailypakistan.com.pk/Columnist/76|url-status=dead}}</ref> * ਮੁਜੀਬ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਸ਼ਮੀ (ਜਲਸਾ-ਏ-ਆਮ) (ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ) <ref>[http://nation.com.pk/04-Apr-2017/tributes-to-majid-nizami-on-89th-birthday Tributes to Majid Nizami on 89th birthday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200712171658/https://nation.com.pk/04-Apr-2017/tributes-to-majid-nizami-on-89th-birthday |date=2020-07-12 }} The Nation (Pakistan newspaper), Published 4 April 2017, Retrieved 25 November 2017</ref> <ref>[http://www.tv.com.pk/celebrity/Mujeeb-UR-Rehman-Shami/365/biography Profile of Mujeeb-ur-Rehman Shami on tv.com.pk website] Retrieved 25 November 2017</ref> * ਉਮੇਰ ਅਹਿਮਦ, ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ * ਅਨਿਕ ਬੱਟ (ਸਬਾਜ਼ ਬਾਗ) * ਵੁਸਤੁੱਲਾਹ ਖਾਨ * ਡਾ.ਨੋਮਨ ਨਈਅਰ ਕੁਲਚਵੀ (ਸਿਰਾਤ ਈ ਦਾਨਿਸ਼) * ਗੁਲਾਮ ਜੇਲਾਨੀ ਖਾਨ (ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਓ ਸਾਨਾਨ ਅਵਾਲ) * ਚੌਧਰੀ ਖਦੀਮ ਹੁਸੈਨ (ਯੇ ਲਾਹੌਰ ਹੈ) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20200609165701/https://dailypakistan.com.pk/E-Paper ਡੇਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਉਰਦੂ ਸੰਸਕਰਣ) ਹੋਮਪੇਜ] * [https://en.dailypakistan.com.pk/ ਡੇਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਰਜ਼ਨ) ਹੋਮਪੇਜ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ]] 8ncrejvcv6dhqhqbx808zy027ij64vk 0 134772 854003 849320 2026-11-08T19:46:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854003 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਜੱਥੇਬੰਦੀ|name=Centre for Internet and Society|affiliations=|owner=<!-- or | owners = -->|sec_gen=|leader_title=|leader_name=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=|leader_name4=|board_of_directors=|key_people=|main_organ=|secessions=|budget=|membership_year=|staff=|formerly=|remarks=|website={{URL|https://cis-india.org/}}|volunteers_year=|volunteers=|staff_year=|endowment_year=|budget_year=|endowment=|expenses_year=|expenses=|disbursements=|revenue_year=|revenue=|language=|membership=|image=Bangalore Wikimeetup27 13Feb2011 2000.jpg|map=|map2_alt=|map2_size=|map2=|map_caption=|map_alt=|map_size=|logo_caption=|abbreviation=CIS|logo_alt=|logo_size=|logo=Centre for Internet And Society logo.svg|caption=CIS headquarters in [[Domlur]], [[Bangalore]].|alt=|image_size=|map2_caption=|predecessor=|fields=|purpose=|methods=|products=|services=|region=|coords=<!-- {{coord|LAT|LON|display=inline, title}} -->|headquarters=No. 194, 2nd C Cross, Domlur, 2nd Stage, [[Bangalore]], Karnataka, India<ref>{{cite web|title=The Centre for Internet and Society|url=https://cis-india.org/contact-info|website=cis-india.org|access-date=4 April 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930040658/https://cis-india.org/contact-info|archive-date=30 ਸਤੰਬਰ 2017|url-status=dead}}</ref>|status=|merged=|registration_id=<!-- for non-profit org -->|type=[[Non-profit organization]]|founding_location=|founder=|formation=<!-- use {{start date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} -->|successor=|footnotes=}}'''ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਇੰਟਰਨੈਟ ਐਂਡ ਸੁਸਾਇਟੀ (ਸੀ.ਆਈ.ਐੱਸ.)''' ਇੱਕ [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੈਂਗਲੁਰੂ]] -ਅਧਾਰਤ [[ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ|ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫਾ]] ਬਹੁ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/2009/08/30/stories/2009083052781400.htm|title=Deconstructing ‘Internet addiction’|date=30 August 2009|website=[[The Hindu]]|access-date=16 March 2010|archive-date=30 ਅਗਸਤ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830221750/http://www.hindu.com/2009/08/30/stories/2009083052781400.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/technology/internet/article3572.ece|title=Internet, first source of credible information about A(H1N1) virus|date=16 August 2009|website=[[The Hindu]]|access-date=16 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226060535/https://www.thehindu.com/sci-tech/technology/internet/Internet-first-source-of-credible-information-about-AH1N1-virus/article16875511.ece|archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Cant-read-so-use-new-tech-to-let-books-speak-/articleshow/5518597.cms|title=Can’t read, so use new tech to let books speak|last=Verma|first=Richi|date=31 Jan 2010|work=[[The Times of India]]|access-date=16 March 2010}}</ref> ਸੀ.ਆਈ.ਐਸ. [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ|ਇੰਟਰਨੈਟ]] ਅਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਬਹੁਵਾਦ, ਜਨਤਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਪੈਡੋਗੋਗਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ == [[ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ]] ਨੇ ਸੀ.ਆਈ.ਐਸ. ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵੰਡ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://cis-india.org/news/wikimedia-foundation-awards-grant-to-cis|title=Wikimedia Foundation awards grant to Centre for Internet and Society to expand Access to Knowledge in India|date=1 August 2012|publisher=Centre for Internet and Society|access-date=5 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706075028/https://cis-india.org/news/wikimedia-foundation-awards-grant-to-cis|archive-date=6 ਜੁਲਾਈ 2018|url-status=dead}}</ref> == ਸਵਤੰਤਰ 2014 == ਸੀ.ਆਈ.ਐਸ. ਨੇ 18-20 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਕੇਰਲਾ ਦੇ [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ|ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਪੰਜਵੀਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਫ਼ਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਵਤੰਤਰ 2014 ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2020}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|http://cis-india.org/|Centre for Internet and Society}} * {{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/PDATOI/articleshow/5058157.cms|title=Tara Textreader, a boon for the visually-challenged|last=Ramya|first=M|date=26 September 2009|work=The Times of India|access-date=5 July 2018}} * {{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/story-print/450560/|title=Does India need its own Bayh-Dole?|last=Abraham|first=Sunil|date=24 April 2009|work=Indian Express|access-date=5 July 2018}} * {{Cite news|url=https://www.livemint.com/Leisure/C0hDF1GSn6QILc6mEwINgO/Wiki8217s-worth-on-a-different-turf.html|title=Wiki’s worth, on a different turf|last=Abraham|first=Sunil|date=13 January 2010|access-date=5 July 2018|publisher=Live Mint}} * {{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/When-the-virtual-world-gets-a-room/article16462866.ece|title=When the virtual world gets a room|last=Kurup|first=Deepa|date=22 December 2009|work=The Hindu|access-date=5 July 2018}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾਕਾਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] 5ep54p0rgt8xxkcysszf48ybyw3y22i 0 139367 853976 849929 2026-11-08T13:30:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853976 wikitext text/x-wiki {{Infobox constituency|name=ਲੋਹੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|reserved=ਕੋਈ ਨਹੀਂ|district=[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |ਜਲੰਧਰ ]]|state=[[ਪੰਜਾਬ]]|electorate={{formatnum:172431}}<ref name=electors>{{cite web |url=http://ceopunjab.nic.in/English/Elections/SE/VS2017/D03-Electors%20and%20Polling%20Stations%20VS%202017.pdf |title=Electors and Polling Stations - VS 2017 |author=Chief Electoral Officer - Punjab |access-date= 24 June 2021}}</ref>{{update after|2022|02}}|lok_sabha_constituency=[[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]]|year=1977|party=|mla=|parl_name=[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]]|map_size=|map4=|abolished=2012|constituency_type=ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|region=ਦੁਆਬਾ|future=[[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]]|type=ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|embedded=---|elects_howmany=ਇੱਕ|next=[[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]]}} '''ਲੋਹੀਆਂ''' ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 117 ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਿਆ ਵਿੱਚੋਂ 34 ਨੰਬਰ ਚੌਣ ਹਲਕਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://ceopunjab.nic.in/English/lpac.aspx|title=List of Parliamentary Constituencies and Assembly Constituencies in the State of Punjab as determined by the delimitation of Parliamentary and Assembly Constituency notification dated 19th June, 2006|author=Chief Electoral Officer - Punjab|date=19 June 2006|access-date=24 June 2021}}</ref> ਇਹ ਹਲਕਾ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। == ਵਿਧਾਇਕ ਸੂਚੀ == {| class="wikitable" !ਚੌਣ !ਵਿਧਾਇਕ<ref>{{Cite news|url=https://resultuniversity.com/election/Lohian-punjab-assembly-constituency|title=ਲੋਹੀਆਂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ ਨਤੀਜੇ|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114031523/https://resultuniversity.com/election/Lohian-punjab-assembly-constituency|archive-date=2022-01-14|access-date=2022-01-14|url-status=dead}}</ref> ! colspan="2" |ਪਾਰਟੀ !ਕੁੱਲ ਵੋਟਾਂ |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2007|2007]] |ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾੜ |bgcolor="{{#026D37}}"| |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |59642 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2002|2002]] |ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾੜ |bgcolor="{{#026D37}}"| |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |48787 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1997|1997]] |ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾੜ |bgcolor="{{#026D37}}"| |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |59341 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1992|1992]] |ਬ੍ਰਿਜ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ |bgcolor="{{Indian National Congress/meta/color}}" | |ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ |16036 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1985|1985]] |ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ |bgcolor="{{#026D37}}"| |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |36479 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1980|1980]] |ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ |bgcolor="{{#026D37}}"| |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |40577 |- |[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 1977|1977]] |ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ |bgcolor="{{#026D37}}"| |[[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] |32694 |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ]] t7mjirzzjsod3zne5n9rrdusea6u8io 0 140873 853990 837422 2026-11-08T16:41:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853990 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅਨੁਸ਼ੇ ਗਿੱਲ|death_date=|alma_mater=[[ਐਫਸੀ ਕਾਲੇਜ]]|nationality=ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ|height=1.78 m|known_for="ਪਸੂਰੀ" (ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਗੀਤ)|occupation=ਗਾਇਕ|death_place=|birth_place=|image=|birth_date=|birth_name=|other_names=ਸ਼ੇ ਗਿੱਲ|native_name_lang=ur|native_name=انوشا گل|caption=|module={{Infobox musical artist|embed=yes | instrument = ਵੋਕਲਜ਼ | years_active = 2022–ਮੌਜੂਦਾ | label = [[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)]] <br /> Avace | website = {{URL|https://www.youtube.com/channel/UC46rJ5C9ibEI4N80ZINTUew/|ਸ਼ੇ ਗਿੱਲ ਯੂਟੂਬ ਚੈਨਲ}} }}}} [[Category:Articles with hCards]] '''ਅਨੁਸ਼ਾਏ ਬਾਬਰ ਗਿੱਲ''' ( [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] : انوشے بابر گِل ), ਜਿਸਨੂੰ '''ਸ਼ਾਈ ਗਿੱਲ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਕਵਰ-ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਅਲੀ ਸੇਠੀ]] ਨਾਲ ਉਸਦੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਡੁਏਟ ਗੀਤ " [[ਭਸੂੜੀ|ਪਸੂਰੀ]] " ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://images.dawn.com/news/1189608|title=Here's everything you wanted to know about 'Pasoori's' breakout singer Shae Gill|last=|first=|date=2022-02-26|website=images.dawn.com|language=en|access-date=2022-03-30}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/urdu/entertainment-60597496|title='اندازہ تھا کہ لوگوں کو گانا پسند آئے گا لیکن یہ نہیں پتہ تھا کہ میں بھی اتنی پسند آؤں گی'|work=BBC News اردو|access-date=2022-03-21|language=ur}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/2345357/shae-gills-coke-studio-journey-began-from-her-best-friends-room-pasoori-hitmaker-tells-all|title='Pasoori' hitmaker Shae Gill tells all in a Q&A session|date=2022-02-26|website=The Express Tribune|language=en|access-date=2022-03-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/2346505/shae-gill-wasnt-too-serious-about-music-before-pasoori-and-coke-studio|title=Shae Gill wasn't too serious about music before 'Pasoori'|date=2022-03-05|website=The Express Tribune|language=en|access-date=2022-03-30}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਸ਼ਾਈ ਗਿੱਲ ਦਾ ਜਨਮ 1999 ਵਿੱਚ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thetealmango.com/featured/who-is-shae-gill-everything-about-pasoori-fame-singer/|title=Who is Shae Gill? Everything About "Pasoori" Fame Singer|date=31 March 2022|website=The Teal Mango|access-date=5 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220521224922/https://www.thetealmango.com/featured/who-is-shae-gill-everything-about-pasoori-fame-singer/|archive-date=21 ਮਈ 2022|url-status=dead}}</ref> ਗਿੱਲ ਇੱਕ [[ਈਸਾਈ]] ਵਜੋਂ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ ਧਰਮ]] ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref name="Batool2022">{{Cite web|url=https://www.parhlo.com/shae-gill-responds-to-shame-over-praying/|title='I'm A Christian' - Shae Gill Responds To Shame Over Praying For Deceased Non-Muslim Singer|last=Batool|first=Zehra|date=31 May 2022|publisher=[[Parhlo]]|language=English|access-date=28 December 2022}}</ref> ਉਹ [[ਫੋਰਮੈਨ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਕਾਲਜ]] ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਸ਼ਾਈ ਗਿੱਲ ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਵਰ-ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਅਲੀ ਸੇਠੀ]] ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਅਸਲੀ ਜੋੜੀ "ਪਸੂਰੀ" ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ 'ਤੇ ਕਵਰ ਗੀਤ ਪੋਸਟ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.shethepeople.tv/film-theatre/pasoori-singer-shae-gill-songs/|title=Loved 'Pasoori'? Here Are Other Singer Shae Gill Songs That You Might Like|access-date=9 June 2022}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{YouTube|UvFu0-TcBy4|"Shae Gill : BBC Interview"}} * {{YouTube|5Eqb_-j3FDA|"Pasoori"}} * [https://instagram.com/shaegilll?igshid=YmMyMTA2M2Y=en Shae Gill] on [[ਇੰਸਟਾਗਰਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Infobox musical artist with missing or invalid Background field]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] ixsixprs6ax00qa69zipa8o12z27usy 0 144083 853989 838420 2026-11-08T16:41:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853989 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਸ਼ਾਇਰਾ ਰਾਏ | image = | caption = <nowiki>ਸ਼ਾਇਰਾ ਰਾਏ ਇਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ</nowiki> | native_name = شاعرہ رائے‎ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1995|10|25}} | birth_place = [[ਦੁਬਈ]], ਯੂ.ਏ.ਈ. | origin = [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | genre = ਪਲੇਅਬੈਕ, ਪੋਪ, | occupation = ਬਿਊਟੀ ਕੁਈਨ, ਗਾਇਕ, ਅਦਾਕਾਰਾ | website = www.shyraaroy.com | years_active = 2018 - ਮੌਜੂਦਾ | label = ਐਰੀ ਫ਼ਿਲਮਜ਼, ਜੀ ਮਿਊਜ਼ਕ ਕੰਪਨੀ }} '''ਸ਼ਾਇਰਾ ਰਾਏ''' ( [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]], {{lang-ur|{{Nastaliq|شاعرہ رائے}}}} ਰਾਏ) [[ਦੁਬਈ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ, ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਹ 2021 ਅਤੇ 2022 ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ''ਮਿਸ ਟ੍ਰਾਂਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://images.dawn.com/news/1189978/becoming-miss-trans-pakistan-turned-shyraa-roys-life-around-and-she-wants-the-same-for-her-community|title=Becoming Miss Trans Pakistan turned Shyraa Roy's life around and she wants the same for her community|date=23 April 2022}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1995 ਨੂੰ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਨਵਰ ਰਫੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ। 26 ਸਤੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਰਾਏ ਨੇ ਇੰਡੀਪੈਂਡਟ ਉਰਦੂ<ref>{{Citation|title=I changed my Gender says Pakistani singer Shyraa Roy{{!}} انڈپینڈنٹ اردو|url=https://www.youtube.com/watch?v=wKCWYB0vrdc|language=en|access-date=4 May 2021}}</ref> ਨੂੰ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਡਿਸਫੋਰਿਕ [[ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ|ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਔਰਤ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://runwaypakistan.com/mohsin-abbas-and-transwoman-shyraa-roy-collaborate-on-new-song/|title=Mohsin Abbas and Transwoman Shyraa Roy Collaborate on New Song|date=3 March 2021|website=Runway Pakistan|language=en-US|access-date=4 May 2021|archive-date=4 ਮਈ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504021318/https://runwaypakistan.com/mohsin-abbas-and-transwoman-shyraa-roy-collaborate-on-new-song/|url-status=dead}}</ref> ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟ੍ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਏ ਨੇ 21 ਫਰਵਰੀ 2021 ਨੂੰ ਏਆਰਵਾਈ ਫਿਲਮਜ਼ ਲਈ ''ਕਮਲੀ'' ਨਾਮੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਰਿਲੀਜ਼ ਦੇ ਕੇ [[ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪ|ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ]] ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.oyeyeah.com/music/shyraa-roy-and-mohsin-abbass-kamli/|title=Shyraa Roy and Mohsin Abbas's "Kamli"releasing on Feb 21|date=12 February 2021|website=Oyeyeah|language=en-US|access-date=4 May 2021|archive-date=18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418135007/https://www.oyeyeah.com/music/shyraa-roy-and-mohsin-abbass-kamli/|url-status=dead}}</ref> ਰਾਏ ਨੇ ਧਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਮੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਕੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੁਝਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਥੀਏਟਰਿਕ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.oyeyeah.com/music/shyraa-roy-sets-up-a-benchmark-with-duniya-premiere/|title=Shyraa Roy sets up a benchmark with Duniya premiere|last=NewsDesk|date=20 November 2021|website=Oyeyeah|language=en-US|access-date=2 December 2021|archive-date=24 ਨਵੰਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124010107/https://www.oyeyeah.com/music/shyraa-roy-sets-up-a-benchmark-with-duniya-premiere/|url-status=dead}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == === ਮਿਸ ਟਰਾਂਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ === 25 ਮਈ 2021 ਨੂੰ, ਰਾਏ<ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/change-really-air-pakistans-transgender-community-opinion-1600557|title=Is change really in the air for Pakistan's transgender community? &#124; Opinion|date=15 June 2021|website=[[Newsweek]]}}</ref> ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਵਿਸ ਲੌਂਜ ਵਿੱਚ <ref>{{Cite web|url=http://www.itssouthasian.com/shyraa-roy-miss-trans-pakistan-2021/|title=Shyraa Roy, Miss Trans Pakistan 2021|date=22 May 2021|access-date=17 ਅਗਸਤ 2022|archive-date=3 ਜੁਲਾਈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703112914/http://www.itssouthasian.com/shyraa-roy-miss-trans-pakistan-2021/|url-status=dead}}</ref> ਮਿਸ ਟਰਾਂਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ<ref>{{Cite web|url=https://en.baaghitv.com/model-and-singer-shyraa-roy-selected-as-pakistans-first-miss-trans-beauty-queen/|title=Model and singer Shyraa Roy selected as Pakistan's first Miss Trans Beauty Queen|date=26 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/didnt-have-money-even-for-2-meals-says-two-time-miss-trans-queen-winner-shyraa-roy-4749413.html|title=Didn't Have Money Even For 2 Meals, Says Two-time Miss Trans Queen Winner Shyraa Roy|date=8 February 2022|website=News18|language=en|access-date=8 February 2022}}</ref> ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਮਿਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ ਲਈ ਇੱਕ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ 2021 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ [[ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ]] ਲਈ ਖੁੱਲੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਿਸ ਟਰਾਂਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਟਰਾਂਸ<ref>{{Cite web|url=https://dailyoutcome.pk/sialkot-born-singer-actress-shyraa-becomes-first-miss-trans-pakistan/|title=Sialkot Born Singer Actress Shyraa Becomes First Miss Trans Pakistan &#124; Daily Outcome|date=24 May 2021}}</ref> ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pageantcircle.com/2021/05/miss-trans-pakistan-2021-is-shyraa-roy.html|title=Miss Trans Pakistan 2021 is Shyraa Roy}}</ref> ਅਰੀਜ ਚੌਧਰੀ, ਸਾਬਕਾ ਮਿਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ 2020, ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਿਸ ਟਰਾਂਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ,<ref>{{Cite web|url=https://en.baaghitv.com/model-and-singer-shyraa-roy-selected-as-pakistans-first-miss-trans-beauty-queen/|title=Model and singer Shyraa Roy selected as Pakistan's first Miss Trans Beauty Queen|date=26 May 2021}}</ref> ਸ਼ਾਇਰਾ ਰਾਏ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dissdash.com/2021/05/26/on-a-positive-note-in-2021-pakistan-breaks-stereotypes-with-first-transgender-beauty-pageant%E2%80%A8/|title=On A Positive Note In 2021 - Pakistan Breaks Stereotypes With First Transgender Beauty Pageant|last=Tariq|first=Maryam|date=26 May 2021|work=DissDash|access-date=16 May 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thequint.com/voices/lgbt/miss-trans-pakistan-shyraa-roy-interview-life-in-pakistan|title='I Was Kicked Out Of An Uber Just Because of My Gender': Miss Trans Pakistan|last=Dhar|first=Abira|date=2022-06-23|website=TheQuint|language=en|access-date=2022-06-23}}</ref> 31 ਜਨਵਰੀ 2022 ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰਾ ਰਾਏ ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਅਲਾਦੀਨ ਲੌਂਜ ਵਿੱਚ 20ਵੇਂ ਸਲਾਨਾ ਮਿਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਐਵਾਰਡ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਵੈਂਟ ਵਿੱਚ [[ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ|ਫੈਸਲਾਬਾਦ]] ਤੋਂ ਮਿਸਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ 2022 ਨਿਦਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ ਅਤਾਉੱਲਾ ਗੁੱਜਰ ਨੂੰ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/2341611/miss-pakistan-universal-mr-pakistan-global-crowned-in-lahore|title=Miss Pakistan Universal, Mr Pakistan Global crowned in Lahore|date=2 February 2022|website=The Express Tribune|language=en|access-date=4 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/lifestyle/fashion/story/miss-pakistan-universal-2022-dr-shafaq-akhtar-and-pakistans-first-miss-trans-beauty-queen-shaira-rai-tlif-1405201-2022-02-04|title=इस लेडी डॉक्टर ने जीता Miss Pakistan Universal 2022 का खिताब, खूबसूरती के कायल हुए लोग|website=आज तक|language=hi|access-date=4 February 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/gujarati/world/miss-pakistan-universal-2022-dr-shafaq-akhtar-and-pakistans-first-miss-trans-beauty-queen-shaira-rai-196017|title=આ લેડી ડોક્ટરે જીત્યો Miss Pakistan Universal 2022 નો ખિતાબ, સુંદરતા જોઈ સો કોઈ ઘાયલ|date=4 February 2022|website=Zee News Gujarati|language=en|access-date=4 February 2022}}</ref> === ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ === ਸ਼ਾਇਰਾ ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਕਸ, ਮੋਹਜੋਦਾੜੋ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ <ref>{{Cite web|url=https://www.bolnews.com/latest/2022/05/shyra-roy-a-pakistani-transgender-woman-discusses-her-experience-working-with-hrithik-roshan/|title=Shyra Roy discusses her experience working with Hrithik Roshan|date=2022-05-26|website=BOL News|language=en-US|access-date=2022-05-28|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526215613/https://www.bolnews.com/latest/2022/05/shyra-roy-a-pakistani-transgender-woman-discusses-her-experience-working-with-hrithik-roshan/|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ ''ਸਾਹੋ'' ਵਿੱਚ ਨਤਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/us/780707-shyraa-roy-dazzling-and-fascinating|title=Shyraa Roy – Dazzling and fascinating|last=Desk|first=U. S.|website=www.thenews.com.pk|language=en|access-date=8 February 2021}}</ref> ਉਸਨੇ 2020 ਵਿੱਚ "ਰਾਤ, ਕਮਲੀ" <ref>{{Cite web|url=https://www.parhlo.com/transgender-singer-shyraa-roy/|title='I Changed My Gender From Male To Female & It Was Not Easy' - The Complete Story of Actress Shyraa Roy|last=Suleman|first=Sadiq|date=5 October 2020|website=Parhlo|language=en-US|access-date=8 October 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/shyraa-roy-intends-collaborating-with-shreya-ghosal/articleshow/78337726.cms|title=Shyraa Roy intends collaborating with Shreya Ghosal - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=26 September 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://cutacut.com/2020/10/23/singer-shyraa-roy-gears-up-for-music-video-kamli/|title=Singer Shyraa Roy gears up for music video, 'Kamli'|last=Shabbir|first=Buraq|date=23 October 2020|website=cutacut|language=en-US|access-date=23 October 2020|archive-date=1 ਨਵੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101101457/https://cutacut.com/2020/10/23/singer-shyraa-roy-gears-up-for-music-video-kamli/|url-status=dead}}</ref> ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਗਾਏ ਅਤੇ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਲਈ ''ਹੈਲੋ ਸ਼ਬਨਮ'' ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.desiblitz.com/content/hello-shabnam-shyraa-roy-talks-about-cybercrime-telefilm|title=Hello Shabnam: Shyraa Roy talks about Cybercrime Telefilm|date=10 June 2020|website=DESIblitz|language=en|access-date=10 June 2020}}</ref> ਉਸਨੇ 2020 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ ਮੋਹਸਿਨ ਅੱਬਾਸ ਹੈਦਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਡੁਏਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://nation.com.pk/09-Oct-2020/singer-shyraa-roy-shoots-her-track-kamli-featuring-mohsin-abbas|title=Singer Shyraa Roy shoots her track Kamli featuring Mohsin Abbas|date=9 October 2020|website=The Nation|language=en|access-date=10 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.dailypakistan.com.pk/23-Apr-2020/mohsin-abbas-haider-shyraa-roy-to-release-kamli-right-after-the-lockdown|title=Mohsin Abbas Haider & Shyraa Roy's 'Kamli' is all set release after lockdown!|date=23 April 2020|website=Daily Pakistan Global|language=en|access-date=7 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fhmpakistan.com/grapevine/shyraa-roy-appear-music-video-mohsin-abbas-haider/|title=Shyraa Roy to appear in music Single with Mohsin Abbas Haider|last=Tirmizi|first=Yumna|date=4 April 2020|website=FHM Pakistan|language=en-US|access-date=7 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/201008-indian-musician-shyraa-roy-ropes|title=Indian Musician Shyraa Roy ropes in International star Mohsin Abbas haider for her big budget upcoming song "Kamli"|website=www.radioandmusic.com|language=en|access-date=8 October 2020}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" !ਫ਼ਿਲਮ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਭੂਮਿਕਾ | '''ਨੋਟਸ''' |- | 2016 | ਮੋਹੇਂਜੋ ਦਾੜੋ | ਮੋਹਿਨੀ | ਕੈਮਿਓ |- | 2018 | ''ਅਕਸ'' | ਸਾਨੀਆ | ਡੈਬਿਊ ਫ਼ਿਲਮ |- | 2019 | ''ਸਾਹੋ'' | ਨਤਾਸ਼ਾ | ਕੈਮਿਓ |- | 2020 | ਸਟ੍ਰੀਟ ਡਾਂਸਰ 3D | ਰੋਕਸੇਨ | ਕੈਮਿਓ |- | rowspan="1" | 2020 ! scope="row" style="background:#ffc;" | ''ਹੈਲੋ ਸ਼ਬਨਮ'' | ਹਿਨਾ/ਸ਼ਬਨਮ | ਫ਼ਿਲਮਾਂਕਣ |- | 2021 ! scope="row" style="background:#ffc;" | ''ਇਸ਼ਕ-ਏ-ਆਤਿਸ਼'' | ਆਤਿਸ਼ | ਪੂਰਵ-ਉਤਪਾਦਨ |} == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਗੀਤ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਕੰਪੋਜ਼ਰ ! ਸਹਿ-ਗਾਇਕ |- | 2018 | "ਐਕਸ ਟਾਈਟਲ" | ਅਕਸ | ਅਸੀਮ ਸਾਦੀ | ਬੁਸ਼ਰਾ ਬਰਡੇ |- | 2018 | "ਜੀਨੇ ਲਗਾ" | ਅਕਸ | ਅਸੀਮ ਸਾਦੀ | ਜੈਰਾਜ ਜਗਤਾ |- | 2019 | "ਜਲਤੇ ਭੁਜਤੇ" | ਗੋਸਟ | ਅਰਕੋ, ਆਦਿਤਿਆ ਦੇਵ | |- | 2020 | "ਯੇ ਪਿਆਰ ਹੋ ਨਾ ਖ਼ਤਮ" | ਜ਼ਖਮੀ | ਹਰੀਸ਼ ਸਗਾਣੇ | ਯਾਸੀਰ ਦੇਸਾਈ |} '''<big>ਸਿੰਗਲਜ਼</big>''' {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਗੀਤ ! ਸਹਿ-ਗਾਇਕ ! ਨੋਟਸ |- | 2019 | "ਰਾਤ" | ਅਰਕੋ | ਐਲਬਮ ''ਘੋਸਟ'' ਤੋਂ |- | 2020 | "ਅਸਮਾ" | | ਐਲਬਮ " ''ਸ਼ਾਇਰਾ ਰਾਏ ਕੁਆਰੰਟੀਨ ਵਿੱਚ"'' |- | 2020 | "ਓ ਯਾਰਾ" | | ਐਲਬਮ " ''ਸ਼ਾਇਰਾ ਰਾਏ ਕੁਆਰੰਟੀਨ ਵਿੱਚ"'' |- | 2020 | "ਸੇਨਸੇਸਨਲ ਆਈਜ" | ਡੈਪਸਟਾਰ ਅਮੀਗੋ | ਜੈਬਰਗਵੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ |- | 2020 | "ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ" | ਅਸਦ ਰਜ਼ਾਕ | ਜ਼ੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਲਈ ਨਿਰਮਾਤਾ |- | 2021 | "ਕਮਲੀ" | ਮੋਹਸਿਨ ਅੱਬਾਸ ਹੈਦਰ | ਏਆਰਵਾਈ ਫਿਲਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਚਾਰਟਬਸਟਰ ਗੀਤ <ref>{{Cite web|url=https://www.urdupoint.com/en/showbiz/big-break-for-shyraa-roy-a-dubai-based-sing-909166.html|title=Big Break For Shyraa Roy - A Dubai Based Singer|website=UrduPoint|language=en|access-date=4 May 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://galaxylollywood.com/2020/10/10/mohsin-shyraa-collaboration-kamli/|title=Mohsin Abbas Haider And Shyraa Roy Go 'Kamli' With Their Collaboration|last=Akbar|first=Hammad|date=10 October 2020|website=Galaxy Lollywood|language=en-US|access-date=4 May 2021|archive-date=12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412211315/https://galaxylollywood.com/2020/10/10/mohsin-shyraa-collaboration-kamli/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.oyeyeah.com/music/aspiring-artist-shyraa-roy-collaborates-with-mohsin-abbas-haider/|title=Aspiring Artist Shyraa Roy Collaborates with Mohsin Abbas Haider|date=11 April 2020|website=Oyeyeah|language=en-US|access-date=4 May 2021|archive-date=13 ਮਈ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513125320/https://www.oyeyeah.com/music/aspiring-artist-shyraa-roy-collaborates-with-mohsin-abbas-haider/|url-status=dead}}</ref> |- | 2021 | "ਗ੍ਰੇਟਰ ਸਫਰ ਸਮਟਾਈਮਜ" | ਆਸਕਰ ਓਘਨੇਕਰਗ | ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਰੈਪ ਟਰੈਕ |- | 2021 | "ਮਾਹੀਆ" | ਮੁਜਾਹਿਦ ਬੇਗ | ਜ਼ੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ |- | 2021 | "ਦੁਨੀਆ" | [[ਕਾਸ਼ਿਫ ਅਲੀ|ਕਾਸ਼ਿਫ ਅਲੀ ਬੱਬਰ]] | ਰਾਏ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ <ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/884031-shyraa-roy-blazing-a-trail|title=Shyraa Roy: blazing a trail {{!}} Instep {{!}} thenews.com.pk|website=www.thenews.com.pk|language=en|access-date=23 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923201842/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/884031-shyraa-roy-blazing-a-trail|archive-date=23 ਸਤੰਬਰ 2021|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://magtheweekly.com/detail/13437-shyraa-roy-and-kashif-alis-duniya-is-an-upcoming-release-to-look-forward-to|title=Shyraa Roy and Kashif Ali's 'Duniya' is an upcoming release to look forward to {{!}} Fab Fun Find - MAG THE WEEKLY|website=magtheweekly.com|language=en|access-date=23 November 2021}}</ref> |- | 2022 | "ਕਰੀਬ ਆਓ" | | ਅਧਿਆਇ 1 - ਆਡੀਓ ਰਿਲੀਜ਼ |- | 2022 | "ਦਿਲਦਾਰੀਆ" | | ਐਨੀਮੇਟਡ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ |} === ਕਵਰ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਗੀਤ |- | 2019 | "ਤੁਮ ਹੀ ਆਨਾ" |- | 2020 | "ਕੌਣ ਤੁਝੇ" |- | 2020 | "ਚਿੱਠੀ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਦੇਸ਼" |- | 2021 | "ਦਿਲ ਕੋ ਕਰਾਰ ਆਇਆ" |} == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਕੰਮ ! ਨਤੀਜਾ ! ਰੈਫ |- | 2020 | ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਵਾਰਡ | ਵਧੀਆ ਗੀਤ | ''ਰਾਤ (ਇਕੱਲਾ)'' |{{Nom}} | |- | 2021 | [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕਾਨਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] | ਸੰਗੀਤਕ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ | ''ਕਮਲੀ'' | ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ | <ref>{{Cite web|url=https://www.oyeyeah.com/entertainment/shyraa-roys-kamli-reaches-cannes-short-film-festival/|title=Shyraa Roy's Kamli Reaches Cannes Short Film Festival|date=7 April 2021|website=Oyeyeah|language=en-US|access-date=12 April 2021|archive-date=7 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407121529/https://www.oyeyeah.com/entertainment/shyraa-roys-kamli-reaches-cannes-short-film-festival/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://magtheweekly.com/detail/11901-shyraa-roy-and-mohsin-abbas-haiders-kamli-gets-selected-for-cannes-short-film-festival|title=Shyraa Roy and Mohsin Abbas Haider's 'Kamli' gets selected for Cannes Short Film Festival {{!}} Fab Fun Find - MAG THE WEEKLY|website=magtheweekly.com|language=en|access-date=6 May 2021}}</ref> |- | 2021 | ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਈਕੋਨਿਕ ਅਵਾਰਡ | ਸਰਵੋਤਮ ਗਾਇਕਾ (ਮਹਿਲਾ) | ''ਗਾਇਕ'' |{{Nom}} | |- | 2022 | 20ਵੀਂ ਅਨਵਰਸਰੀ ਮਿਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ | ਮਿਸ ਟਰਾਂਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ | ''ਬਿਊਟੀ ਕੁਈਨ'' |{{Won}} | <ref>{{Cite web|url=https://dailytimes.com.pk/879741/miss-pakistan-universal-and-mr-pakistan-global-crowned/|title=Miss Pakistan Universal and Mr Pakistan Global crowned|date=3 February 2022|website=Daily Times|language=en-US|access-date=4 February 2022|archive-date=21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221103100/https://dailytimes.com.pk/879741/miss-pakistan-universal-and-mr-pakistan-global-crowned/|url-status=dead}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|11361804}} * {{Facebook|shyraaroy}} * [https://twitter.com/shyraaroy Shyraa Roy] on [[ਟਵਿਟਰ|Twitter]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] l1sybo57i16d9xatmxed7g6deeu7mz0 0 146778 853981 849933 2026-11-08T13:59:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853981 wikitext text/x-wiki {{Infobox software|name=ਵਾਈਬਰ|logo=Rakuten Viber logo 2020.svg|logo size=300px|author=ਟੈਲਮਨ ਮਾਰਕੋ, ਇਗੋਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨਿਕ|developer=ਰਾਕੁਟੇਨ ਵਾਈਬਰ ([[ਰਾਕੁਟੇਨ|ਰਾਕੁਟੇਨ ਇੰਕ.]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ)|released={{start date and age|2010|12|2}}|ver layout=stacked|programming language=[[ਸੀ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਸੀ]]/[[ਸੀ++]]/[[ਪਾਈਥਨ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਪਾਈਥਨ]] (ਡੈਸਕਟਾਪ, ਐਸਆਈਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਿਊਟੀ ਫਰੇਮਵਰਕ), ਓਬਜੈਕਟਿਵ-C (ਆਈਓਐਸ), [[ਜਾਵਾ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਜਾਵਾ]] (ਐਂਡਰਾਇਡ)|operating system=ਕਰਾਸ-ਪਲੇਟਫਾਰਮ|genre=ਤਤਕਾਲ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਕਲਾਇੰਟ, VoIP|license=|website={{URL|viber.com}}}}'''ਵਾਈਬਰ''', ਜਾਂ '''ਰਾਕੁਟੇਨ ਵਾਈਬਰ''', ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੌਇਸ ਓਵਰ ਆਈਪੀ (VoIP) ਅਤੇ ਤਤਕਾਲ ਮੈਸੇਜਿੰਗ (IM) ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਜਾਪਾਨੀ ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਕੰਪਨੀ ਰਾਕੁਟੇਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ, ਜੋ ਗੂਗਲ [[ਐਂਡਰੌਇਡ (ਔਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ)|ਐਂਡਰਾਇਡ]],[[ਆਈਓਐਸ]], [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫ਼ਟ ਵਿੰਡੋਜ਼|ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ ਵਿੰਡੋਜ਼]], ਐਪਲ [[ਮੈਕਓਐਸ]] ਅਤੇ [[ਲੀਨਕਸ]] ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਲਈ ਫ੍ਰੀਵੇਅਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.lifewire.com/viber-app-review-3426625|title=Viber App Review – Free Voice and Video Calls and Messaging|last1=Unuth|first1=Nadeem|website=Lifewire}}</ref> ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੈਲੂਲਰ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ ਰਾਹੀਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸੇਵਾ ਮੋਬਾਈਲ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਡੈਸਕਟੌਪ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਤਤਕਾਲ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਰਗੇ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਈਬਰ ਆਉਟ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਅਦਾਇਗੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੈਂਡਲਾਈਨ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਕਾਲਿੰਗ ਸੇਵਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.lifewire.com/viber-out-review-3426597|title=Viber Out Review – How Good Is Viber for Paid Calling?|last1=Unuth|first1=Nadeem|website=Lifewire}}</ref> 2018 ਤੱਕ, ਨੈੱਟਵਰਕ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਰਬ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਜਿਸਟਰਡ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/316414/viber-messenger-registered-users/|title=Viber: number of registered users 2018|website=Statista}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viber.com/about/|title=About|website=Viber}}</ref> ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ [[ਸਾਇਪ੍ਰਸ|ਸਾਈਪ੍ਰਸ]] ਸਥਿਤ ਵਾਈਬਰ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=https://businessideaslab.com/viber-founders-start-up-story/|title=What Is Viber's Start Up Story? How Talmon Marco and Igor Magazinik Founded The Company|date=9 September 2016|website=Business Ideas lab|language=en-US|access-date=2021-05-13|archive-date=2025-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250112154325/https://businessideaslab.com/viber-founders-start-up-story/|url-status=dead}}</ref>, ਜਿਸ ਨੂੰ 2014 ਵਿੱਚ ਰਾਕੁਟੇਨ ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2017 ਤੋਂ, ਇਸਦਾ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਨਾਮ ਰਾਕੁਟੇਨ ਵਾਈਬਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.viber.com/terms/dmca/|title=Viber DMCA POLICY|publisher=Viber|access-date=18 February 2018|archive-date=23 ਅਗਸਤ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823070453/https://www.viber.com/terms/dmca/|dead-url=yes}}</ref> ਵਾਈਬਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ [[ਲੰਡਨ]], [[ਮਨੀਲਾ]], [[ਮਾਸਕੋ]], [[ਪੈਰਿਸ]], [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਟੋਕੀਓ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।<ref name="Official">{{cite web|url=https://www.viber.com/blog/2017-05-29/think-global-cultivating-global-team-culture/|title=Think Global: Cultivating a Global Team Culture|date=29 May 2017|website=Viber|access-date=22 May 2019}}</ref><ref name="minskoffice">{{cite web|url=https://www.intellinews.com/viber-closes-its-office-in-minsk-190227/|title=Viber closes its office in Minsk|date=23 August 2020|publisher=Intellinews|language=en|accessdate=2022-05-27}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Rakuten_Viber_new_2017_logo.png|thumb|ਵਾਈਬਰ ਲੋਗੋ 2017–2018]] === ਸਥਾਪਨਾ (2010) === ਵਾਈਬਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2010 ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਟੈਲਮਨ ਮਾਰਕੋ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="yourtechstory.com">{{Cite web|url=https://www.yourtechstory.com/2019/05/17/talmon-marco-the-co-founder-instant-messaging-software-application-viber/|title=Talmon Marco – The Co-Founder of Instant Messaging Software Application 'Viber'|date=2019-05-17|website=Your Tech Story|language=en-US|access-date=13 May 2021}}</ref> ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਰਹਿਣਾ ਪਰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੇ ਫ਼ੋਨ ਬਿੱਲਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਰਕੋ ਇੱਕ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਇਗੋਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨਿਕ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ।<ref name="yourtechstory.com" /> ਵਾਈਬਰ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਾਰਕੋ ਦੁਆਰਾ 2010 ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਅਵੀਵ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref>Henry Mance. [https://www.ft.com/content/6bc24706-9555-11e3-8371-00144feab7de Six things to know about Viber]. ''[[Financial Times]]''. 14 February 2014.</ref> ਅਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਿਕ, ਜੋ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੱਖ ਸੂਚਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ।<ref name="The Skype Killers of Belarus">{{cite web|url=http://www.businessweek.com/articles/2012-08-23/the-skype-killers-of-belarus|title=The Skype Killers of Belarus|author=Brett Forrest|date=23 August 2012|website=Bloomberg|access-date=2022-12-07|archive-date=2012-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824154748/http://www.businessweek.com/articles/2012-08-23/the-skype-killers-of-belarus|url-status=dead}}</ref> ਮਾਰਕੋ ਅਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਿਕ ਪੀ2ਪੀ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਫਾਈਲ-ਸ਼ੇਅਰਿੰਗ ਕਲਾਇੰਟ ਆਈਮੈਸ਼ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://www.linkedin.com/in/talmonmarco|title=Talmon Marco's profile on LinkedIn|access-date=18 February 2018}}</ref> ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਤੋਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਲਾਗਤਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਲਾਰੂਸ ਨੂੰ ਆਊਟਸੋਰਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="The Skype Killers of Belarus" /> ਇਹ ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਸਾਨੀ ਮਰੋਲੀ ਅਤੇ ਓਫਰ ਸਮੋਚਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.betaboston.com/news/2015/10/16/messaging-app-viber-names-boston-its-us-headquarters/|title=Messaging app Viber names Boston its US headquarters|author=Jessica Geller|date=16 October 2015|work=[[The Boston Globe]]|access-date=7 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-date=8 ਨਵੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108112307/http://www.betaboston.com/news/2015/10/16/messaging-app-viber-names-boston-its-us-headquarters/|dead-url=yes}}</ref><ref name="calcalist.co.il">{{cite web|url=http://www.calcalist.co.il/internet/articles/0,7340,L-3624299,00.html|title=אקזיט ענק: רקוטן היפנית רוכשת את וייבר תמורת כ-900 מיליון דולר|author=Assaf Gilad|date=14 February 2014|work=כלכליסט - Calcalist|language=he|trans-title=A huge exit: Japanese Rakuten buys Weaver for $ 900 million|access-date=16 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-viber-sold-for-900m-1000917259|title=Viber sold for $900m|author=Hillel Koren|date=14 February 2014|work=Globes|access-date=7 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-date=21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221221250/http://www.globes.co.il/en/article-viber-sold-for-900m-1000917259|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://viber.com/dmca.html|title=DMCA Policy|work=Viber|publisher=Rakuten|access-date=16 May 2015|archive-date=1 ਮਾਰਚ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301141710/http://www.viber.com/dmca.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://foursquare.com/v/viber/4fd5cd0be4b0352ac5282b1f|title=Viber Media|work=Foursquare|access-date=16 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://israel21c.org/technology/top-10-iphone-apps-from-israel/|title=Top 10 iPhone apps from Israel|author=Brian Blum|date=24 March 2011|work=Israel21c|access-date=16 May 2015}}</ref> ਮਾਰਕੋ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵਾਈਬਰ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲ ਕਾਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਈਡੀ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦਾ ਸੈੱਲ ਨੰਬਰ ਹੈ, ਸਕਾਈਪ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ "ਬੱਡੀ ਸੂਚੀ" ਦੇ ਬਾਅਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਸਵਰਡ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://social.techcrunch.com/2010/12/02/viber-iphone/|title=Viber For iPhone Aims To Rival Skype's App, Is Amazingly Amazing|website=TechCrunch}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੁਦਰੀਕਰਨ (2013) === ਇਸਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਈਬਰ ਨੇ ਮਾਲੀਆ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ ਆਉਟ ਵੌਇਸ ਕਾਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਾਈਬਰ ਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਮੈਸੇਜਿੰਗ "ਸਟਿੱਕਰ ਮਾਰਕੀਟ" ਲਈ ਉਪਭੋਗਤਾ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਰਕੋ ਦੁਆਰਾ "ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="theguardian">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/technology/2013/aug/30/viber-founder-talmon-marco-privacy|title=Viber founder: 'People should be concerned about privacy'|author=Juliette Garside|date=30 August 2013|work=The Guardian}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ $20 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 120 ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਨ। {{asof|2013|May|lc=y}}.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/parmyolson/2013/05/07/free-calling-app-viber-jumps-to-desktop-hits-200-million-users/|title=Free-Calling App Viber Jumps To Desktop, Hits 200 Million Users|author=Parmy Olson|date=7 May 2013|work=Forbes|access-date=16 May 2015}}</ref> 24 ਜੁਲਾਈ 2013 ਨੂੰ, ਸੀਰੀਅਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਆਰਮੀ ਦੁਆਰਾ ਵਾਈਬਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਈਬਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=https://techcrunch.com/2013/07/23/viber-attacked-by-syrian-electronic-army/|title=Viber Attacked By Syrian Electronic Army|last=Crook|first=Jordan|date=23 July 2013|access-date=2019-03-08|website=[[TechCrunch]]}}</ref> === ਰਾਕੁਟੇਨ ਵਾਈਬਰ (2014) === 13 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ, ਰਾਕੁਟੇਨ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ $900 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=https://techcrunch.com/2014/02/13/japanese-internet-giant-rakuten-acquires-viber-for-900m/|title=Japanese Internet Giant Rakuten Acquires Viber For $900M|date=13 February 2014|work=TechCrunch|access-date=14 February 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.businesswire.com/news/home/20140213006561/en/Rakuten-Acquires-Viber-900-million|title=Rakuten Acquires Viber for $900 million|date=14 February 2014}}</ref> ਵਾਈਬਰ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨੇ ਸ਼ਬਤਾਈ ਪਰਿਵਾਰ (ਬੈਨੀ, ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਗਿਲਾਡ, ਅਤੇ ਗਿਲਾਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਓਫਰ) ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 55.2% ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ $500 ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="forbes">{{cite news|url=http://www.forbes.co.il/news/new.aspx?Pn6VQ=EG&0r9VQ=EDFMI|title=בני שבתאי את הונו מעבודה בקזינו בסווזילנדהעצום - כל הדרךכוכב שבתאי: כך בנה איש העסקים|date=6 June 2014|newspaper=Forbes|language=he|trans-title=The Star of Shabtai: This is How the Businessman Benny Shabtai Has Amassed His Huge Fortune|access-date=7 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-date=29 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929102949/http://www.forbes.co.il/news/new.aspx?Pn6VQ=EG&0r9VQ=EDFMI|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.globes.co.il/en/article-shabtai-family-rakes-in-500m-from-viber-sale-1000917512|title=Most of Viber's owners are based abroad including the Shabtais with a 55.2% stake|date=16 February 2014|newspaper=Globes|access-date=7 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-date=30 ਦਸੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230231807/http://www.globes.co.il/en/article-shabtai-family-rakes-in-500m-from-viber-sale-1000917512|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਵਿਕਰੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ, ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਨੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ 'ਤੇ 30 ਗੁਣਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ।<ref name="calcalist.co.il" /> ਜਮੇਲ ਅਗੌਆ ਫਰਵਰੀ 2017 ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸੀਈਓ ਬਣੇ, ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਮਾਰਕੋ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਜੋ 2015 ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite web|url=https://venturebeat.com/2017/02/02/viber-new-ceo-talmon-marco-replaced-by-djamel-agaoua/|title=Viber appoints former AdTech chief to lead the company after more than a year without a CEO|author=Paul Sawers|date=2 February 2017|website=VentureBeat|access-date=18 February 2018|archive-date=2 ਸਤੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902052536/https://venturebeat.com/2017/02/02/viber-new-ceo-talmon-marco-replaced-by-djamel-agaoua/|url-status=dead}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2017 ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਰਾਕੁਟੇਨ ਵਾਈਬਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਰਡਮਾਰਕ ਲੋਗੋ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://venturebeat.com/2017/07/20/viber-acquires-chatter-commerce-maker-of-mobile-shopping-keyboard-shopchat/|title=Viber acquires Chatter Commerce, maker of mobile shopping keyboard ShopChat|author=Paul Sawers|date=20 July 2017|website=VentureBeat|access-date=18 February 2018|archive-date=30 ਸਤੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930005226/https://venturebeat.com/2017/07/20/viber-acquires-chatter-commerce-maker-of-mobile-shopping-keyboard-shopchat/|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਾਮ ਵਾਈਬਰ ਮੀਡੀਆ, S.à r.l. ਲਕਸਮਬਰਗ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ। == ਮਾਰਕੀਟ ਸ਼ੇਅਰ == {{As of|2016|12}}, ਵਾਈਬਰ ਦੇ 800 ਮਿਲੀਅਨ ਰਜਿਸਟਰਡ ਉਪਭੋਗਤਾ ਸਨ।<ref name="techcrunch.com">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2016/11/09/viber-follows-messenger-with-the-launch-of-public-accounts-for-businesses-and-brands/|title=Viber follows Messenger, launches Public Accounts for businesses and brands|last=Lunden|first=Ingrid|publisher=TechCrunch|access-date=18 February 2018}}</ref> [[ਸਟੈਟਿਸਟਾ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਨਵਰੀ 2019 ਤੱਕ 260 ਮਿਲੀਅਨ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸਰਗਰਮ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/258749/most-popular-global-mobile-messenger-apps/|title=Most popular messaging apps 2019|website=Statista}}</ref> ਵਾਈਬਰ ਮੈਸੇਂਜਰ [[ਗ੍ਰੀਸ]],<ref>{{Cite web|url=https://www.similarweb.com/corp/blog/research/market-research/worldwide-messaging-apps/|title=The Most Popular Messaging App in Every Country}}</ref>[[ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ]], [[ਰੂਸ]], [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ]], ਅਤੇ ਕੁਝ ਏਸ਼ੀਆਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=https://en.globes.co.il/en/article-viber-taking-on-the-global-giants-1001213439|title=Viber taking on the global giants|date=27 November 2017|access-date=2019-03-17|language=he|website=Globes}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2014 ਤੱਕ ਭਾਰਤ 33 ਮਿਲੀਅਨ ਰਜਿਸਟਰਡ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਈਬਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੀ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੰਸਟੈਂਟ ਮੈਸੇਂਜਰ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 30 ਮਿਲੀਅਨ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ 28 ਮਿਲੀਅਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ 18 ਮਿਲੀਅਨ ਉਪਭੋਗਤਾ ਸਨ।<ref>{{cite web|url=http://lighthouseinsights.in/viber-india-product-and-marketing-efforts.html/|title=How India Became The Largest Market For This Instant Messaging VoIP App|last=Naidu|first=Prasant|date=1 December 2014|access-date=7 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-date=7 ਅਕਤੂਬਰ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007092718/http://lighthouseinsights.in/viber-india-product-and-marketing-efforts.html/|url-status=dead}}</ref> ਵਾਈਬਰ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, 2016 ਤੱਕ ਬੇਲਾਰੂਸ, ਮੋਲਡੋਵਾ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਐਂਡਰੌਇਡ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਐਪ ਹੈ। ਇਹ [[ਇਰਾਕ]], [[ਲੀਬੀਆ]] ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/business/.premium-the-whatsapp-of-greece-ukraine-and-iraq-1.5399266|title=The Israeli Answer to WhatsApp Is Big in Eastern Europe - and Iraq|last1=Orpaz|first1=Inbal|date=22 June 2016|newspaper=Haaretz|last2=Rubin|first2=Eliran}}</ref> 2018 ਤੱਕ, CIS ਅਤੇ CEE ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ ਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਰ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 15 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://social.techcrunch.com/2018/02/28/viber-with-1b-registered-uses-is-launching-viber-community-a-group-chat-for-up-to-1b-users/|title=Viber is launching Viber Communities, group chats for up to 1B users}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ਰੂਸ === ਵਾਈਬਰ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੈਸੇਂਜਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://viber.softok.info/|title=Viber of Russia|publisher=Viber.com|access-date=2017-06-06|archive-date=2017-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216034436/https://viber.softok.info/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.softhome.ru/article/programmy-dlya-tekstovogo-i-golosovogo-obshcheniya-v-igrah-rezhim-konferencii|title=Viber Рейтинг|publisher=Viber.com|access-date=2017-06-06}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ, ਵਾਈਬਰ ਨੇ ਲਗਭਗ 50 ਮਿਲੀਅਨ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ WhatsApp ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://appleapple.top/viber-surpassed-whatsapp-in-russia|title=Viber surpassed WhatsApp in Russia|date=18 January 2016|publisher=appleapple.top|access-date=2 March 2018|archive-date=3 ਮਾਰਚ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303051731/http://appleapple.top/viber-surpassed-whatsapp-in-russia/|url-status=dead}}</ref> ਵਾਈਬਰ ਮਾਸਕੋ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 2015 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸੀ; ਇਹ 66 ਮਿਲੀਅਨ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://actualapple.com/in-russia-the-growing-popularity-of-the-viber-messenger/|title=In Russia, the growing popularity of the Viber messenger {{!}} ActualApple.com|language=en-US|access-date=2019-03-17|archive-date=2019-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402014801/http://actualapple.com/in-russia-the-growing-popularity-of-the-viber-messenger/|dead-url=yes}}</ref> 2018 ਤੱਕ, ਵਾਈਬਰ ਰੂਸ ਵਿੱਚ 100 ਮਿਲੀਅਨ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://expandedramblings.com/index.php/viber-stats|title=26 Interesting Viber Stats and Facts (February 2018)|date=17 February 2018|publisher=expandedramblings.com|access-date=2 March 2018|archive-date=3 ਮਾਰਚ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303105855/https://expandedramblings.com/index.php/viber-stats/|url-status=dead}}</ref> 2017 ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰੂਸੀ ਆਈਐਮ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਾਈਬਰ ਜਾਂ ਵਟਸਐਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=https://seoheronews.com/whatsapp-viber|title=The most popular instant messengers in Russia is WhatsApp and Viber - SEO Hero|website=seoheronews.com|access-date=2022-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207053058/https://seoheronews.com/whatsapp-viber|archive-date=2022-12-07|url-status=dead}}</ref> ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਈ 2018 ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ, ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਸੰਘੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਿਕੋਲੇ ਨਿਕੀਫੋਰੋਵ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੰਬਰ 241-FZ (ਜੋ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਐਨਕ੍ਰਿਪਟਡ ਚੈਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਵਾਈਬਰ 'ਤੇ।<ref name="ruscen">{{Cite news|url=https://torrentfreak.com/russia-blocks-50-vpns-anonymizers-in-telegram-crackdown-viber-next-180504|title=Russia Blocks 50 VPNs & Anonymizers in Telegram Crackdown, Viber Next - TorrentFreak|date=2018-05-04|work=TorrentFreak|access-date=2018-10-01|language=en-US}}</ref> === ਯੂਕਰੇਨ === 2020 ਵਿੱਚ, ਵਾਈਬਰ ਮੈਸੇਂਜਰ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਈਐਮ ਸੀ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨਾਂ ਦੇ 97% 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="656663VKo">{{in lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2020/02/4/656663/ Japanese Viber owners open a research center in Kiev ], [[Ukrayinska Pravda|Economisna Pravda]] (4 February 2020)</ref> ਸਤੰਬਰ 2021 ਤੱਕ, ਵਾਈਬਰ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਐਪ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 97.7% ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਕੁੱਲ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 20% ਯੂਕਰੇਨ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੇ 2021 ਵਿੱਚ 97.5 ਬਿਲੀਅਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://biz.nv.ua/ukr/tech/ukrajinci-vidpravili-cherez-viber-ponad-97-mlrd-povidomlen-za-rik-novini-ukrajini-50208027.html|title=Українці відправили у Viber 97,5 млрд повідомлень за рік — це 20% від усіх надісланих повідомлень у месенджері|website=biz.nv.ua|language=uk|access-date=2022-06-19}}</ref> === ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ === ==== ਬੁਲਗਾਰੀਆ ==== ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। 2021 ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ 90% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ। ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 2021 ਵਿੱਚ 11% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਗਭਗ 530 ਮਿਲੀਅਨ ਕਾਲਾਂ ਅਤੇ ਔਸਤਨ 400 ਸੁਨੇਹੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।<ref>{{Cite web|url=https://seenews.com/news/viber-grows-market-share-in-bulgaria-to-focus-on-dedicated-business-space-in-2022-770066|title=Viber grows market share in Bulgaria, to focus on dedicated business space in 2022|website=seenews.com|language=en|access-date=2022-06-19}}</ref> ==== ਗ੍ਰੀਸ ==== 2021 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਗ੍ਰੀਸ ਵਿੱਚ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ੋਨਾਂ 'ਤੇ ਵਾਈਬਰ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਐਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ,<ref>{{Cite web|url=https://www.moneyreview.gr/business-and-finance/64856/viber-1-dis-kliseis-stin-ellada-to-2021/|title=Viber: 1 δισ. κλήσεις στην Ελλάδα το 2021 {{!}} Moneyreview.gr|last=Newsroom|website=www.moneyreview.gr|access-date=2022-06-19}}</ref> 1 ਬਿਲੀਅਨ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਸਰਵ-ਸਮੇਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਐਪ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ ਕਾਲਾਂ ਅਤੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 20% ਅਤੇ 15% ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.moneyreview.gr/business-and-finance/64856/viber-1-dis-kliseis-stin-ellada-to-2021/|title=Viber: 1 δισ. κλήσεις στην Ελλάδα το 2021 {{!}} Moneyreview.gr|last=Newsroom|website=www.moneyreview.gr|access-date=2022-06-19}}</ref> ==== ਸਰਬੀਆ ==== 2021 ਵਿੱਚ 1.2 ਬਿਲੀਅਨ ਕਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਈਬਰ ਸਰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੋਟੀ ਦਾ ਮੈਸੇਂਜਰ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 12% ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 2021 ਤੱਕ, 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਬੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਵਾਈਬਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ 1000 ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://arpress.net/viber-u-srbiji-2021/|title=Viber u Srbiji 2021. – Ar PRESS Informativni portal – Aranđelovac|last=Petrovic|first=Mija|language=sr-RS|access-date=2022-06-19|archive-date=2022-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522171851/https://arpress.net/viber-u-srbiji-2021/|url-status=dead}}</ref> == ਐਪ == === ਪਲੇਟਫਾਰਮ === ਵਾਈਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਆਈਫ਼ੋਨ|ਆਈਫੋਨ]] ਲਈ 2 ਦਸੰਬਰ 2010 ਨੂੰ, [[ਸਕਾਈਪ]] ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ [[ਬਲੈਕਬੇਰੀ]] ਅਤੇ [[ਵਿੰਡੋਜ਼ ਫੋਨ]] 'ਤੇ 8 ਮਈ 2012 ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{cite web|url=http://www.timescolonist.com/business/Viber+BlackBerry+Windows+Phone+Available/6583826/story.html|title=Viber for BlackBerry and Windows Phone 7 Now Available|work=Times Colonist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512004406/http://www.timescolonist.com/business/Viber+BlackBerry+Windows+Phone+Available/6583826/story.html|archive-date=12 May 2012|agency=Business Wire|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 19 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ ਐਂਡਰੌਇਡ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਅਤੇ 24 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ ਨੋਕੀਆ ਦੀ ਸੀਰੀਜ਼ 40, ਸਿੰਬੀਅਨ ਅਤੇ ਸੈਮਸੰਗ ਦਾ ਬਾਡਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦੇ 90 ਮਿਲੀਅਨ ਉਪਭੋਗਤਾ ਸਨ।<ref>{{cite web|url=http://store.ovi.com/content/310695?clickSource=search&pos=2|title=Nokia Store: Download Viber and many other games, wallpaper, ringtones and mobile apps on your Nokia phone|publisher=Store.ovi.com|access-date=2013-06-06|archive-date=2013-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312073042/http://store.ovi.com/content/310695?clickSource=search&pos=2|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://store.ovi.com/content/306686?clickSource=search&pos=1|title=Nokia Store: Download Viber and many other games, wallpaper, ringtones and mobile apps on your Nokia phone|publisher=Store.ovi.com|access-date=2013-06-06|archive-date=2013-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130603144128/http://store.ovi.com/content/306686?clickSource=search&pos=1|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.viber.com/products/bada/|title=Viber for Bada - Free messages on Samsung Bada|publisher=Viber.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530170133/http://viber.com/products/bada/|archive-date=2013-05-30|access-date=2013-06-06|url-status=dead}}</ref> ਮਈ 2013 ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ 3.0 ਦੇ ਨਾਲ, [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫ਼ਟ ਵਿੰਡੋਜ਼|ਵਿੰਡੋਜ਼]] ਅਤੇ [[ਮੈਕਓਐਸ]] ਲਈ ਇੱਕ ਡੈਸਕਟੌਪ ਸੰਸਕਰਣ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.engadget.com/2013/05/07/viber-desktop-and-ios-android-updates/|title=Viber announces new desktop app, revamps Android and iOS versions|access-date=18 February 2018}}</ref> ਅਗਸਤ 2013 ਵਿੱਚ, ਲੀਨਕਸ ਲਈ ਵਾਈਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਬੀਟਾ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{cite web|url=http://www.webupd8.org/2013/08/popular-mobile-im-voip-app-viber.html|title=Popular mobile IM/VoIP app 'Viber' available for Linux|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=26 August 2013|website=WebUpd8|access-date=12 October 2013}}</ref> ਅਤੇ ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਰਣ।<ref>{{cite web|url=https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=MTc2NTc|title=Viber 4.2 Finally Released For Linux|website=phoronix}}</ref> ਜੂਨ 2016 ਵਿੱਚ ਵਿੰਡੋਜ਼ ਸਟੋਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਡੋਜ਼ 10 ਲਈ ਇੱਕ UWP-ਅਧਾਰਿਤ ਡੈਸਕਟੌਪ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.viber.com/blog/2016-07-19/viber-windows-10-beta-no-longer/|title=Viber for Windows 10 - Beta No Longer - Viber|date=19 July 2016|access-date=18 February 2018}}</ref> ਡੈਸਕਟੌਪ ਸੰਸਕਰਣ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਵਾਈਬਰ ਮੋਬਾਈਲ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=https://www.techworld.com/download/internet-tools/viber-desktop-104054-3329172/|title=Viber for Desktop 10.4.0.54 - Software Downloads|last=Peers|first=Nick|website=Techworld|access-date=2022-12-07|archive-date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401230944/https://www.techworld.com/download/internet-tools/viber-desktop-104054-3329172/|url-status=dead}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਆਈਪੈਡ ਟੈਬਲੇਟ ਅਤੇ ਐਪਲ ਵਾਚ ਸਮਾਰਟਵਾਚ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.redmondpie.com/viber-app-launches-on-ipad-download-it-from-here/|title=Viber App Launches On iPad, Download It From Here|last=Haslam|first=Oliver|date=30 June 2015|website=Readmond Pie}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.redmondpie.com/viber-app-for-apple-watch-released/|title=Viber App For Apple Watch Released|last=Rehman|first=Zayed|date=28 October 2015|website=Readmond Pie}}</ref> === ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ === ਵਾਈਬਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੌਇਸ ਕਾਲਿੰਗ ਲਈ ਇੱਕ VoIP ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 31 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ, ਵਾਈਬਰ 2.0 ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਤਤਕਾਲ ਮੈਸੇਜਿੰਗ (ਆਈਐਮ) ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://social.techcrunch.com/2011/03/31/skype-challenger-releases-viber-2-0-free-text-messages-and-more/|title=Skype Challenger Releases Viber 2.0: Free Text Messages And More}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਜੁਲਾਈ 2012 ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਚਡੀ ਵੌਇਸ ਇੰਜਣ ਨੂੰ ਐਂਡਰੌਇਡ ਅਤੇ ਆਈਓਐਸ ਦੋਵਾਂ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=https://www.engadget.com/2012/09/11/viber-symbian-lumia-upgrade/|title=Viber comes to Symbian, S40 and Bada, adds HD voice calling and group messaging to Nokia Lumia handsets|last=Cooper|first=Daniel|date=11 September 2012|newspaper=Engadget|access-date=13 February 2013}}</ref>ਅੱਜ, ਉਪਭੋਗਤਾ ਫੋਟੋਆਂ, ਵੀਡੀਓ, ਗਿਫ਼, ਫਾਈਲਾਂ, ਆਡੀਓ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਟਿੱਕਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮੀਡੀਆ ਫਾਈਲਾਂ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.viber.com/en/features/|title=Features|website=Viber|language=en-US|access-date=2022-06-19}}</ref> ==== ਸਟਿੱਕਰ ==== ਦਸੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ ਨੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 'ਸਟਿੱਕਰ' ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਵਿੱਚ, ਵਾਈਬਰ 4.0 ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟਿੱਕਰ 'ਮਾਰਕੀਟ' ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਾਈਬਰ ਸਟਿੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵੇਚੇਗਾ।<ref>{{cite web|url=https://thenextweb.com/apps/2013/10/01/viber-becomes-latest-messaging-service-to-sell-stickers-as-it-aims-to-begin-making-money/|title=Viber Begins Selling Stickers|last=Russell|first=Jon|date=1 October 2013|access-date=18 February 2018}}</ref> ਨਵੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਾਈਬਰ ਨੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਦੇਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ SM ਮਾਲਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸਦੇ ਸਟਿੱਕਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.licenseglobal.com/new-mediasocial/viber-makes-first-licensing-move|title=Viber Makes First Licensing Move {{!}} licenseglobal.com|website=www.licenseglobal.com|access-date=2022-06-19}}</ref> ==== ਵਾਈਬਰ ਆਊਟ ==== ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਰਜਨ 4.0 ਨੇ ਪੁਸ਼-ਟੂ-ਟਾਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਵਾਈਬਰ ਆਉਟ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ VoIP ਰਾਹੀਂ ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਲੈਂਡਲਾਈਨ ਨੰਬਰਾਂ 'ਤੇ ਕਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.idownloadblog.com/2013/11/12/viber-4-0/|title=Viber 4.0 arrives with push-to-talk, Viber Out, Sticker Market, tweaks and more|last=Zibreg|first=Christian|date=12 November 2013|publisher=iDownloadBlog.com}}</ref> ਟਾਈਫੂਨ ਹੈਯਾਨ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਈਬਰ ਆਉਟ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.rappler.com//move-ph/issues/disasters/typhoon-yolanda/43421-viber-expands-free-call-service-for-haiyan-relief|title=Viber expands free call service for PH Haiyan relief|last=Barreiro|first=Victor Jr.|date=11 November 2013|website=Rappler}}</ref> ==== ਜਨਤਕ ਖਾਤੇ, ਚੈਟਬੋਟਸ, ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀਜ਼ ==== ਨਵੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ਵਾਈਬਰ ਸੰਸਕਰਣ 6.5 ਨੇ ਦ ਹਫਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ, ਯਾਂਡੇਕਸ ਅਤੇ ਦ ਵੇਦਰ ਚੈਨਲ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਗਾਹਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਲਈ ਪਬਲਿਕ ਅਕਾਊਂਟਸ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ।<ref name="techcrunch.com" /><ref>{{cite web|url=https://rakuten.today/blog/viber-public-accounts.html|title=Viber introduces Public Accounts: A new way to reach brands|date=7 December 2016|website=Rakuten Today}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਐਪ CRM ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਨਾਲ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਹਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਚੈਟਬੋਟ API ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="techcrunch.com" /> ਵਾਈਬਰ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਇੱਕ ਵਧੀ ਹੋਈ ਗਰੁੱਪ ਚੈਟ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਫਰਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.viber.com/blog/2018-02-27/introducing-viber-communities/|title=Introducing Viber Communities|date=27 February 2018|website=Viber}}</ref> ਗਰੁੱਪ ਕਾਲਿੰਗ ਫਰਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ ਵਰਜਨ 10 ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗਰੁੱਪ ਕਾਲਿੰਗ ਫਰਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ ਵਰਜਨ 10 ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.digitaltrends.com/mobile/viber-10-redesign-news/|title=Viber is Finally Getting Group Calling and a Slick New Design|author=Christian de Looper|date=2019-02-04|publisher=Digital Trends|access-date=2019-04-01}}</ref> ਸਮੂਹ ਚੈਟਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਮਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 250 ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://wersm.com/viber-launches-communities/|title=Viber Launches 'Communities' – Group Chats With Up To One Billion Members|date=2018-03-06|website=WeRSM - We are Social Media|language=en-US|access-date=2022-06-19}}</ref> ਵਾਈਬਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਆਪਣੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਸੁਪਰ ਐਡਮਿਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਜੋ ਮੈਂਬਰ ਨਿੱਜੀ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://respond.io/blog/viber-community|title=Viber Community: How to Use Viber Communities for Business|website=respond.io|language=en|access-date=2022-06-19}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਵਾਈਬਰ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਇਨਸਾਈਟਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰੁਝੇਵੇਂ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.viber.com/en/blog/2020-10-28/community-masters-get-smart-about-views-shares-clicks-and-more-in-your-community/|title=Community Masters: Get Smart About Views, Shares, Clicks and More in Your Community|date=2020-10-28|website=Viber|language=en-US|access-date=2022-06-19}}</ref> ਅੱਜ, ਐਪ 'ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈਟਬੋਟਸ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਕਵਿਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.latestly.com/socially/world/who-and-viber-fight-covid19-misinformation-with-interactive-chatbot-in-multiple-latest-tweet-by-world-health-organization-3341573.html|title=WHO and @Viber Fight #COVID19 Misinformation with Interactive Chatbot in Multiple ... - Latest Tweet by World Health Organization {{!}} 🌎 LatestLY|date=2022-02-08|website=LatestLY|language=en|access-date=2022-06-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://island.lk/rakuten-viber-launches-valentines-day-chatbot-and-lenses/|title=Rakuten Viber launches Valentine’s Day chatbot and Lenses|last=Weerasooriya|first=Sahan|language=en-US|access-date=2022-06-19}}</ref> ==== ਸੁਨੇਹਾ ਸੰਪਾਦਨ ==== ਨਵੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ, ਵਾਈਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੰਪਾਦਨ ਫੀਚਰ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ। ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://betanews.com/2018/11/03/edit-viber-messages/|title=Now you can edit sent messages in Viber|date=2018-11-03|website=BetaNews|language=en|access-date=2022-06-19}}</ref> ==== ਗਰੁੱਪ ਕਾਲ ==== ਗਰੁੱਪ ਕਾਲਿੰਗ ਨੂੰ ਫਰਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ ਵਰਜਨ 10 ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://ausdroid.net/2019/02/07/vibers-version-10-update-brings-redesigned-ui-group-calls/|title=Viber’s version 10 update brings a redesigned UI, group calls and more|last=Dennis|first=Alex|date=7 February 2019|website=ausdroid|access-date=19 June 2022|url-status=dead|archive-date=17 ਜੁਲਾਈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220717173729/http://ausdroid.net/2019/02/07/vibers-version-10-update-brings-redesigned-ui-group-calls/}}</ref>ਕਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਵਾਈਬਰ ਨੇ ਗਰੁੱਪ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਮਈ 2020 ਵਿੱਚ 20 ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://wersm.com/viber-launches-group-video-calls/|title=Viber Launches Group Video Calls|date=2020-05-14|website=WeRSM - We are Social Media|language=en-US|access-date=2022-06-19|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619102550/https://wersm.com/viber-launches-group-video-calls/|url-status=dead}}</ref> ਸੰਸਕਰਣ 15.2 ਲਈ ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 ਵਿੱਚ ਵੀਡੀਓ ਸਮੂਹ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 30 ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਾਈਬਰ ਸੰਸਕਰਣ 16.8 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕਤਮ ਸੰਖਿਆ 35 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://archive.dhakatribune.com/business/2021/04/26/viber-updates-group-video-call-participant-limit-to-30|title=Viber expands group video call participant limit to 30|date=26 April 2021|access-date=19 June 2022|url-status=live}}</ref> ਸੰਸਕਰਣ 15.2 ਨੇ ਮੋਬਾਈਲ ਡਿਵਾਈਸਾਂ 'ਤੇ ਗਰਿੱਡ ਵਿਊ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਛੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://smartlife.mondo.rs/tech/platforme/a27498/viber-grid-view-video-pozivi-kako-se-koristi-30-ucesnika-odjednom-aplikacija-rakuten-viber-kako-foto.html|title=VIBER UVEO GRID VIEW: Šta je to i kako se koristi nova opcija|date=26 April 2021|access-date=19 June 2022|url-status=live}}</ref> ==== ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੁਨੇਹੇ ==== ਵਾਈਬਰ ਸੰਸਕਰਣ 16 ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਚੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੁਨੇਹੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ,<ref>{{Cite web|url=https://www.imore.com/messaging-app-viber-brings-disappearing-messages-group-chats-first-time|title=Messaging app Viber brings disappearing messages to group chats for the first time|url-status=live}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਤੋਂ ਵਨ-ਟੂ-ਵਨ ਚੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.talkandroid.com/351978-viber-disappearing-messages/|title=Viber messaging app boosts privacy with disappearing messages in regular chats|url-status=live}}</ref> ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ 10 ਸਕਿੰਟ, 1 ਮਿੰਟ, 1 ਘੰਟਾ ਜਾਂ 1 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨੇ 2017 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੀਕਰੇਟ ਚੈਟਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ।<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2017/03/13/viber-snapchat-secret-chat/|title=Viber is the latest messaging app to clone Snapchat with new ‘Secret Chat’ feature|url-status=live}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ, ਵਾਈਬਰ 16.8 ਲਈ, ਵਾਈਬਰ ਦੇ ਡੈਸਕਟਾਪ ਐਪ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੁਨੇਹੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.talkandroid.com/351978-viber-disappearing-messages/|title=Viber messaging app boosts privacy with disappearing messages in regular chats|url-status=live}}</ref> ==== ਸੁਨੇਹਾ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ==== ਅਗਸਤ 2020 ਵਿੱਚ, ਵਾਈਬਰ ਸੰਸਕਰਣ 13.6 ਲਈ, ਗਰੁੱਪ ਚੈਟਸ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=http://bizenglish.adaderana.lk/viber-expands-your-expressive-palette-with-new-reactions-feature-in-communities/|title=Viber expands your expressive palette with new Reactions feature in communities|url-status=live}}</ref> ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜੇ ਇਮੋਜੀ ਨਾਲ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਜਨਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ ਵਨ-ਟੂ-ਵਨ ਚੈਟਸ ਤੱਕ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://globalhappenings.com/technology/76677.html|title=VIBER ADDED REACTIONS IN ONE-TO-ONE CHATS: WHAT ELSE HAS BEEN UPDATED|url-status=dead|access-date=2022-12-07|archive-date=2022-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207053055/https://globalhappenings.com/technology/76677.html}}</ref> ਵਾਈਬਰ 13.8 ਵਿੱਚ ਵਾਈਬਰ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੋਲ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ, ਕਵਿਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.apkmirror.com/apk/viber-media-s-a-r-l/viber/viber-13-8-3-2-release/|title=Viber - Safe Chats And Calls 13.8.3.2|url-status=live}}</ref> ==== ਵਾਈਬਰ ਲੈਂਸ ==== ਜੂਨ 2021 ਵਿੱਚ, ਸੰਸਕਰਣ 15.5 ਲਈ, ਵਾਈਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੈਮਰਾ ਕਿੱਟ ਨੂੰ ਮੈਸੇਂਜਰ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ Snap ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.adweek.com/media/viber-lenses-powered-by-snap-debut/|title=Viber Lenses Powered by Snap Debut|url-status=live}}</ref> ਇਸ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਈਬਰ ਨੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ AR ਫਿਲਟਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਈਬਰ ਲੈਂਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bworldonline.com/viber-launches-in-app-ar-filters-with-lens/|title=Viber launches in-app AR filters with Lens|url-status=live}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਐਫਸੀ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ, ਡਬਲਯੂਐਚਓ, ਅਤੇ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਐਫ ਸਮੇਤ ਵਾਈਬਰ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਸੀਮਤ ਐਡੀਸ਼ਨ ਲੈਂਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੈਸੇਂਜਰ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/business/2022/01/04/viber-unveils-viber-lens-user-stats|title=Viber unveils ‘Viber Lens’ user stats|url-status=live}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|https://www.viber.com/}} nbnyhgz5vunylr7jf52ph0u2tla1unc 0 147848 853984 839041 2026-11-08T15:29:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853984 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:LibreOffice_7.2.4.1_Calc_with_csv_screenshot.png|thumb|300x300px| ਆਡੀਓ ਟਰੈਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਡਾਟਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ।]] ਇੱਕ '''ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ''' ਸਾਰਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਾਟਾ ਦੇ ਗਣਨਾ, ਸੰਗਠਨ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਟੋਰੇਜ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/spreadsheet|title=spreadsheet|website=[[Merriam-Webster]] Online Dictionary|access-date=23 June 2016}}</ref> <ref>{{Cite book|title=American Heritage Dictionary of the English Language|date=2011|publisher=Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company|edition=5th|quote=A software interface consisting of an interactive grid made up of cells in which data or formulas are entered for analysis or presentation.}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Collins English Dictionary – Complete and Unabridged|url=https://archive.org/details/englishgirl0000dani|date=2014|publisher=HarperCollins Publishers|edition=12th|quote=(Computer Science) a computer program that allows easy entry and manipulation of figures, equations, and text, used esp for financial planning and budgeting}}</ref> ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ ਨੂੰ ਪੇਪਰ ਅਕਾਊਂਟਿੰਗ ਵਰਕਸ਼ੀਟਾਂ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰਾਈਜ਼ਡ ਐਨਾਲਾਗ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://whatis.techtarget.com/definition/spreadsheet|title=spreadsheet|publisher=[[TechTarget]]|access-date=23 June 2016}}</ref> ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇੱਕ ਸਾਰਣੀ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕੀਤੇ ਡਾਟਾ ਓੁੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਜਾਂ ਟੈਕਸਟ ਡਾਟਾ, ਜਾਂ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੂਜੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਓੁੱਤੇ ਇੱਕ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਸਵੈਚਲਿਤ ਤੌਰ ਓੁੱਤੇ ਓੁਸਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਓੁਸਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ''ਸਪਰੈੱਡਸ਼ੀਟ'' ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.dictionary.com/browse/spreadsheet|title=spreadsheet|website=Dictionary.com Unabridged|publisher=Random House, Inc|access-date=23 June 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.webopedia.com/TERM/S/spreadsheet.html|title=spreadsheet|last=Beal|first=Vangie|date=September 1996|website=webopedia|publisher=[[QuinStreet]]|access-date=23 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160609021512/http://www.webopedia.com/TERM/S/spreadsheet.html|archive-date=9 ਜੂਨ 2016|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.computerhope.com/jargon/s/spreadsh.htm|title=Spreadsheet|website=Computer Hope|access-date=23 June 2016|archive-date=21 ਜੂਨ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621102503/http://www.computerhope.com/jargon/s/spreadsh.htm|dead-url=yes}}</ref> ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਉਪਭੋਗਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਟੋਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਣਨਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮੁੱਲਾਂ ਓੁੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਨੂੰ "ਵਟ-ਇਫ" ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਦਸਤੀ ਪੁਨਰਗਣਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਇੰਟਰੈਕਟਿੰਗ ਸ਼ੀਟਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਡਾਟਾ ਨੂੰ ਟੈਕਸਟ ਅਤੇ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਨਿਆਦੀ [[ਅੰਕ ਗਣਿਤ|ਗਣਿਤ]] ਅਤੇ [[ਫੰਕਸ਼ਨ (ਹਿਸਾਬ)|ਗਣਿਤ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ]] ਨੂੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ ਆਮ ਵਿੱਤੀ ਲੇਖਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਬਿਲਟ-ਇਨ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਵਰਤਮਾਨ ਮੁੱਲ ਜਾਂ ਮਿਆਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਗਣਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰਣੀਬੱਧ ਡਾਟਾ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੰਡੀਸ਼ਨਲ ਸਮੀਕਰਨ, ਟੈਕਸਟ ਅਤੇ ਨੰਬਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਟੈਕਸਟ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਓੁੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਵਪਾਰਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼-ਅਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਜਾਂ ਬੁੱਕਕੀਪਿੰਗ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰਣੀਬੱਧ ਸੂਚੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਛਾਂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। == ਮੂਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Python_demo_-_spreadsheet.png|thumb]] LANPAR, 1969 ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ, <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ms--K3jipt4C&q=LANPAR&pg=PT149|title=The Grid Book|last=Higgins|first=Hannah|date=2009-01-01|publisher=MIT Press|isbn=9780262512404|language=en}}</ref> ਮੇਨਫ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਸੀ। LANPAR ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਸੀ: ਰੈਂਡਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਐਰੇ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ। <ref name=":0" /> VisiCalc (1979) ਇੱਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਸੀ, <ref>[http://www.informationweek.com/whats-the-greatest-software-ever-written/d/d-id/1046033? Charles Babcock, "What's The Greatest Software Ever Written?", ''Information Week'', 11 Aug 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625181757/http://www.informationweek.com/whats-the-greatest-software-ever-written/d/d-id/1046033|date=25 June 2017}}. Accessed 25 June 2014</ref> ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਐਪਲ II ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਲੋਟਸ 1-2-3 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਡਾਸ|DOS]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1988/03/13/business/the-executive-computer-lotus-1-2-3-faces-up-to-the-upstarts.html?pagewanted=all&src=pm|title=The Executive computer; Lotus 1-2-3 Faces Up to the Upstarts|last=Lewis|first=Peter H.|date=1988-03-13|website=[[NYTimes.com]]|publisher=[[The New York Times Company]]|access-date=2012-10-14|quote=Release 3.0 is being written in the computer language known as C, to provide easy transportability among PCs, Macs and mainframes.}}</ref> ਮਾਈਕਰੋਸਾਫਟ ਐਕਸਲ ਕੋਲ ਹੁਣ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫ਼ਟ ਵਿੰਡੋਜ਼|ਵਿੰਡੋਜ਼]] ਅਤੇ ਮੈਕਿਨਟੋਸ਼ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਰਕੀਟ ਸ਼ੇਅਰ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article.cfm?articleid=1795|title=Rivals Set Their Sights on Microsoft Office: Can They Topple the Giant?&nbsp;–Knowledge@Wharton|publisher=Wharton, University of Pennsylvania|access-date=2010-08-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.utdallas.edu/%7Eliebowit/book/sheets/sheet.html|title=spreadsheet analysis from winners, losers, and Microsoft|website=Utdallas.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723125259/http://www.utdallas.edu/~liebowit/book/sheets/sheet.html|archive-date=2010-07-23|access-date=2010-08-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.utdallas.edu/%7Eliebowit/book/wordprocessor/word.html|title=A|website=Utdallas.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20100805133621/http://www.utdallas.edu/~liebowit/book/wordprocessor/word.html|archive-date=2010-08-05|access-date=2010-08-20}}</ref> ਇੱਕ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇੱਕ ਦਫ਼ਤਰ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਸੂਟ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਵੈੱਬ ਐਪਸ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਫਿਸ ਸੂਟ ਵੀ ਹੁਣ ਵੈੱਬ ਐਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਵਿੱਚ ਕਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ''ਸੈੱਲਾਂ'' ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਰਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ X ਅਤੇ Y ਸਥਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। X ਸਥਾਨ, ਕਾਲਮ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ, "A," "B," "C," ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਖਿਆਵਾਂ, 1, 2, 3, ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਸੈੱਲ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਕਤਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲਮ, "C10" ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੈੱਲ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦਾ ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸੰਕਲਪ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ LANPAR (ਰੈਂਡਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਐਰੇਜ਼ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ) (ਰੇਨੇ ਪਾਰਡੋ ਅਤੇ ਰੇਮੀ ਲੈਂਡੌ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਖੋਜ) ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੀਕਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਰੂਪ ਅਤੇ "A1 ਨੋਟੇਸ਼ਨ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ''ਰੇਂਜ'' ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, "A1:A10" ਰੇਂਜ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਕਾਲਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਸ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। LANPAR ਨੇ ਫਾਰਵਰਡ ਰੈਫਰੈਂਸਿੰਗ/ਨੈਚੁਰਲ ਆਰਡਰ ਕੈਲਕੂਲੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਲੋਟਸ 123 ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ ਦੇ ਮਲਟੀਪਲੈਨ ਵਰਜਨ 2 ਤੱਕ ਮੁੜ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ''ਵਰਕਸ਼ੀਟਾਂ'' ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ''ਸ਼ੀਟਾਂ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇੱਕ ''ਵਰਕਬੁੱਕ'' ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਰਕਬੁੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਾਈਲ ਦੁਆਰਾ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ, ਸ਼ੀਟਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੀਟਾਂ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲਾਂ ਲਈ ਸਾਰਾ ਡਾਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਕਸ਼ੀਟਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਟੈਬਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਲਿੱਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੀਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੰਬਰ ਇਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਲਟੀ-ਸ਼ੀਟ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸੈੱਲ ਸ਼ੀਟ ਦਾ ਨਾਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, "ਸ਼ੀਟ 1! C10"। ਕੁਝ ਸਿਸਟਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਕਬੁੱਕਾਂ ਲਈ ਸੈੱਲ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸ ਸੰਟੈਕਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਭੋਗਤਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੀਟਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੈੱਲ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਨਾਲ ਟੈਕਸਟ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਟਾ ਵਿੱਚ <code>hello world</code> ਟੈਕਸਟ ਦੀ ਸਤਰ, ਨੰਬਰ <code>5</code> ਜਾਂ ਮਿਤੀ <code>16-Dec-91</code> ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਰਾਬਰ ਚਿੰਨ੍ਹ, <code>=5*3</code> ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਡਿਸਪਲੇ ਗਣਨਾ ਦਾ ''ਨਤੀਜਾ'' ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ <code>15</code>, ਫਾਰਮੂਲਾ ਖੁਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਫਾਰਮੂਲੇ ਲਈ ਦੂਜੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਨੰਬਰ ਨੂੰ ਸੈੱਲ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਫਾਰਮੂਲਾ <code>=5*C10</code> ਸੈੱਲ C10 ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਨੂੰ 5 ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ C10 ਮੁੱਲ <code>3</code> ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ <code>15</code> ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ C10 ਹੋਰ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ। ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਚੇਨ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗਣਿਤਿਕ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਫਾਰਮੂਲੇ ਰੇਂਜਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ <code>SUM</code> ਫੰਕਸ਼ਨ ਜੋ ਇੱਕ ਰੇਂਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ [[ਡਾਟਾਬੇਸ|ਡੇਟਾਬੇਸ]] ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ ਅਤੇ ਡੇਟਾਬੇਸ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਰਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਡਾਟਾਬੇਸ ਮਸ਼ੀਨ-ਪੜ੍ਹਨ ਯੋਗ ਅਰਥ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਟੇਬਲਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਰਕਬੁੱਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸ਼ੀਟਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਾਈਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਟੇਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਇੰਟਰੈਕਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੇਟਾਬੇਸ ਦੀ ਰਿਲੇਸ਼ਨਲ ਬਣਤਰ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ ਅਤੇ ਡੇਟਾਬੇਸ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ - ਸ਼ੀਟਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟੇਬਲ ਬਣਨ ਲਈ ਡੇਟਾਬੇਸ ਵਿੱਚ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਡੇਟਾਬੇਸ ਪੁੱਛਗਿੱਛਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇੱਕ ਦਫਤਰ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਸੂਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਵਰਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ]], ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਡਾਟਾਬੇਸ|ਡੇਟਾਬੇਸ]] ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਿਸਟਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਟ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਮਾਨ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਕਮਾਂਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੰਪੋਨੈਂਟਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਡਾਟਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਕਾਰਜਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲੋਂ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਫਾਇਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਿਸਟਮ [[ਗਰਾਫੀਕਲ ਯੂਜ਼ਰ ਇੰਟਰਫੇਸ|ਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਯੂਜ਼ਰ ਇੰਟਰਫੇਸ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਟੈਕਸਟ-ਮੋਡ ਡਿਸਪਲੇਅ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪੇਪਰ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ === "ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ" ਸ਼ਬਦ "ਸਪ੍ਰੈਡ" ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਖਬਾਰ ਜਾਂ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਆਈਟਮ (ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਗ੍ਰਾਫਿਕਸ) ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਫੇਸਿੰਗ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੈਂਟਰਫੋਲਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੰਨੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ 'ਸਪ੍ਰੈੱਡ-ਸ਼ੀਟ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੁੱਕ-ਕੀਪਿੰਗ [[ਬਹੀ ਖਾਤਾ|ਲੇਜ਼ਰ]] ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਫਾਰਮੈਟ - ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਖਰਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਲਈ ਕਾਲਮ, ਖੱਬੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਇਨਵੌਇਸ, ਅਤੇ ਸੈੱਲ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਰਕਮ ਜਿੱਥੇ ਇਸਦੀ ਕਤਾਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਾਲਮ ਇੰਟਰਸੈਕਟ — ਜੋ ਕਿ, ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਬਾਊਂਡ ਲੇਜ਼ਰ (ਅਕਾਉਂਟਿੰਗ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਤਾਬ) ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਵਾਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਾਗਜ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ੀਟਾਂ ('ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੇਪਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) 'ਤੇ ਇੱਕ "ਫੈਲ" ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਕਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਆਮ ਕਾਗਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਚੌੜਾ। <ref name="sshistory">{{Cite web|url=http://dssresources.com/history/sshistory.html|title=A Brief History of Spreadsheets|last=Power|first=D. J.|date=30 August 2004|website=DSSResources.COM|access-date=25 June 2014|edition=3.6}}</ref> === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗੂਕਰਨ === ==== ਬੈਚ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਰਿਪੋਰਟ ਜਨਰੇਟਰ BSRG ==== ਇੱਕ ਬੈਚ "ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ" ਇੱਕ ਬੈਚ ਕੰਪਾਈਲਰ ਤੋਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਇਨਪੁਟ ਡੇਟਾ, ਇੱਕ ਆਉਟਪੁੱਟ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ''ਭਾਵ'', ਇੱਕ 4GL ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ, ਗੈਰ-ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ, ਬੈਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਦੀ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਰਿਚਰਡ ਮੈਟੇਸਿਚ ਦੁਆਰਾ 1961 ਦੇ ਪੇਪਰ "ਬਜਟਿੰਗ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਸਿਸਟਮ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ" ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Mattessich|first=Richard|author-link=Richard Mattessich|year=1961|title=Budgeting Models and System Simulation|url=https://archive.org/details/sim_accounting-review_1961-07_36_3/page/384|journal=The Accounting Review|volume=36|issue=3|pages=384–397|jstor=242869}}</ref> ਮੈਟੇਸਿਚ (1964a, Chpt. 9, ''ਲੇਖਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਵਿਧੀਆਂ'' ) ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਥੀ ਵਾਲੀਅਮ, ਮੈਟੇਸਿਚ (1964b, ''ਬਜਟ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਫਰਮ ਦਾ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ'' ) ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਲੇਖਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬਜਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ( ਮੇਨਫ੍ਰੇਮ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤੇ ਗਏ) ਲਈ ਕੰਪਿਊਟਰਾਈਜ਼ਡ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਫੋਰਟਰਨ IV ) ਇਹ ਬੈਚ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ''ਸੈੱਲਾਂ'' ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮੁੱਚੇ ਕਾਲਮਾਂ ਜਾਂ ਕਤਾਰਾਂ (ਇਨਪੁਟ ਵੇਰੀਏਬਲਾਂ ਦੇ) ਦੇ ਜੋੜ ਜਾਂ ਘਟਾਓ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। 1962 ਵਿੱਚ, ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ, ਜਿਸਨੂੰ BCL for Business Computer Language ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇੱਕ IBM 1130 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਅਤੇ 1963 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੁਏਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, [[ਵਿਸਕਾਂਸਨ|ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ]] ਵਿਖੇ ਆਰ. ਬ੍ਰਾਇਨ ਵਾਲਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ IBM 7040 ਵਿੱਚ ਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਫੋਰਟਰਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ 'ਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਟਾਈਮਸ਼ੇਅਰਿੰਗ ਉਪਲਬਧ ਸੀ। 1968 ਵਿੱਚ ਬੀਸੀਐਲ ਨੂੰ ਵਾਲਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ IBM 360/67 ਟਾਈਮਸ਼ੇਅਰਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਪਾਰਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ [[ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ|ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਤ ਆਦਿ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। 1964 ਵਿੱਚ, ''ਬਿਜ਼ਨਸ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲੈਂਗੂਏਜ'' ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਕਿਮਬਾਲ, ਸਟੌਫੇਲਜ਼ ਅਤੇ ਵਾਲਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੋਵਾਂ ਦਾ 1966 ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ [[ਕਾਪੀਰਾਈਟ]] ਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|title=Business Computer Language|last=Brian Walsh|year=1996|website=IT-Directors.com}}</ref> ਅਪਲਾਈਡ ਡੇਟਾ ਰਿਸੋਰਸਸ ਕੋਲ ਇੱਕ FORTRAN ਪ੍ਰੀਪ੍ਰੋਸੈਸਰ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਜ਼ੇਰੋਕਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟਾਈਮਸ਼ੇਅਰਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ BCL ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਰਸਲ ਸ਼ੁਲਜ਼ ਦੁਆਰਾ [http://www.faqs.org/faqs/spreadsheets/faq/ comp.apps.spreadsheets FAQ] * ਜੋਸਲੀਨ ਪੇਨ ਦੁਆਰਾ [https://web.archive.org/web/20050920062919/http://www.ainewsletter.com/newsletters/aix_0505.htm#ess ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨਾ] * {{Dmoz|Computers/Software/Spreadsheets}} * [https://web.archive.org/web/20090109220859/http://www.j-walk.com/ss/history/spreadsh.htm ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ&nbsp;- ਰਿਚਰਡ ਮੈਟੇਸਿਚ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਪਿਊਟਰੀਕਰਨ (1961-1964)] * [https://web.archive.org/web/20040924073107/http://www.yelavich.com/ CICS ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਯੇਲਾਵਿਚ ਦੁਆਰਾ IBM 3270 ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ] * ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਰਮਾ ਦੁਆਰਾ [http://creativekarma.com/ee.php/weblog/comments/the_first_computerized_spreadsheet_program/ ਆਟੋਪਲਾਨ ਅਤੇ ਆਟੋਟੈਬ ਲੇਖ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207000203/http://creativekarma.com/ee.php/weblog/comments/the_first_computerized_spreadsheet_program/ |date=2019-12-07 }} * [http://www.spreadsheetscience.org/ ਸਾਇੰਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117112938/http://www.spreadsheetscience.org/|date=2020-01-17}} ਵਿੱਚ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟਾਂ dda90ht9g11cv6wcvtgtrhvowvi7cs0 0 151749 853992 838424 2026-11-08T17:03:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853992 wikitext text/x-wiki '''ਸ਼ਿਲਪਾ ਰਾਨਾਡੇ''' (ਜਨਮ 1966) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ, ਐਨੀਮੇਟਰ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ<ref>{{Cite web |title=Animator Shilpa Ranade sets an example of 'When talent meets a cause' |url=https://thewire.in/69136/shilpa-example-stage-talent-meets-cause/ |access-date=2017-02-04}}</ref> ਅਤੇ ਅਕਾਦਮੀਸ਼ੀਅਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The need for personal animation: A chat with IDC's professor Shilpa Ranade - AnimationXpressAnimationXpress |url=http://www.animationxpress.com/index.php/animation/the-need-for-personal-animation-a-chat-with-idcs-professor-shilpa-ranade |access-date=2016-09-04 |website=www.animationxpress.com}}</ref> ਉਹ 2001 ਤੋਂ ਆਈਆਈਟੀ ਬੰਬੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਚੈਨਲ 4, ਯੂਕੇ ਲਈ ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਫਿਲਮ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Ms. Shilpa Ranade (India)Mumbai International Film Festival {{!}} Mumbai International Film Festival |url=http://miff.in/ms-shilpa-ranade-india/ |access-date=2017-02-04 |website=miff.in |language=en |archive-date=2017-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205095909/http://miff.in/ms-shilpa-ranade-india/ |url-status=dead }}</ref> ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ<ref>{{Cite web |title=International Children's Film Festival ends in Hyderabad |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-21/news/44326907_1_jury-prize-film-festival-golden-elephant-award |access-date=2016-09-04 |archive-date=2016-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917193628/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-21/news/44326907_1_jury-prize-film-festival-golden-elephant-award |url-status=dead }}</ref> ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਫਿਲਮ ਗੂਪੀ ਗਵਈਆ ਬਾਘਾ ਬਜਈਆ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਪੂਰੀ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਟੋਰਾਂਟੋ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Will The Lunchbox do a Slumdog Millionaire? |url=http://indiatoday.intoday.in/story/india-is-shining-at-the-toronto-international-film-festival/1/308974.html |access-date=2016-09-04}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ''ਨਜਾ ਗੋਜ਼ ਟੂ ਸਕੂਲ'' ਅਤੇ ''ਮਨੀਜ਼ ਡਾਈਂਗ'' ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Ramnath |first=Nandini |date= |title=Preview - Goopi Gawaiiya Bagha Bajaiiya |url=http://www.livemint.com/Leisure/NNIC5yWOhYCWNY207xcFuN/Preview--Goopi-Gawaiiya-Bagha-Bajaiiya.html |access-date=2016-09-04 |website=www.livemint.com |publisher= |archive-date=2016-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916123025/http://www.livemint.com/Leisure/NNIC5yWOhYCWNY207xcFuN/Preview--Goopi-Gawaiiya-Bagha-Bajaiiya.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Let's animate the classroom |url=http://www.mid-day.com/articles/lets-animate-the-classroom/16644173 |access-date=2016-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911210241/http://www.mid-day.com/articles/lets-animate-the-classroom/16644173 |archive-date=2016-09-11 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Khurana |first=Chanpreet |date=2015-01-17 |title=Book Review: Petu Pumpkin: Tooth Troubles |url=http://www.livemint.com/Leisure/XkTTd4dn10DpINTAg2KoBJ/Book-Review-Petu-Pumpkin-Tooth-Troubles.html |access-date=2016-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-09-02 |title=Kumbh, Goopy & Partition stories in Toronto film fest {{!}} Latest News & Updates at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-kumbh-goopy-partition-stories-in-toronto-film-fest-1883111 |access-date=2016-09-04 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=DIFF 2014 to screen International Animation Package |url=http://www.thetibetpost.com/en/news/international/4206-diff-2014-to-screen-international-animation-package |access-date=2016-09-04 |website=www.thetibetpost.com |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807095911/http://thetibetpost.com/en/news/international/4206-diff-2014-to-screen-international-animation-package |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-09-17 |title=Freundschaft und Abenteuer |url=http://www.op-online.de/region/freundschaft-abenteuer-3866805.html |access-date=2016-09-04}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਡਰਾਇੰਗ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਅਪਲਾਈਡ ਆਰਟ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰ ਜੇਜੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਅਪਲਾਈਡ ਆਰਟ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇਲਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਫਿਰ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਮੁੰਬਈ|IIT ਬੰਬੇ]] ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਡਵਾਂਸਡ ਇਲਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਸਟਰ ਇਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ( ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ) ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref name=":2">{{Cite web |title=Prof. Shilpa Ranade Industrial Design Centre, IIT Bombay |url=http://www.idc.iitb.ac.in/shilpa/ |access-date=2017-02-04 |website=www.idc.iitb.ac.in}}</ref> ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ,<ref name=":1" /> ਉਸਨੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਐਮ.ਫਿਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਥੀਸਿਸ 'ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਲਈ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ' 'ਤੇ ਸੀ।<ref name=":2" /> == ਕੈਰੀਅਰ == 2001 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਮੁੰਬਈ|ਆਈਆਈਟੀ ਬੰਬੇ]] ਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੈਚ 2006 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਇਆ<ref name=":3">{{Cite web |last=TLoS |date=2016-09-26 |title=Shilpa on the research animators do |url=https://thelifeofscience.com/2016/09/26/shilpa-on-the-research-that-animators-do/ |access-date=2017-02-04 |website=The Life of Science}}</ref> ਉਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਕਾਲਸਟਿਕ, ਏਕਲਵਿਆ, ਪ੍ਰਥਮ ਅਤੇ ਕਰਾਡੀ ਟੇਲਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Ms. Shilpa Ranade (India)Mumbai International Film Festival {{!}} Mumbai International Film Festival |url=https://miff.in/ms-shilpa-ranade-india/ |access-date=2020-07-04 |website=miff.in |archive-date=2020-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704121406/https://miff.in/ms-shilpa-ranade-india/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੇ ਨਵੀਨਤਮ ਕਿਉਰੇਟੋਰੀਅਲ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਖੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ''ਪਲਾਂਟ ਲਾਈਫ'' ਅਤੇ ''ਚਾਈਲਡ ਫਾਰਮਰਜ਼'' । ਜਦੋਂ ਕਿ 'ਪਲਾਂਟ ਲਾਈਫ' ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਡਰਾਇੰਗ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਪੌਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, 'ਚਾਈਲਡ ਫਾਰਮਰਜ਼' ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਲਈ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name=":0"/> 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਚਿਲਡਰਨ ਫਿਲਮ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਫਿਲਮ ਗੂਪੀ ਗਵਈਆ ਬਾਘਾ ਬਜਈਆ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref name=":0"/> ਇਹ ਫਿਲਮ ਉਪੇਂਦਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਦੁਆਰਾ 1915 ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਹਸ ਦੇ ਦੋ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੋਸਤਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਟੋਰਾਂਟੋ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਸਾਨ ਕੋਰੀਆ, MAMI ਇੰਡੀਆ, DIFF ਦੁਬਈ ਅਤੇ NYICFF ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉਹ ਡਮਰੂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਕਾਲਸਟਿਕ, ਏਕਲਵਯ, ਪ੍ਰਥਮ ਅਤੇ ਕਰਾਡੀ ਟੇਲਜ਼ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।<ref name=":0"/> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਫਿਲਮ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਵਰਣਨ ! ਅਵਾਰਡ |- | 1990 | ਮਨੀ ਦਾ ਮਰਨਾ | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਐਨੀਮੇਟਰ | ਐਨੀਮੇਟਡ ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ (7 ਮਿੰਟ) | ਕ੍ਰਿਟਿਕਸ ਅਵਾਰਡ (1996)। ਬੰਬਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਲਘੂ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ |- | 1997 | ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਚਪਨ | ਡਾਇਰੈਕਟਰ | ਐਨੀਮੇਟਡ ਲਘੂ ਫਿਲਮ (4 ਮਿੰਟ) | |- | 1999 | ਨਾਜਾ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਡਾਇਰੈਕਟਰ | ਐਨੀਮੇਟਡ ਲਘੂ ਫਿਲਮ (7 ਮਿੰਟ) | |- | 2013 | ਗੂਪੀ ਗਵਈਆ ਬਾਘਾ ਬਜਈਆ | ਡਾਇਰੈਕਟਰ | ਐਨੀਮੇਟਡ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ (79 ਮਿੰਟ) ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਐਨੀਮੇਟਡ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ (2013)। ASIFA ਅਵਾਰਡਜ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ (2013)। WIFTS ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਿਜ਼ਨਰੀ ਅਵਾਰਡ ਸਰਬੋਤਮ ਭਾਰਤੀ ਐਨੀਮੇਟਡ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ (2014)। ਫਿੱਕੀ BAF ਅਵਾਰਡ |} == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1966]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ky3dhn8whk7x1trc37qw8cexlqxnk6a 0 155412 853998 846152 2026-11-08T19:07:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853998 wikitext text/x-wiki '''ਸੁਚਿਤਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਹੈ ਜੋ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]], [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਦੱਖਣੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hinduonnet.com/yw/2009/01/20/stories/2009012050530700.htm|title=Emotion packed|last=Paromita Pain|date=20 January 2009|work=The Hindu|access-date=3 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123045518/http://hinduonnet.com/yw/2009/01/20/stories/2009012050530700.htm|archive-date=23 January 2009|department=Young World}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=LifestyleBooksSectionPage&id=71d0eabe-f5ce-414d-a88d-c93dbdb0aedd&&Headline=Book+review%3a+EMSwapnalok+Society-The+Summer+of+cool%2fEM|title=Book review: Swapnalok Society-The Summer of cool|last=Deepti Kaul|date=27 January 2009|work=Hindustan Times|access-date=3 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219234442/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=LifestyleBooksSectionPage&id=71d0eabe-f5ce-414d-a88d-c93dbdb0aedd&&Headline=Book+review%3A+EMSwapnalok+Society-The+Summer+of+cool%2FEM|archive-date=19 February 2009}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-03-21/news-interviews/27853258_1_songs-shekhar-voice|title=I have Shekhar's blessings: Suchitra|last=Roshni Olivera|date=21 March 2005|work=[[The Times of India]]|access-date=3 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023061652/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-03-21/news-interviews/27853258_1_songs-shekhar-voice|archive-date=23 October 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/suchitra-krishnamoorthi-wants-ceiling-fans-redesigned-after-sushant-kumar-rajputs-death|title=Suchitra Krishnamoorthi wants ceiling fans redesigned after Sushant Kumar Rajput's death|archive-url=https://web.archive.org/web/20251110171557/https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/suchitra-krishnamoorthi-wants-ceiling-fans-redesigned-after-sushant-kumar-rajputs-death|archive-date=2025-11-10|access-date=2026-03-31|url-status=dead}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:SuchitraKrishnamurthy.jpg|thumb| ਸੁਚਿਤਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ]] ਸੁਚਿੱਤਰਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੇਲਗੂ ਭਾਸ਼ੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/sujata-kumar-funeral-daughter-sister-suchitra-krishnamoorthi-perform-final-rites|title=Sujata Kumar funeral: Daughter, sister Suchitra Krishnamoorthi perform final rites}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਸ਼ੇਖਰ ਕਪੂਰ]] ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ 30 ਸਾਲ ਵੱਡਾ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕਾਵੇਰੀ ਕਪੂਰ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਸੁਚਿਤਰਾ ਨੇ ਸਾਲ 1987-88 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ ''ਚੁਨੌਤੀ'' ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/shah-rukh-khans-kabhi-haan-kabhi-naa-turns-26-suchitra-krishnamoorthi-shares-heartfelt-post|title=Shah Rukh Khan's 'Kabhi Haan Kabhi Naa' turns 26, Suchitra Krishnamoorthi shares heartfelt post|access-date=2023-03-04|archive-date=2025-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221214231/https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/shah-rukh-khans-kabhi-haan-kabhi-naa-turns-26-suchitra-krishnamoorthi-shares-heartfelt-post|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ''ਪੀਨਟਸ: ਦ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ'', ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਮਿਕ ਸਟ੍ਰਿਪ ''ਪੀਨਟਸ ''' ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/suchitra-krishnamoorthis-travel-and-book-tales|title=Suchitra Krishnamoorthi's travel and book tales}}</ref> ਉਸਨੇ ਲੂਸੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/viral/suchitra-krishnamoorthi-uninstalls-swiggy-after-food-delivery-app-sacks-1100-employees-amid-covid-19-crisis|title=Suchitra Krishnamoorthi uninstalls Swiggy after food delivery app sacks 1,100 employees amid COVID-19 crisis}}</ref> ਉਹ ਪਾਮੋਲਿਵ ਸਾਬਣ, ਕਲੀਅਰਸਿਲ, ਸਨਰਾਈਜ਼ ਕੌਫੀ, ਲਿਮਕਾ ਅਤੇ ਕੋਲਗੇਟ ਟੂਥਪੇਸਟ ਵਰਗੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=September 2019}}1994 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਹਿੱਟ, ''ਕਦੇ ਹਾਂ ਕਭੀ ਨਾ'' ਨਾਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਸਟਾਰ ਜੈਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ''ਕਿਲੁੱਕਮਪੇਟੀ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2019}} ਉਸਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ, ਪੌਪ ਐਲਬਮਾਂ ''ਡੋਲੇ ਡੋਲੇ'',<ref>{{Cite web |title=YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=ly1wlH9qOds |access-date=17 February 2017 |via=YouTube}}</ref> ''ਦਮ ਤਾਰਾ'', ''ਆਹਾ'' ਅਤੇ ''ਜ਼ਿੰਦਗੀ'' ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=22 March 2009 |title=Zindagi - Suchitra Krishnamoorthi |url=https://www.youtube.com/watch?v=WB838rGEdKM |access-date=17 February 2017 |via=YouTube}}</ref> ਉਹ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ [[ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ''ਮਾਈ ਵਾਈਫ਼ਜ਼ ਮਰਡਰ'' (2005) ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੁਚਿਤਰਾ ਲਈ ਚੰਗੀ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite web |date=16 November 2013 |title=Suchitra Krishnamoorthi writes a new book based on her personal experiences |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2013/nov/161113-suchitra-krishnamoorthi-new-book-personal-memoirs-drama-queen-bollywood.htm |access-date=3 March 2014 |website=Mid-day.com}}</ref> ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਗੋਪਾਲ ਵਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ''ਰਣ'' ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/I-wanted-to-marry-Ram-Gopal-Varma-Suchitra-Krishnamoorthi/articleshow/26019482.cms|title=I wanted to marry Ram Gopal Varma: Suchitra Krishnamoorthi|date=19 November 2013|work=The Times of India|access-date=3 March 2014}}</ref> ਸੁਚਿਤਰਾ ਨੇ ਨਲਿਨੀ ਕਸ਼ਯਪ ਨਾਂ ਦੀ ਮੀਡੀਆ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |date=16 November 2013 |title=Suchitra Krishnamoorthi writes a new book based on her personal experiences |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2013/nov/161113-suchitra-krishnamoorthi-new-book-personal-memoirs-drama-queen-bollywood.htm |access-date=3 March 2014 |website=Mid-day.com}}</ref> ਸੁਚਿਤਰਾ ਇੱਕ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਬਲੌਗ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2019}} ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਲੌਗ - ਪਹਿਲਾਂ www.intentblog.com 'ਤੇ, ਇੱਕ ਸਾਈਟ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਦੀਪਕ ਚੋਪੜਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, "ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾ" ਅਤੇ "ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬ੍ਰੇਕ ਦਿਓ", ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ। ਸਾਈਟ- ਨੇ ਸੁਚਿਤਰਾ ਨੂੰ ਕਈ ਵਿਵਾਦਾਂ 'ਚ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2019}}ਸੁਚਿਤਰਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਦ ਸਮਰ ਆਫ ਕੂਲ'', ਪੇਂਗੁਇਨ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇਹ ''ਸਵਪਨਾਲੋਕ ਸੋਸਾਇਟੀ'' ਲੜੀ ਨਾਮਕ ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹੈ।<ref name="hindu.com">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mag/2009/02/08/stories/2009020850060200.htm|title=I was always good at writing|last=Pain|first=Paromita|date=8 February 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=8 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214030200/http://www.hindu.com/mag/2009/02/08/stories/2009020850060200.htm|archive-date=14 February 2009|location=Chennai, India}}</ref> ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਸਹਿਕਾਰੀ ਹਾਊਸਿੰਗ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਦੇ ਲੋਕਾਚਾਰ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਹਿਰੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਾਣਾ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2019}} ਲੜੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ''ਦ ਗੁੱਡ ਨਿਊਜ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਭਾਗ "ਦ ਗੋਸਟ ਆਨ ਦ ਲੇਜ" 2016 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2019}} ਨਵੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੁਚਿਤਰਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਯਾਦਾਂ ਵਾਲੀ ''ਡਰਾਮਾ ਕੁਈਨ ਨੂੰ'' ਬਹੁਤ ਚੰਗੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Drama Queen|url=https://archive.org/details/dramaqueenpaperb0000such|last=Suchitra Krishnamoorthi|date=20 November 2013|publisher=Hachette India|isbn=978-9350096697}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/131117/commentary-columnists/article/spicy-saucy-tell-all-tale-it|title=A spicy, saucy tell-all tale it is|last=Khalid Mohamed|date=17 November 2013|work=Deccan Chronicle|access-date=3 March 2014}}</ref> ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਿੰਟ ਇਸਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਮਿਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਕ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/lifestyle/books/suchitra-krishnamoorthi-opens-up-about-her-candid-new-book/article1-1161177.aspx|title=Suchitra Krishnamoorthi opens up about her candid new book|date=10 December 2013|work=Hindustan Times|access-date=3 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303100656/http://www.hindustantimes.com/lifestyle/books/suchitra-krishnamoorthi-opens-up-about-her-candid-new-book/article1-1161177.aspx|archive-date=3 March 2014}}</ref> ਡਰਾਮਾ ਕੁਈਨ, ਸੁਚਿਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਟਕ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਡਰਾਮਾ ਕੁਈਨ ਤੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ " NCPA " ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web |date=2 September 2016 |title=Suchitra Krishnamoorthi staging an acting comeback with a play |url=http://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/Suchitra-Krishnamoorthi-staging-an-acting-comeback-with-a-play/articleshow/53968855.cms |access-date=26 April 2017 |website=Mumbai Mirror |archive-date=4 ਜਨਵਰੀ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104011707/http://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/Suchitra-Krishnamoorthi-staging-an-acting-comeback-with-a-play/articleshow/53968855.cms |url-status=dead }}<br /><br />- {{Cite web |last=Wadhwa |first=Seema |title=Why Suchitra Krishnamoorthi Led Drama Queen Is A Winner |url=http://curiositycult.com/why-suchitra-krishnamoorthi-led-drama-queen-is-a-winner/ |access-date=26 April 2017 |website=Curiosity Cult |archive-date=4 ਜਨਵਰੀ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104000129/http://curiositycult.com/why-suchitra-krishnamoorthi-led-drama-queen-is-a-winner/ |url-status=dead }}</ref> ਡਰਾਮਾ ਕਵੀਨ ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਟਕ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/delhi/a-solo-act-by-suchitra-krishnamoorthi-woos-delhiwallahs/articleshow/92041791.cms|title=A solo act by Suchitra Krishnamoorthi woos Delhiwallahs - Times of India}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] 9ztegmil8unredymt9nndhj2hpltgke 0 155766 853988 647293 2026-11-08T16:24:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853988 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਸਹੋਦਰਾਬਾਈ ਰਾਏ | image = | caption = | alt = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1919|4|30|df=yes}} | birth_place = ਬੋਤਰਾਏ ਪਿੰਡ, [[ਪਥਾਰੀਆ]], [[ਦਮੋਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | death_date = | death_place = {{death date and age|1981|3|26|1919|4|30|df=yes}} | constituency1 = [[ਸਾਗਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਸਾਗਰ]] | office1 = [[ਦੂਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]] | termstart1 = 1957 | termend1 = 1962 | predecessor1 = [[ਸੋਦੀਆ ਖੂਬਚੰਦ ਦਰਿਆਉ ਸਿੰਘ]] | successor1 = [[ਜਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਜੋਤਿਸ਼ੀ]] | office2 = [[5ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]] | termstart2 = 1971 | termend2 = 1977 | predecessor2 = [[ਰਾਮਸਿੰਘ ਅਇਰਵਾਲ]] | successor2 = [[ਨਰਮਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਰਾਏ]] | party = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] | alma_mater = | occupation = [[ਰਾਜਨੇਤਾ]] | spouse = | children = }} '''ਸਹੋਦਰਾਬਾਈ ਦੇਵੀ ਰਾਏ''' (30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 - 26 ਮਾਰਚ 1981) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜੋ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਸਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਾਰ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। == ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ਸਾਗਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ 1957 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਜਿੱਤੀਆਂ। ਰਾਏ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1980|ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ]] [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1971|1971]] ਅਤੇ 1980 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਗਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੂਜੀ, ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਹ ਦਮੋਹ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ<ref>{{Cite web |title=7th Lok Sabha - Members Bioprofile - RAI, SHRIMATI SAHODRABAI |url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/biodata_1_12/1313.htm |access-date=29 April 2015}}</ref> ਰਾਏ ਨੇ ਨੋਆਖਲੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1945 ਵਿੱਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ''[[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ]]'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ("ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ" ਵਜੋਂ ਢਿੱਲੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)। 1979 ਵਿਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Sahodrabai Rai vs. Ram Sigh Aharwar |url=http://www.the-laws.com/Encyclopedia/Browse/Case?CaseId=008691820000 |access-date=29 April 2015 |website=the-laws.com}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Members : Lok Sabha |url=http://115.254.101.27/Loksabha/members/statedetailar.aspx?state_name=Madhya+Pradesh&lsno=2 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20150429072501/http://115.254.101.27/Loksabha/members/statedetailar.aspx?state_name=Madhya+Pradesh&lsno=2 |archive-date=29 April 2015 |access-date=29 April 2015 |website=101.27}}</ref> ਮਾਰਚ 1981 ਵਿੱਚ 61 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ<ref>[https://www.patrika.com/satna-news/story-of-goa-virangana-sahodra-bai-6055178/ Story of Goa Virangana Sahodra Bai]</ref><ref>[https://www.google.co.uk/books/edition/Parliamentary_Committee_Summary_of_Work/5VJPAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Sahodrabai+Rai+1981&dq=Sahodrabai+Rai+1981&printsec=frontcover Parliamentary Committee: Summary of Work, Vol. 7 (1981), pg. 7]</ref> {{Clear}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1919]] 91jwhc26kyrfd4z5co3wekh9d60rcle 0 157451 853966 813648 2026-11-08T12:18:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853966 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ. | image = RRR Poster.jpg | caption = ਥੀਏਟਰ ਰਿਲੀਜ਼ ਪੋਸਟਰ | native_name = [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]]: {{lang|te|ఆర్.ఆర్.ఆర్.: రౌద్రం రణం రుధిరం}} <br>[[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: {{lang|en|RRR: Rise, Roar, Revolt}} | director = [[ਐਸ. ਐਸ. ਰਾਜਾਮੌਲੀ]] | screenplay = ਐਸ. ਐਸ. ਰਾਜਾਮੌਲੀ | story = ਵੀ. ਵਿਜੇੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ | producer = ਡੀ.ਵੀ.ਵੀ. ਦਾਨਿਆ | based_on = | starring = {{Plainlist|<!--Order as per the end credits--> * ਐਨ.ਟੀ. ਰਾਮਾ ਰਾਓ ਜੂਨੀਅਰ * [[ਰਾਮ ਚਰਨ]] * [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] * [[ਆਲੀਆ ਭੱਟ]] * [[ਸ਼੍ਰਿਆ ਸਰਨ]] * [[ਸਮੁਤਿਰਕਾਨੀ]] * [[ਰੇ ਸਟੀਵਨਸਨ]] * [[ਐਲੀਸਨ ਡੂਡੀ]] * [[ਓਲੀਵੀਆ ਮੌਰਿਸ]] }} | narrator = | music = | cinematography = | editing = | studio = | distributor = {{ubl|ਪੈੱਨ ਸ੍ਟੂਡੀਓਜ਼ ([[ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ]])|ਲਾਇਕਾ ਪ੍ਰੋਡਕ੍ਸ਼ਨ੍ ([[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]])| ਕੇ.ਵੀ.ਐੱਨ. ਪ੍ਰੋਡਕ੍ਸ਼ਨ੍ ([[ਕਰਨਾਟਕ]])| ਐੱਚ.ਆਰ. ਪਿਕ੍ਚਰ੍ਸ੍ ([[ਕੇਰਲ]])}} | released = {{Film date|df=yes|2022|03|25}} | country = [[ਭਾਰਤ]] | language = [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]]<!--For original production language only, not dubs.--> | runtime = 182 ਮਿੰਟ<!--Final duration is 181.53--><ref>{{cite news |last1=Seta |first1=Fenil |title=RRR Censor report: 'F***ing' and 'B***h' removed from the Telugu version; makers had voluntarily reduced the film's duration by 5 minutes in December 2021 |url=https://www.bollywoodhungama.com/amp/news/bollywood/rrr-censor-report-fing-bh-removed-telugu-version-makers-voluntarily-reduced-films-duration-5-minutes-december-2021/ |access-date=21 March 2022 |work=Bollywood Hungama |date=19 March 2022}}</ref><ref>{{Cite web|title=Certificate Detail|url=https://www.ecinepramaan.gov.in/cbfc/?a=Certificate_Detail&i=100070292100000971|access-date=2022-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414172917/https://www.ecinepramaan.gov.in/cbfc/?a=Certificate_Detail&i=100070292100000971|archive-date=2022-04-14|url-status=dead}}</ref> | budget = {{INR|550}} [[ਕਰੋੜ]] | gross = {{Estimation}} {{INR|1200-1258 ਕਰੋੜ}}<ref name="wwgross">{{bulleted list |{{Cite web|title=Gangubai Kathiawadi is the most-watched Indian film on Netflix with 50.6 million viewership hours, RRR follows close behind|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/gangubai-kathiawadi-rrr-netflix-viewership-indian-films-7960117/|website=[[Indian Express]]|date=10 June 2022}} |{{Cite web|first=Mohan|last=Thummala|title=RRRలో బ్రిడ్జ్ యాక్షన్ సీన్..వి.ఎఫ్.ఎక్స్ వీడియో చూస్తే థ్రిల్ కావటం పక్కా|url=https://telugu.samayam.com/telugu-movies/cinema-news/surpreeze-rrr-vfx-breakdown-released-today/articleshow/91889718.cms|website=[[Samayam Telugu]]|language=te|date=30 May 2022}} |{{Cite web|title=RRR: ఎన్టీఆర్ రామ్ చరణ్ లను పిండేసిన రాజమౌళి.. ఒక్కో సీన్ తీసారిలా..!|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/interviews-hit-different-after-watching-the-movie/0210/122102005|website=[[Eenadu]]|language=te|date=23 May 2022}} |{{Cite web|last=Sakshi|first=Telugu|title=RRR Movie: అన్ సీన్స్ తో మళ్లీ థియేటర్లోకి ఆర్ఆర్ఆర్ మూవీ!|url=https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/rrr-movie-re-releasing-us-theaters-uncut-version-june-1st-1457290|website=[[Sakshi (newspaper)|Sakshi]]|language=te|date=19 May 2022}} |{{Cite web|title='They are so gay' fans perplexed by Western audience's perception of 'RRR' as queer story|url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/they-are-so-gay-fans-perplexed-by-western-audiences-perception-of-rrr-as-queer-story20220602114923/|website=[[Asian News International|ANI]]|language=en|access-date=26 August 2022|date=2 June 2022|archive-date=26 ਅਗਸਤ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220826141304/https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/they-are-so-gay-fans-perplexed-by-western-audiences-perception-of-rrr-as-queer-story20220602114923/|url-status=dead}} |{{Cite magazine|title=RRR features on Rotten Tomatoes Best Films of 2022 list|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/rrr-features-on-rotten-tomatoes-best-films-of-2022-list-54556-1.html|access-date=15 June 2022|magazine=[[Filmfare]]|date=14 June 2022}} |{{Cite magazine|title=SS Rajamouli's RRR, starring Ram Charan, Jr NTR achieves remarkable global milestone|url=https://newsable.asianetnews.com/entertainment/ss-rajamouli-s-rrr-starring-ram-charan-jr-ntr-achieves-remarkable-global-milestone-details-here-snt-rdxaux|quote=RRR", also one of the most successful Indian films of 2022, has minted over Rs 1,200 crore at the box office worldwide.|website=[[Asianet News]]|access-date=26 August 2022|date=23 June 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR : మరోసారి చేతులు కలుపుతోన్న ఆర్ ఆర్ ఆర్ త్రయం.. ఇది ఊహించలేదు..|url=https://telugu.news18.com/photogallery/movies/ram-charan-ntr-rajamouli-joining-hands-for-one-more-time-here-are-the-details-sr-1344212.html|access-date=25 June 2022|magazine=[[News18 Telugu]]|date=24 June 2022}} |{{Cite magazine|title=SS Rajamouli, Ram Charan, Jr NTR's RRR becomes first Indian film to bag Best Picture Nomination at HCA Awards|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/ss-rajamouli-ram-charan-jr-ntrs-rrr-becomes-first-indian-film-bag-best-picture-nomination-hca-awards-1152330|access-date=4 August 2022|website=[[Pinkvilla]]|date=30 June 2022|archive-date=28 ਅਗਸਤ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828083431/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/ss-rajamouli-ram-charan-jr-ntrs-rrr-becomes-first-indian-film-bag-best-picture-nomination-hca-awards-1152330|url-status=dead}} |{{Cite magazine|title=RRR beats Top Gun Maverick, The Batman to finish second best film at Hollywood Critics Association Awards 2022|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/telugu-cinema/rrr-is-second-best-film-at-hollywood-critics-association-awards-2022-101656779034501.html|access-date=3 July 2022|website=[[Hindustan Times]]|date=2 July 2022}} |{{Cite magazine|title=Box office report card first half 2022: Bhool Bhulaiyaa 2 to Gangubai Kathiawadi, here's a look at how Indian films fared|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/box-office-report-card-first-half-2022-bhool-bhulaiyaa-2-to-gangubai-kathiawadi-heres-a-look-at-how-indian-films-fared-bollywood-news-entertainment-news-article-92619214|access-date=4 August 2022|website=[[Times Now]]|date=2 July 2022}} |{{Cite magazine|title=After the pandemic pause, it's now raining new releases|url=https://www.telegraphindia.com/my-kolkata/lifestyle/new-bollywood-box-office-movies-in-the-first-six-months-of-2022/cid/1874368|access-date=4 August 2022|quote=RRR was a massive box office success, earning over ₹1200 crore globally.|website=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]|date=13 July 2022}} |{{Cite magazine|title=Guardians of the Galaxy director James Gunn and Doctor Strange director Scott Derrickson praise RRR: 'Loved it'|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/telugu-cinema/marvel-directors-james-gunn-and-scott-derrickson-praise-rrr-loved-it-101658055835187.html|access-date=4 August 2022|quote=RRR was a massive box office success, earning over ₹1200 crore globally.|website=[[Hindustan Times]]|date=17 July 2022}} |{{Cite magazine|title=Jr NTR, Ram Charan's 'RRR' all set for release in Japan|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/jr-ntr-ram-charans-rrr-all-set-for-release-in-japan/articleshow/93049554.cms|access-date=4 August 2022|quote=Released on March 25 this year, 'RRR' has collected over Rs 1,200 crore so far worldwide.|website=[[The Times of India]]|date=22 July 2022}} |{{Cite magazine|title='The Gray Man' director Joe Russo calls 'RRR' a great movie with powerful story, visuals|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/the-gray-man-director-joe-russo-calls-rrr-a-great-movie-with-powerful-story-visuals/articleshow/93072245.cms?from=mdr|access-date=4 August 2022|quote=Released theatrically in March, 'RRR' has raised over Rs 1,200 crore at the global box office|website=[[The Economic Times]]|date=23 July 2022}} |{{Cite magazine|title='RRR' great movie with powerful story, visuals: Joe Russo|url=https://theprint.in/features/rrr-great-movie-with-powerful-story-visuals-joe-russo/1051441/|quote=Released theatrically in March, “RRR” has raised over Rs 1,200 crore at the global box office.|website=[[ThePrint]]|access-date=26 August 2022|date=23 July 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR streams on Disney+ Hotstar|url=https://www.cinemaexpress.com/telugu/news/2022/jul/26/rrr-streams-on-disney-hotstar-33085.html|access-date=4 August 2022|quote=Released theatrically in March, the film has garnered over Rs 1,200 crore at the global box office.|website=[[The New Indian Express|Cinema Express]]|date=26 July 2022}} |{{Cite magazine|title=Marvel's Luke Cage creator thinks Ram Charan could be the next James Bond|url=https://www.livemint.com/news/india/marvels-luke-cage-creator-thinks-ram-charan-could-be-the-next-james-bond-11659060100972.html|access-date=4 August 2022|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|date=29 July 2022}} |{{Cite magazine|title=SS Rajamouli Interacts With Russo Brothers, Reveals He Was 'Surprised' With RRR's Reception From West|url=https://english.jagran.com/entertainment/ss-rajamouli-interacts-with-russo-brothers-reveals-he-was-surprised-with-rrrs-reception-from-west-10046713|access-date=4 August 2022|magazine=[[Jagran Prakashan Limited|Jagran English]]|date=30 July 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR: Seth Rogen, mom Sandy are all praise for SS Rajamouli's film|url=https://www.news9live.com/entertainment/rrr-seth-rogen-mom-sandy-are-all-praise-for-ss-rajamouli-film-186631|access-date=4 August 2022|quote=SS Rajamouli's directorial broke numerous box office records and churned out nearly Rs 1200 crore worldwide|website=[[News9Live]]|date=2 August 2022|archive-date=3 ਅਗਸਤ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803051657/https://www.news9live.com/entertainment/rrr-seth-rogen-mom-sandy-are-all-praise-for-ss-rajamouli-film-186631|url-status=dead}} |{{Cite magazine|title=RRR world television premiere|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-rrr-world-television-premiere-when-where-to-watch-ram-charan-jr-ntr-s-film-2974370|website=[[Zee Media Corporation|DNAIndia]]|date=6 August 2022}} |{{Cite magazine|title=Baby Driver Director Edgar Wright Gave A Shout Out To SS Rajamouli's RRR|url=https://www.ndtv.com/entertainment/edgar-wright-latest-to-praise-rrr-what-an-absolute-blast-so-entertaining-3253438|quote=RRR has raised over ₹ 1,200 crore at the global box office|website=[[NDTV]]|access-date=26 August 2022|date=14 August 2022}} |{{Cite magazine|title=Independence Day 2022: How films like RRR, Gorkha mark the return of 'loud' patriotism in Indian cinema|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/independence-day-2022-how-rrr-gorkha-mark-the-return-of-loud-patriotism-in-indian-cinema-101660507442729.html|quote=The slice-of-life films they can stream on their laptops. In a theatre, they want the old school cinema experience. And this has meant that RRR makes ₹1200 crore, and Bollywood takes cue.|website=[[Hindustan Times]]|access-date=26 August 2022|date=15 August 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR TV premiere: Jr NTR, Ram Charan's film receives record viewership in Malayalam but not in Telugu|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/rrr-tv-premiere-jr-ntr-ram-charan-s-film-receives-record-viewership-in-malayalam-but-not-in-telugu-1992881-2022-08-26|quote=RRR collected nearly Rs 1200 crore at the box office and received rave reviews from fans and critics alike|website=[[India Today]]|access-date=26 August 2022|date=26 August 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR to Tiger Zinda Hai, List of Most Expensive Indian Films and How They Fared|url=https://www.news18.com/news/movies/rrr-to-tiger-zinda-hai-list-of-most-expensive-indian-films-and-how-they-fared-5941465.html|website=[[News18]]|access-date=31 October 2022|date=12 September 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR: Jr NTR says 'you deserve all the applause' to SS Rajamouli on standing ovation in LA|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/rrr-jr-ntr-says-you-deserve-all-the-applause-to-ss-rajamouli-on-standing-ovation-in-la-1193486|website=[[Pinkvilla]]|access-date=4 October 2022|date=31 October 2022|quote=RRR collected nearly Rs 1200 crore at the box office and received rave reviews from fans and critics alike.|archive-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005084053/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/rrr-jr-ntr-says-you-deserve-all-the-applause-to-ss-rajamouli-on-standing-ovation-in-la-1193486|url-status=dead}} |{{Cite magazine|title=RRR Japan Box Office Collection: Ram Charan-Jr NTR Starrer Collects Rs 2.50 Cr, Features In Top 10 Charts|url=https://www.news18.com/news/movies/rrr-japan-box-office-collection-ram-charan-jr-ntr-starrer-collects-rs-2-50-cr-features-in-top-10-charts-6251233.html|website=[[News18]]|access-date=31 October 2022|date=27 October 2022|quote=The film earned close to Rs 1200 crore worldwide at the box office before the Japan release, making it one of the biggest films this year.}} |{{Cite magazine|title="Love for RRR…" Ram Charan drops picture with SS Rajamouli, Jr NTR from Japan trip|url=https://telanganatoday.com/love-for-rrr-ram-charan-drops-picture-with-ss-rajamouli-jr-ntr-from-japan-trip|website=[[Telangana Today]]|access-date=31 October 2022|date=27 October 2022|quote=The film collected over Rs 1,200 crore worldwide.}} |{{Cite magazine|title=Fawad Khan's The Legend of Maula Jatt beats RRR in UK, Indian fans remind producers of worldwide figures|website=[[Hindustan Times]]|date=31 October 2022|quote=Directed by SS Rajamouli, RRR stands at a worldwide collection of around ₹1200 crore.}} |{{Cite magazine|title=SS Rajamouli's RRR sets Japanese box office on fire, breaks records of previous Indian blockbusters but…|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/ss-rajamoulis-rrr-sets-japanese-8260596/|website=[[The Indian Express]]|date=10 November 2022|quote=The film has expected to open on a positive note, adding to RRR’s over Rs 1200 crore global collection.}} |{{Cite magazine|title=RRR: SS Rajamouli, Jr NTR and Ram Charan honoured with HCA spotlight Award and Best International Film|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/rrr-ss-rajamouli-jr-ntr-and-ram-charan-honoured-with-hca-spotlight-award-and-best-international-film-1202179|website=[[Pinkvilla]]|date=6 December 2022|quote=RRR earned over Rs 1200 crore in its theatrical run.|access-date=14 ਮਾਰਚ 2023|archive-date=6 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206072743/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/rrr-ss-rajamouli-jr-ntr-and-ram-charan-honoured-with-hca-spotlight-award-and-best-international-film-1202179|url-status=dead}} }}</ref><ref>{{Cite Box Office Mojo |id=2424984069 |title=RRR|access-date=19 January 2023}}</ref> }} '''''ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ.'''''{{Efn|ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ [[#Marketing|ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ]] ਹੈ '''''{{lang|te|రౌద్రం రణం రుధిరం}}''''' ([[:en:ISO 15919|ISO]]: {{transliteration|te|ISO|Raudraṁ Raṇaṁ Rudhiraṁ}}, {{translation|"ਆਕ੍ਰੋਸ਼, ਯੁੱਧ, ਰਕ੍ਤ"}}) [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]] 'ਤੇ ਅਤੇ ''Rise Roar Revolt'' [[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] 'ਤੇ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ "RRR" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।|name=TitleTelugu}} ਜਾਂ 2022 ਦੀ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ [[ਐਕਸ਼ਨ ਡ੍ਰਾਮਾ|ਐਕ੍ਸ਼ਨ-ਡ੍ਰਾਮਾ]] ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਨ [[ਐਸ. ਐਸ. ਰਾਜਾਮੌਲੀ|ਐਸ.ਐਸ. ਰਾਜਾਮੌਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਵੀ. ਵਿਜਯੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਸਹਿ-ਲਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਡੀ.ਵੀ.ਵੀ. ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੇ ਡੀ.ਵੀ.ਵੀ. ਦਾਨਿਆ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਐੱਨ.ਟੀ. ਰਾਮ ਰਾਓ ਜੂਨੀਅਰ, ਰਾਮ ਚਰਨ, [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ|ਅਜੈ ਦੇਵਗਨ]], [[ਆਲੀਆ ਭੱਟ]], ਸ਼੍ਰੀਆ ਸਰਨ, ਸਮੂਥਿਰਕਾਨੀ, ਰੇ ਸਟੀਵਨਸਨ, ਐਲੀਸਨ ਡੂਡੀ, ਅਤੇ ਓਲੀਵੀਆ ਮੌਰਿਸ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ, [[ਅਲੂਰੀ ਸੀਤਾਰਾਮ ਰਾਜੂ]] (ਚਰਣ) ਅਤੇ [[ਕੋਮਾਰਾਮ ਭੀਮ]] (ਰਾਮ ਰਾਓ), ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸੰਸ੍ਕਰਣਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਰਾਜਾਮੌਲੀ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਜੂ ਅਤੇ ਭੀਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਤਫ਼ਾਕ਼ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ, ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਮਾਰਚ 2018 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਨਵੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ [[ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ 2019|ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਦੇਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਗਸਤ 2021 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਅਤੇ [[ਬੁਲਗਾਰੀਆ|ਬੁਲਗ਼ਾਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਏ ਗਏ ਕੁੱਝ ਕ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਅਤੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਸਕੋਰ ਐੱਮ.ਐੱਮ. ਕੀਰਵਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੇ.ਕੇ. ਸੇਂਥਿਲ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਏ. ਸ਼੍ਰੀਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਬੂ ਸਿਰਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੀ. ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਮੋਹਨ ਨੇ ਵਿਝਅਲ ਇਫ਼ੈਕਟਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ₹550 ਕਰੋੜ (US$72 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੇ ਬਜਟ ਨਾਲ਼ ਬਣੀ, ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ. ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ 30 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਕੋਵਿਡ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁਲਤਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ''ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ.'' ਨੂੰ 25 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ਥੀਏਟਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ₹240 ਕਰੋੜ (US$30 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੇ ਨਾਲ, ''ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ.'' ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੁਆਰਾ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਓਪਨਿੰਗ-ਡੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਜ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ₹415 ਕਰੋੜ (US$52 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=RRR Closing Collections : ముగిసిన ఆర్ఆర్ఆర్ థియేట్రికల్ రన్.. టోటల్‌ కలెక్షన్స్ ఇవే.. |url=https://telugu.news18.com/news/movies/rrr-jr-ntr-ram-chara-rajamoulis-rrr-movie-theatrical-run-closed-and-total-box-office-collections-ta-1315178.html |access-date=21 June 2022 |website=[[News18 Telugu]] |language=te}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ₹1,200 ਕਰੋੜ (US$150 ਮਿਲੀਅਨ) – ₹1,258 ਕਰੋੜ (US$160 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਕਈ ਬਾਕ੍ਸ-ਆਫ਼ਿਸ ਰਿਕਾਰ੍ਡ ਕ਼ਾਇਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਤੇਲੁਗੂ ਫ਼ਿਲਮ ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਹੈ। ''ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ.'' ਨੂੰ ਰਾਜਾਮੌਲੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ, ਲੇਖਣ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ (ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਮਾ ਰਾਓ ਅਤੇ ਚਰਨ), ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ, ਐਕਸ਼ਨ ਕ੍ਰਮ, ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਝ਼ੂਅਲ ਇਫ਼ਕਟਸ ਲਈ ਸਰ੍ਵ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਰਿੱਵਿਊ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ ਦੀਆਂ 10 ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਜੀ ਗ਼ੈਰ-ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=16 December 2022 |title=SS Rajamouli's RRR becomes the highest-grossing Indian Film in Japan |url=https://www.ottplay.com/news/ss-rajamoulis-rrr-becomes-the-highest-grossing-indian-film-in-japan-overtakes-rajinikanths-muthu/5ca7a24f27637 |access-date=2023-01-29 |website=OTTPlay |language=en}}</ref> ਗੀਤ "[[ਨਾਟੂ ਨਾਟੂ]]" ਨੇ [[95ਵੇਂ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|95ਵੇਂ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਸਰਵੋੱਤਮ ਮੂਲ ਗੀਤ ਦਾ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲ਼ਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ [[ਏਸ਼ੀਆ|ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news |date=2023-03-13 |title=Oscars 2023: RRR's Naatu Naatu wins best original song |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64935389 |access-date=2023-03-13}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-03-13 |title=Naatu Naatu creates history with Oscar win, is 1st ever Indian song to do so |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/telugu-cinema/naatu-naatu-creates-history-with-oscar-win-is-1st-ever-indian-song-to-do-so-101678677688411.html |access-date=2023-03-13 |website=[[Hindustan Times]] |language=en}}</ref> ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ [[ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ|ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਅਵਾਰਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਤੀਜੀ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਤੇਲੁਗੂ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋੱਤਮ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ''ਨਾਟੂ ਨਾਟੂ'' ਲਈ ਸਰਵੋੱਤਮ ਮੂਲ ਗੀਤ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਬਣ ਗਈ। ਪੁਰਸਕਾਰ.<ref name=":21">{{Cite news |title=RRR' bags two Golden Globe Award nominations; Alia Bhatt congratulates team, Shekhar Kapur says 'path to the Oscars becomes clearer' |url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rrr-bags-two-golden-globe-award-nominations-alia-bhatt-congratulates-team-shekhar-kapur-says-path-to-the-oscars-becomes-clearer/articleshow/96188627.cms |url-status=live |archive-date=|work=TOI}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Clayton |date=2022-12-12 |title='RRR' Roars With Golden Globe Noms for Original Song and Non-English Language Film |url=https://variety.com/2022/awards/awards/rrr-golden-globes-nominated-1235456635/ |access-date=2022-12-15 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ''ਆਰਆਰਆਰ'' ਨੇ 28ਵੇਂ ਕ੍ਰਿਟਿਕ੍ਸ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋੱਤਮ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਸਰਵੋੱਤਮ ਗੀਤ ਦਾ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। == ਨੋਟ == {{NoteFoot}} {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb title|8178634}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2022 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[Category:2022 3ਡੀ ਫਿਲਮਾਂ]] [[Category:ਭਾਰਤੀ 3ਡੀ ਫਿਲਮਾਂ]] o8j2tjb75jek45721cx293pq9wrldls 853967 853966 2026-11-08T12:18:15Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v3.1.1s 853967 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ. | image = RRR Poster.jpg | caption = ਥੀਏਟਰ ਰਿਲੀਜ਼ ਪੋਸਟਰ | native_name = [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]]: {{lang|te|ఆర్.ఆర్.ఆర్.: రౌద్రం రణం రుధిరం}} <br>[[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: {{lang|en|RRR: Rise, Roar, Revolt}} | director = [[ਐਸ. ਐਸ. ਰਾਜਾਮੌਲੀ]] | screenplay = ਐਸ. ਐਸ. ਰਾਜਾਮੌਲੀ | story = ਵੀ. ਵਿਜੇੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ | producer = ਡੀ.ਵੀ.ਵੀ. ਦਾਨਿਆ | based_on = | starring = {{Plainlist|<!--Order as per the end credits--> * ਐਨ.ਟੀ. ਰਾਮਾ ਰਾਓ ਜੂਨੀਅਰ * [[ਰਾਮ ਚਰਨ]] * [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] * [[ਆਲੀਆ ਭੱਟ]] * [[ਸ਼੍ਰਿਆ ਸਰਨ]] * [[ਸਮੁਤਿਰਕਾਨੀ]] * [[ਰੇ ਸਟੀਵਨਸਨ]] * [[ਐਲੀਸਨ ਡੂਡੀ]] * [[ਓਲੀਵੀਆ ਮੌਰਿਸ]] }} | narrator = | music = | cinematography = | editing = | studio = | distributor = {{ubl|ਪੈੱਨ ਸ੍ਟੂਡੀਓਜ਼ ([[ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ]])|ਲਾਇਕਾ ਪ੍ਰੋਡਕ੍ਸ਼ਨ੍ ([[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]])| ਕੇ.ਵੀ.ਐੱਨ. ਪ੍ਰੋਡਕ੍ਸ਼ਨ੍ ([[ਕਰਨਾਟਕ]])| ਐੱਚ.ਆਰ. ਪਿਕ੍ਚਰ੍ਸ੍ ([[ਕੇਰਲ]])}} | released = {{Film date|df=yes|2022|03|25}} | country = [[ਭਾਰਤ]] | language = [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]]<!--For original production language only, not dubs.--> | runtime = 182 ਮਿੰਟ<!--Final duration is 181.53--><ref>{{cite news |last1=Seta |first1=Fenil |title=RRR Censor report: 'F***ing' and 'B***h' removed from the Telugu version; makers had voluntarily reduced the film's duration by 5 minutes in December 2021 |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rrr-censor-report-fing-bh-removed-telugu-version-makers-voluntarily-reduced-films-duration-5-minutes-december-2021/ |access-date=21 March 2022 |work=Bollywood Hungama |date=19 March 2022}}</ref><ref>{{Cite web|title=Certificate Detail|url=https://www.ecinepramaan.gov.in/cbfc/?a=Certificate_Detail&i=100070292100000971|access-date=2022-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414172917/https://www.ecinepramaan.gov.in/cbfc/?a=Certificate_Detail&i=100070292100000971|archive-date=2022-04-14|url-status=dead}}</ref> | budget = {{INR|550}} [[ਕਰੋੜ]] | gross = {{Estimation}} {{INR|1200-1258 ਕਰੋੜ}}<ref name="wwgross">{{bulleted list |{{Cite web|title=Gangubai Kathiawadi is the most-watched Indian film on Netflix with 50.6 million viewership hours, RRR follows close behind|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/gangubai-kathiawadi-rrr-netflix-viewership-indian-films-7960117/|website=[[Indian Express]]|date=10 June 2022}} |{{Cite web|first=Mohan|last=Thummala|title=RRRలో బ్రిడ్జ్ యాక్షన్ సీన్..వి.ఎఫ్.ఎక్స్ వీడియో చూస్తే థ్రిల్ కావటం పక్కా|url=https://telugu.samayam.com/telugu-movies/cinema-news/surpreeze-rrr-vfx-breakdown-released-today/articleshow/91889718.cms|website=[[Samayam Telugu]]|language=te|date=30 May 2022}} |{{Cite web|title=RRR: ఎన్టీఆర్ రామ్ చరణ్ లను పిండేసిన రాజమౌళి.. ఒక్కో సీన్ తీసారిలా..!|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/interviews-hit-different-after-watching-the-movie/0210/122102005|website=[[Eenadu]]|language=te|date=23 May 2022}} |{{Cite web|last=Sakshi|first=Telugu|title=RRR Movie: అన్ సీన్స్ తో మళ్లీ థియేటర్లోకి ఆర్ఆర్ఆర్ మూవీ!|url=https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/rrr-movie-re-releasing-us-theaters-uncut-version-june-1st-1457290|website=[[Sakshi (newspaper)|Sakshi]]|language=te|date=19 May 2022}} |{{Cite web|title='They are so gay' fans perplexed by Western audience's perception of 'RRR' as queer story|url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/they-are-so-gay-fans-perplexed-by-western-audiences-perception-of-rrr-as-queer-story20220602114923/|website=[[Asian News International|ANI]]|language=en|access-date=26 August 2022|date=2 June 2022|archive-date=26 ਅਗਸਤ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220826141304/https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/they-are-so-gay-fans-perplexed-by-western-audiences-perception-of-rrr-as-queer-story20220602114923/|url-status=dead}} |{{Cite magazine|title=RRR features on Rotten Tomatoes Best Films of 2022 list|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/rrr-features-on-rotten-tomatoes-best-films-of-2022-list-54556-1.html|access-date=15 June 2022|magazine=[[Filmfare]]|date=14 June 2022}} |{{Cite magazine|title=SS Rajamouli's RRR, starring Ram Charan, Jr NTR achieves remarkable global milestone|url=https://newsable.asianetnews.com/entertainment/ss-rajamouli-s-rrr-starring-ram-charan-jr-ntr-achieves-remarkable-global-milestone-details-here-snt-rdxaux|quote=RRR", also one of the most successful Indian films of 2022, has minted over Rs 1,200 crore at the box office worldwide.|website=[[Asianet News]]|access-date=26 August 2022|date=23 June 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR : మరోసారి చేతులు కలుపుతోన్న ఆర్ ఆర్ ఆర్ త్రయం.. ఇది ఊహించలేదు..|url=https://telugu.news18.com/photogallery/movies/ram-charan-ntr-rajamouli-joining-hands-for-one-more-time-here-are-the-details-sr-1344212.html|access-date=25 June 2022|magazine=[[News18 Telugu]]|date=24 June 2022}} |{{Cite magazine|title=SS Rajamouli, Ram Charan, Jr NTR's RRR becomes first Indian film to bag Best Picture Nomination at HCA Awards|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/ss-rajamouli-ram-charan-jr-ntrs-rrr-becomes-first-indian-film-bag-best-picture-nomination-hca-awards-1152330|access-date=4 August 2022|website=[[Pinkvilla]]|date=30 June 2022|archive-date=28 ਅਗਸਤ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828083431/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/ss-rajamouli-ram-charan-jr-ntrs-rrr-becomes-first-indian-film-bag-best-picture-nomination-hca-awards-1152330|url-status=dead}} |{{Cite magazine|title=RRR beats Top Gun Maverick, The Batman to finish second best film at Hollywood Critics Association Awards 2022|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/telugu-cinema/rrr-is-second-best-film-at-hollywood-critics-association-awards-2022-101656779034501.html|access-date=3 July 2022|website=[[Hindustan Times]]|date=2 July 2022}} |{{Cite magazine|title=Box office report card first half 2022: Bhool Bhulaiyaa 2 to Gangubai Kathiawadi, here's a look at how Indian films fared|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/box-office-report-card-first-half-2022-bhool-bhulaiyaa-2-to-gangubai-kathiawadi-heres-a-look-at-how-indian-films-fared-bollywood-news-entertainment-news-article-92619214|access-date=4 August 2022|website=[[Times Now]]|date=2 July 2022}} |{{Cite magazine|title=After the pandemic pause, it's now raining new releases|url=https://www.telegraphindia.com/my-kolkata/lifestyle/new-bollywood-box-office-movies-in-the-first-six-months-of-2022/cid/1874368|access-date=4 August 2022|quote=RRR was a massive box office success, earning over ₹1200 crore globally.|website=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]|date=13 July 2022}} |{{Cite magazine|title=Guardians of the Galaxy director James Gunn and Doctor Strange director Scott Derrickson praise RRR: 'Loved it'|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/telugu-cinema/marvel-directors-james-gunn-and-scott-derrickson-praise-rrr-loved-it-101658055835187.html|access-date=4 August 2022|quote=RRR was a massive box office success, earning over ₹1200 crore globally.|website=[[Hindustan Times]]|date=17 July 2022}} |{{Cite magazine|title=Jr NTR, Ram Charan's 'RRR' all set for release in Japan|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/jr-ntr-ram-charans-rrr-all-set-for-release-in-japan/articleshow/93049554.cms|access-date=4 August 2022|quote=Released on March 25 this year, 'RRR' has collected over Rs 1,200 crore so far worldwide.|website=[[The Times of India]]|date=22 July 2022}} |{{Cite magazine|title='The Gray Man' director Joe Russo calls 'RRR' a great movie with powerful story, visuals|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/the-gray-man-director-joe-russo-calls-rrr-a-great-movie-with-powerful-story-visuals/articleshow/93072245.cms?from=mdr|access-date=4 August 2022|quote=Released theatrically in March, 'RRR' has raised over Rs 1,200 crore at the global box office|website=[[The Economic Times]]|date=23 July 2022}} |{{Cite magazine|title='RRR' great movie with powerful story, visuals: Joe Russo|url=https://theprint.in/features/rrr-great-movie-with-powerful-story-visuals-joe-russo/1051441/|quote=Released theatrically in March, “RRR” has raised over Rs 1,200 crore at the global box office.|website=[[ThePrint]]|access-date=26 August 2022|date=23 July 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR streams on Disney+ Hotstar|url=https://www.cinemaexpress.com/telugu/news/2022/jul/26/rrr-streams-on-disney-hotstar-33085.html|access-date=4 August 2022|quote=Released theatrically in March, the film has garnered over Rs 1,200 crore at the global box office.|website=[[The New Indian Express|Cinema Express]]|date=26 July 2022}} |{{Cite magazine|title=Marvel's Luke Cage creator thinks Ram Charan could be the next James Bond|url=https://www.livemint.com/news/india/marvels-luke-cage-creator-thinks-ram-charan-could-be-the-next-james-bond-11659060100972.html|access-date=4 August 2022|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|date=29 July 2022}} |{{Cite magazine|title=SS Rajamouli Interacts With Russo Brothers, Reveals He Was 'Surprised' With RRR's Reception From West|url=https://english.jagran.com/entertainment/ss-rajamouli-interacts-with-russo-brothers-reveals-he-was-surprised-with-rrrs-reception-from-west-10046713|access-date=4 August 2022|magazine=[[Jagran Prakashan Limited|Jagran English]]|date=30 July 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR: Seth Rogen, mom Sandy are all praise for SS Rajamouli's film|url=https://www.news9live.com/entertainment/rrr-seth-rogen-mom-sandy-are-all-praise-for-ss-rajamouli-film-186631|access-date=4 August 2022|quote=SS Rajamouli's directorial broke numerous box office records and churned out nearly Rs 1200 crore worldwide|website=[[News9Live]]|date=2 August 2022|archive-date=3 ਅਗਸਤ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803051657/https://www.news9live.com/entertainment/rrr-seth-rogen-mom-sandy-are-all-praise-for-ss-rajamouli-film-186631|url-status=dead}} |{{Cite magazine|title=RRR world television premiere|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-rrr-world-television-premiere-when-where-to-watch-ram-charan-jr-ntr-s-film-2974370|website=[[Zee Media Corporation|DNAIndia]]|date=6 August 2022}} |{{Cite magazine|title=Baby Driver Director Edgar Wright Gave A Shout Out To SS Rajamouli's RRR|url=https://www.ndtv.com/entertainment/edgar-wright-latest-to-praise-rrr-what-an-absolute-blast-so-entertaining-3253438|quote=RRR has raised over ₹ 1,200 crore at the global box office|website=[[NDTV]]|access-date=26 August 2022|date=14 August 2022}} |{{Cite magazine|title=Independence Day 2022: How films like RRR, Gorkha mark the return of 'loud' patriotism in Indian cinema|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/independence-day-2022-how-rrr-gorkha-mark-the-return-of-loud-patriotism-in-indian-cinema-101660507442729.html|quote=The slice-of-life films they can stream on their laptops. In a theatre, they want the old school cinema experience. And this has meant that RRR makes ₹1200 crore, and Bollywood takes cue.|website=[[Hindustan Times]]|access-date=26 August 2022|date=15 August 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR TV premiere: Jr NTR, Ram Charan's film receives record viewership in Malayalam but not in Telugu|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/rrr-tv-premiere-jr-ntr-ram-charan-s-film-receives-record-viewership-in-malayalam-but-not-in-telugu-1992881-2022-08-26|quote=RRR collected nearly Rs 1200 crore at the box office and received rave reviews from fans and critics alike|website=[[India Today]]|access-date=26 August 2022|date=26 August 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR to Tiger Zinda Hai, List of Most Expensive Indian Films and How They Fared|url=https://www.news18.com/news/movies/rrr-to-tiger-zinda-hai-list-of-most-expensive-indian-films-and-how-they-fared-5941465.html|website=[[News18]]|access-date=31 October 2022|date=12 September 2022}} |{{Cite magazine|title=RRR: Jr NTR says 'you deserve all the applause' to SS Rajamouli on standing ovation in LA|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/rrr-jr-ntr-says-you-deserve-all-the-applause-to-ss-rajamouli-on-standing-ovation-in-la-1193486|website=[[Pinkvilla]]|access-date=4 October 2022|date=31 October 2022|quote=RRR collected nearly Rs 1200 crore at the box office and received rave reviews from fans and critics alike.|archive-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005084053/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/rrr-jr-ntr-says-you-deserve-all-the-applause-to-ss-rajamouli-on-standing-ovation-in-la-1193486|url-status=dead}} |{{Cite magazine|title=RRR Japan Box Office Collection: Ram Charan-Jr NTR Starrer Collects Rs 2.50 Cr, Features In Top 10 Charts|url=https://www.news18.com/news/movies/rrr-japan-box-office-collection-ram-charan-jr-ntr-starrer-collects-rs-2-50-cr-features-in-top-10-charts-6251233.html|website=[[News18]]|access-date=31 October 2022|date=27 October 2022|quote=The film earned close to Rs 1200 crore worldwide at the box office before the Japan release, making it one of the biggest films this year.}} |{{Cite magazine|title="Love for RRR…" Ram Charan drops picture with SS Rajamouli, Jr NTR from Japan trip|url=https://telanganatoday.com/love-for-rrr-ram-charan-drops-picture-with-ss-rajamouli-jr-ntr-from-japan-trip|website=[[Telangana Today]]|access-date=31 October 2022|date=27 October 2022|quote=The film collected over Rs 1,200 crore worldwide.}} |{{Cite magazine|title=Fawad Khan's The Legend of Maula Jatt beats RRR in UK, Indian fans remind producers of worldwide figures|website=[[Hindustan Times]]|date=31 October 2022|quote=Directed by SS Rajamouli, RRR stands at a worldwide collection of around ₹1200 crore.}} |{{Cite magazine|title=SS Rajamouli's RRR sets Japanese box office on fire, breaks records of previous Indian blockbusters but…|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/ss-rajamoulis-rrr-sets-japanese-8260596/|website=[[The Indian Express]]|date=10 November 2022|quote=The film has expected to open on a positive note, adding to RRR’s over Rs 1200 crore global collection.}} |{{Cite magazine|title=RRR: SS Rajamouli, Jr NTR and Ram Charan honoured with HCA spotlight Award and Best International Film|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/rrr-ss-rajamouli-jr-ntr-and-ram-charan-honoured-with-hca-spotlight-award-and-best-international-film-1202179|website=[[Pinkvilla]]|date=6 December 2022|quote=RRR earned over Rs 1200 crore in its theatrical run.|access-date=14 ਮਾਰਚ 2023|archive-date=6 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206072743/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/rrr-ss-rajamouli-jr-ntr-and-ram-charan-honoured-with-hca-spotlight-award-and-best-international-film-1202179|url-status=dead}} }}</ref><ref>{{Cite Box Office Mojo |id=2424984069 |title=RRR|access-date=19 January 2023}}</ref> }} '''''ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ.'''''{{Efn|ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ [[#Marketing|ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ]] ਹੈ '''''{{lang|te|రౌద్రం రణం రుధిరం}}''''' ([[:en:ISO 15919|ISO]]: {{transliteration|te|ISO|Raudraṁ Raṇaṁ Rudhiraṁ}}, {{translation|"ਆਕ੍ਰੋਸ਼, ਯੁੱਧ, ਰਕ੍ਤ"}}) [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]] 'ਤੇ ਅਤੇ ''Rise Roar Revolt'' [[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] 'ਤੇ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ "RRR" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।|name=TitleTelugu}} ਜਾਂ 2022 ਦੀ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ [[ਐਕਸ਼ਨ ਡ੍ਰਾਮਾ|ਐਕ੍ਸ਼ਨ-ਡ੍ਰਾਮਾ]] ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਨ [[ਐਸ. ਐਸ. ਰਾਜਾਮੌਲੀ|ਐਸ.ਐਸ. ਰਾਜਾਮੌਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਵੀ. ਵਿਜਯੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਸਹਿ-ਲਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਡੀ.ਵੀ.ਵੀ. ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੇ ਡੀ.ਵੀ.ਵੀ. ਦਾਨਿਆ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਐੱਨ.ਟੀ. ਰਾਮ ਰਾਓ ਜੂਨੀਅਰ, ਰਾਮ ਚਰਨ, [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ|ਅਜੈ ਦੇਵਗਨ]], [[ਆਲੀਆ ਭੱਟ]], ਸ਼੍ਰੀਆ ਸਰਨ, ਸਮੂਥਿਰਕਾਨੀ, ਰੇ ਸਟੀਵਨਸਨ, ਐਲੀਸਨ ਡੂਡੀ, ਅਤੇ ਓਲੀਵੀਆ ਮੌਰਿਸ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ, [[ਅਲੂਰੀ ਸੀਤਾਰਾਮ ਰਾਜੂ]] (ਚਰਣ) ਅਤੇ [[ਕੋਮਾਰਾਮ ਭੀਮ]] (ਰਾਮ ਰਾਓ), ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸੰਸ੍ਕਰਣਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਰਾਜਾਮੌਲੀ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਜੂ ਅਤੇ ਭੀਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਤਫ਼ਾਕ਼ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ, ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਮਾਰਚ 2018 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਨਵੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ [[ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ 2019|ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਦੇਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਗਸਤ 2021 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਅਤੇ [[ਬੁਲਗਾਰੀਆ|ਬੁਲਗ਼ਾਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਏ ਗਏ ਕੁੱਝ ਕ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਅਤੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਸਕੋਰ ਐੱਮ.ਐੱਮ. ਕੀਰਵਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੇ.ਕੇ. ਸੇਂਥਿਲ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਏ. ਸ਼੍ਰੀਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਬੂ ਸਿਰਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੀ. ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਮੋਹਨ ਨੇ ਵਿਝਅਲ ਇਫ਼ੈਕਟਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ₹550 ਕਰੋੜ (US$72 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੇ ਬਜਟ ਨਾਲ਼ ਬਣੀ, ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ. ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ 30 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਕੋਵਿਡ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁਲਤਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ''ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ.'' ਨੂੰ 25 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ਥੀਏਟਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ₹240 ਕਰੋੜ (US$30 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੇ ਨਾਲ, ''ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ.'' ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੁਆਰਾ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਓਪਨਿੰਗ-ਡੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਜ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ₹415 ਕਰੋੜ (US$52 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=RRR Closing Collections : ముగిసిన ఆర్ఆర్ఆర్ థియేట్రికల్ రన్.. టోటల్‌ కలెక్షన్స్ ఇవే.. |url=https://telugu.news18.com/news/movies/rrr-jr-ntr-ram-chara-rajamoulis-rrr-movie-theatrical-run-closed-and-total-box-office-collections-ta-1315178.html |access-date=21 June 2022 |website=[[News18 Telugu]] |language=te}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ₹1,200 ਕਰੋੜ (US$150 ਮਿਲੀਅਨ) – ₹1,258 ਕਰੋੜ (US$160 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਕਈ ਬਾਕ੍ਸ-ਆਫ਼ਿਸ ਰਿਕਾਰ੍ਡ ਕ਼ਾਇਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਤੇਲੁਗੂ ਫ਼ਿਲਮ ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਹੈ। ''ਆਰ.ਆਰ.ਆਰ.'' ਨੂੰ ਰਾਜਾਮੌਲੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ, ਲੇਖਣ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ (ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਮਾ ਰਾਓ ਅਤੇ ਚਰਨ), ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ, ਐਕਸ਼ਨ ਕ੍ਰਮ, ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਝ਼ੂਅਲ ਇਫ਼ਕਟਸ ਲਈ ਸਰ੍ਵ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਰਿੱਵਿਊ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ ਦੀਆਂ 10 ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਜੀ ਗ਼ੈਰ-ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=16 December 2022 |title=SS Rajamouli's RRR becomes the highest-grossing Indian Film in Japan |url=https://www.ottplay.com/news/ss-rajamoulis-rrr-becomes-the-highest-grossing-indian-film-in-japan-overtakes-rajinikanths-muthu/5ca7a24f27637 |access-date=2023-01-29 |website=OTTPlay |language=en}}</ref> ਗੀਤ "[[ਨਾਟੂ ਨਾਟੂ]]" ਨੇ [[95ਵੇਂ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|95ਵੇਂ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਸਰਵੋੱਤਮ ਮੂਲ ਗੀਤ ਦਾ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲ਼ਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ [[ਏਸ਼ੀਆ|ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news |date=2023-03-13 |title=Oscars 2023: RRR's Naatu Naatu wins best original song |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64935389 |access-date=2023-03-13}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-03-13 |title=Naatu Naatu creates history with Oscar win, is 1st ever Indian song to do so |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/telugu-cinema/naatu-naatu-creates-history-with-oscar-win-is-1st-ever-indian-song-to-do-so-101678677688411.html |access-date=2023-03-13 |website=[[Hindustan Times]] |language=en}}</ref> ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ [[ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ|ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਅਵਾਰਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਤੀਜੀ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਤੇਲੁਗੂ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋੱਤਮ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ''ਨਾਟੂ ਨਾਟੂ'' ਲਈ ਸਰਵੋੱਤਮ ਮੂਲ ਗੀਤ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਬਣ ਗਈ। ਪੁਰਸਕਾਰ.<ref name=":21">{{Cite news |title=RRR' bags two Golden Globe Award nominations; Alia Bhatt congratulates team, Shekhar Kapur says 'path to the Oscars becomes clearer' |url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rrr-bags-two-golden-globe-award-nominations-alia-bhatt-congratulates-team-shekhar-kapur-says-path-to-the-oscars-becomes-clearer/articleshow/96188627.cms |url-status=live |archive-date=|work=TOI}}</ref><ref>{{Cite web |last=Davis |first=Clayton |date=2022-12-12 |title='RRR' Roars With Golden Globe Noms for Original Song and Non-English Language Film |url=https://variety.com/2022/awards/awards/rrr-golden-globes-nominated-1235456635/ |access-date=2022-12-15 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ''ਆਰਆਰਆਰ'' ਨੇ 28ਵੇਂ ਕ੍ਰਿਟਿਕ੍ਸ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋੱਤਮ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਸਰਵੋੱਤਮ ਗੀਤ ਦਾ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। == ਨੋਟ == {{NoteFoot}} {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb title|8178634}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2022 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[Category:2022 3ਡੀ ਫਿਲਮਾਂ]] [[Category:ਭਾਰਤੀ 3ਡੀ ਫਿਲਮਾਂ]] tv043yeymcvq0x7y3h8dwn54f8doiqk 0 157779 853995 846356 2026-11-08T17:34:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853995 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Shriya Pilgaonkar | image = Shriya Pilgaonkar grace the Jury meet of 13th Gemfields Retail Jeweller India Awards 2017 (02) (cropped).jpg | caption = Pilgaonkar in 2017 | other_names = | birth_name = Shriya Sachin Pilgaonkar | birth_date = | birth_place = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs, no IMDb.--> | nationality = | alma_mater = [[St. Xavier's College, Mumbai]] | occupation = {{hlist|Film actress|director|producer|writer|stage performer}} | years_active = 2013–present | parents = {{ubl|[[Sachin Pilgaonkar (actor)|Sachin Pilgaonkar]]|[[Supriya Pilgaonkar]]}} }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸ਼੍ਰੀਆ ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਅਦਾਕਾਰ ਸਚਿਨ ਅਤੇ [[ਸੁਪ੍ਰੀਆ ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ]] ਦੀ ਧੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=20 March 2016 |title=RELATIVE VALUE: THE THREE 'BESTIES' |url=http://www.mumbaimirror.com/others/sunday-read/Relative-value-The-three-besties/articleshow/51475269.cms |access-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604205719/http://www.mumbaimirror.com/others/sunday-read/Relative-value-The-three-besties/articleshow/51475269.cms |archive-date=4 ਜੂਨ 2016 |url-status=dead }}</ref> == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਸ਼੍ਰਿਆ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਰਾਠੀ ਅਦਾਕਾਰ ਸਚਿਨ ਅਤੇ [[ਸੁਪ੍ਰੀਆ ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ]] ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੇ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੈਰਾਕ ਬਣਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕਈ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ।<ref name="ALMOST FAMOUS">{{Cite web |date=8 March 2015 |title=ALMOST FAMOUS |url=http://www.mumbaimirror.com/others/sunday-read/Almost-famous/articleshow/46486907.cms |access-date=8 May 2016 |archive-date=4 ਜੂਨ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604205046/http://www.mumbaimirror.com/others/sunday-read/Almost-famous/articleshow/46486907.cms |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦਕ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ [[ਜਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਾਪਾਨੀ ਦੀਆਂ]] ਕਲਾਸਾਂ ਵੀ ਲਈਆਂ।<ref name="ALMOST FAMOUS" /> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੇ [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੇ ਵੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ [[ਕਥਕ]] ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/making-an-impact/article8567108.ece|title=Making an impact|date=7 May 2016|work=[[The Hindu]]|access-date=1 June 2016}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == === ਅਦਾਕਾਰੀ === ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਸੀਰੀਅਲ ''<nowiki/>'ਤੂ ਤੂ ਮੈਂ ਮੈਂ''' ਵਿੱਚ ਬਿੱਟੂ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਲੜਕੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆਏ।<ref name="IE Reaction">{{Cite web |date=18 April 2016 |title=Reaction to my performance in 'Fan' overwhelming: Shriya Pilgaonkar |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/reaction-to-my-performance-in-fan-overwhelming-shriya-pilgaonkar-2758384/ |access-date=11 May 2016}}</ref> ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਸ਼ੈੱਟੀ ਦੇ 10 ਮਿੰਟ ਦੇ ਛੋਟੇ ਨਾਟਕ ''ਫਰੀਡਮ ਆਫ ਲਵ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਟੇਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਨਾਟਕ NCPA ਦੇ ਸ਼ਾਰਟ ਐਂਡ ਸਵੀਟ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਨੱਚਿਆ।<ref name="It is more difficult to make an impact in a short role">{{Cite web |date=3 May 2016 |title=It is more difficult to make an impact in a short role |url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/entertainment/it-is-more-difficult-to-make-an-impact-in-a-short-role/article8549846.ece |access-date=8 May 2016}}</ref> ''ਫ੍ਰੀਡਮ ਆਫ ਲਵ'' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਏਕੁਲਟੀ ਏਕ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪਰਦੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।'' ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਰੁਣ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ (ਸਚਿਨ ਪਿਲਗਾਓਂਕਰ) ਅਤੇ ਨੰਦਿਨੀ (ਸੁਪ੍ਰੀਆ ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ) ਦੀ ਧੀ ਸਵਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ (ਸਚਿਨ ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ) ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, <nowiki>''ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਾਂ।'</nowiki><ref name="ALMOST FAMOUS"/> ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ, "ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਾਂ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।<nowiki>''</nowiki><ref name="It is more difficult to make an impact in a short role"/> ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਡੈਬਿਊ ਅਦਾਕਾਰਾ ਲਈ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅਵਾਰਡ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ 51ਵੇਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="It is more difficult to make an impact in a short role" /><ref>{{Cite web |date=1 May 2013 |title=Sachin Pilgaonkar's daughter to debut in dad's directorial |url=http://zeenews.india.com/entertainment/regional/sachin-pilgaonkar-s-daughter-to-debut-in-dad-s-directorial_133428.html |access-date=12 May 2016 |website=[[Zee News]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 January 2014 |title=Shriya bags Most Promising Newcomer award |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/Shriya-Pilgaonkar-Vishal-Bharadwaj-Farhan-Akhtar-Sachin-Pilgaonkar-Ekulti-Ek-Marathi/articleshow/29164117.cms |access-date=8 May 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/Winners-at-the-51st-Maharashtra-State-Awards/photostory/40284298.cms|title=Winners at the 51st Maharashtra State Awards|work=[[The Times of India]]|access-date=8 May 2016}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਔਸਤ ਤੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]]'' ਦੇ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ 3/5 ਸਟਾਰ ਦਿੱਤੇ, "ਇਹ ਉਸ ਦੀ (ਸਚਿਨ ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ) ਧੀ ਸ਼੍ਰਿਆ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।"<ref>{{Cite web |date=24 May 2013 |title=Ekulti Ek Movie Review |url=http://m.timesofindia.com/entertainment/marathi/movie-reviews/Ekulti-Ek/movie-review/20247336.cms |access-date=11 May 2016}}</ref> ''ਏਕੁਲਟੀ ਏਕ'' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੇ ਹੋਰ ਸਟੇਜ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਦਿੱਗਜ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਕਰਸ਼ ਖੁਰਾਣਾ ਨੇ ''ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ'' ਅਤੇ ''ਆਮ ਲੋਕਾਂ'' ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="ALMOST FAMOUS"/> ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਫਿਲਮ ''Un plus une'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਆਸਕਰ ਜੇਤੂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕਲਾਉਡ ਲੇਲੌਚ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="It is more difficult to make an impact in a short role"/> ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅਯਾਨਾ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ, ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="It is more difficult to make an impact in a short role" /><ref name="WATCH OUT FOR SHRIYA PILGAONKAR">{{Cite news|url=http://www.vervemagazine.in/people/shriya-pilgaonkar-actress-fan|title=WATCH OUT FOR SHRIYA PILGAONKAR|date=14 April 2016|work=[[Verve (Indian magazine)|Verve]]|access-date=14 May 2016}}</ref> ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਮਨੀਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਚੋਪੜਾ ਦੁਆਰਾ ਯਸ਼ ਰਾਜ ਫ਼ਿਲਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਫ਼ੈਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਫ਼ੈਨ]]'' ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੂੰ ਮਨੀਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ 750 ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਆਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ [[ਸ਼ਾਹ ਰੁਖ ਖ਼ਾਨ|ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਸਮਝਿਆ।<ref name="WATCH OUT FOR SHRIYA PILGAONKAR"/> ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਨੇਹਾ, ਇੱਕ [[ਦਿੱਲੀ]]-ਅਧਾਰਤ ਕਾਲ ਸੈਂਟਰ ਗਰਲ, ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਦੀ ਦੋਸਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ''ਫੈਨ'' ਅਤੇ ''ਉਨ ਪਲੱਸ ਉਨ'' ਦੋਨਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="IE Reaction"/><ref>{{Cite web |date=2 March 2015 |title=Sachin Pilgaonkar's daughter to make her Bollywood debut in SRK's Fan? |url=http://m.indiatoday.in/story/shah-rukh-khan-fan-shriya-pilgaonkar-sachin-pilgaonkar-waluscha-de-sousa-maneesh-sharma/1/421874.html |access-date=11 May 2016}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 March 2015 |title=Shriya Pilgaonkar in Shah Rukh Khan's 'Fan' |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/shriya-pilgaonkar-in-shah-rukh-khans-fan/ |access-date=8 May 2016}}</ref> ''ਫੈਨ'' ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਹੁੰਗਾਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ।<ref name="IE Reaction" /> ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਰੋਲ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਦੋ ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਸਨ ਪਰ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।"<ref name="IE Reaction" /> 2018 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਆ ਨੇ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਇੰਡੀਆ ਸ਼ੋਅ [[ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ (ਵੈੱਬ ਲੜੀ)|ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਸਵੀਟੀ ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸ਼ੋਅ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਆ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿਹਰਾ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last=Ramnath |first=Nandini |title='Mirzapur' review: Strong performances and sharp dialogue elevate a familiar gangster saga |url=https://scroll.in/reel/902450/mirzapur-review-strong-performances-and-sharp-dialogue-elevate-a-familiar-gangster-saga |access-date=15 August 2021 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> ਸ਼੍ਰੀਆ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਪਹਿਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।<ref>{{Cite web |last=Debnath |first=Neela |date=19 November 2020 |title=Mirzapur cast: Why did Shriya Pilgaonkar leave Mirzapur as Sweety Gupta? |url=https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/1360634/Mirzapur-cast-Why-Shriya-Pilgaonkar-leave-quit-Mirazpur-Sweety-Gupta-series-evg |access-date=15 August 2021 |website=Daily Express |language=en}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੋ ਵੂਟ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਦ ਗੋਨ ਗੇਮ ਅਤੇ ਕਰੈਕਡਾਉਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। === ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ === ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵੀ ਹਨ। 2012 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਲਈ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="WATCH OUT FOR SHRIYA PILGAONKAR"/> ''ਮੁੰਬਈ ਮਿਰਰ'' ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ''ਪੇਂਟਡ ਸਿਗਨਲ'', ਇੱਕ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ, ਅਤੇ ''ਪੰਚਗਵਯ'' " ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ,<ref name="ALMOST FAMOUS"/> ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਹਾਨਾ ਕਿਤਾਸੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਵਿੱਚ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Sinners and superstars">{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Leisure/RvClM2BNXaISsM51hKKQeO/Sinners-and-superstars.html|title=Sinners and superstars|date=25 April 2015|work=[[Mint (newspaper)|Live Mint]]|access-date=22 May 2016}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਸਿਧਾਰਥ ਜੋਗਲੇਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ ''ਡਰੈਸਵਾਲਾ'' ਦਾ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ 2012 ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਚੋਣ ਸੀ।<ref name="Film Fest 2012">{{Cite web |last=Ashwin |first=K. |title=14th Mumbai FIlm Festival Supports Local Talent |url=http://www.indianshowbiz.com/?p=17668 |access-date=12 August 2016 |website=IndianShowBiz.com |publisher=IndianShowBiz.com |archive-date=4 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204101913/http://www.indianshowbiz.com/?p=17668 |url-status=dead }}</ref> ''ਪੇਂਟਡ ਸਿਗਨਲ'' ਅਤੇ ''ਡਰੈਸਵਾਲਾ'' ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਔਸਤ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="WATCH OUT FOR SHRIYA PILGAONKAR" /> == ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ == ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੇ [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆਜ਼ ਮੋਸਟ ਡਿਜ਼ਾਇਰੇਬਲ ਵੂਮੈਨ ਲਿਸਟ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ 40ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/the-times-most-desirable-woman-of-2020-rhea-chakraborty-living-through-a-trial-by-fire-gracefully/articleshow/83312150.cms|title=The Times Most Desirable Women of 2020 - Times of India|work=The Times of India|access-date=7 August 2021|language=en}}</ref> ਪਿਲਗਾਂਵਕਰ ਨੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸ਼ਾਹਿਦ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ ਵਿਕਰਾਂਤ ਮੈਸੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="Meet Shriya Pilgaonkar, the Girl Who Made Her Debut in 'Fan' Opposite Shah Rukh Khan">{{Cite news|url=http://www.news18.com/news/movies/meet-shriya-pilgaonkar-the-girl-who-made-her-debut-in-fan-1232165.html|title=Meet Shriya Pilgaonkar, the Girl Who Made Her Debut in 'Fan' Opposite Shah Rukh Khan|date=20 April 2016|work=[[Network 18|News18]]|access-date=22 May 2016}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" | ਭਾਸ਼ਾ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟਸ ! scope="col" | ਹਵਾਲੇ |- | 2013 | ''ਏਕੁਲਟੀ ਏਕ'' | ਸਵਾਰਾ | [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | | <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/11/i-end-up-associating-my-character-with-a-song-shriya-pilgaonkar-2060119.html|title=I end up associating my character with a song: Shriya Pilgaonkar|last=Khandelwal|first=Heena|date=11 November 2019|work=The New Indian Express|access-date=30 May 2021}}</ref> |- | 2015 | ''ਅਨ ਪਲਸ ਅਨ'' | ਅਯਾਨਾ | [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ੍ਰੈਂਚ]] | 2015 ਟੋਰਾਂਟੋ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ | <ref name="ScreenDaily">{{Cite web |date=28 July 2015 |title=Toronto to open with 'Demolition'; world premieres for 'Trumbo', 'The Program' |url=http://www.screendaily.com/toronto-world-premieres-for-trumbo-demolition-the-program/5090990.article?blocktitle=LATEST-FILM-NEWS&contentID=40562# |access-date=28 July 2015 |website=ScreenDaily}}</ref> |- | 2016 | ''[[ਫ਼ੈਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪੱਖਾ]]'' | ਨੇਹਾ ਸਿੰਘ | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | ਹਿੰਦੀ ਡੈਬਿਊ | <ref>{{Cite web |title="I wasn't nervous working with Shah Rukh Khan"&nbsp;– Shriya Pilgaonkar |url=https://m.filmfare.com/features/i-wasnt-nervous-working-with-shah-rukh-khan-shriya-pilgaonkar-14139.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206201231/https://m.filmfare.com/features/i-wasnt-nervous-working-with-shah-rukh-khan-shriya-pilgaonkar-14139.html |archive-date=6 February 2018 |access-date=6 February 2018}}</ref> |- | 2017 | ''ਜੈ ਮਾਤਾ ਦੀ'' | ਅਨੁ | ਹਿੰਦੀ | ਲਘੂ ਫਿਲਮ | |- | 2019 | ''ਘਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ'' | ਸਾਇਰਾ | ਹਿੰਦੀ | [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|Netflix ']] ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | <ref>{{Cite web |date=15 October 2019 |title=House Arrest: Netflix to premiere Ali Fazal, Shriya Pilgaonkar's upcoming comedy on 15 November |url=https://www.firstpost.com/entertainment/house-arrest-netflix-to-premiere-ali-fazal-shriya-pilgaonkars-upcoming-comedy-on-15-november-7503071.html |access-date=5 August 2020 |website=Firstpost}}</ref> |- | 2020 | ''ਭੰਗੜਾ ਪਾ ਲੈ'' | ਨਿੰਮੋ | ਹਿੰਦੀ | | <ref>{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |date=19 January 2019 |title=BREAKING: Sneha Taurani's directorial debut to star Sunny Kaushal, Rukhsar Dhillon and Shriya Pilgaonkar |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/breaking-ramesh-tauranis-daughter-sneha-tauranis-directorial-debut-star-vicky-kaushals-brother-sunny-kaushal-south-actress-rukshar-dhillon/ |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> |- | 2021 | ''ਕਾਦਾਨ'' | ਅਰੁੰਧਤੀ | [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਤ੍ਰਿਭਾਸ਼ੀ]] <small>(ਹਿੰਦੀ, [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] )</small> | ਤੇਲਗੂ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਡੈਬਿਊ | <ref>{{Cite web |date=14 January 2019 |title=Shriya Pilgaonkar on bagging Haathi Mere Saathi: Its subject is something I feel strongly about |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/shriya-pilgaonkar-haathi-mere-saathi-replaces-kalki-koechlin-rana-daggubati-5537376/ |access-date=14 January 2019 |website=The Indian Express |language=en-IN}}</ref> |- | rowspan="2" | ਟੀ.ਬੀ.ਏ | style="background:#ffc;" | ''ਇਸ਼ਕ-ਏ-ਨਾਦਾਨ''</img>|{{TBA}} | ਹਿੰਦੀ | ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ishq-e-nadaan-starring-mohit-raina-lara-dutta-neena-gupta-wraps-up-shoot/articleshow/92037988.cms|title='Ishq-E-Nadaan' starring Mohit Raina, Lara Dutta, Neena Gupta, Shriya Pilgaonkar wraps up shoot|work=The Times of India|access-date=26 June 2022}}</ref> |- | style="background:#ffc;" | ''ਅਬਿ ਤੋਹ ਪਾਰਟੀ ਸੂਰੁ ਹੁਇ ਹੈ''</img>|{{TBA}} | ਹਿੰਦੀ | ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ | <ref>{{Cite web |date=9 April 2018 |title=Meet the cast of Anubhav Sinha's next film Abhi Toh Party Shuru Hui Hai |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/abhi-toh-party-shuru-hui-hai-anubhav-sinha-film-12-actors-see-photo-5129772/lite/ |access-date=23 May 2022 |website=The Indian Express}}</ref> |} === ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ === {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" | ਪਲੇਟਫਾਰਮ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟਸ ! scope="col" | ਹਵਾਲੇ |- | rowspan="2" | 2018 | ''13 ਮਸੂਰੀ'' | ਅਦਿਤੀ ਬਿਸ਼ਟ | ਵੂਟ | | |- | ''[[ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ (ਵੈੱਬ ਲੜੀ)|ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ]]'' | ਸਵਰਾਗਿਨੀ "ਸਵੀਟੀ" ਗੁਪਤਾ | ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ | ਸੀਜ਼ਨ 1 | <ref>{{Cite web |last=Sheth |first=Hemani |date=17 July 2020 |title='Mirzapur' most searched web series, followed by 'Sacred Games': Report |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/mirzapur-most-searched-web-series-followed-by-sacred-games-report/article32111733.ece |access-date=23 January 2021 |website=@businessline |language=en}}</ref> |- | 2019 | ''ਬੀਚਮ ਹਾਊਸ'' | ਚੰਚਲ | [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|Netflix]] | [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ | <ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2018/tv/news/itv-beecham-house-bend-it-like-beckham-gurinder-chadha-1202731153/|title=ITV Orders Period Drama 'Beecham House' From 'Bend It Like Beckham' Director Gurinder Chadha|last=Clarke|first=Stewart|date=20 March 2018|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|access-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831174936/https://variety.com/2018/tv/news/itv-beecham-house-bend-it-like-beckham-gurinder-chadha-1202731153/|archive-date=31 August 2018}}</ref> |- | rowspan="3" | 2020 | ''ਅਗੋਂਦਾ ਵਿੱਚ ਕਤਲ'' | ਸਰਲਾ ਸਲੇਲਕਰ | ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ | | <ref>{{Cite web |date=11 April 2022 |title=This is why you should watch Shriya Pilgaonkar starrer thriller 'Murder In Agonda' |url=https://lehren.com/entertainment/television/reasons-to-watch-crime-thriller-murder-in-agonda/119380/?amp |access-date=23 May 2022 |website=Lehren |archive-date=15 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315171630/https://lehren.com/entertainment/television/reasons-to-watch-crime-thriller-murder-in-agonda/119380/?amp |url-status=dead }}</ref> |- | ''ਗੌਨ ਗੇਮ'' | ਸੁਹਾਨੀ ਗੁਜਰਾਲ | ਵੂਟ | | <ref>{{Cite web |title=The Gone Game web series review: A whodunit that keeps you hooked till the end |url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/the-gone-game-web-series-review-a-whodunit-that-keeps-you-hooked-till-the-end |access-date=17 September 2020 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref> |- | ''ਕਰੈਕਡਾਊਨ'' | ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ/ਮਰੀਅਮ | ਵੂਟ | | <ref>{{Cite web |date=22 September 2020 |title=VIDEO: Shriya Pilgaonkar opens up on webseries Crackdown |url=https://www.indiatvnews.com/video/entertainment/shriya-pilgaonkar-opens-up-on-webseries-crackdown-651417 |access-date=1 October 2020 |website=indiatvnews.com |language=en}}</ref> |- | rowspan="2" | 2022 | ''ਦੋਸ਼ੀ ਮਨ'' | ਕਸ਼ਫ਼ ਕਵਾਜ਼ | ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ | | <ref>{{Cite web |date=22 April 2022 |title=Guilty Minds review: All-desi, hugely entertaining and thought-provoking |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/guilty-minds-review-shriya-pilgaonkar-varun-mitra-amazon-prime-video-7881758/lite/ |access-date=23 April 2022 |website=[[The Indian Express]]}}</ref> |- | ''ਬ੍ਰੋਕਨ ਨਿਊਜ਼'' | ਰਾਧਾ ਭਾਰਗਵ | ZEE5 | | <ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/web-series/news/hindi/shriya-pilgaonkar-opens-up-about-working-with-sonali-bendre-in-broken-news/amp_articleshow/91576888.cms|title=Shriya Pilgaonkar opens up about working with Sonali Bendre in 'Broken News'|work=The Times of India|access-date=23 May 2022}}</ref> |- | 2023 | ''[[ਤਾਜ਼ਾ ਖਬਰ|ਤਾਜਾ ਖਬਰ]]'' | ਮਧੂਬਾਲਾ/ਮਧੂ | [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਡਿਜ਼ਨੀ ਪਲੱਸ ਹੌਟਸਟਾਰ]] | | |- |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟਸ ! scope="col" | ਰੈਫ. |- | 2015 | ''ਮੂਰਖ ਕਾਮਪਿਡ'' | ਈਸ਼ਾਨਵੀ | | |- | 2017 | ''ਕ੍ਰਾਈਮ ਪੈਟਰੋਲ'' | ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ | | |} === ਖੇਡ === {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" | ਡਾਇਰੈਕਟਰ ! class="unsortable" scope="col" style="text-align:center;" | |- | 1996 | ''ਪਿਆਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ'' | | ਕਰਨ ਸ਼ੈਟੀ | <ref name="WATCH OUT FOR SHRIYA PILGAONKAR"/> |- | rowspan="2" | 2014 | ''ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲੇ'' | ਰੀਆ | ਆਧਾਰ ਖੁਰਾਣਾ | |- | ''ਆਮ ਲੋਕ'' | ਮਾਇਆ | rowspan="2" | ਅਕਰਸ਼ ਖੁਰਾਣਾ | <ref name="ALMOST FAMOUS"/> |- | 2016 | ''ਬੰਬਈ ਦੀ ਮੌਤ'' | | |} === ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ === {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟਸ ! class="unsortable" scope="col" style="text-align:center;" | |- | 2012 | ''ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਸਿਗਨਲ'' | ਲਘੂ ਫਿਲਮ | <ref name="WATCH OUT FOR SHRIYA PILGAONKAR"/> |- | 2013 | ''ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਾਲਾ'' | ਲਘੂ ਫਿਲਮ | <ref name="WATCH OUT FOR SHRIYA PILGAONKAR" /> |- | 2015 | ''ਪੰਚਗਵਯ'' | ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ, ਲੇਖਕ ਵੀ | <ref name="Sinners and superstars"/> |} == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable" |+ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ! ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਕੰਮ ! ਨਤੀਜਾ ! ਰੈਫ. |- | 2013 | ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | ਸਰਵੋਤਮ ਡੈਬਿਊ ਅਦਾਕਾਰਾ | ''ਏਕੁਲਟੀ ਏਕ''|{{Won}} | <ref>{{Cite web |date=3 May 2016 |title=It is more difficult to make an impact in a short role |url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/entertainment/it-is-more-difficult-to-make-an-impact-in-a-short-role/article8549846.ece |access-date=22 February 2020}}</ref> |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਕਜ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ]] * [[ਅਲੀ ਫ਼ਜ਼ਲ|ਅਲੀ ਫਜ਼ਲ]] * ਦਿਵਯੇਨਦੂ * [[ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ (ਵੈੱਬ ਲੜੀ)|ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ]] * ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|6798708}} * {{ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ|shriya-pilgaonkar}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 4bpsaa0wv29br9p68nlscu6c9i5jt9g 0 159297 853987 838409 2026-11-08T16:12:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853987 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸਵਾਨੰਦੀ ਉਦੈ ਟਿਕੇਕਰ | image = Swanandi-tikekar-marathi-actress.jpg | image_size = | alt = | caption = ਸਵਾਨੰਦੀ ਟਿਕੇਕਰ | other_names = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1990|11|13}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | death_place = | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2015-ਮੌਜੂਦ | known_for = | notable_works = | spouse = | parents = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸਵਾਨੰਦੀ ਟਿਕੇਕਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Swanandi Tikekar;''' ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ)<ref>{{Cite web |last=Atulkar |first=Preeti |date=17 November 2015 |title=Amey thanks his fans |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/Amey-thanks-his-fans/articleshow/49817516.cms |access-date=2019-04-03 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref> ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Get set for Dil Dosti Dobara |url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/get-set-for-dil-dosti-dobara/articleshow/57124658.cms |access-date=27 September 2017 |website=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਹ ਉਦੈ ਟਿਕੇਕਰ ਅਤੇ ਆਰਤੀ ਅੰਕਲੀਕਰ-ਟਿਕੇਕਰ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=25 September 2018 |title=Ganpati Visarjan: Swanandi Tikekar plays lezim with her family - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/ganpati-visarjan-swanandi-tikekar-plays-lezim-with-her-family/articleshow/65949522.cms |access-date=2019-04-03 |website=[[The Times of India]] |language=en |quote=In the video that was shot on the occasion of Ganpati Visarjan, we can see Swanandi along with her father Uday Tikekar, veteran Marathi actor, performing with a group. Also, we can see Aarti Ankalikar-Tikekar, who is also a versatile singer, playing lezim with them.}}</ref> ਉਹ ਜ਼ੀ ਮਰਾਠੀ ਦੇ ''ਦਿਲ ਦੋਸਤੀ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ'' ਵਿੱਚ ਮੀਨਲ ਸ਼ੇਵਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ''ਦਿਲ ਦੋਸਤੀ ਦੋਬਾਰਾ'' ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=मित्रांची टोळी ‘दोबारा’ घेणार निरोप |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-serial-dil-dosti-dobara-tv-serial-going-off-air-sakhi-gokhale-amey-wagh-1524953/ |access-date=2022-04-18 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ILS ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ''ਦਿਲ ਦੋਸਤੀ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ'' ਵਿੱਚ ਮੀਨਲ ਸ਼ੇਵਾਲੇ, ''ਦਿਲ ਦੋਸਤੀ ਦੋਬਾਰਾ'' ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਾ ਅਤੇ ''ਅੱਸਾ ਮਹੇਰ ਨਕੋ ਗਾ ਬਾਈ'' ਵਿੱਚ ਸਖੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Swanandi Tikekar and Pushkaraj Chirputkar to feature in 'Assa Maher Nako Ga Bai' - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/swanandi-tikekar-and-pushkaraj-chirputkar-to-feature-in-assa-maher-nako-ga-bai/articleshow/79257859.cms |access-date=2020-12-08 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref> ਉਹ ''ਏਕ ਸ਼ੂਨਿਆ ਟੀਨ'' ਅਤੇ ''ਡੋਂਟ ਵੌਰੀ ਬੀ ਹੈਪੀ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=18 May 2018 |title=More Marathi actors shifting to theatre? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/theatre/more-marathi-actors-shifting-to-theatre/articleshow/64224198.cms |access-date=2019-04-03 |website=[[The Times of India]] |language=en |quote=Swanandi Tikekar, from the same show, is seen on stage in 103 and Don't Worry Be Happy.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shetty |first=Anjali |date=14 May 2018 |title=Each show is a new show for us: Umesh Kamat |url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/each-show-is-a-new-show-for-us-umesh-kamat/story-UKtgAPH98bXVXuFxj3erUL.html |access-date=2019-04-03 |website=[[The Hindustan Times]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-04-16 |title=The Girl With A Dragon Tattoo adapted as a Marathi play |url=https://www.mid-day.com/articles/sunday-mid-day-news-girl-with-a-dragon-tattoo-marathi-play-ek-shunya-teen/18168167 |access-date=2019-04-03 |website=[[Mid-Day]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403141155/https://www.mid-day.com/articles/sunday-mid-day-news-girl-with-a-dragon-tattoo-marathi-play-ek-shunya-teen/18168167 |archive-date=2019-04-03 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ''ਸਿੰਗਿੰਗ ਸਟਾਰ'' ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੇਤੂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Swanandi Tikekar bags the trophy of Singing Star; says "blessed to have a mentor like Rohit Raut" - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/swanandi-tikekar-bags-the-trophy-of-singing-star-says-blessed-to-have-a-mentor-like-rohit-raut/articleshow/79369735.cms |access-date=2020-12-08 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੋਨੀ ਮਰਾਠੀ ਦੇ ''ਇੰਡੀਅਨ ਆਈਡਲ ਮਰਾਠੀ'' ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2021-11-02 |title=Swanandi Tikekar To Host The First Season Of Indian Idol Marathi |url=https://www.news18.com/news/movies/swanandi-tikekar-to-host-the-first-season-of-indian-idol-marathi-4395311.html |access-date=2022-05-06 |website=News18 |language=en}}</ref> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ ! ਰੈਫ. |- | 2002 | ''ਅਭਲਮਾਯਾ'' | ਵਰਸ਼ਾ | ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ | |- | 2015-2016 | ''ਦਿਲ ਦੋਸਤੀ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ'' | ਮੀਨਲ ਸ਼ੇਵਾਲੇ | ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ | |- | 2017 | ''ਦਿਲ ਦੋਸਤੀ ਦੋਬਾਰਾ'' | ਮੁਕਤਾ | ਸਮਾਂਤਰ ਲੀਡ | |- | 2020-2021 | ''ਆਸਾ ਮਹੇਰ ਨਕੋ ਗਾ ਬਾਈ'' | ਸਾਕਸ਼ੀ ਉਪਾਸਨੇ-ਕੁਦਰਤਕਰ | ਲੀਡ ਰੋਲ | <ref>{{Cite web |title=Swanandi Tikekar and Pushkaraj Chirputkar to feature in 'Assa Maher Nako Ga Bai' - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/swanandi-tikekar-and-pushkaraj-chirputkar-to-feature-in-assa-maher-nako-ga-bai/articleshow/79257859.cms |access-date=2022-04-18 |website=[[The Times of India]]}}</ref> |- | 2020 | ''ਸਿੰਗਿੰਗ ਸਟਾਰ'' | ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ | ਜੇਤੂ | <ref>{{Cite web |title=Swanandi Tikekar bags the trophy of Singing Star; says "blessed to have a mentor like Rohit Raut" - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/swanandi-tikekar-bags-the-trophy-of-singing-star-says-blessed-to-have-a-mentor-like-rohit-raut/articleshow/79369735.cms |access-date=2022-04-18 |website=[[The Times of India]]}}</ref> |- | 2021-2022 | ''ਇੰਡੀਅਨ ਆਈਡਲ ਮਰਾਠੀ'' | ਮੇਜ਼ਬਾਨ | | <ref>{{Cite web |title=Swanandi Tikekar To Host The First Season Of Indian Idol Marathi |url=https://www.news18.com/news/movies/swanandi-tikekar-to-host-the-first-season-of-indian-idol-marathi-4395311.html |access-date=2022-04-18 |website=[[News18]]}}</ref> |- | 2022 | ''ਸੁੰਦਰਾ ਮਨਮਧੇ ਭਰਲੀ'' | ਐਡਵੋਕੇਟ ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ | | |- | 2022-ਮੌਜੂਦਾ | ''ਆਗਾ ਆਗਾ ਸੁਨਬੈ ਕੈ ਮਹੰਤ ਸਾਸੁਬਾਈ?'' | ਅੰਕਿਤਾ ਮੰਤਰੀ | ਲੀਡ ਰੋਲ | <ref>{{Cite web |title=खट्याळ सासूच्या भूमिकेत दिसणार सुकन्या कुलकर्णी |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/television/the-new-marathi-serial-aga-aga-sunbai-kay-mhanta-sasubai-will-soon-come-to-the-audience-1123338 |access-date=2022-11-30 |website=[[ABP Majha]] |language=mr}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb title|10521691}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] k5hf2iyojhm1i06rmexn336h5kkpaq7 0 159306 853986 837418 2026-11-08T16:08:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853986 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸਵਰਦਾ ਥੀਗਲੇ | image = Swarda thigale at Savitri Devi college and Hospital Launch Promo.jpg | caption = | birth_date = | birth_place = [[ਪੂਨੇ]], ਭਾਰਤ | alma_mater = | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰਾ}} | years_active = 2013–ਮੌਜੂਦ | known_for = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸਵਰਦਾ ਥੀਗਲੇ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Swarda Thigale''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ''ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇਵੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ''<ref>{{Cite web |title=Swarda Thigale smiles for the camera during the launch of Colors TV new show 'Savitri Devi College and Hospital' in Mumbai on May 11, 2017. |url=https://photogallery.indiatimes.com/events/mumbai/savitri-devi-college-and-hospital-launch/swarda-thigale-photos/articleshow/58655723.cms |website=[[Times Of India]]}}</ref> ਵਿੱਚ ਡਾ. ਸਾਂਚੀ ਮਲਹੋਤਰਾ ਅਤੇ ''ਪਿਆਰ ਕੇ ਪਾਪੜ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=28 June 2019 |title=Aashay Mishra and Swarda Thigale |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/these-onscreen-couples-have-found-love-on-the-sets-of-their-show/photostory/69989036.cms?picid=69989106 |website=[[Times Of India]]}}</ref><ref name="shows">{{Cite web |title=Pyaar Ke Papad Actress Swarda Thigale Reveals, "My Mother Wants Me To Pair Up With Shabir Ahluwalia" |url=https://www.spotboye.com/television/television-news/pyaar-ke-papad-actress-swarda-thigale-reveals-my-mother-wants-me-to-pair-up-with-shabir-ahluwalia/5c67f14eb27ea70f89188aa9 |website=Spotboye}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਥੀਗਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, 2013 ਵਿੱਚ, [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਸ਼ੋਅ ''ਮਾਝੇ ਮਨ ਤੁਝੇ ਝਲੇ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/aditi-scores-over-tantrum-queen-swarda/articleshow/45659025.cms|title=Swarda Thigale: Aditi scores over tantrum queen Swarda|work=[[Times Of India]]}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਫਿਲਮ ''ਥੋਡਾ ਤੁਜ਼ਾ ਥੋਡਾ ਮਜ਼ਾ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref name="film">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/swarada-thigale-thoda-tuza-thoda-maza-majhe-mann-tujhe-zale/articleshow/26900432.cms|title=Swarda to play a fun loving girl in her debut film?|work=[[Times Of India]]}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਥਿਗਲੇ ਨੇ ਵਿਕਰਮ ਸਾਖਲਕਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ ''ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇਵੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ'' ਦੇ ਨਾਲ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਟੀਵੀ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=July 2020 |title=Savitri Devi College and Hospital |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/national-doctors-day-2020-medical-shows-tv-viewers-enjoyed-on-television/photostory/76729443.cms?picid=76729531 |website=[[Times Of India]]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। == ਫਿਲਮਾਂ == === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |ਸਾਲ(ਸਾਲ) ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟਸ ! class="unsortable" scope="col" | ਰੈਫ. |- ! scope="row" | 2013-2015 | ''ਮਾਝੇ ਮਨ ਤੁਝੈ ਝਲੇ'' | ਸ਼ੁਭਰਾ | ਟੀਵੀ ਡੈਬਿਊ<br />ਲੀਡ ਰੋਲ | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/co-actors-get-intimate-on-anniversary/articleshow/45510516.cms|title=Swarda Thigale:Co-actors get intimate on anniversary|last=Chatterjee|first=Swasti|work=[[Times Of India]]}}</ref> |- ! scope="row" | 2017–2018 | ''ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇਵੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ'' | ਡਾ: ਸਾਂਚੀ ਮਲਹੋਤਰਾ (ਨੀ ਮਿਸ਼ਰਾ) | ਲੀਡ ਰੋਲ | <ref>{{Cite web |title=Savitri Devi College and Hospital |url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/adi-aliya-to-divorce-zoya-aditya-to-get-married-here-are-7-telly-twist-that-will-keep-you-hooked-1229111-2018-05-08 |website=[[India Today]]}}</ref> |- ! scope="row" | 2019 | ''ਪਿਆਰ ਕੇ ਪਾਪੜ'' | ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਓਮਕਾਰ ਗੁਪਤਾ (ਨੀ ਮਿਸ਼ਰਾ) | ਲੀਡ ਰੋਲ | <ref>{{Cite web |date=12 July 2019 |title=Are Omkar and Shivika dating in real life? |url=https://www.mid-day.com/entertainment/television-news/article/are-omkar-and-shivika-dating-in-real-life-21336157 |website=[[Mid-Day]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Swarda Thigale disguises herself as a boy in Pyar Ke Papad |url=https://www.lokmat.com/television/swarda-thigale-disguises-herself-boy-pyaar-ke-papad/ |website=[[Lokmat]] |language=marathi}}</ref> |- ! scope="row" | 2020 | ''[[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|ਨਾਗਿਨ 5]]'' | ਮਯੂਰੀ | | <ref>{{Cite web |date=3 November 2020 |title=Tv Naagin 5 Actress Surbhi Chandna Swarda Thigale dance on Saki-Saki Song |url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/tv-naagin-5-actress-surbhi-chandna-swarda-thigale-dance-on-saki-saki-song-utk-3323579.html |website=[[News18]] |language=hi |access-date=25 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325172147/https://hindi.news18.com/news/entertainment/tv-naagin-5-actress-surbhi-chandna-swarda-thigale-dance-on-saki-saki-song-utk-3323579.html |archive-date=25 ਮਾਰਚ 2023 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row" | 2021 | ''ਸ਼ੌਰਿਆ ਔਰ ਅਨੋਖੀ ਕੀ ਕਹਾਨੀ'' | ਸ਼ਗੁਨ ਕਪੂਰ | ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਲੀਡ | <ref>{{Cite web |title=Excited to enter as Shagun in Star Plus' Shaurya Aur Anokhi Ki Kahani: Swarda Thigale |url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/excited-enter-shagun-star-plus-shaurya-aur-anokhi-ki-kahani-swarda-thigale-210331 |website=Tellychakkar}}</ref> |- |} === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |ਸਾਲ(ਸਾਲ) ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟਸ ! class="unsortable" scope="col" | ਰੈਫ. |- ! scope="row" | 2013 | ''ਥੋਡਾ ਤੁਜ਼ਾ ਥੋਡਾ ਮਜ਼ਾ'' | ਜੂ | ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ( [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ) | <ref name="film"/> |- ! scope="row" | 2020 | ''ਘਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਵਾਗਤ ਹੈ'' | ਨੇਹਾ | ਲੀਡ ਰੋਲ<br />[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ | <ref>{{Cite web |title='Welcome Home' review: A solid chamber drama and an affecting commentary on patriarchy |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2020/nov/07/welcome-home-review-a-solid-chamber-drama-and-anaffecting-commentary-on-patriarchy-2220337.html |website=[[The New Indian Express]]}}</ref> |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 5c6pj7ic5f0a85x1l4l8q9dugwkljil 0 161870 853997 840335 2026-11-08T18:08:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853997 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਰਾਹ ਕੁਰੈਸ਼ੀ''' ( {{lang-ur|{{nq|سارہ قریشی}}|label=[[ਉਰਦੂ|ਉਰਦੂ]]}} ) ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ ਅਤੇ ਏਰੋ ਇੰਜਨ ਕਰਾਫਟ ਦਾ ਸੀਈਓ ਹੈ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿੱਜੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਕੰਪਨੀ ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ [[ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼|ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ]] [[ਇੰਜਣ|ਇੰਜਣਾਂ ']] ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2020-02-26 |title=Pakistani Scientist Unveils World's First Eco-Friendly Aircraft Engine |url=https://www.researchsnipers.com/pakistani-scientist-unveils-worlds-first-eco-friendly-aircraft-engine/ |access-date=2020-11-28 |website=RS News |language=en-US |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130135853/https://www.researchsnipers.com/pakistani-scientist-unveils-worlds-first-eco-friendly-aircraft-engine/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=I |first=Farah |title=This Muslimah Scientist Invented Artificial Rain From Aircraft Vapor Trails To Combat Global Warming |url=https://halalop.com/tech/this-muslimah-scientist-invented-artificial-rain-to-combat-global-warming/ |access-date=2020-11-28 |website=Halalop |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201232729/https://halalop.com/tech/this-muslimah-scientist-invented-artificial-rain-to-combat-global-warming/ |archive-date=2020-12-01 |url-status=dead }}</ref> ਸਾਰਾਹ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਈਕੋ-ਫਰੈਂਡਲੀ ਇੰਜਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Dr Sarah Qureshi Archives |url=https://nayadaur.tv/tag/dr-sarah-qureshi/ |access-date=2020-11-28 |website=Naya Daur |language=en-US |archive-date=2020-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206183632/https://nayadaur.tv/tag/dr-sarah-qureshi/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-03-12 |title=Mar 12, 2020 {{!}} Engineer`s contribution to reducing pollution lauded |url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=12_03_2020_004_007 |access-date=2020-11-28 |website=Dawn Epaper |language=en}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=admin |title=Short Profile of Mr. Masood Latif Qureshi; Founder and Chief Technology Officer at Aero Engine Craft (Pvt) Ltd – PAeC |url=https://pakaero.com.pk/short-profile-of-mr-masood-latif-qureshi/ |access-date=2020-11-28 |language=en-US}}</ref> ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ, ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ [[ਇੰਜਣ|ਇੰਜਣਾਂ]] ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਐਕਸਪੋਜਰ ਨੇ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਇੰਟਰਨਸ਼ਿਪ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਵੀ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਕਾਰਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Release - |first=Press |title=dr sarah qureshi |url=https://whenwherehow.pk/tag/dr-sarah-qureshi/ |access-date=2020-11-28 |website=WhenWhereHow Pakistan |language=en-US |archive-date=2020-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201207092637/https://whenwherehow.pk/tag/dr-sarah-qureshi/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Dr. Sarah Qureshi {{!}} Brandsynario |url=https://www.brandsynario.com/tag/dr-sarah-qureshi/ |access-date=2020-11-28 |language=en-US |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020094434/https://www.brandsynario.com/tag/dr-sarah-qureshi/ |url-status=dead }}</ref> ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (NUST), ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਕ੍ਰੈਨਫੀਲਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਕੇ]] ਤੋਂ ਏਰੋਸਪੇਸ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2020-09-14 |title=Sarah Qureshi |url=https://www.pakpedia.pk/sarah-qureshi/ |access-date=2020-11-28 |website=Pakpedia {{!}} Pakistan's Biggest Online Encyclopedia |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129043933/https://www.pakpedia.pk/sarah-qureshi/ |archive-date=2020-11-29 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Senate science panel concerned over slow release of funds |url=https://www.thenews.com.pk/print/627887-senate-science-panel-concerned-over-slow-release-of-funds |access-date=2020-11-28 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> NUST ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਉਡਾਣ ਸਿੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪਾਇਲਟ ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਕ੍ਰੈਨਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਐਕਰੋਬੈਟਿਕ ਫਲਾਇੰਗ ਵੀ ਸਿੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2019-05-27 |title=Dr. Sarah Qureshi On the Brink of An Aerospace Marvel |url=https://niclahore.lums.edu.pk/dr-sarah-qureshi-on-the-brink-of-an-aerospace-marvel/ |access-date=2020-11-28 |website=NICLahore |language=en-US |archive-date=2020-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126032146/https://niclahore.lums.edu.pk/dr-sarah-qureshi-on-the-brink-of-an-aerospace-marvel/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-11-29 |title=Pakistani engineer develops environment-friendly aeroplane engine |url=https://thecurrent.pk/pakistani-engineer-develops-environment-friendly-aeroplane-engine/ |access-date=2020-11-28 |website=The Current |language=en-US}}</ref> ਉਸ ਕੋਲ 70 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Sarah Qureshi Developing Pollution free Aircraft Engine |url=https://defence.pk/pdf/threads/sarah-qureshi-developing-pollution-free-aircraft-engine.644065/ |access-date=2020-11-28 |website=Pakistan Defence |language=en-US |archive-date=2020-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209172508/https://defence.pk/pdf/threads/sarah-qureshi-developing-pollution-free-aircraft-engine.644065/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] bwveb849qjywanw3vjm1fu9gkl3z71p 0 164456 853999 844129 2026-11-08T19:11:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853999 wikitext text/x-wiki '''ਸੁਧਾ ਮੈਨਨ''' ਇੱਕ ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਸੀਰੀਜ਼, ਗੈੱਟ ਰਾਈਟਿੰਗ ਐਂਡ ਰਾਈਟਿੰਗ ਵਿਦ ਵੂਮੈਨ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਛੇ ਗੈਰ-ਗਲਪ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ: 'ਰੈਸਿਪੀਜ਼ ਫਾਰ ਲਾਈਫ', ''ਫੀਸਟੀ ਐਟ'' ਫਿਫਟੀ, ''ਵਿਰਾਸਤ: ਉੱਘੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ'', ''ਗਿਫਟਡ: ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਕਹਾਣੀਆਂ'', ਅਤੇ ''ਦੇਵੀ, ਦੀਵਾ ਜਾਂ ਉਹ- ਡੇਵਿਲ: ਸਮਾਰਟ ਕਰੀਅਰ ਵੂਮੈਨ ਦੀ ਸਰਵਾਈਵਲ ਗਾਈਡ ਅਤੇ ਲੀਡਿੰਗ ਲੇਡੀਜ਼: ਵੂਮੈਨ ਜੋ ਇੰਸਪਾਇਰ ਇੰਡੀਆ'' । <ref>{{Cite web |date=7 November 2014 |title=Need some inspiration? Read Sudha Menon's 'Gifted' – IBNLive |url=http://ibnlive.in.com/news/need-some-inspiration-read-sudha-menons-gifted/511247-40-101.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141111182707/http://ibnlive.in.com/news/need-some-inspiration-read-sudha-menons-gifted/511247-40-101.html |archive-date=2014-11-11 |access-date=2015-03-11 |publisher=Ibnlive.in.com}}</ref> ਉਸਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਮਰਾਠੀ, ਹਿੰਦੀ, ਮਲਿਆਲਮ, ਕੰਨੜ, ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਸਮੇਤ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਸੁਧਾ ਦਾ ਜਨਮ ਉਪਨਗਰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦਿ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ (ਬੇਨੇਟ ਕੋਲਮੈਨ), ਦ ਹਿੰਦੂ ਬਿਜ਼ਨਸ ਲਾਈਨ (ਕਸਤੂਰੀ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ) ਅਤੇ ਮਿੰਟ (ਐਚਟੀ ਮੀਡੀਆ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਲੀਡਿੰਗ ਲੇਡੀਜ਼: ਵੂਮੈਨ ਹੂ ਇੰਸਪਾਇਰ ਇੰਡੀਆ, (42 ਬੁੱਕਜ਼ ਗਲੈਕਸੀ), ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਸਫ਼ਰਾਂ 'ਤੇ, 2010 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ <ref>{{Cite web |last=Evelyn Ratnakumar |date=26 November 2014 |title=Success stories should be told too, says author |url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/success-stories-should-be-told-too-says-author/article6634133.ece |access-date=2015-03-11 |publisher=The Hindu}}</ref> 2012 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਲੀਗੇਸੀ, (ਰੈਂਡਮ ਹਾਊਸ ਇੰਡੀਆ) ਨੂੰ ਉੱਘੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਬਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜਨਤਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਲਈ ਅਪਣਾਏ। <ref>{{Cite web |date= |title=Sudha Menon – THE source for books, reviews and authors |url=http://www.manicreaders.com/SudhaMenon/ |access-date=2015-03-11 |publisher=Manic Readers}}</ref> ਸੁਧਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਗਿਫਟਡ: ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਰੈਂਡਮ ਹਾਊਸ), VRFerose ਨਾਲ ਸਹਿ-ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 2014 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸੰਭਵ ਚੁਣੌਤੀਆਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਜਿੱਤ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਾਂਗਾ ਕਿ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਅਯੋਗ ਹਨ ਜੋ "ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਾਹਜ" ਲੋਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਸਮਰਥਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ," ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੱਚੀ ਬੁਲਾਵਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੇਨਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਮੁੱਲ ਬਾਰੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇਵੀ, ਦਿਵਾ ਜਾਂ ਸ਼ੀ-ਸ਼ੈਤਾਨ: ਸਮਾਰਟ ਕੈਰੀਅਰ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਸਰਵਾਈਵਲ ਗਾਈਡ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਚੁਸਤ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ, ਕੈਰੀਅਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਰਵਾਈਵਲ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Career women are now asking for a less punishing life for themselves |url=http://m.dailyhunt.in/news/india/english/ibtimes-epaper-ibtimes/career+women+are+now+asking+for+a+less+punishing+life+for+themselves+writer+sudha+menon+interview-newsid-63045976 |access-date=3 March 2017 |website=Daily Hunt |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303201308/http://m.dailyhunt.in/news/india/english/ibtimes-epaper-ibtimes/career+women+are+now+asking+for+a+less+punishing+life+for+themselves+writer+sudha+menon+interview-newsid-63045976 |archive-date=3 ਮਾਰਚ 2017 |url-status=dead }}</ref> ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਹਰ ਔਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਦੋਸਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਲਈ ਗੁਪਤ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਬਲੈਕ ਕਿਤਾਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/interview-the-she-devil-s-advocate-2293866|title=The She-Devil's advocate|last=Das Gupta|first=Sohini|access-date=3 March 2017|agency=DNA}}</ref> ਫੀਸਟੀ ਐਟ ਫਿਫਟੀ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ਕ-ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਅੰਸ਼-ਮਜ਼ਾਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਹਸ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਹਾਕਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਧਾ 'Get Writing!' ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ!, ਇੱਕ ਲਿਖਤੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 'ਰਾਈਟਿੰਗ ਇਨ ਦਿ ਪਾਰਕ', ਇੱਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ, ਬਾਹਰੋਂ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਰਾਈਟਿੰਗ ਵਿਦ ਵੂਮੈਨ (ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Writing is all about expressing yourself – Sudha Menon – Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/pune/writing-is-all-about-expressing-yourself-sudha-menon/articleshow/74944438.cms |access-date=2020-11-09 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਉਹ "ਟੇਲਿੰਗ ਅਵਰ ਸਟੋਰੀਜ਼" ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕੇ ਜੋ ਉਹ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਲਈ ਛੱਡਣਗੇ। ਸੁਧਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹਿੰਮਤ। ਸੁਧਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਸਪੀਕਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ, ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ TEDxPune 2013 ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪੀਕਰ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last= |date=27 February 2014 |title=Watch "Dreaming big: Sudha Menon at TEDxPune" Video at TEDxTalks |url=http://tedxtalks.ted.com/video/Dreaming-big-Sudha-Menon-at-TED;search%3Atag%3A%22TEDxPune%22 |access-date=2015-03-11 |publisher=Tedxtalks.ted.com}}</ref> ਉਸਨੇ CII, IiECON ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਬਿਰਲਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ|BITS ਵਿਖੇ, ਪਿਲਾਨੀ]] ਸੁਧਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਇੱਕ IT ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਧੀ, ਇੱਕ ਪੇਸਟਰੀ ਸ਼ੈੱਫ ਨਾਲ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਲਮਨਵੀਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 6wd5famfu6xt6t8gamwr5yyvgu04p1v 0 167416 854008 721605 2026-11-08T20:48:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854008 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਹਮੀਰਸਰ ਝੀਲ | image = Hamirsar_Lake_Bhuj_2013-08-01_00-20.jpg | caption = ਹਮੀਰਸਰ ਝੀਲ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰਾ | alt = ਹਮੀਰਸਰ ਝੀਲ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰਾ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਭੁਜ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]] | coordinates = {{coord|23|15|5|N|69|39|51|E|type:waterbody|display=inline,title}} | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[ਭਾਰਤ]] | length = | width = | area = {{convert|69|acre|abbr=on}} | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = | islands = ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਰਕ | cities = [[ਭੁਜ]] }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] [[Category:Pages using infobox body of water with auto short description]] <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''ਹਮੀਰਸਰ ਝੀਲ''' ਇੱਕ [[ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਬਣਾਈ ਝੀਲ|ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਝੀਲ]] ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੱਛ|ਕੱਛ ਜ਼ਿਲੇ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਭੁਜ]] ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਮੀਰਸਰ ਝੀਲ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਤੈਰਾਕੀ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ [[ਆਇਨਾ ਮਾਹਲ|ਆਇਨਾ ਮਹਿਲ]], [[ਪਰਾਗ ਮਹਿਲ|ਪ੍ਰਾਗ ਮਹਿਲ]], [[ਕੱਛ ਅਜਾਇਬ ਘਰ|ਕੱਛ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ]], [[ਅਲਫਰੇਡ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਭੁਜ|ਐਲਫ੍ਰੇਡ ਹਾਈ ਸਕੂਲ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਹਮੀਰਸਰ ਝੀਲ ਇੱਕ 450 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਝੀਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ [[ਜਡੇਜਾ]] ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਓ ਹਮੀਰ (1472-1524), [[ਭੁਜ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>[http://www.sidewalkastronomynight.com/internationalsidewalkastronomynight/id6.html The famous Hamirsar Lake named after the founder of Bhuj] {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>[http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ips/misc/kutch_tree.html Jadeja dynasty of Cutch Hamirji - Rao Khengarji I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613165408/http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ips/misc/kutch_tree.html|date=2011-06-13}}</ref> ਇਹ ਝੀਲ [[ਕੱਛ ਦਾ ਰਿਆਸਤ|ਕੱਛ]] ਵਿੱਚ ਜਡੇਜਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਓ [[ਖੇਂਗਰਜੀ ਆਈ|ਖੇਨਗਰਜੀ ਪਹਿਲੇ]] (1548-1585) ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵੇਲੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਓ ਹਮੀਰ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਰਾਓ ਖੇਂਗਰਜੀ ਮੈਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਖਾਰੇ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਕੱਛ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਓਏਸਿਸ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ; ਅਤੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ, ਭੁਜ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰੀਚਾਰਜ ਐਕਵਾਇਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ 1549 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="z">{{Cite web |url=http://bhujbolechhe.org/en/infos/understanding-water-system-bhuj |title=Understanding the water system of Bhuj - on www.bhujbolechhe.org |access-date=2023-05-11 |archive-date=2014-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522091406/http://bhujbolechhe.org/en/infos/understanding-water-system-bhuj |url-status=dead }}</ref>ਹਮਰੀਸਰ ਝੀਲ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ [[ਪ੍ਰਗਮਲਜੀ II|ਪ੍ਰਾਗਮਲਜੀ II]] ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ [[ਗੈਧਰ]], ਜੈਰਾਮ ਰੁਡਾ ਗਜਧਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ [[ਖੇਂਗਰਜੀ III]] ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਬੰਨ੍ਹ ਦਾ ਕੰਮ ਸਥਾਨਕ ਮਿਸਤਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ - [[ਕੱਛ ਦੇ ਮਿਸਤਰੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Hamirsar.JPG|right|thumb|320x320px| ਹਮੀਰਸਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] j5ow2coi3079y365yv92yrsllyg0ezb 0 182949 853996 835836 2026-11-08T18:02:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853996 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸਾਨੀਆ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ | image = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1990|10|05|df=y}} | birth_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | education = ਪੰਜਾਬ ਕਾਲਜ | occupation = {{Hlist | ਅਦਾਕਾਰਾ | ਮਾਡਲ}} | years_active = 2011 – ਮੌਜੂਦ | spouse = | children = 1 | relatives = }} '''ਸਾਨੀਆ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Saniya Shamshad)''' ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ।<ref name="DailyPakistan">{{Cite web |date=24 July 2021 |title=Saniya Shamshad, husband Hidayat Syed welcome baby boy |url=https://en.dailypakistan.com.pk/22-Jul-2021/saniya-shamshad-husband-hidayat-syed-welcome-baby-boy |website=Daily Pakistan}}</ref> ਉਹ ''ਪਿਆਰੀ ਬਿੱਟੂ'', ''ਹਿੱਦਤ'', ''ਪਿਯਾ ਨਾਮ ਕਾ ਦੀਆ'', ''ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਿਕਤੇ ਹੈਂ'', ''ਅਸੀਰਜ਼ਾਦੀ'', ''ਮੈਂ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮਾਨੋਂਗੀ'', ''[[ਸਦਕ਼ੇ ਤੁਮਹਾਰੇ|ਸਦਕੇ ਤੁਮਹਾਰੇ]]'' ਅਤੇ ''ਸਿਆਨੀ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2022 |title=ڈرامہ سیریل "سیانی" کا "جیو ٹی وی" پر شاندار آغاز |url=https://e.jang.com.pk/detail/230193 |website=Jang News}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਹਮ ਐਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ 5 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਸਾਨੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਅਕਤੂਬਰ 1990 ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਲੰਕ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=8 May 2021 |title=A Quick Chat with our Favourite Actress Saniya Shamshad |url=https://sunday.com.pk/lifestyle/a-quick-chat-with-our-favourite-actress-saniya-shamshad/ |website=Sunday Times}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ,<ref>{{Cite web |date=22 April 2021 |title=Saniya Shamshad's Views On Feminism And Much More! |url=https://www.hmagpak.com/21-Apr-2021/saniya-shamshad-s-views-on-feminism-and-much-more |website=Hi! Pakistan Magazine |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220180811/https://www.hmagpak.com/21-Apr-2021/saniya-shamshad-s-views-on-feminism-and-much-more |url-status=dead }}</ref> ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਵਸੀਮ ਅੱਬਾਸ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਉਸਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਅਫਾਨ ਵਹੀਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਟਕ ''ਤੇਰੇ ਪਹਿਲੂ ਮੈਂ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ''ਅਸੀਰਜ਼ਾਦੀ'', ''ਮੇਰੇ ਹਜ਼ੂਰ'', ''ਮਾਇਆ'', ''ਛੋਟੀ ਛੋਟੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ'', ''ਮੈਂ ਅਧੂਰੀ'', ''ਮੇਰੀ ਸਾਈਆਂ 2'', ''ਬੱਸ ਯੁੰਹੀ'', ਅਤੇ ''ਗਾਓ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=20 December 2021 |title=اداکارہ ثانیہ شمشاد نے اپنی کُل کائنات سے ملوادیا] |url=https://www.bolnews.com/urdu/entertainment/2021/08/135295/ |website=BOL News |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220180832/https://www.bolnews.com/urdu/entertainment/2021/08/135295/ |url-status=dead }}</ref> ਫਿਰ ਉਹ ''ਜ਼ਿੰਦਾ ਦਰਗੋਰ'', ''ਰਸ਼ਕ'', ''[[ਅਗਰ ਤੁਮ ਨਾ ਹੋਤੇ|ਅਗਰ ਤੁਮ ਨਾ ਹੁੰਦੇ]]'', ''ਪਿਆਰੀ ਬਿੱਟੂ'', ''ਦਰਾਰ'', ''ਮੈਂ ਦੀਵਾਨੀ'' ਅਤੇ ''[[ਸਦਕ਼ੇ ਤੁਮਹਾਰੇ|ਸਦਕੇ ਤੁਮਹਾਰੇ]]'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=2 November 2021 |title=اداکارہ ثانیہ شمشاد کے ہاں ننھے مہمان کی آمد |url=https://www.city42.tv/22-Jul-2021/68112 |website=City 42 News |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220180828/https://www.city42.tv/22-Jul-2021/68112 |archive-date=20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 |url-status=dead }}</ref> ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ''ਪੀਆ ਨਾਮ ਕਾ ਦੀਆ'', ''ਲਗਾਓ'', ''ਦਸਤਾਰ-ਏ-ਆਨਾ'', ''ਰੇਹਾਈ'', ''ਮੈਂ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮਨੋਂ ਗੀ'', ''ਖਿਦਮਤ ਗੁਜ਼ਰ'', ''ਹਿਦਤ'' ਅਤੇ ''ਸਿਆਨੀ ਨਾਟਕਾਂ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=28 February 2023 |title=ڈرامہ سیریل "سیانی" کا "جیو ٹی وی" پر شاندار آغاز |url=https://e.jang.com.pk/detail/230369 |website=Jang Newspaper}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਸਾਨੀਆ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ ਹਿਦਾਇਤ ਸਈਦ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=27 May 2021 |title=Actress Saniya Shamshad expecting first baby |url=https://www.nation.com.pk/26-May-2021/actress-saniya-shamshad-expecting-first-baby |website=The Nation}}</ref> {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|6476201}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]] o396ulzd6cvyr77ek1yv5c5ozhlts5h 0 182982 854013 845923 2026-11-08T21:28:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854013 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਹੀਨਾ ਰਿਜ਼ਵੀ | image = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = ਸ਼ਰਮੀਨ ਰਿਜ਼ਵੀ | birth_date = {{birth date and age|1980|3|16|df=y}} | birth_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | education = ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2003 – ਮੌਜੂਦ | parents = }} '''ਹੀਨਾ ਰਿਜ਼ਵੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Hina Rizvi''') ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=1 March 2021 |title=Naach Na Jaane proves thundering success |url=https://www.thenews.com.pk/print/516072-naach-na-jaane-proves-thundering-success |website=The News International}}</ref> ਉਹ ਡਰਾਮੇ ''ਤਿਸ਼ਨਗੀ ਦਿਲ ਕੀ'', ''ਉਮੇਦ'', ''ਹਰੀ ਹਰੀ ਚੂੜੀਆਂ'', ''ਨੀਲੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ'' ਅਤੇ ''ਕੁਦੁੱਸੀ ਸਾਹਬ ਕੀ ਬੇਵਾਹ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2 March 2021 |title=It was laughter, laughter all the way |url=https://www.thenews.com.pk/print/446997-it-was-laughter-laughter-all-the-way |website=The News International}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਹਿਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਮਾਰਚ 1980 ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="GNN">{{Cite web |date=17 March 2021 |title=Taron Sey Karen Batain with Fiza Ali, Hina Rizvi and Waris Baig |url=https://www.youtube.com/watch?v=FKJwpVK_jno |website=GNN}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=3 March 2021 |title=Dare to dance |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/568406-dare-dance |website=The News International |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127201819/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/568406-dare-dance |archive-date=27 ਨਵੰਬਰ 2024 |url-status=dead }}</ref> ਹਿਨਾ ਦੀ ਮਾਂ ਮਹਿਤਾਬ ਰਿਜ਼ਵੀ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਲੇਖਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਤੈਯਬ ਹੁਸੈਨ ਰਿਜ਼ਵੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2 July 2021 |title=Cinema Ghar's Karachi Kahaani is a glimpse of urban stories |url=https://cutacut.com/2021/05/28/cinema-ghars-karachi-kahaani-is-a-glimpse-of-urban-stories |website=Cutacut}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਹਿਨਾ ਨੇ 2003 ਵਿੱਚ ਫੈਸਲ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੀਟੀਵੀ ਦੇ ਸਿਟਕਾਮ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=4 March 2021 |title=Audience left with mixed feelings after Naach Na Jaane premiere |url=https://www.dawn.com/news/1496601 |website=Dawn News}}</ref> ਉਹ ''ਮੈਂ ਸੋਤੇਲੀ'', ''ਬਾਬੁਲ ਕੀ ਦੁਆਏਂ ਲੇਤੀ ਜਾ'', ''ਯੇਹੀ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'', ''ਯੇਹੀ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੀਜ਼ਨ 2'', ''ਆਪ ਕੋ ਕਯਾ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੈ'' ਅਤੇ ''ਜਲਤੇ ਖਵਾਬ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=5 March 2021 |title=Pakistan National Council of Arts arranges special show of Anwar Maqsood's 'Naach Na Janay' |url=https://dailytimes.com.pk/438222/pakistan-national-council-of-arts-arranges-special-show-of-anwar-maqsoods-naach-na-janay |website=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2021 |title=Anwar Maqsood's Naach Na Jaane failed to lay bare the realities of Zia’s rule |url=https://images.dawn.com/news/1182109 |website=Images.Dawn}}</ref> ਉਹ ''ਉੱਲੂ ਬਰਾਏ ਫਰੋਖਤ ਨਹੀਂ'', ''ਕਲਮੂਹੀ'', ''ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਦੋਰ'' ਅਤੇ ''ਬੰਟੀ ਆਈ ਲਵ ਯੂ'', ''ਕੁਦੁੱਸੀ ਸਾਹਬ ਕੀ ਬੇਵਾਹ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=18 March 2021 |title=3rd Galaxy Lollywood Awards 2017 (Nominations) |url=https://galaxylollywood.com/2017/01/26/gala2017 |website=Galaxy Lollywood |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=23 ਸਤੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923210127/https://galaxylollywood.com/2017/01/26/gala2017/ |url-status=dead }}</ref> ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ''ਤੇਰੇ ਬੀਨਾ'', ''ਮਹਿਰਮ'', ''ਤਿਸ਼ਨਾਗੀ ਦਿਲ ਕੀ'' ਅਤੇ ''ਉਮੇਦ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=15 March 2021 |title=Not quite workman like |url=https://www.dawn.com/news/1470853 |website=Dawn News}}</ref> ਉਹ ''ਇਸ਼ਕ ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ'', ''ਬਾਲੂ ਮਾਹੀ'' ਅਤੇ ''ਹੱਲਾ ਗੁੱਲਾ'' ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=7 March 2021 |title=Halla Gulla all set to provide you wholesome entertainment this August. |url=https://galaxylollywood.com/2015/06/20/halla-gulla-all-set-to-provide-you-wholesome-entertainment-this-august |website=Galaxy Lollywood |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=22 ਜੁਲਾਈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722183006/https://galaxylollywood.com/2015/06/20/halla-gulla-all-set-to-provide-you-wholesome-entertainment-this-august/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 March 2021 |title=Balu Mahi (Review): 30 minutes too long but definitely worth seeing! |url=https://galaxylollywood.com/2017/02/12/balu-mahi-review |website=Galaxy Lollywood |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=4 ਅਕਤੂਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004074757/https://galaxylollywood.com/2017/02/12/balu-mahi-review/ |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਹਿਨਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ [[ਸੰਗੀਤਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਸੰਗੀਤਾ]] ਅਤੇ [[ਕਵਿਤਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਕਵਿਤਾ]] ਦੋਵੇਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=9 March 2021 |title=I don't appreciate women wearing revealing clothes at award shows: Sangeeta |url=https://tribune.com.pk/story/2153802/4-dont-appreciate-women-wearing-revealing-clothes-award-shows-sangeeta |website=The Express Tribune}}</ref> ਹਿਨਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਰਜ਼ਾ ਅਲੀ ਰਿਜ਼ਵੀ ਵੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=16 March 2021 |title=Family of Tayyab Rizvi |url=https://reviewit.pk/family-of-tayyab-rizvi/ |website=Pakistani Drama Story & Movie Reviews {{!}} Ratings {{!}} Celebrities {{!}} Entertainment news Portal {{!}} Reviewit.pk |language=en-US}}</ref> ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਜਿਆ ਖਾਨ|ਜੀਆ ਖਾਨ]] ਦੀ ਮਾਸੀ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=December 10, 2023 |title=Habs character Bobby Phupho belongs to this Lollywood actress |url=https://www.bolnews.com/latest/2022/08/habs-characters-bobby-phupho-is-belongs-to-this-lollywood-actress/ |website=BOL News |access-date=ਮਾਰਚ 29, 2024 |archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221192027/https://www.bolnews.com/latest/2022/08/habs-characters-bobby-phupho-is-belongs-to-this-lollywood-actress/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Instagram|hina_rizvi_official}} * {{IMDb name|7501964}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981]] kgwhxfhb2wfdln9p0zb37jtxngmf6uf 0 183200 853993 835081 2026-11-08T17:10:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853993 wikitext text/x-wiki '''ਸ਼ੁਭਾ ਸਤੀਸ਼''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Shubha Satheesh;''' ਜਨਮ 13 ਜੁਲਾਈ 1999) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ (ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ)|ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੌਰ]] ਲਈ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ [[ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਬੱਲੇਬਾਜ਼]] ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਮੱਧਮ [[ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਗੇਂਦਬਾਜ਼]] ਵਜੋਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨਾਟਕ ਲਈ ਖੇਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref name="Cricinfo">{{Cite web |title=Player Profile: Satheesh Shubha |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/satheesh-shubha-1255499 |access-date=14 December 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref><ref name="CricketArchive">{{Cite web |title=Player Profile: Satish Shubha |url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/1172/1172173/1172173.html |access-date=14 December 2023 |website=CricketArchive}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਸੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੇ ਖਿਲਾਫ [[ਭਾਰਤ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤ]] ਲਈ ਇੱਕ [[ਮਹਿਲਾ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ ਮੈਚ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="testdebut">{{Cite web |title=Only Test, DY Patil, December 14-17 2023, England Women tour of India: India Women v England Women |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-women-in-india-2023-24-1406061/india-women-vs-england-women-only-test-1406076/full-scorecard |access-date=14 December 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਸ਼ੁਭਾ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਜੁਲਾਈ 1999 ਨੂੰ [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। == ਘਰੇਲੂ ਕੈਰੀਅਰ == ਸ਼ੁਭਾ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕ ਲਈ ਨਵੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Andhra Women v Karnataka Women, 12 November 2012 |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/460/460017.html |access-date=14 December 2023 |website=CricketArchive}}</ref> ਉਸਨੇ ਜਨਵਰੀ 2017 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਮਹਿਲਾ ਟੀ20|ਟੀ-20]] ਅਰਧ ਸੈਂਕੜਾ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 61 [[ਨਾਬਾਦ|*]], ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਏ ਦਰਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਲਿਸਟ ਏ]] ਅਰਧ ਸੈਂਕੜਾ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 72 ਦੌੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Karnataka Women v Saurashtra Women, 11 January 2017 |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/1021/1021766.html |access-date=14 December 2023 |website=CricketArchive}}</ref><ref>{{Cite web |title=Karnataka Women v Tamil Nadu Women, 8 December 2018 |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/1021/1021766.html |access-date=14 December 2023 |website=CricketArchive}}</ref> ਉਹ 2020-21 ਮਹਿਲਾ ਸੀਨੀਅਰ ਵਨ ਡੇ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਅਰਧ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਮੇਤ 346 ਦੌੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਖਿਡਾਰਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Records/Women's Senior One Day Trophy, 2020/21/Most Runs |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=13900;type=tournament |access-date=14 December 2023 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ਉਹ 2023-24 ਸੀਜ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=14 December 2023 |title=Batters give India opening-day honours against England |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-women-in-india-2023-24-1406061/india-women-vs-england-women-only-test-1406076/match-report |access-date=14 December 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 December 2023 |title=India vs England One-Off Test: In Jemimah Rodrigues-Shubha Satheesh century partnership on debut, a study in contrast |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-vs-england-womens-test-jemimah-rodrigues-shubha-satheesh-partnership-highlight-9068648/ |access-date=14 December 2023 |website=The Indian Express}}</ref> ਉਸਨੇ 2017-18 ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਅੰਤਰ ਜ਼ੋਨਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਖੇਡ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਜ਼ੋਨ ਲਈ ਦੋ ਮੈਚ ਖੇਡੇ।<ref>{{Cite web |title=Women's First Class Matches Played by Satish Shubha |url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/1172/1172173/Womens_First-Class_Matches.html |access-date=14 December 2023 |website=CricketArchive}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[2024 ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ (ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ)|ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੌਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=14 December 2023 |title=Karnataka's Shubha Satheesh Makes Seamless Transition From Domestic to International Cricket |url=https://sports.ndtv.com/cricket/karnataka-s-shubha-makes-seamless-transition-from-domestic-to-international-cricket-4673857 |access-date=14 December 2023 |website=NDTV Sports |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214150222/https://sports.ndtv.com/cricket/karnataka-s-shubha-makes-seamless-transition-from-domestic-to-international-cricket-4673857 |archive-date=14 ਦਸੰਬਰ 2023 |url-status=dead }}</ref> == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਦਸੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਭਾ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਟੀਮ ਦੇ ਟੈਸਟ ਮੈਚਾਂ ਲਈ [[ਭਾਰਤ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤੀ]] ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਬੁਲਾਈ।<ref>{{Cite web |date=1 December 2023 |title=Renuka returns from injury, Ishaque and Patil get maiden call-up for England T20Is |url=https://www.espncricinfo.com/story/renuka-singh-returns-from-injury-saika-ishaque-and-shreyanka-patil-get-maiden-call-ups-for-england-t20is-1411320 |access-date=14 December 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਪਹਿਲੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ 69 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।<ref>{{Cite web |date=14 December 2023 |title=Shubha and Rodrigues give the silent treatment to England |url=https://www.espncricinfo.com/story/ind-vs-eng-womens-test-satheesh-shubha-and-jemimah-rodrigues-give-the-silent-treatment-to-england-1412833 |access-date=14 December 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੱਟ ਕਾਰਨ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਖਿਲਾਫ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=21 December 2023 |title=Debuts for Richa, Cheatle as Australia bat in only Test against India |url=https://www.espncricinfo.com/series/australia-women-in-india-2023-24-1406065/india-women-vs-australia-women-only-test-1406077/match-report-1 |access-date=21 December 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cricinfo|id=1255499}} * {{cricketarchive|id=1172173}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1999]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] iw6yiye04k4xh0wl17ho9mrhm4e8pf0 0 183303 854009 838487 2026-11-08T21:01:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854009 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਹਰੀ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ | image = | image_size = | caption = | alias = | origin = [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], ਭਾਰਤ | genre = ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸੰਗੀਤ, ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ | years_active = 2009&ndash;ਮੌਜੂਦ | label = | current_members = *ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਜ * ਸੁਖਮਨੀ ਮਲਿਕ | past_members = | website = {{url|https://harisukhmani.com/}} | associated_acts = }} '''ਹਰੀ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Hari & Sukhmani;''' ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਹਰੀ + ਸੁਖਮਨੀ''' ਜਾਂ '''ਹਰੀ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਜੋੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਜ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਮਲਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤ|ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ]] [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸੰਗੀਤ]] ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ|ਬੁੱਲੇ]] ਦੀ ਸੂਫੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ|ਸ਼ਾਹ]], [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]], [[ਕਬੀਰ]], ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ]], ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ।<ref name="auto1">{{Cite web |date=18 April 2017 |title=Punjabi Folk from the console: Hari and Sukhmani to perform at a Mumbai gig tomorrow |url=https://www.mid-day.com/articles/culture-news-hari-and-sukhmani-to-perform-at-a-mumbai-gig-tomorrow-lifestyle-mumbai-event/18176159 |website=mid-day |access-date=3 ਮਾਰਚ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170419141424/http://www.mid-day.com/articles/culture-news-hari-and-sukhmani-to-perform-at-a-mumbai-gig-tomorrow-lifestyle-mumbai-event/18176159 |archive-date=19 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 |url-status=dead }}</ref><ref name="auto">{{Cite web |date=1 August 2012 |title=In The Studio: Hari and Sukhmani - |url=https://rollingstoneindia.com/in-the-studio-hari-and-sukhmani/ |via=Rolling Stone India}}</ref><ref name="auto3">{{Cite web |date=9 June 2014 |title=Punjabi 'folktronica' duo Hari-Sukhmani perform in New Delhi |url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/punjabi-folktronica-duo-hari-sukhmani-perform-in-new-delhi-114060900126_1.html |via=Business Standard}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == === ਹਰੀ ਸਿੰਘ === ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਜ ਦਾ ਜਨਮ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੇ [[ਦੂਨ ਸਕੂਲ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਕਾਲਜ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref name="auto2">{{Cite web |title=Folk meets electronica with Sukhmani Malik and Hari Singh |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/15/folk-meets-electronica-with-sukhmani-malik-and-hari-singh-2062064.html |website=The New Indian Express}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਆਡੀਓ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]], ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸੰਗੀਤ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਆਡੀਓ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ।<ref name="auto4">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/music/folk-tales-from-chandigarh/article4272899.ece|title=Folk tales from Chandigarh|last=Bhattacharya|first=Budhaditya|date=4 January 2013|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref> === ਸੁਖਮਨੀ ਮਲਿਕ === ਸੁਖਮਨੀ ਮਲਿਕ ਦਾ ਜਨਮ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦਿਆਂ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="auto5">{{Cite web |last=Goyal |first=Mayank |date=27 November 2019 |title=The musical jodi |url=https://www.asianage.com/entertainment/music/271119/the-musical-jodi.html |website=The Asian Age}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ]] ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 2003 ਅਤੇ 2007 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਸਨੇ ਰਾਮਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। === ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ === ਇਸ ਜੋੜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਰਚੰਗ ਵਾਦਕ ਚੁੱਗੇ ਖਾਨ, ਭਾਰਤੀ ਪਰਕਸ਼ਨਿਸਟ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਗੁਰਟੂ, ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਥੂ ਲੇ, ਈਰਾਨੀ ਪਰਕਸ਼ਨਿਸਟ ਫਖਰੋਦੀਨ ਗਫਾਰੀ, ਗਾਇਕਾ ਸੁਮਨ ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਅਤੇ ਅਰਸ਼ਦ ਖਾਨ, ਜੋ ਕਿ [[ਏਸਰਾਜ]], ਏ ਸਤਰ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਾਲ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਸਾਧਨ।<ref>{{Cite web |date=2 December 2019 |title=No one today can make anything that hasn't already been done before: Hari and Sukhmani |url=https://www.hindustantimes.com/music/no-one-today-can-make-anything-that-hasn-t-already-been-done-before-hari-and-sukhmani/story-NE5inINsIWwjG5sVQhpR6H.html |website=Hindustan Times}}</ref> == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == ; ਸਿੰਗਲਜ਼ * ''ਮਧਣੀਆ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ) * ''ਛੱਲਾ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ) * ''ਬੂਹੇ ਬਾਰੀਆਂ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ) * ''ਮਾਟੀ'' ( ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਗੁਰਤੂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ) * ''ਪਰਾਂਦਾ'' * ''ਯਾਰੀਆਂ'' (2016) - ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਨੂਰੀ ਨਾਲ * ''ਵਾਅਦੇ'' (2017) * ''ਲਾਥੇ ਦੀ ਚਾਦਰ'' (2018) * ''ਬਾਗੇ'' (2019) - ਕਾਰਨਾਮਾ। ਕੋਕੋਨਟ ਕਿਡਜ਼ ; ਮਹਿਮਾਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ * ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ (2012) * ਸੀਜ਼ਨ 2, ''[[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਭਾਰਤ )|MTV ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ]]'' (2012) * ਸੀਜ਼ਨ 2, ''ਦਿ ਡਿਵਾਰਿਸਟ'' (2012) * NH7 ਵੀਕੈਂਡਰ (2013) * ਮਿਸ ਦੀਵਾ 2020 == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|https://harisukhmani.com/}} lk088ms45jptq8ti8ss7nsyxma861pr 828 195378 854010 850703 2026-11-08T21:11:18Z Grufo 47592 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 854010 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_sorted_key_list (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 1, 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nums[nn], nn = key, nn + 1 else words[nw], nw = key, nw + 1 end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn - 1, nw - 1 end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_param_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_param_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, shifting = true, splicing = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame, first_fn_name) local main_frame, tpipe = child_frame:getParent(), { first_fn_name } for key, val in pairs(child_frame.args) do if type(key) == 'number' and key > 0 then tpipe[key + 1] = val else tpipe[key] = val end end return { frame = main_frame, pipe = tpipe, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, fnpos = 1, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, next_fn_pos, trimmed_fname) local fname = trimmed_fname or ctx.pipe[next_fn_pos] and ctx.pipe[next_fn_pos]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[fname] == nil then if ctx.firstposonly[fname] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. fname .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end ctx.fnpos = next_fn_pos return library[fname] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, offs) local cmd if opts[offs] == nil then return offs - 1 end cmd = opts[offs]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/'):match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return offs end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), offs + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) local trarg if raw_arg ~= nil then trarg = raw_arg:match'^%s*(.*%S)' end if trarg == nil then return nil, 1, false, nil end if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, nil end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, nil end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) tbl[tmp1], pin = src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_param_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, start_from, default_style, params) local style, shf local tmp = src[start_from + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, start_from - 1 else shf = start_from end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end tmp = style[1] local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, offs, whoami) if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local tn, flg local ptn, repl, nmax, argc = opts[offs + 1], opts[offs + 2], tonumber(opts[offs + 3]), 3 if nmax ~= nil then argc = 4 elseif opts[offs + 3] ~= nil then tn = opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' if tn == nil then argc = 4 end end if tn == nil and opts[offs + argc] ~= nil then tn = opts[offs + argc]:match'^%s*(.*%S)' end if tn ~= nil then flg = mkeywords[tn] if flg ~= nil then tn = nil end end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, offs + argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl), tn end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, offs, whoami) local tn, kwid local ptns, arg, state, nptns, idx = {}, opts[offs + 1], 0, 0, offs + 2 while arg ~= nil do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { arg, false, false } else tn = arg:match'^%s*(.*%S)' kwid = tn and mkeywords[tn] if kwid == nil or (state > 0 and kwid > 0) then break else state = kwid if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end arg, idx = opts[idx], idx + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, idx - 1, kwid == nil and tn or nil end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, offs, isp, psp) local tn, tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, offs, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] tn = tmp and tmp:match'^%s*(.*%S)' if tn == nil then break end if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tn] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tn] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tn] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tn], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tn] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tn], opts[argc], nil else break end argc, tn = argc + 1, nil until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc, tn end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel, canvas, idx, s_pos, e_pos = {}, {}, 1, 1, string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx], skel[idx + 1] = target:sub(s_pos, e_pos - 1), target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx, s_pos = idx + 2, e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end else key = get_param_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_param_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, ivar0, dosort, tmp = load_sort_opt(opts[offs + 2]) if ivar0 == 2 then tmp = opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' end ivar0 = ivar0 + offs if tmp == 'with_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) end if argc < ivar0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc + 1 end local cache, len if dosort then local words cache, words, len, tmp = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache, len = {}, 1 for key in pairs(tbl) do cache[len], len = key, len + 1 end len = len - 1 end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = table.concat(pmap) } return argc + 1 end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx, offs) local tbl, retval, cache, nmax = ctx.params, {}, {}, 0 for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then if key < 1 then cache[key] = val elseif key > offs then cache[key - offs] = val end if key > nmax then nmax = key end else cache[key] = val end end nmax = nmax - offs if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(cache) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tmp local tbl = ctx.params if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end elseif ctx.subset == 1 then if ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end tmp = {} for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end tbl = tmp end if ctx.pins ~= nil then local marker = ctx.sorttype < 1 and ctx.subset ~= -1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tbl[tmp] ~= nil then fn(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = marker end end if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end return end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end return end for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then flush_params(ctx, fn_seq) return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.pins == nil and ctx.sorttype < 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end return end local tseq = {} for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end if ctx.pins ~= nil then local tmp local marker = ctx.sorttype < 1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tseq[tmp] ~= nil then fn_seq(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker elseif tbl[tmp] ~= nil then fn_oth(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = nil end end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if tseq[nums[idx]] ~= nil then fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tseq) do if val ~= true then fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter -- name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to library.pinned_until = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end local tmp, bucket, curr, ncurr local sntl, idx = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2 if ctx.pin_bucket == nil then bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0 ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end while opts[offs + idx] ~= nil do tmp = opts[offs + idx]:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == sntl then if idx == 2 then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end ctx.npins = ncurr + idx - 2 return context_iterate(ctx, offs + idx + 1) end if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end if bucket[tmp] then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1 end error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local new_offs = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, ctx.fnpos + 1) if new_offs - ctx.fnpos < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, new_offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) local opts, offs, retval = ctx.pipe, ctx.fnpos, 0 if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end local tn = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if tn == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, offs + 3) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return tn == 'here' and context_iterate(ctx, offs + 3) or context_iterate(ctx, offs + 2, tn) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local idx = tonumber(opts[offs + 1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local last = tonumber(opts[offs + 1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, offs + 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local tmp = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, tmp = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 1 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then cache[nsize], nsize = key, nsize + 1 end end table.sort(cache) for idx = math.floor((nsize - 1) / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx] ] tbl[cache[nsize - idx] ] = tmp end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tn ~= nil then sortfn = sortfunctions[tn] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, offs + 1, tn) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp1 = opts[offs + 1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, offs + 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end local insn = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (insn == nil or insn < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl if insn == nil or insn < 0 or math.floor(insn) ~= insn then return context_iterate(ctx, argc) end tmp1 = argc - offs - pos + 1 for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[offs + key + tmp1] end return context_iterate(ctx, argc + insn + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = opts[offs + 2] return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = opts[offs + 2] end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src, tn = get_param_name(opts[offs + 1]), opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' local val = tbl[src] if tn ~= nil then mode = a_modes[tn] end if mode == nil then mode, argc = 0, offs + 3 else argc, tn = offs + 4, nil end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local dest = get_param_name(opts[offs + 2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil then ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = nil return context_iterate(ctx, offs + 2) end local key = tonumber(opts[offs + 1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local tbl, newparams, opts, offs = ctx.params, {}, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_matching') for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_not_matching') if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc, tn) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, opts[offs + 1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, dosort, tn = load_sort_opt(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if dosort then local words, wl cache, words, len, wl = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache, len = {}, 1 for _, val in pairs(tbl) do cache[len], len = val, len + 1 end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_param_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_param_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mix = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] if mix == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local cache = {} mix = mix:match'^%s*(.-)%s*$' if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_param_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(opts, offs + 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_param_name(opts[offs + 1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, repos, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '!', ':') if opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then remove_numeric_keys(opts, offs, repos - offs) return context_iterate(ctx, offs, tn) end local new_opts, cache = {}, {} parse_parameter_string(cache, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) local shift = #cache + offs - repos + 1 for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < offs then new_opts[key] = val elseif key >= repos then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val else new_opts[key + offs] = val end end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local cache, mix_k, mix_v = {}, opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', opts[offs + 2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_param_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' )) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' )) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if opts[offs + 3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, offs + 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, opts, offs, ncurrparent = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos, ctx.n_parents + 1 local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if tn == 'new' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, offs + 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, offs + 1, tn) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_param_name(opts[offs + 1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, offs + 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, offs + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substacks have been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substacks have been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substacks have been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|rearranging_substacks|...|pipe to library.rearranging_substacks = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp = tonumber(opts[offs + 1]) if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘rearranging_substacks’: You must specify at least one substack', 0) end local argc local oldchdn, newchdn, ntot, sid = ctx.children, {}, ctx.n_children, 1 repeat if tmp > ntot or tmp < 1 or math.floor(tmp) ~= tmp then error(modulename .. ', ‘rearranging_substacks’: Substack #' .. tostring(tmp) .. ' does not exist', 0) end if oldchdn[ntot - tmp + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘rearranging_substacks’: Substack #' .. tostring(tmp) .. ' appears multiple times', 0) end newchdn[ntot - sid + 1], oldchdn[ntot - tmp + 1], sid = oldchdn[ntot - tmp + 1], nil, sid + 1 tmp = tonumber(opts[offs + sid]) until tmp == nil ctx.children, argc, sid = newchdn, offs + sid, 1 for idx = 1, ntot do tmp = oldchdn[idx] if tmp ~= nil then newchdn[sid], sid = tmp, sid + 1 end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]| -- [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx, offs + 1) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx, offs + 2) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx, offs + 1)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]| -- [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) local model, ret, nss, ccs = { title = tname, args = cargs }, {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]| -- [named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], iargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs, cargs = {}, 0, ctx.itersep or '', copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = tname, args = cargs } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs + 1) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]| -- [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local cargs, ret, nss, ccs = copy_table_reduced(opts, 1, offs), {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local bargs, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' then bargs[key] = val elseif key > offs then bargs[key - offs - 1] = val elseif key < 1 then bargs[key - 1] = val end end ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(bargs) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, 'new') ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 2)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (child_frame) return child_frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, fname) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) edjjks8ayvjip4tl4xpkdb2en7irkcr 0 196947 854000 836222 2026-11-08T19:23:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854000 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੁਰੇਖਾ ਕੁਡਚੀ | image = | image_size = | caption = | birth_date = | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰਾ|ਡਾਂਸਰ}} | years_active = 1995 – ਵਰਤਮਾਨ | spouse = {{ਵਿਆਹ|ਗਿਰੀਸ਼ ਉਦਾਲੇ|2000|}} | children = 1 | website = }} '''ਸੁਰੇਖਾ ਕੁਡਚੀ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਅਤੇ ਲਾਵਣੀ ਡਾਂਸਰ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ == ਕੁਦਾਚੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 2000 ਵਿੱਚ ਗਿਰੀਸ਼ ਉਦਾਲੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ 2013 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਜਾਨਵੀ ਉਦਾਲੇ ਹੈ।[1] {| class="wikitable" |+ !ਸਾਲ. !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਨੋਟਸ |- |1995 |''ਜ਼ਾਖਮੀ ਕੁੰਨਕੁ'' |ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਭਰਜਾਈ | |- | rowspan="2" |1997 |''ਹਸਾਰੀ'' |ਹਸਾਰੀ ਦੀ ਭਰਜਾਈ | |- |''ਸਾਸੁਚੀ ਮਾਇਆ'' |ਦੁਰਗਾ ਦੇਸ਼ਮੁਖ | |- | rowspan="2" |1999 |''ਰਤਰਾ ਆਰੰਭ'' |ਕੈਮਿਯੋ ਦਿੱਖ | |- |''ਆਈ ਥੋਰ ਤੁਝੇ ਉਪਕਾਰ'' |ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ |<ref>{{Cite web |title=Aai Thor Tujhe Upkaar |url=https://shemaroomarathibana.com/amy_movie/aai-thor-tujhe-upkaar/ |access-date=2023-10-24 |language=en-US |archive-date=2023-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230826195405/https://shemaroomarathibana.com/amy_movie/aai-thor-tujhe-upkaar/ |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="4" |2000 |''ਤੁੱਚ ਮਾਜੀ ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ'' |ਵੈਸ਼ਾਲੀ | |- |''ਆਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਵਤਾ'' |ਮਾਇਆਵਤੀ | |- |''ਧਨੀ ਕੁੰਕੁਵਚਾ'' |ਕੈਮਿਯੋ ਦਿੱਖ | |- |''ਭਾਜੀਵਾਲੀ ਸੱਖ ਹਵਾਲਦਾਰ ਭੀਕੂ'' |ਸਖੂ |<ref>{{Cite web |title=Watch Bhajiwali Sakhu Havaldar Bhiku Full HD Movie Online on ZEE5 |url=https://www.zee5.com/movies/details/bhajiwali-sakhu-havaldar-bhiku/0-0-bhajiwalisakhuhavald |access-date=2023-10-24 |website=ZEE5 |language=en-IN}}</ref> |- | rowspan="2" |2004 |''ਰਣਰਾਗਿਨੀ'' |ਗੀਤ 'ਨਜ਼ੁਕ ਤਰੁਨੀ' ਵਿੱਚ ਡਾਂਸਰ |ਕੈਮਿਯੋ ਦਿੱਖ <ref>{{Citation |title=Ranragini - Ashok Shinde - Aishwarya Narkar - Anand Kale - Shemaroo Marathi |url=https://www.youtube.com/watch?v=ygxRtz0V61M |language=en |access-date=2023-10-24}}</ref> |- |''ਅਤਾ ਲਗਨਾਲ ਚਲਾ'' |ਸੁਰੇਖਾ | |- | rowspan="5" |2005 |''ਚੱਤਰੀ ਕੇ ਨੀਚੇ ਆਜਾ'' |ਰਮੇਸ਼ ਦੀ ਭੈਣ | |- |''ਮੀ ਤੁਲਾਸ ਤੁਜਿਆ ਅੰਗਨੀ'' |ਦੁਰਗਾ |<ref>{{Cite web |title=Prime Video: Mee Tulas Tujhya Angani |url=https://www.primevideo.com/detail/Mee-Tulas-Tujhya-Angani/0TIVDP6XMP5ELJ3URXXSQ1C87M |access-date=2023-10-24 |website=www.primevideo.com |language=hi-in |archive-date=2023-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024093528/https://www.primevideo.com/detail/Mee-Tulas-Tujhya-Angani/0TIVDP6XMP5ELJ3URXXSQ1C87M |url-status=dead }}</ref> |- |''ਕਾਲੂਬੈਚਿਆ ਨਵਨਾ ਚਾਂਗਭਾਲਾ'' |ਅਕਕੀ |<ref>{{Cite web |title=काळूबाईच्या नावानं चांगभलं |url=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/kalubaichya-navane-changbhala/ |access-date=2023-10-24 |website=मराठी चित्रपट सूची |language=en-US |archive-date=2023-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024113553/https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/kalubaichya-navane-changbhala/ |url-status=dead }}</ref> |- |''ਹਿਰਵਾ ਸ਼ਾਲੂ'' |ਸੁਰਕੀ | |- |''ਜੈ ਅਧਰਭੂਜਾ ਸਪਤਸ਼ਰੁੰਗੀ'' | | |- | rowspan="4" |2006 |''ਪਹਿਲ ਸ਼ੇਰ ਦੂਸਰਾ ਸਾਵਾਸ਼ਰ ਨਵਰਾ ਪਾਵਸ਼ੇਰ'' |ਕਮਲਾ |<ref>{{Citation |title=Pahili Sher Doosri Savaasher Navra Paavsher Full Comedy Marathi Movie {{!}} Ashok Saraf, Surekha Kudchi |url=https://www.youtube.com/watch?v=Plcw0wld800 |language=en |access-date=2023-10-24}}</ref> |- |''ਭਾਊ ਮਾਜ਼ਾ ਪਥਿਰਖਾ'' |ਗੌਰੀ ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ | |- |''ਅਤਾ ਮੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦਿਸਤੇ'' | | |- |''ਆਰ... ਦੇਵਾ!'' |ਤੁਕਾਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ | |- | rowspan="5" |2007 |''ਭਾਰਤ ਆਲਾ ਪਰਤ'' |ਭਰਤ ਦੀ ਪਤਨੀ | |- |''ਤਾਹਾਨ'' | | |- |''ਬਲਿਰਾਜਚੇ ਰਾਜ ਯੇਊ ਦੇ'' |ਕੈਮਿਯੋ ਦਿੱਖ | |- |''ਹੋਨਾਰ ਸੁਨ ਮੀ ਤਿਆ ਘਰਚੀ'' |ਸੁਰੇਖਾ | |- |''ਸਸੁਚੀ ਵਰਾਤ ਸੁਨੇਚਿਆ ਦਰਾਤ'' |ਕੈਮਿਯੋ ਦਿੱਖ | |- | rowspan="4" |2008 |''ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੈਟਲਿਨ'' |ਗੋਡੱਕਾ ਪਾਟਿਲ |<ref>{{Cite web |last=Barve |first=Narayani |date=2010-08-21 |title=बघू हा सिनेमा ?: फॉरेनची पाटलीण (Forenchi Patlin) |url=http://cinema-baghu-ya.blogspot.com/2010/09/forenchi-patlin.html |access-date=2023-10-24 |website=बघू हा सिनेमा ?}}</ref> |- |''ਸੁਪਰ'' |ਤਾਈ | |- |''ਆਰਾ ਆਰਾ ਅਬਾ ਆਟਾ ਤਾਰੀ ਥੰਬਾ'' |ਜਨਾਬਾਈ | |- |''ਟੰਡਲਾ'' |ਲਕਸ਼ਮੀ | |- |2009 |''ਆਦਿ ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ'' |ਸੁਰੇਖਾ | |- | rowspan="5" |2010 |''ਖੁਰਚੀ ਸਮਰਾਟ'' |ਲਾਵਣੀ ਡਾਂਸਰ |ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ |- |''ਚੰਦਰਕਲਾ'' |ਚੰਦਰਕਲਾ ਦੀ ਸੱਸ | |- |''ਅੰਗਦ'' |ਮਾਇਆ | |- |''ਅਗਨੀਪਰੀਕਸ਼ਾ'' |ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਭਰਜਾਈ | |- |''ਬੇਕੋ ਜ਼ਲੀ ਗਿਆਬ'' |ਲਾਵਣੀ ਡਾਂਸਰ |ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ |- | rowspan="2" |2011 |''ਸੁਪਰਸਟਾਰ'' |ਰੰਗਾ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਆਜੋਬਾ ਵਾਇਤ ਆਲੇ'' |ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇਖਣੇ | |- | rowspan="2" |2012 |''ਮੈਟਰ'' |ਪਾਕਿ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਟੀਨ ਬਾਕਾ ਫਜੀਤੀ ਆਇਕਾ'' |ਵਿਸ਼ਵਾਸਰਾਓ ਦੀ ਮਾਂ |<ref>{{Cite web |title=Teen Bayka Fajiti Aika (2012) |url=https://indiancine.ma/CUXI |access-date=2023-10-24 |website=Indiancine.ma}}</ref> |- |2013 |''ਕੀ ਟੋਪਿਖਲੀ ਦਾਦਲੇ ਕੀ?'' |ਸਰਪੰਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸਰਾਓ ਦੀ ਪਤਨੀ | |- |2014 |''ਖੇਲ ਪ੍ਰੇਮਚਾ'' |ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਾਂ | |- | rowspan="2" |2017 |''ਪ੍ਰੇਮ ਨਮਹ'' |ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਏਕ ਮਰਾਠਾ ਲੱਖ ਮਰਾਠਾ'' | | |- | rowspan="4" |2018 |''ਅੱਤਿਆਚਾਰ'' |ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਕਤੀ 2035'' | rowspan="2" |ਸਰਪੰਚ | |- |''ਮਹਾਸੱਤਾ 2035'' | |- |''ਗੋਤਿਆ'' |ਗੋਤਿਆ ਦੀ ਮਾਂ | |- |2019 |''ਤੁਜ਼ਾ ਦੁਰਵਾ'' |ਰੁਤੂਜਾ ਦੀ ਮਾਂ | |- |2020 |''ਖੇਲ ਆਯੁਸ਼ਯਾਚਾ'' | | |- |2022 |''ਭਰਮਨ ਧਵਾਨੀ'' | | |- |2023 |''ਦਿਲ ਦੋਸਤੀ ਦਿਵੰਗੀ'' |ਕੈਥੋਲਿਕ ਮਿਸ ਮੈਰੀ |<ref>{{Cite web |last=Borade |first=Aarti Vilas |title=Bigg Boss Marathi:'बिग बॉस मराठी'मधील स्पर्धकांचा येणार चित्रपट, 'या' दिवशी होणार प्रदर्शित |url=https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/bigg-boss-marathi-contestant-upcoming-movie-dil-dosti-deewang-veena-jagtap-smita-gondkar-141693711113188.html |access-date=2023-10-24 |website=Hindustan Times Marathi |language=mr |archive-date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007205454/https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/bigg-boss-marathi-contestant-upcoming-movie-dil-dosti-deewang-veena-jagtap-smita-gondkar-141693711113188.html |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="2" |2024 |''ਮੈਨ ਯੇਦਯਾਗਤ ਜਾਲਾ'' |ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਲੇਕ ਅਸਵੀ ਤਾਰ ਆਸ਼਼ੀ'' | |<ref>{{Cite web |date=30 March 2024 |title=Lek Asavi Tar Ashi Movie (2024): Cast, Trailer, OTT, Songs, Release Date {{!}} लेक असावी तर अशी {{!}} Exclusive 2024 - Rang Marathi |url=https://rangmarathi.com/lek-asavi-tar-ashi-movie/ |access-date=4 April 2024 |website=Rang Marathi}}</ref> |} {| class="wikitable" !ਸਾਲ. !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਰੈਫ. |- |1998 |''ਤੀਸਰਾ ਡੋਲਾ'' |ਅਮਰਨਾਥ ਦੀ ਭੈਣ | |- |2004-2005 |''ਹਸਨਿਆਵਰੀ ਘੇਊ ਨਕਾ'' |ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਭੂਮਿਕਾ | |- |2009-2011 |''ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ'' |ਕਾਮਿਨੀ ਮੋਹਿਤੇ | |- |2011 |''ਮੰਗਲਸੂਤਰ'' |ਸੁਰੇਖਾ ਆਤਯਾ | |- |2012 |''ਦੇਵਯਾਨੀ'' |ਚੰਦਰਿਕਾ ਵਿਖੇ-ਪਾਟਿਲ | |- |2012-2013 |''ਮਾਲਾ ਸਾਸੂ ਹਵੀ'' |ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਾਂ | |- |2013-2014 |''ਫੂ ਬਾਈ ਫੂ'' |ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ | |- |2014-2016 |''ਰਨਜੀ'' |ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ | |- |2017 |''ਚਾਹੂਲ'' |ਭੂਤ। | |- |2017-2019 |''ਨਕਲਤ ਸਾਰੇ ਗਦਲੇ'' |ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੀ ਮਾਂ | |- |2019-2020 |''ਨਵਰੀ ਮਿਲੇ ਨਵਰਿਆਲਾ'' |ਰੁਕਮਨੀ |<ref>{{Cite web |title='Navri Mile Navryala': A Comedy Family Drama Starring Surekha Kudachi In Lead Role Coming Soon On Sony Marathi |url=https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/-navri-mile-navryala-a-comedy-family-drama-starring-surekha-kudachi-in-lead-role-coming-soon-on-sony-marathi/5d65703f09da697670cc8d55 |access-date=2023-10-24 |website=www.spotboye.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024093528/https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/-navri-mile-navryala-a-comedy-family-drama-starring-surekha-kudachi-in-lead-role-coming-soon-on-sony-marathi/5d65703f09da697670cc8d55 |archive-date=2023-10-24 |url-status=dead }}</ref> |- |2020-2021 |''ਚੰਦਰ ਆਹ ਸਾਕਸ਼ਿਲਾ'' |ਮੀਨਾ ਅੱਤਿਆ | |- | rowspan="2" |2021 |''ਸਵਾਭੀਮਾਨ-ਸ਼ੋਧ ਅਸਤਿਤਵਾਚ'' |ਸੁਪਰ੍ਣਾ ਸੂਰਿਆਵੰਸ਼ੀ | |- |''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਮਰਾਠੀ ਸੀਜ਼ਨ 3|ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਮਰਾਠੀ 3]]'' |ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ |<ref>{{Cite web |date=2021-10-18 |title=Bigg Boss Marathi 3: Actor Surekha Kudachi Becomes 2nd Contestant To Be Evicted |url=https://www.news18.com/news/movies/bigg-boss-marathi-3-actor-surekha-kudachi-becomes-2nd-contestant-to-be-evicted-4335542.html |access-date=2023-10-24 |website=News18}}</ref> |- |2021-2022 |''ਤੁਜਿਆ ਰੁਪਚਾ ਚੰਦਨਾ'' |ਆਇਸਾਹਿਬ | |- | rowspan="2" |2022 |''ਰਾਨ ਬਾਜ਼ਾਰ'' |ਅੱਕਾ | |- |''ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੁਜ਼ਾ ਏਕਵੀਰਾ ਆਈ'' |ਤਾਨਿਆ ਦੀ ਮਾਂ |<ref>{{Cite web |date=2023-08-20 |title='आशीर्वाद तुझा एकवीरा आई' मालिकेनं प्रेक्षकांचा घेतला निरोप; नेटकरी म्हणाले, "फार दुःख..." |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/sony-marathi-ashirwad-tuza-ekvira-aai-serial-off-air-pps-98-3863096/ |access-date=2023-10-24 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> |- |2022-2023 |''ਸ਼ੇਤਕਰਿਚ ਨਵਰਾ ਹਵਾ'' |ਸੂਰਿਆਕਾਂਤ | |- |2023 |''ਬਾਲੂਮਾਮਾਚਿਆ ਨਾਵਨ ਚਾਂਗਭਾਲਾ'' |ਅੱਕਾ | |- |2024 |''ਪਿੰਕੀਚਾ ਵਿਜੈ ਆਸੋ!'' |ਸੁਰੇਖਾ | |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|2588782}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] aklui9bctts35qmjlkdunvin0ewls8j 0 197221 854035 803420 2026-11-09T11:06:21Z Nobara ishizaki 62849 ਡੇਮਚੋਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਸਮੇਤ ਜੋੜੀ ਗਈ। 854035 wikitext text/x-wiki {{Ladakh}}{{Leh district}}{{Infobox settlement | name = ਡੈਮਚੋਕ | native_name = [[ਲੇਹ]] | settlement_type = {{for-multi|the historical village|ਡੈਮਚੋਕ (historical village)|the Chinese-administered village|ਡੈਮਚੋਕ, Ngari Prefecture}} {{Use dmy dates|date=April 2018}} {{Use Indian English|date=April 2018}} {{Infobox settlement | name = ਡੈਮਚੋਕ | other_name = | native_name = བདེ་མཆོག | native_name_lang = [[Standard Tibetan]] & [[Ladakhi language|Ladakhi]] | settlement_type = [[Village]] | image_skyline = Demchok-Survey-of-India-1874.jpg | image_alt = | image_caption = | etymology = | pushpin_map = India ਲੱਦਾਖ#ਭਾਰਤ | pushpin_map_caption = Location in ਲੱਦਾਖ, ਭਾਰਤ | coordinates = {{coord|32.7038|79.4467|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|Union Territory]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Ladakh, India.svg}} [[Ladakh]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Leh district|ਲੇਹ]] | subdivision_type3 = [[Tehsil]] | subdivision_name3 = [[ਨਿਓਮਾ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Panchayati raj in India|Panchayat]] | seat = [[Koyul]] | leader_party = | leader_title = Sarpanch | leader_name = Ugrain Chodon | unit_pref = Metric | area_total_ha = 33 | elevation_m = 4200 | population_as_of = 2011 | population_total = 78 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Ladakhi language|Ladakhi]], [[Hindi]], [[English language|English]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Census of India|Census]] code | blank_info_sec1 = 906 | footnotes = <ref name=Amenity/><ref>[https://www.tribuneindia.com/news/jammu-kashmir/lack-of-infra-forcing-people-to-migrate-from-frontier/803101.html Lack of infra forcing people to migrate from frontier], The Tribune, Chandigar, 17 July 2019.</ref> | official_name = }} }} ਡੈਮਚੋਕ (ਤਿੱਬਤੀ: ཌེམ་ཆོག) ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਊ ਡੈਮਚੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਚੀਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਗਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਡੈਮਚੋਕ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਚੀਨ]] ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਲੱਦਾਖ ਦੇ [[ਲੇਹ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਯੋਮਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿੱਬਤ ਆਟੋਨੋਮਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[Category:Articles containing Standard Tibetan-language text]] "ਅਸਲ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ" ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ, ਚਾਰਡਿੰਗ ਨਾਲਾ (ਜਿਸਨੂੰ ਡੇਮਚੋਕ ਨਦੀ ਅਤੇ ਲਹਿਰੀ ਧਾਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ, ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਚੀਨੀ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਡੇਮਚੋਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।{{Ladakh}}ਡੈਮਚੋਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਡੈਮਚੋਕ ਕਾਰਪੋ ("ਡੇਮਚੋਕ ਲਹਿਰੀ ਕਾਰਪੋ" ਵੀ) ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਲੱਦਾਖੀ ਪਿੰਡ ਡੇਮਚੋਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੱਥਰੀਲੀ ਚਿੱਟੀ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੁੱਖ ਡੈਮਚੋਕ ਪਿੰਡ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਪਾਸੇ ਸੀ। ਬਸਤੀ ਦੇ ਲੱਦਾਖੀ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ "ਡੇਮਚੋਕ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਚੀਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਪਾਸੇ ਲਈ "ਡੇਮਚੋਕ" ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖੀ ਪਾਸੇ ਨੂੰ "ਪਰਿਗਾਸ" (ਜਿਸਨੂੰ "ਬੈਰੀਗਾਸ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਿੱਬਤੀ ਨਾਮ ਪਲੀਚਾਸੀ (ਤਿੱਬਤੀ: པ་ལི་ཅ་སི) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲੱਦਾਖੀਆਂ ਲਈ ਸਿਲੰਗਲੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਚਰਾਗਾਹੀ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਵਹਾਅ ਲਗਾਨਖੇਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Demchok-sector-map.jpg|right|thumb|318x318px|ਡੈਮਚੋਕ ਸੈਕਟਰ ਜਿਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ ਦਾਅਵਾ ਰੇਖਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਾਅਵਾ ਰੇਖਾ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਅਸਲ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਚਾਰਡਿੰਗ ਲਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰਡਿੰਗ ਨਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡੈਮਚੋਕ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿਬਰਾ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਗਨਖੇਲ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਾਂਗ ਲਾ ਤੋਂ ਕੋਯੂਲ ਲੁੰਗਪਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਫੁਕਚੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਜਲ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।]] ਡੈਮਚੋਕ 4,210 ਮੀਟਰ (13,810 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਪੱਥਰੀਲੇ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਪਿਰਾਮਿਡਲ ਚਿੱਟੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ, ਡੈਮਚੋਕ ਲਹਿਰੀ ਕਾਰਪੋ ਹੈ। ਡੈਮਚੋਕ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਚਾਰਡਿੰਗ ਨਾਲਾ (ਜਾਂ ਲਹਿਰੀ ਧਾਰਾ) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਾ ਦੇ ਜਲੂਸ ਚਰਾਉਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਲਈ ਛੋਟੇ ਪਲਾਟ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਡੈਮਚੋਕ ਲਹਿਰੀ ਕਾਰਪੋ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕੋਨੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡੈਮਚੋਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦਾ ਝਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਿਕਿਤਸਕ ਗੁਣ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਡੇਮਚੋਕ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਪਰੀ ਵਹਾਅ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਦਾਖ ਤੋਂ ਕੈਲਾਸ਼-ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਭੂ-ਭਾਗ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਪੱਥਰੀਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਘਾਟੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਡੇਮਚੋਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੁਰਾਣੇ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Demchok: The Village That Refused to Disappear|url=https://indusdispatch.in/demchok-the-village-that-refused-to-disappear/|website=Indus Dispatch}}</ref> [[ਤਿੱਬਤ]] ਨਾਲ ਅਸਲ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ (LAC) ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਚਾਰਡਿੰਗ ਨਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ, 600 ਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਤਿੱਬਤੀ ਡੈਮਚੋਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਖੋਜੀ ਰੋਮੇਸ਼ ਭੱਟਾਚਾਰਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, LAC ਇਸਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ। ਚੀਨੀ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਵਾਦਤ ਡੈਮਚੋਕ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਸਾਰੀ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਿਜ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਸਿੰਧ ਤੱਕ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚਾਂਗਪਾ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਗਾਹ ਅਤੇ ਕੈਂਪ ਸਾਈਟਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਗਨਖੇਲ (ਲਾ ਗੈਂਸਕੀਲ) ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹੁਣ ਇੰਡੋ-ਤਿੱਬਤੀ ਸਰਹੱਦੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਚੌਕੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੈਮਚੋਕ ਪਿੰਡ ਖੁਦ ਹੈ। [[ਲੱਦਾਖ਼]] ਤੋਂ ਤਿੱਬਤ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਯਾਤਰਾ ਰਸਤਾ, ਜੋ ਕੈਲਾਸ-ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਉਭਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == {{Leh district}}ਡੇਮਚੋਕ ਲੱਦਾਖ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੱਦਾਖ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਡੇਮਚੋਕ ਕਾਰਪੋ, ਜਿਸਨੂੰ ਡੇਮਚੋਕ ਲਹਿਰੀ ਕਾਰਪੋ ਜਾਂ ਲਹਿਰੀ ਕਾਰਪੋ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਡੇਮਚੋਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੱਥਰੀਲੀ ਚਿੱਟੀ ਚੋਟੀ ਦਾ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹਵਾਲਾ ਹੈ। ਲਹਿਰੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਬੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਮਚੋਕ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: ਚੱਕਰਸਵਰ) ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਤਾਂਤਰਿਕ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਲਹਿਰੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ "ਛੋਟਾ ਕੈਲਾਸ਼" (ਛੋਟਾ ਕੈਲਾਸ਼) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੱਬਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਿਰਮਲ ਸੀ. ਸਿਨਹਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡੇਮਚੋਕ ਹੇਮਿਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।  1907 ਵਿੱਚ ਸਵੈਨ ਹੇਡਿਨ ਨੇ ਹੇਮਿਸ ਮੱਠ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੰਡਰ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਮੱਠ ਅਜੇ ਵੀ ਡੈਮਚੋਕ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Demchok-sector-map-by-Strachey-Physical-Geography-of-West-Tibet.png|right|thumb|260x260px|ਹੈਨਰੀ ਸਟ੍ਰੈਚੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੈਮਚਕ, 1853]] [[ਤਸਵੀਰ:1946_map_of_South-East_Ladakh_by_Schomberg.png|right|thumb|347x347px|1946 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯਾਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਡੈਮਚੋਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ]] 1834 ਵਿੱਚ, ਡੋਗਰਾ ਜਰਨੈਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਲੱਦਾਖ਼]] ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡੈਮਚੋਕ ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਪਾਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਖੰਭਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿੱਬਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਡੈਮਚੋਕ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਈਆਂ। 1846 ਵਿੱਚ ਡੋਗਰੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਹੈਨਰੀ ਸਟ੍ਰੈਚੀ ਨੇ 1847 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀਮਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਡੈਮਚੋਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਡੈਮਚੋਕ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਨਦੀ [ਲਹਰੀ ਧਾਰਾ] ਦੁਆਰਾ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਪਿੰਡ" ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਬਸਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਨਦੀ ਲੱਦਾਖ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਰਹੱਦ ਸੀ। ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਨੇ ਸਟ੍ਰੈਚੀ ਨੂੰ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਲਹਿਰੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। JRGS ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਟ੍ਰਾਚੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾ ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਤਿੱਬਤੀ ਲਾਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1907 ਵਿੱਚ, ਸਵੈਨ ਹੇਡਿਨ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਿਰਫ਼ ਘਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਦੇਖੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੇਮਿਸ ਮੱਠ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। 1904-05 ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਦਾਖੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਵਜ਼ਾਰਤ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੋ 'ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ' (ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ) ਸਨ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਹੇਮਿਸ ਮੱਠ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਅਤੇ ਰੂਪਸ਼ੂ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਕਾਰਦਾਰ (ਟੈਕਸ ਕੁਲੈਕਟਰ)। ਇਹ ਦੋਵੇਂ 1921 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਡੇਮਚੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੱਦਾਖੀ ਡੇਮਚੋਕ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੋਸਮੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Jammu_and_Kashmir_in_1954_Political_Map_of_India.jpg|right|thumb|260x260px|1954 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ]] [[ਜੰਮੂ]] ਅਤੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ 26-27 ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। 1950 ਵਿੱਚ, ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਚੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਡੈਮਚੋਕ (ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਟੁਕੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸੀ। ਚੀਨੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਡੈਮਚੋਕ 'ਤੇ "ਹਮਲਾ" ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। 1954 ਦੇ ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਰੁਦੋਕ ਅਤੇ ਰਾਵਾਂਗ ਨਾਲ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਚੀਨ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ "ਡੇਮਚੋਕ" ਅਤੇ ਤਾਸ਼ੀਗਾਂਗ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ, ਇਸਨੇ ਡੇਮਚੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ "ਟ੍ਰੇਡ ਮਾਰਟ" ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਡੇਮਚੋਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖੇਤਰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਅੰਤਿਮ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, "ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਸ਼ੀਗੋਂਗ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਰਸਤਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।" 1954 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਲੱਦਾਖੀ ਡੈਮਚੋਕ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮੀਲ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਿੱਬਤੀ ਡੈਮਚੋਕ ਪਿੰਡ ਭਾਰਤ-ਦਾਅਵੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1955 ਵਿੱਚ, ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ ਤਿੱਬਤੀ ਡੈਮਚੋਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ "ਬਾਰਡਰ ਵਰਕਿੰਗ ਗਰੁੱਪ" ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1962 ਦੇ ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਚੀਨੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਲਹਿਰੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਸਲ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਲਹਿਰੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == 2011 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਡੈਮਚੋਕ ਵਿੱਚ 31 ਘਰ ਸਨ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 78 ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਸਨੀਕ ਚਾਂਗਪਾ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 42.47% ਹੈ। ਚੀਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਗੁਆਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਬਾਦੀ ਘਟਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ class="nowrap" |<strong>ਜਨਸੰਖਿਆ (2011 ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ </strong> ! !ਕੁੱਲ !ਮਰਦ !ਔਰਤ |- |ਆਬਾਦੀ |78 |43 |35 |- |6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ |5 |4 |1 |- |ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ |1 |1 |0 |- |ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਾ |64 |37 |27 |- |ਸਾਖਰਤਾ |31 |20 |11 |- |ਵਰਕਰ (ਸਾਰੇ) |51 |27 |24 |- |ਮੁੱਖ ਵਰਕਰ (ਕੁੱਲ) |49 |26 |23 |- |ਮੁੱਖ ਮਜ਼ਦੂਰਃ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ |5 |5 |0 |- |ਮੁੱਖ ਕਾਮੇਃ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰ |0 |0 |0 |- |ਮੁੱਖ ਕਾਮੇਃ ਘਰੇਲੂ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਕਾਮੇ |2 |0 |2 |- |ਮੁੱਖ ਵਰਕਰਃ ਹੋਰ |42 |21 |21 |- |ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਮੇ (ਕੁੱਲ) |2 |1 |1 |- |ਸੀਮਾਂਤ ਕਾਮੇਃ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ |0 |0 |0 |- |ਸੀਮਾਂਤ ਮਜ਼ਦੂਰਃ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰ |0 |0 |0 |- |ਸੀਮਾਂਤ ਕਾਮੇਃ ਘਰੇਲੂ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਕਾਮੇ |0 |0 |0 |- |ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਕਾਮੇਃ ਹੋਰ |2 |1 |1 |- |ਗੈਰ-ਕਰਮਚਾਰੀ |27 |16 |11 |} [[ਤਸਵੀਰ:Map_India_and_Pakistan_1-250,000_Tile_NI_44-13_Tso_Morari.jpg|right|thumb|260x260px|ਡੈਮਚੌਕ ਸਮੇਤ ਨਕਸ਼ਾ (ਆਰਮੀ ਮੈਪ ਸਰਵਿਸ, 1954) ]] 2005 ਤੱਕ, ਡੈਮਚੋਕ ਤੋਂ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਤੱਕ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਨਿਵਾਸੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੀਨ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਵਪਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ, ਡੇਲੀ ਐਕਸਲਸੀਅਰ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚੀਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਡੈਮਚੋਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2016 ਵਿੱਚ, ਨੁਬਰਾ ਹਲਕੇ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਡੇਲਦਾਨ ਨਾਮਗਿਆਲ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਚੀਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਡੈਮਚੋਕ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਨੂੰ "ਭਾਰਤ ਨਾਲ [ਬੈਠਣ] ਦੀ ਬਜਾਏ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ" ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਤਰ ਸਨ। ਡੈਮਚੋਕ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਨਕ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਨਹਿਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਚੀਨੀ ਫੌਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। 2019 ਵਿੱਚ, ਡੈਮਚੋਕ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡੈਮਚੋਕ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ [[ਲੇਹ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। == ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ == {{Anchor|Umling la}} === ਆਵਾਜਾਈ === ਚੁਸ਼ੁਲ-ਡੁੰਗਤੀ-ਫੁਕਚੇ-ਡੇਮਚੋਕ ਹਾਈਵੇ" (CDFD ਰੋਡ), ਜੋ ਕਿ ਕਦੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ 2025 ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ-ਲੇਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਈਵੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਡੇਮਚੋਕ ਅਤੇ ਚੁਸ਼ੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਰਸਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਡੇਮਚੋਕ ਨੂੰ ਕੋਯੂਲ, ਡੁੰਗਤੀ, ਚੁਸ਼ੁਲ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੁਰਬੁਕ ਅਤੇ ਲੇਹ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। 2017 ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਸੀ ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੀਨ ਵੱਲੋਂ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 2013 ਤੋਂ ਚੀਨ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਘੁਸਪੈਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਰਚ 2016 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸੜਕ ਦੇ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੜਕ ਚਾਂਗਥਾਂਗ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈਂਚੁਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਾਰਚ 2017 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੋਰਡ ਫਾਰ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨੇ ਇਸ ਸੜਕ ਦੇ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚਿਸਮੁਲੇ-ਕੋਯੂਲ-ਉਮਲਿੰਗ ਲਾ-ਡੇਮਚੋਕ ਰੋਡ" (CKUD ਰੋਡ): ਕੋਯੂਲ ਲੁੰਗਪਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਚਿਸਮੁਲੇ ਤੋਂ ਡੇਮਚੋਕ ਤੱਕ ਇੱਕ ਨਵੀਂ 86 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਸੜਕ 2017 ਵਿੱਚ ਬਾਰਡਰ ਰੋਡਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਉਮਲਿੰਗ ਲਾ ਪਾਸ (32.6964°N 79.2842°E) ਰਾਹੀਂ 19,300 ਫੁੱਟ (5,900 ਮੀਟਰ) ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸੜਕ ਡੇਮਚੋਕ ਨੂੰ ਕੋਯੂਲ, ਹੰਲੇ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਡਰ ਰੋਡਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ "ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੋਟਰੇਬਲ ਸੜਕ" ਹੈ, ਇੱਕ ਸਿਰਲੇਖ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗਲਤੀ ਨਾਲ 17,600 ਫੁੱਟ 'ਤੇ ਖਾਰਦੁੰਗ ਲਾ ਸੜਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਨਲੇ-ਫੂਕੇ-ਕੋਯੂਲ-ਡੇਮਚੋਕ ਰੋਡ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬੀ. ਆਰ. ਓ. ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕੋਯੂਲ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਡੈਮਚੋਕ ਲੱਦਾਖ ਖੇਤਰ ਦੇ 54 ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਸਰਵਿਸ ਔਬਲੀਗੇਸ਼ਨ ਫੰਡਿੰਗ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਰਾਹੀਂ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਜੀਓ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਫੂਕੇ * ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਰਹੱਦੀ ਸਡ਼ਕਾਂ * [[ਚੁਮਾਰ]] == ਨੋਟਸ == {{Further|Demchok (historical village)}}{{Notelist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] 47jn7m0sszvar0drda5bk2u966vnrbv 0 198812 854002 849655 2026-11-08T19:27:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854002 wikitext text/x-wiki '''ਸੁਸਮਿਤਾ ਬਿਸਵਾਸ''' (ਜਨਮ 1963)<ref>{{Cite web |date=2011 |title=Susmita Biswas (CPM):Constituency- Barjora (Bankura) - Affidavit Information of Candidate |url=https://www.myneta.info/westbengal2011/candidate.php?candidate_id=1126 |access-date=2025-05-07 |website=www.myneta.info}}</ref> [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਂਕੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਰਜੋਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2021-03-29 |title=West Bengal Assembly election 2021, Barjora profile: CPM’s Sujit Chakraborty won seat in 2016 |url=https://www.firstpost.com/politics/west-bengal-assembly-election-2021-barjora-profile-cpms-sujit-chakraborty-won-seat-in-2016-9370721.html |access-date=2025-05-07 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref> ਉਹ ਆਖਰੀ ਵਾਰ 2006 ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)]] ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Barjora Assembly Constituency Election Result - Legislative Assembly Constituency |url=https://resultuniversity.com/election/barjora-west-bengal-assembly-constituency |access-date=2025-05-07 |website=resultuniversity.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219200238/https://resultuniversity.com/election/barjora-west-bengal-assembly-constituency |archive-date=2024-12-19 |url-status=dead}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਬਿਸਵਾਸ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਾਂਕੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਰਜੋਰਾ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਸਵਰਗੀ ਦਿਲੀਪ ਬਿਸਵਾਸ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2011 |title=Susmita Biswas (CPM):Constituency- Barjora (Bankura) - Affidavit Information of Candidate |url=https://www.myneta.info/westbengal2011/candidate.php?candidate_id=1126 |access-date=2025-05-07 |website=www.myneta.info}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.myneta.info/westbengal2011/candidate.php?candidate_id=1126 "Susmita Biswas (CPM):Constituency- Barjora (Bankura) - Affidavit Information of Candidate"]. ''www.myneta.info''. 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 May</span> 2025</span>.</cite></ref> ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਦਮ ਦਮ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਕੌਂਸਲਰ ਸੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਬਿਸਵਾਸ 1996 ਦੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਰਜੋਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਧਾਇਕ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ 73,859 ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਰੋਧੀ, [[ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਸ਼ੰਪਾ ਦਰੀਪਾ ਨੂੰ 20,476 ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ।<ref>{{Cite web |date=2006 |title=West Bengal Assembly Elections 2006 Constituency wise Results |url=https://in.rediff.com/election/wbdetail06.htm |access-date=2025-05-07 |website=in.rediff.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=🗳️ Susmita Biswas winner in Barjora, West Bengal Assembly Elections 1996: LIVE Results & Latest News: Election Dates, Polling Schedule, Election Results & Live Election Updates |url=https://www.latestly.com/elections/assembly-elections/west-bengal/1996/barjora/ |access-date=2025-05-07 |website=LatestLY |language=en |archive-date=2025-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212061248/https://www.latestly.com/elections/assembly-elections/west-bengal/1996/barjora/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ 2001 ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਸੀਟ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ। 2001 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 126,787 ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਰੋਧੀ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੁਧਾਂਘਸ਼ੂ ਸ਼ੇਖਰ ਤਿਵਾੜੀ ਨੂੰ 9,821 ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ।<ref>{{Cite web |title=IndiaVotes AC: West Bengal 2001 |url=https://www.indiavotes.com/vidhan-sabha/2001/west-bengal/154/9 |access-date=2025-05-07 |website=IndiaVotes}}</ref><ref>{{Cite web |title=West Bengal Assembly Election Results in 2001 |url=https://www.elections.in/west-bengal/assembly-constituencies/2001-election-results.html |access-date=2025-05-07 |website=www.elections.in}}</ref> ਉਹ 2006 ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2021-03-29 |title=West Bengal Assembly election 2021, Barjora profile: CPM’s Sujit Chakraborty won seat in 2016 |url=https://www.firstpost.com/politics/west-bengal-assembly-election-2021-barjora-profile-cpms-sujit-chakraborty-won-seat-in-2016-9370721.html |access-date=2025-05-07 |website=Firstpost |language=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.firstpost.com/politics/west-bengal-assembly-election-2021-barjora-profile-cpms-sujit-chakraborty-won-seat-in-2016-9370721.html "West Bengal Assembly election 2021, Barjora profile: CPM's Sujit Chakraborty won seat in 2016"]. ''Firstpost''. 29 March 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 May</span> 2025</span>.</cite></ref> 2006 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 73,859 ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ੰਪਾ ਦਰੀਪਾ ਨੂੰ 20,476 ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ।<ref>{{Cite web |title=🗳️ Susmita Biswas winner in Barjora, West Bengal Assembly Elections 2006: LIVE Results & Latest News: Election Dates, Polling Schedule, Election Results & Live Election Updates |url=https://www.latestly.com/elections/assembly-elections/west-bengal/2006/barjora/ |access-date=2025-05-07 |website=LatestLY |language=en |archive-date=2025-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212064045/https://www.latestly.com/elections/assembly-elections/west-bengal/2006/barjora/ |url-status=dead }}</ref> 2011 ਦੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] 2ogquyzu84woob8xgqwtr9fxyhtqgbh 0 199434 853985 835808 2026-11-08T15:53:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853985 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਸਰਦਾਰ ਜੀ 3 | image = Sardaar_Ji_3_Official_Poster.png | caption = ਰਿਲੀਜ਼ ਪੋਸਟਰ | director = ਅਮਰ ਹੁੰਦਲ | producer = ਗੁਣਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ<br>ਮਨਮੋਰਦ ਸਿੱਧੂ<br>[[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] | writer = ਧੀਰਜ ਰਤਨ<br>ਮਨੀਲਾ ਰਤਨ | starring = [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]]<br>[[ਹਾਨਿਆ ਆਮਿਰ]] <br>[[ਨੀਰੂ ਬਾਜਵਾ]]<br>[[ਜੈਸਮੀਨ ਬਾਜਵਾ]]<br>[[ਗੁਲਸ਼ਨ ਗਰੋਵਰ]]<br>ਮਾਨਵ ਵਿੱਜ | music = [[ਮਿਕਸ ਸਿੰਘ]] | cinematography = [[ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਓ]] | editing = [[ਗੁਰਜੀਤ ਹੁੰਦਲ]] | studio = ਵਾਈਟ ਹਿੱਲ ਸਟੂਡੀਓਜ਼<br>ਸਟੋਰੀ ਟਾਈਮ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ | distributor = ਵਾਈਟ ਹਿੱਲ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ | released = {{Film date|2025|06|27|df=y}} | country = ਭਾਰਤ | language = ਪੰਜਾਬੀ | runtime = 134 ਮਿੰਟ<ref>{{Cite web |date=2025-06-23 |title=''SARDAAR JI 3'' |url=https://www.consumerprotectionbc.ca/motion-picture-ratings/classification-details/?cpbc_id=608401 |access-date=2025-06-23 |website=[[British Columbia Film Classification Office]] |language=en-CA}}</ref> | gross = {{INR}}60.70 ਕਰੋੜ (ਲਗਭਗ {{USD}}7.10 ਮਿਲੀਅਨ) <ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DMNQegvID7r/?igsh=MXhlamh1ZWdtY2phbg%3D%3D|title=White Hill Studios Shares Sardaar Ji 3 Collections |website=Producer}}</ref> }} '''''ਸਰਦਾਰ ਜੀ 3''''' ਇੱਕ 2025 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ, ਡਰਾਉਣੀ ਕਾਮੇਡੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਮਰ ਹੁੰਦਲ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਈਟ ਹਿੱਲ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਅਤੇ ਸਟੋਰੀ ਟਾਈਮ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੇ ਹੇਠ ਗੁਣਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਮਨਮੋਰਦ ਸਿੱਧੂ, ਅਤੇ [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਇਹ ''ਸਰਦਾਰ ਜੀ'' ਨਾਮ ਦੀ ਤੀਜੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ, ''[[ਸਰਦਾਰ ਜੀ]]'' ਅਤੇ ''[[ਸਰਦਾਰ ਜੀ 2]]'' ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਜੈਸਮੀਨ ਬਾਜਵਾ]], ਗੁਲਸ਼ਨ ਗਰੋਵਰ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਵਿੱਜ ਦੇ ਨਾਲ [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]], [[ਨੀਰੂ ਬਾਜਵਾ]] ਅਤੇ [[ਹਾਨਿਆ ਆਮਿਰ|ਹਾਨੀਆ ਆਮਿਰ]] (ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ) ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2025-06-23 |title=Pakistani superstar Hania Aamir to star alongside India's Diljit Dosanjh in 'Sardaar Ji 3' |url=https://arab.news/betdu |access-date=2025-06-23 |website=Arab News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hania Amir's Blockbuster "Sardar Ji 3" Breaks Records Worldwide |url=https://eminencetimes.com/entertainment/hania-amirs-blockbuster-sardar-ji-3-breaks-records-worldwide/ |access-date=8 July 2025}}</ref> ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 27 ਜੂਨ 2025 [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾਘਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |last=TV |first=SAMAA |date=2025-06-23 |title=Diljit releases trailer for 'Sardaar Ji 3', featuring Hania Aamir |url=https://www.samaa.tv/index.php/2087335351-diljit-releases-trailer-for-sardaar-ji-3-featuring-hania-aamir |access-date=2025-06-23 |website=SAMAA TV |language=English}}</ref> ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਬਣ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ [[ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ]] ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਭਾਰਤੀ]] ਫ਼ਿਲਮ ਬਣ ਗਈ। == ਕਾਸਟ == * [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]], ਜੱਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movies/news/diljit-dosanjh-excited-about-sardaar-ji-3/articleshow/120533706.cms|title=Diljit Dosanjh excited about 'Sardaar Ji 3'|work=The Times of India|access-date=2025-06-23|issn=0971-8257}}</ref> * [[ਨੀਰੂ ਬਾਜਵਾ]], ਪਿੰਕੀ ਉਰਫ ਰਾਣੀ ਚੁੜੈਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * [[ਹਾਨਿਆ ਆਮਿਰ|ਹਨੀਆ ਆਮਿਰ]], ਨੂਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * [[ਜੈਸਮੀਨ ਬਾਜਵਾ]], ਆਈਟੀ ਚੁਰੈਲ ਵਜੋਂ * [[ਸਪਨਾ ਪੱਬੀ]], ਮੋਨਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਗੁਲਸ਼ਨ ਗਰੋਵਰ, ਕਾਲਾ ਲਾਹੌਰੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਮਾਨਵ ਵਿਜ, ਕੇਕੇ ਅਤੇ ਜੇਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * [[ਮੋਨਿਕਾ ਸ਼ਰਮਾ]] * [[ਨਸੀਰ ਚਿਨੀਓਟੀ|ਨਾਸਿਰ ਚਿਨਯੋਤੀ]], ਟੀਟੀ ਵਜੋਂ * ਡੀਜੇ ਹੇਨਾਰੀ * ਡੀਜੇ ਫਲੂਕ == ਸੰਗੀਤ == ''ਸਰਦਾਰ ਜੀ 3'' ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਫ਼ਰ ਸੰਧੂ, [[ਜਾਨੀ (ਗੀਤਕਾਰ)|ਜਾਨੀ]] ਅਤੇ [[ਹੈਪੀ ਰਾਏਕੋਟੀ]] ਦੀ ਲਿਖਤ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]], ਜਸਮੀਨ ਅਖਤਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ [[ਮਿਕਸ ਸਿੰਘ|ਮਿਕਸਸਿੰਘ]], ਬੰਨੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ 20 ਜੂਨ 2025 ਨੂੰ ਵਾਈਟ ਹਿੱਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੁਆਰਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਟਰੈਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/weekly-movie-calendar-maa-f1-sardaar-ji-3-theatrical-releases-of-the-week/photostory/121983266.cms|title=Weekly Movie Calendar: 'Maa,' 'F1,' 'Sardaar Ji 3' - Theatrical releases of the week|date=2025-06-23|work=The Times of India|access-date=2025-07-02|issn=0971-8257}}</ref> === ਟ੍ਰੈਕ ਸੂਚੀ === {{Track listing | extra_column = ਗਾਇਕ | total_length = 15:12 | title1 = ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ | extra1 = [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] | music1 = [[ਮਿਕਸ ਸਿੰਘ]] | lyrics1 = ਜ਼ਫ਼ਰ ਸੰਧੂ | length1 = 2:35 | title2 = ਸਰਦਾਰ ਜੀ 3 ਟਾਈਟਲ ਟ੍ਰੈਕ | extra2 = [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] | music2 = [[ਮਿਕਸ ਸਿੰਘ]] | lyrics2 = ਜ਼ਫ਼ਰ ਸੰਧੂ | length2 = 2:27 | title3 = ਪਸੂੜੀਆਂ | extra3 = [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] | music3 = [[ਮਿਕਸ ਸਿੰਘ]] | lyrics3 = [[ਹੈਪੀ ਰਾਏਕੋਟੀ]] | length3 = 2:39 | title4 = ਚਿੱਲ ਮਾਰਦੀ | extra4 = [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] | music4 = ਬੰਨੀ | lyrics4 = [[ਜਾਨੀ (ਗੀਤਕਾਰ)|ਜਾਨੀ]] | length4 = 2:50 | title5 = ਦਾਰੂ ਮੁੱਕਗੀ | extra5 = [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]], ਜਸਮੀਨ ਅਖਤਰ | music5 = [[ਮਿਕਸ ਸਿੰਘ]] | lyrics5 = ਜ਼ਫ਼ਰ ਸੰਧੂ | length5 = 2:42 | title6 = ਬਹਾਨਾ | extra6 = [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] | music6 = [[ਮਿਕਸ ਸਿੰਘ]] | lyrics6 = ਜ਼ਫ਼ਰ ਸੰਧੂ | length6 = 1:59 |}} == ਰੀਲਿਜ਼ == ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 27 ਜੂਨ 2025 ਨੂੰ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ]], [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2025-06-23 |title=Hania Aamir and Diljit Dosanjh's Sardaar Ji 3 to release worldwide except India |url=https://24newshd.tv/23-Jun-2025/hania-aamir-and-diljit-dosanjh-s-sardaar-ji-3-to-release-worldwide-except-india |access-date=2025-06-23 |website=24 News HD |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726062832/https://24newshd.tv/23-Jun-2025/hania-aamir-and-diljit-dosanjh-s-sardaar-ji-3-to-release-worldwide-except-india |archive-date=2025-07-26 |url-status=dead }}</ref> ਇਸਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web |date=2025-06-23 |title=Diljit Dosanjh skips India release of Sardaar Ji 3 starring Pak actor Hania Aamir |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/diljit-dosanjh-sardaar-ji-3-release-pakistani-actor-hania-aamir-release-skips-india-release-overseas-2744745-2025-06-23 |access-date=2025-06-23 |website=India Today |language=en}}</ref> ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਵੈਸਟਰਨ ਇੰਡੀਆ ਸਿਨੇ ਇੰਪਲਾਈਜ਼ (FWICE) ਵੱਲੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="auto1">{{Cite web |date=2025-06-23 |title=Diljit Dosanjh's 'Sardaar Ji 3' to not release in India due to Pakistani actress Hania Aamir, netizens react as trailer drops |url=https://www.firstpost.com/entertainment/diljit-dosanjhs-sardaar-ji-3-to-not-release-in-india-due-to-pakistani-actress-hania-aamir-netizens-react-as-trailer-drops-13899616.html |access-date=2025-06-23 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last= |first= |date=2025-04-28 |title=Hania Aamir dropped from Diljit Dosanjh's 'Sardaar Ji 3': Reports |url=https://arynews.tv/hania-aamir-loses-diljit-dosanjh-sardaar-ji-3-after-pahalgam-attack/ |access-date=2025-06-23 |website=ARY NEWS |language=en-US}}</ref> == ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ == 16 ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੱਕ, ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ 60.70 ਕਰੋੜ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ (7.05 ਮਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ) ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਕੇ [[ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ]] ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਦਿਨ 3.50 ਕਰੋੜ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਏ (125 ਹਜ਼ਾਰ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ) ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਹੈ। 16 ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੱਕ, ਇਹ ਕੈਰੀ ਆਨ ਜੱਟਾ 3 ਨੂੰ 12.23 ਕਰੋੜ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ (40.5 ਕਰੋੜ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਏ) ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[2025 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb title|33022037}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2025 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 4lqxut37wo9qo967r6b4ypdc2zl4oui 0 200934 853983 839913 2026-11-08T15:02:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853983 wikitext text/x-wiki '''ਸਗੀਰ ਤਬੱਸੁਮ''' (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ: '''صغیر تبسم''', ਜਨਮ [[5 ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[1981]]; [[ਬਹਾਵਲਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਹਾਵਲਨਗਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸ਼ਾਇਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹਨ।<ref>https://folkpunjab.org/poetry/sagheer-tabbasum/?gurmukhi</ref><ref>https://www.sbs.com.au/language/punjabi/pa/podcast-episode/sahit-and-kala-qaidi-sufnay-by-sagheer-tabsum-kitab-padchol/8v0dz0esx</ref>ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਨਕੀਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾ "ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਏ ਕੁੜੀਏ, ਤੂੰ ਕੀ ਜਾਣੇ" ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। <ref>https://folkpunjab.org/poetry/sagheer-tabbasum/urdu-bolan-waliye-kurriye/?gurmukhi</ref> ==ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ=== # ਕੈਦੀ ਸੁਫ਼ਨੇ<ref>https://www.sbs.com.au/language/punjabi/pa/podcast-episode/sahit-and-kala-qaidi-sufnay-by-sagheer-tabsum-kitab-padchol/8v0dz0esx</ref> # ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਮਰਦੀਆਂ ਆਸਾਂ # ਅਸਾਂ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਵੱਟਣੀ ਧਰਤੀ ਤੇ<ref>https://www.dawn.com/news/1663432</ref> # ਇਕ ਖਿਆਲ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘਾ # ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਏ ਕੁੜੀਏ<ref>https://kitabvala.com.au/products/%E0%A8%89%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%82-%E0%A8%AC%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%A3-%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80%E0%A8%8F-%E0%A8%95%E0%A9%81%E0%A9%9C%E0%A9%80%E0%A8%8F-urdu-bolan-waliye-kudiye</ref> ===ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ=== # ਕੂੰਜਾਂ ਵਿਛੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨੇ<ref>https://www.glibn.com/book/book-685e099f697b9</ref><ref>Saptrishi Publication,Chandigarh, 160002, India. ISBN: 978-93-89548-93-8, https://www.glibn.com/book/book-685e099f697b9</ref> # ਵਾਹਗਿਉਂ ਆਰ ਪਾਰ<ref>{{cite web |url=https://folkpunjab.org/poetry/sagheer-tabbasum/?shahmukhi |title=Sagheer Tabbasum – Punjabi Poetry (Shahmukhi) |website=FolkPunjab.org |access-date=11 December 2025 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://lccn.loc.gov/2023347543 |title=Wāhagioṁ āra-pāra |website=Library of Congress |publisher=LOC |access-date=11 December 2025 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://search.worldcat.org/title/1393257178 |title=Wāhagioṁ āra-pāra |website=WorldCat |access-date=11 December 2025 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://apnaorg.com/books/gurmukhi/vahgio-aar-paar/book.php?fldr=book |title=Wahgion Aar Paar – Gurmukhi Edition (e-Book) |website=APNA (Academy of the Punjab in North America) |access-date=11 December 2025 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ਹੋਰ ਮੁਹੱਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ<ref>ਹੋਰ ਮੁਹੱਬਤ ਨਈਂ ਕਰਨੀ, ਸੰਪਾਦਕ : ਸ਼ਹਿਬਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਪੰਨੇ : 132, ਕੈਫੇ ਵਰਲਡ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਬਠਿੰਡਾ।,https://www.punjabijagran.com/lifestyle/sahit-and-sabhyachar-a-fragrant-bouquet-of-the-works-of-renowned-poets-of-lehnda-punjab-9433978.html</ref> # ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਏ ਕੁੜੀਏ # ਕੂਕ ਸਰਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਦੀ<ref>{{Cite web |url=https://epaper.nawanzamana.in/media/2025-07/page-1_merged-48_compressed.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2025-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260111131731/https://epaper.nawanzamana.in/media/2025-07/page-1_merged-48_compressed.pdf |archive-date=2026-01-11 |url-status=dead}}</ref>(6 July 2025, Page 11) ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1981 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਹਾਵਲਨਗਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਅਕਤੀ]] lzj9cpo2098bcll1187txr9o081fs8t 0 201637 853991 833023 2026-11-08T16:52:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 853991 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ | native_name = <!--''Purāni Dillī''/पुरानी दिल्ली--> | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ | image_skyline = Red and Blue.jpg | nickname = | pushpin_map = India Delhi#India | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|28|39|39|N|77|13|48|E|display=inline}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = ਭਾਰਤ | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name1 = [[ਦਿੱਲੀ]] | subdivision_name2 = [[ਕੇਂਦਰੀ ਦਿੱਲੀ]] | image_caption = ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ [[ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ]] | founder = [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] | named_for = ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ | official_name = ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਬਾਦ }} [[File:Delhi panorama 1857.jpg|thumb|ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ, ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ]] '''ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਬਾਦ''',<ref>{{Cite web |title=Home {{!}} Shahjahanabad Redevelopment Corporation |url=https://srdc.delhi.gov.in/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402041613/https://srdc.delhi.gov.in/en |archive-date=2024-04-02 |access-date=2025-08-17 |website=srdc.delhi.gov.in |url-status=live }}</ref> ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ '''ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite web |title=Shahjahanabad Redevelopment Corporation Government of NCT Delhi |url=https://srdc.delhi.gov.in/en/srdc/1600-1700#:~:text=However%2C%20today%20there%20is%20no,end%20of%20the%20Mughal%20dynasty. |website=Srdc.delhi.gov.in |access-date=2025-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221025302/https://srdc.delhi.gov.in/en/srdc/1600-1700#:~:text=However%2C%20today%20there%20is%20no,end%20of%20the%20Mughal%20dynasty. |archive-date=2025-12-21 |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਦਿੱਲੀ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇੱਕ ਕੰਧ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 1648 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਬਾਦ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਆਗਰਾ]] ਤੋਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book|title=The Delhi Omnibus|last=Spear|first=Percival|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=9780195659832|location=New Delhi|pages=26|chapter=Delhi: A Historical Sketch – The Mogul Empire}}</ref> ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1648 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ 1857 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪਤਨ ਤੱਕ [[ਮੁਗ਼ਲ ਭਾਰਤ|ਮੁਗਲ ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ]] (ਜਿਸਦੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕਲਕੱਤਾ]] ਸੀ) ਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name=":0" /><ref>History of Mughal Architecture By [[Ram Nath|R. Nath]], Abhinav Publications, 2006</ref><ref>City of Djinns: A Year in Delhi By William Dalrymple, Olivia Fraser, HarperCollins, 1993</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{commons category|Old Delhi|ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ}} *[https://www.livemint.com/Leisure/jCDl9CGtowdefkZgFdYD8L/Heritage--The-Old-Delhi-dictionary.html Old Delhi dictionary and introduction to the names of places] * [http://photo.mellbin.com/Travel/2008-India-Delhi-Streets-2008/6639790_uwHBG#423618733_iFksM Street Pictures from Old Delhi] * {{cite news |title=Purani Dilli continues to prosper |url=http://www.tribuneindia.com/2000/20001104/windows/estate.htm |work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]] |date=November 4, 2000 }} * [http://www.photo-mark.com/notes/2013/dec/04/gastronomy-eye/ The Gastronomy of the Eye, a Photographer on the Streets of Old Delhi] * A painting of ''Ruins, Old Delhi'' by [[Samuel Prout]] engraved by S Lacey for Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1834, as an illustration to [[Letitia Elizabeth Landon]]'s poem {{ws|[[s:Letitia Elizabeth Landon (L. E. L.) in Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1834/The Zenana|The Zenana]]}}, opposite page 3. * A painting of ''Ruins, South Side of Old Delhi'' by [[Thomas Shotter Boys]], engraved by G Hamilton, as an illustration to the conclusion of [[Letitia Elizabeth Landon]]'s poem {{ws|[[s:Letitia Elizabeth Landon (L. E. L.) in Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1834/The Zenana - Conclusion|The Zenana]]}}, opposite page 32. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੇਂਦਰੀ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] a0twgt9ndo2h0pesv5rhuqa9l7ipcil 4 203558 854022 853803 2026-11-09T03:30:08Z MediaWiki message delivery 7061 /* Article guidance feature is ready to be set up for your Wikipedia */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 854022 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ == ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ, ਲਗਭਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਉਹ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਿਚੋੜ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:34, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਇਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭਕੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਜੀਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਇਸ ਆਪਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਬਤ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲਿੰਕ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਹਾਲੀਆ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ) :ਹਾਲੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਫ਼ੇ - :ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ (Spelling) ਬਾਰੇ - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਲਿੰਕ]] :ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਚੰਗਾ ਲੇਖ (Good Article) - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਚੰਗੇ ਲੇਖ|ਲਿੰਕ]] :ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ - :[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਸੰਬਂਧਿਤ ਲੇਖ]] :ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - [[:en:Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles|Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles]] :-- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 09:21, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :‘ਉਨ੍ਹਾਂ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਆਪ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਬਹੁ-ਵਚਨ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Geet Arts|Geet Arts]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Geet Arts|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:28, 9 ਮਈ 2026 (UTC) :ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨੀਤੀ ਸਬੰਧੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਚਰਚਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। :ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ “you” ਵਰਗਾ ਇਕ ਤਟਸਥ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ “ਤੂੰ”, “ਤੁਸੀਂ”, “ਆਪ” ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਕਰਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਆਮ ਲਿਖਤ, ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ” ਵਰਗੇ ਪੜਨਾਂਵ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। :ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ’ਤੇ “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ” ਵਰਤਣਾ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੀਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। :ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ: :•ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ “ਉਨ੍ਹਾਂ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ” ਵਰਗੇ ਆਦਰਸੂਚਕ ਪੜਨਾਂਵ ਵਰਤੇ ਜਾਣ। :• ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਜਿਵੇਂ “ਮਹਾਨ”, “ਪੂਜਨੀਕ”, “ਅਵਤਾਰੀ”, “ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ” ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹਵਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਹੋਣ। :• ਨੀਤੀ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜਨਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ। :• ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੜਨਾਂਵ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਧਾ ਨਾਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਲਿਖਤ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਰਹੇ। :ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ, ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ — ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। :ਧੰਨਵਾਦ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Aman Arora PTL|Aman Arora PTL]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Aman Arora PTL|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:21, 9 ਮਈ 2026 (UTC) --- @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ, ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ/ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਵਚਨ ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਉਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਲ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ/ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਚੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ਜੀ, ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) *:ਸ਼ੁਕਰੀਆ @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਇਸ ਸਵਾਲ ਲਈ. ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਿਹਤਰ ਰਹੇਗੀ। ਹੋਰ ਸਭ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਧੰਨਵਾਦ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:49, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ [[:en:Main_Page|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ]] ਦੇ '[[:en:Wikipedia:Manual_of_Style/Islam-related_articles|Manual of Style/Islam-related articles]]' ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਹੱਲ ਹੈ। :ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: :ਨੀਤੀਗਤ ਢਾਂਚਾ (Policy Framework): ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ 'ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼' (Manual of Style) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੈਅ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਭਾਵੀ ਟਕਰਾਅ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਆਵੇਗੀ। :ਸਾਡੇ ਮੌਜੂਦਾ '[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]]' ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਲਈ 'ਉਹ' ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਉਨ੍ਹਾਂ/ਉਹਨਾਂ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨੀਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। :ਇਹ ਨੀਤੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। :ਮੈਂ ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। <font color="green" face="Segoe Script" size="4"><b> [[User:Harry sidhuz|Harry sidhuz]] </b></font>^{<font face="Andalus"> ([[User talk:Harry sidhuz|talk]]) &#124;[[Special:Contributions/Harry sidhuz|Contribs]])</font>} 17:17, 1 ਮਈ 2026 (UTC) * ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ! ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰ੍ਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ/ਮੁਸਲਮਾਨ/ਸਿੱਖ/ਇਸਾਈ ਆਦਿ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਪੈਗੰਬਰਾਂ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ੈਲੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਹਨਾਂ/ਆਪ ਆਦਿ) ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖਿੱਤੇ ਜਾਂ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਜਾਂ ਲੀਡਰ ਲਈ ਸਿਰਫ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ (ਉਸ/ਓਹ ਆਦਿ) ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕੈਟਾਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਜਿਹੀ ਲਾਈਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੀਤੀ ਜਾਂ ਖਰੜੇ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:47, 9 ਮਈ 2026 (UTC) *ਸਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ! ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਜਿਵੇ ਕਿ ਉੱਪਰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ, ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੁਸੀ, ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਹਨਾਂ ਸਬਦ ਠੀਕ ਹਨ ਜਿਵੇ ਕਿ ਇੱਕ ਲੇਖ ਹੈ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵੇਲ਼ੇ ਬਹੁਤ ਅਜੀਬ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ ਉਸਦਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਹੋਇਆ ਠੀਕ ਲੱਗੇਗਾ ਜੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gurtej Chauhan|Gurtej Chauhan]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gurtej Chauhan|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:02, 17 ਮਈ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 ਅੱਪਡੇਟ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਤੱਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Resources_and_Partnerships/India_General_Support_Project/Punjabi_Wikimedians_Annual_Plan_2026-27 ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ] ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਬੋਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਰਜ਼ੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਭ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 15:13, 20 ਮਈ 2026 (UTC) == 25 ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਮੁਹਿੰਮ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਪਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਛ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਵੀ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 25 ਮਈ ਤੋਂ 7 ਜੂਨ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ 25 ਲੇਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਹਿੰਦੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ ਰਾਹੀਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿਖ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। *ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ: https://w.wiki/P45L *ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ: https://w.wiki/HtyR -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:07, 23 ਮਈ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 ਮਈ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤਹਿਤ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚਾਰ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਸ ਆਖ਼ਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਉੱਥੇ ਆਏ ਨਵੇਂ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੨੨ ਅਤੇ ੨੩ ਜੂਨ ੨੦੨੬ ਨੂੰ ਲੱਦਾਖ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:27, 31 ਮਈ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 23:21, 2 ਜੂਨ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-06-04_Wikipedias&oldid=30626143 --> == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਦੀ ਅਗਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਅਗਲੀ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਮੀਟਿੰਗ ੧੪ ਜੂਨ ੨੦੨੬ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਲੇਖ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਸੋਧਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੂਸਰਾ ਇਹ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ੨੦੨੬-੨੭ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਪਾਈ ਗਈ ਅਰਜ਼ੀ ਸਵੀਕਾਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ੨੦੨੫-੨੬ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜੂਨ ੨੦੨੬ ਤੱਕ ਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਸਬਮਿੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 16:32, 13 ਜੂਨ 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 17:11, 23 ਜੂਨ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 ਜੂਨ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026: ਸਵੈ-ਨਿਧੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ == ਪਿਆਰੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਦੱਸ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ [[m:WikiConference_India_2026|'''ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026''']] ਲਈ ਸਵੈ-ਨਿਧੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ[1] ਹੁਣ ਖੁੱਲ੍ਹ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026 4 ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ, ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਾਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਲੀਡਰਾਂ, ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ, ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਮਿਲਕੇ ਮਿਲਵਰਤਨ, ਮਿਲਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗੀ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026 ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ '''“Reimagining the Knowledge Commons: Community Leadership in an Evolving Wikimedia Ecosystem”''' ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਨਾਲ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਏਆਈ ਦਾ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਾਡਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਈਚਾਰਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ, ਗਿਆਨ ਸਮਾਨਤਾ, ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। === ਸਵੈ-ਨਿਧੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ === ਸਵੈ-ਨਿਧੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਹੁਣ ਪ੍ਰੀਟਿਕਸ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। * ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ [2] : [[m:WikiConference_India_2026/Registration|'''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਮੈਟਾ ਸਫ਼ਾ ਲਿੰਕ''']] * ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਫਾਰਮ [3] :  '''https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/''' * ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ : '''ਜੁਲਾਈ 15, 2026''' === ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ === ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਹੁਣ ਈਵੈਂਟਯੇ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ, ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ, ਪੈਨਲਾਂ, ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਸੈਸ਼ਨਾਂ, ਲਾਈਟਨਿੰਗ ਵਾਰਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪੋਸਟਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਯੋਗਦਾਨੀ ਹੋ ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ, ਅਨੁਭਵ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਕਾਨਫਰੰਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। * ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ [4] : '''[<nowiki/>[[m:WikiConference_India_2026/Programme/Submissions|ਮੈਟਾ-ਵਿਕੀ ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਲਿੰਕ]]]''' * ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: '''[ਜੁਲਾਈ 15, 2026]''' ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026 ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ, ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾਵਾਂ, ਕਾਨਫਰੰਸ ਅੱਪਡੇਟ, ਅਤੇ ਸਬਮਿਸ਼ਨ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ: * ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਘੋਸ਼ਣਾ [5]: [[diffblog:2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/|'''[Blog Post Link]''']] ਅਸੀਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ, ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ, ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਟੀਮ [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026 [2] https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration [3] https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/ [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions [5] https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/ ਕੋਈ ਸੁਆਲ ਹੈ: [mailto:connect@wikiconference.in connect@wikiconference.in] ਉੱਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Amrit Sufi|Amrit Sufi]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Amrit Sufi|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:27, 30 ਜੂਨ 2026 (UTC) == Reminder: WikiConference India 2026 – Deadline on 15 July 2026 == Dear Community Members, This is a friendly reminder that the deadline for '''Self-funded Registration''' and the '''Call for Submissions''' for '''WikiConference India 2026''' is '''15 July 2026'''. === Self-funded Registration === https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/ === Call for Submissions === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions We invite proposals for workshops, discussions, panel sessions, interactive sessions, lightning talks, and poster presentations. === For more information === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026 We encourage everyone to register, submit proposals, and share this reminder within your communities. Regards, '''WikiConference India 2026 Organizing Team''' [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gauri Guptaa|Gauri Guptaa]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gauri Guptaa|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:44, 7 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[[m:WikiConference_India_2026|WikiConference India 2026]]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Shadabgdg|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:10, 25 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) == Community Tech Task Force: Technical needs assessment for Indic communities == ''Please feel free to translate it into your language.'' Hello everyone, We hope you're doing well! The [[m:Indic_MediaWiki_Developers_User_Group|Indic_MediaWiki_Developers_User_Group]] (IMDUG) is reaching out to Wikimedia communities across India to strengthen collaboration and better understand the technical needs of different language communities. Last year, we piloted [[m:Indic_Community_Task_Force_2025|Indic_Community_Task_Force_2025]] initiative by engaging with two language communities to understand their technical challenges and identify opportunities for collaboration. Based on our learnings, experience, and the valuable insights we received, we are expanding the initiative this year to reach all Indic communities. Our goal is to reach every community and understand where technical support is most needed. === What are we looking for? === We invite your community to nominate one or two points of contact and share: * The name of your Wikimedia community. * A primary and alternate community contact. * Telegram usernames of the nominated contacts. * A brief overview of your community's technical challenges, needs, or priorities. This could include areas such as: * Editing or patrolling workflows that could be improved. * Gadgets, tools, or bots that your community needs. * Template or interface-related challenges. * Technical barriers faced by contributors. * Any other broad technical priorities for your community. === How to participate === Please fill out the community response [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdhpPdn0qgHkEiYZCXEumpV-WNWm6n8bZdfR6TIkGTcbuBOew/viewform?usp=dialog form] by '''18th August'''. If your community prefers, you are also welcome to reply directly on this message. === What happens next? === The information collected will help us: * Build a network of community contacts for future technical collaboration. * Understand and prioritize the technical needs of Indic Wikimedia communities. * Plan focused technical support and community engagement activities. * Connect communities with developers and relevant technical initiatives where appropriate. Please note that while we will carefully review every submission, our ability to provide support will depend on the complexity of the request, available expertise within the User Group, volunteer bandwidth, and available resources. Although we may not be able to address every request immediately, we will make every effort to prioritize and support as many community needs as possible, and where appropriate, connect communities with the relevant developers or technical channels. We look forward to working more closely with your community! '''Best wishes,''' [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kalli navya|Navya sri Kalli]] ''On behalf of the Indic MediaWiki Developers User Group (IMDUG)'' [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kalli navya|Kalli navya]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kalli navya|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:58, 2 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੋਵੋਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Resources_and_Partnerships/India_General_Support_Project/Punjabi_Wikimedians_Annual_Plan_2026-27 ਸਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ] ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਪਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ (ਮਨਜ਼ੂਰੀ) ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ (Proposal) ਵਿੱਚ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ (Community Communication Specialist) ਦੀ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਲਈ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਸਲਾਨਾ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ ਦੀ ਪੋਸਟ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ: '''ਕੌਣ ਅਪਲਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ:''' ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਜੋ ਵੀ ਇੱਛੁਕ ਸਾਥੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਪੋਸਟ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<br> '''ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਦਾਇਤ:''' ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਰੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਨੱਥੀ ਕੀਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਨ। ਅਧੂਰੀਆਂ ਜਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<br> '''ਕਿਵੇਂ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨਾ ਹੈ:''' ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਰਜ਼ੀ (Application) ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਈਮੇਲ ਆਈਡੀ 'ਤੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ।<br> '''ਨੋਟ:''' ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀ 9 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਆਪਣੀਆਂ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ (Review) ਦਾ ਕੰਮ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਲਿੰਕ - https://docs.google.com/document/d/1b5Nd9xSbW3Gfldk2FVpfKfL-0DG2_KuRap48S-IEkIA/edit?tab=t.0 ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਮੈਸੇਜ ਦੇ ਜਵਾਬ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮਾਧਿਅਮ ਜਿਵੇਂ ਵਟਸਐਪ ਜਾਂ ਟੈਲੀਗਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸ਼ੁਕਰੀਆ! -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:30, 3 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) :ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੁਲਵਕਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿਲਣਗੇ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ, ਮੇਰਾ ਇਹੀ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:36, 4 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 15:34, 13 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) == ਹੈਰੀਟੇਜ ਅਕਰੌਸ ਬਾਡਰਸ ਐਡਿਟਾਥਾਨ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਪ ਸਭ ਨਾਲ਼ ਪਿਛਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਐਡਿਟਾਥਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਐਡਿਟਾਥਾਨ 15 ਅਗਸਤ ਤੋਂ 24 ਅਗਸਤ (9 ਦਿਨ) ਤੱਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਯੂਕਰੇਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਰਾਸਤੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਦੇ ਲੇਖ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਕੀ ਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਲੇਖ ਨਵੇਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰੇ ਜਾਂ ਵਧਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਐਂਬੈਸੀ, ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ (ਆਈਆਈਆਈਟੀ ਹੈਦਰਾਬਾਦ) ਸਹਿਭਾਗੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਆਪ ਸਭ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵਿਕੀ ਸਫ਼ਾ - https://w.wiki/TSXY -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:15, 15 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' * You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}. * If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': * Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == ਗਾਡੀ ਲੁਹਾਰ ਕਬੀਲੇ ਸਬੰਧਿਤ ਫੋਟੋ ਸ਼ੂਟ == ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਕੀ ਲਵਸ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਅਪਲੋਡ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਪੜ ਪੰਜਾਬ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਗਾਡੀ ਲੁਹਾਰ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ ਡਾਕੂਮੈਂਟ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਸ ਪਾਇਲਟ ਤਹਿਤ ਮੈਂ 50 ਤੋਂ 80 ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਪਾਇਲਟ ਲਈ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:AMRIT RAISAR|AMRIT RAISAR]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:AMRIT RAISAR|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:23, 17 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 09:29, 9 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-10-28|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' * You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-10-28|en}}. * If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': * Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:01, 26 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Wiki Loves Food 2026 in India – Call for Participation == Hello everyone, India has a rich food culture, with diverse dishes, ingredients, cooking traditions and regional food practices. Many of these are not yet well represented on Wikipedia and Wikimedia Commons. '''Wiki Loves Food 2026 in India''' is a photography competition on Wikimedia Commons organised by the [[m:Punjabi Wikimedians|Punjabi Wikimedians User Group]] as part of the international Wiki Loves Food 2026 campaign. It invites people across India to photograph local food and culinary traditions and share their images under a free license. '''Competition details:''' * '''Dates:''' 1 to 30 November 2026 * '''Platform:''' Wikimedia Commons * '''Who can participate:''' Anyone with a Wikimedia Commons account '''What can you photograph?''' * Traditional dishes, festival foods and home-cooked meals * Local ingredients, spices and grains * Cooking methods and food preparation * Street food, markets and regional food traditions Your photographs can help improve the coverage of India's food culture across Indian-language Wikipedia articles. For the rules, prizes and participation details, visit the [[c:Commons:Wiki Loves Food 2026 in India|competition page]] For questions, visit the [[c:Commons talk:Wiki Loves Food 2026 in India|competition's talk page]] Please share this announcement with your communities and anyone interested in documenting India's food culture. We look forward to contributions from different regions across the country. Warm regards, On behalf of the Wiki Loves Food 2026 India organizing team [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:VanshikaRathi|VanshikaRathi]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:VanshikaRathi|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 09:23, 30 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) == WikiRefine: A 15-Day Wikipedia Article Improvement Campaign == Hello everyone, The Open Knowledge Initiatives (OKI) team is pleased to announce '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine WikiRefine]''', a 15-day article improvement campaign taking place from '''7 to 21 November 2026'''. We invite editors from all participating language communities to take part. The campaign aims to encourage Wikimedians to improve the overall quality of Wikipedia articles, with a focus on references, article structure, readability, images, internal links and other aspects of content development. ; Article lists For this campaign, we have prepared lists based on the 100 most-read articles from the last five years for participating language Wikipedias. You can find the article lists and other campaign information here: [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/List_of_Articles View the article lists] ;Evaluating article improvements We will be using the [https://wikieval.toolforge.org/ WikiEval tool], developed to support the evaluation of Wikipedia content during campaigns. It will help assess article quality and track improvements made throughout WikiRefine. ;What happens after the campaign? WikiRefine will also serve as a preparatory activity for a follow-up in-person event focused on qualitative improvements to local-language Wikipedias. We aim to bring together the top two participants (from India only) from each participating community. Their contributions will be assessed by a jury of experienced Wikimedians familiar with the respective languages. We encourage each community to identify up to three organisers, ensuring diverse representation of genders and both new and experienced Wikimedians. Jury members should be experienced contributors with a good understanding of their respective language Wikipedias. '''We invite everyone to participate, improve articles and help make knowledge in our languages more comprehensive and accessible.''' ([[m:IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/Community Sign-up|Community Sign-up page]]) For more information, please visit the [[m:IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine|WikiRefine project page]]. '''Note:''' A few language Wikipedia article lists have not yet been added to the dedicated page due to a technical issue with the tool. We are working to resolve this and aim to add them before the campaign begins. Thank you! [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 4 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(OKI)/lists/Indic_Wikipedia_VPs&oldid=31250414 --> == ਨਵੇਂ ਲੇਖ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਟੂਲ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਟੂਲ ਆਇਆ ਹੈ ਜੋ ਨਵੇਂ ਲੇਖ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲਿੰਕ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲੇਖ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਉੱਤੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਹੈ [[:MW:Article guidance/Community Configuration]]। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਗਲੀ ਕਿਸੇ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਡੈਮੋ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। - [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satdeep Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:59, 7 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) :ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਵੇ ਲੇਖ ਬਣਾਉਂਣੇ ਸੌਖੇ ਹੋਣਗੇ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Harchand Bhinder|Harchand Bhinder]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Harchand Bhinder|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:43, 7 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) == WikiRefine Campaign Starts Today – Join the 15-Day Improvement Drive! == ''This is a reminder for all communities: if your community has already signed up or is not planning to participate, please feel free to skip this reminder.'' Dear community members, The **WikiRefine 15-day article improvement campaign** starts today, '''7 November 2026''', and will run until '''21 November 2026'''. The campaign aims to improve the quality of existing articles across participating language Wikipedias. For this campaign, lists based on the 100 most-read articles over the last five years have been prepared for each participating language community. Participants can work on improving references and citations, article structure, readability, images and media, internal links, and other aspects of article quality. Since the campaign begins over a long weekend, you can start at your own pace. If your community needs more time to work on the selected articles, you can extend the campaign period upon request. We will use the [https://wikieval.toolforge.org/ WikiEval tool] to track improvements and assess article quality throughout the campaign. WikiRefine will also serve as preparation for a follow-up in-person event. The '''top two participants from each community''' will be selected based on their contributions for this event. '''How to participate:''' * [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine WikiRefine project page] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/List_of_Articles List of selected articles] * [https://wikieval.toolforge.org/ WikiEval tool] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/Community_Sign-up Community Sign-up page] We invite everyone to participate and help improve the quality of existing articles in our languages. Happy editing! [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 20:32, 7 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(OKI)/lists/Indic_Wikipedia_VPs&oldid=31250414 --> == Article guidance feature is ready to be set up for your Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr"> Hello Wikipedians, Apologies, this message is not in your language. {{int:Please-translate}}. I'm writing on behalf of the Language and Product Localization team. The Article guidance feature is ready to be enabled on your Wikipedia. Administrators and interface administrators can turn on the feature through the <code>Special:CommunityConfiguration/ArticleGuidance</code> to expose it for editors to use it. '''Background information''' [[mw:Article guidance|Article guidance]] guides contributors when they start a new article, so they don't meet an empty page. It provides a start-up content structure for writing a particular topic at every stage of the article, as well as advice, community practices, and source recommendations. The feature is designed so that communities can fully customize that guidance shown to editors is the most relevant for their wikis and specific topics. We collaborated with a few communities to build and test the feature. Through their feedback and experiments, we improved the feature and validated that articles created through this workflow survive better on Wikipedia. '''Setting up the feature''' To ensure that this feature works as intended, you should do the following: * [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:MessageGroupStats&language=fi&group=ext-articleguidance Translate the user interface] on translatewiki.net * Create pages called outlines: These pages contain all the editing guidelines tailored for specific article topics that the feature will use. The guidance that editors see depends on the outlines available on your wiki. See [[simple:Wikipedia:Article Guidance|outlines examples in Simple English Wikipedia]] and the [[mw:Article guidance/How to create an outline|How to create an outline]] guide to learn and create outlines. A generic outline can also be created; this generic outline can be the fallback for all topics when no topic-specific outlines exist. * We have also created a guide for administrators – [[mw:Article guidance/Community Configuration|Article guidance/Community Configuration]] – with instructions on the pre-configuration tasks. We recommend reading it before changing the settings in Community Configuration. '''Our request''' We encourage experienced editors to complete the above tasks and work with an admin to enable it. Please join the [https://discord.gg/R59wcJFuh outline creation support Discord server] to ask questions about outlines and get the help you need. Go to [[mw:Talk:Article guidance|this talk page]] to ask the team questions about this feature. We look forward to seeing it used in your Wiki and the impact it will have on the number of created articles that survive in this Wikipedia. Thank you! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 03:30, 9 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/AG_dark_launch_message_list_1&oldid=31275344 --> n13y1og2psfgvtwl6modpc4tsu5dlqi 0 205484 854021 853958 2026-11-09T02:22:37Z Kuldeepburjbhalaike 18176 removed [[Category:ਜੀਵਿਤ ਲੋਕ]]; added [[Category:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] using [[WP:HC|HotCat]] 854021 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ | image = Sahibpreet Singh.jpg | caption = ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ | occupation = ਵਕੀਲ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਖੋਜਕਰਤਾ }} '''ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Sahibpreet Singh''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਖੋਜਕਰਤਾ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Sahibpreet Singh Lawyer in Amritsar |url=https://amritsar.barportal.in/lawyer/sahibpreet-singh-ph-4132-2023 |access-date=2026-10-26 |website=District Bar Association Amritsar |language=en}}</ref><ref name="constitutional">{{cite web |last=Singh |first=Sahibpreet |title=A Transcontinental Analysis of Artificial Intelligence-Based Judicial Systems in EU and India |url=https://constitutionaldiscourse.com/a-transcontinental-analysis-of-artificial-intelligence-based-judicial-systems-in-eu-and-india/ |website=Constitutional Discourse |date=2025-04-29 |language=en }}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਬਣਾਵਟੀ ਬੁੱਧੀ|ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ]], [[ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ]], [[:en:Computer forensics|ਕੰਪਿਊਟਰ ਫੋਰੈਂਸਿਕਸ]], [[ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ|ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ ਅਧਿਕਾਰ]] ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="cybercrime">{{cite journal |last1=Dhiman |first1=Shikha |last2=Singh |first2=Sahibpreet |title=Cybercrime and Computer Forensics in Epoch of Artificial Intelligence in India |journal=Cyber Law Reporter |volume=2 |issue=4 |year=2023 |pages=13–32 |issn=2583-7060 |url=https://journal.thelawbrigade.com/cylr/article/view/1245 |language=en }}</ref><ref name="greenwashing">{{cite journal |last1=Singh |first1=Sahibpreet |last2=Singh |first2=Manjit |title=Algorithmic Criminal Liability in Greenwashing: Comparing India, USA & EU |journal=HPNLU Journal of Law, Business and Economics |volume=3 |year=2024 |pages=51–68 |issn=2584-0436 |url=https://www.hpnlu.ac.in/PDF/14bf3f73-0293-4119-bce9-6e4e0c1289da.pdf |language=en }}</ref><ref name="ipr">{{cite journal |last1=Singh |first1=Sahibpreet |last2=Singh |first2=Manjit |title=Artificial Intelligence and Intellectual Property Rights: Comparative Transnational Policy Analysis |journal=Journal of University Institute of Legal Studies |volume=19 |issue=1 |year=2025 |pages=182–208 |url=https://jouils.puchd.ac.in/issues/juilsvol-2025-i.pdf |arxiv=2601.17892 |language=en }}</ref> == ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਬੰਧਤਾ == ''Journal of University Institute of Legal Studies'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਦੇ ਲੇਖਕ-ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[:en:Master of Laws|ਐੱਲ.ਐੱਲ.ਐੱਮ.]] ਸੰਬੰਧਤਾ ਦਰਜ ਹੈ।<ref name="ipr"/> 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਪ੍ਰਿੰਗਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੰਬੰਧਤਾ [[ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="springer">{{cite encyclopedia |last=Singh |first=Sahibpreet |title=Artificial Intelligence, Environmental Crime, and Legal Accountability in the Anthropocene (Comparative Perspectives from India and the Global South) |encyclopedia=Encyclopedia of the Anthropocene |publisher=Springer |location=Cham |date=2026-07-25 |pages=1–14 |doi=10.1007/978-3-031-51703-7_532-1 |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-031-51703-7_532-1 |language=en }}</ref> == ਖੋਜ ਕਾਰਜ == === ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਫੋਰੈਂਸਿਕਸ === ਸ਼ਿਖਾ ਧੀਮਾਨ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖ ''Cybercrime and Computer Forensics in Epoch of Artificial Intelligence in India'' ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਫੋਰੈਂਸਿਕਸ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ।<ref name="cybercrime"/> === ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ === ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ''Algorithmic Criminal Liability in Greenwashing: Comparing India, USA & EU'' ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ]] ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ [[:en:Greenwashing|ਗ੍ਰੀਨਵਾਸ਼ਿੰਗ]] ਅਤੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।<ref name="greenwashing"/> ਲਾਮੀਆ ਸ਼ਾਬਾਨ ਨੇ 2026 ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਤਰਕਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।<ref name="chaaben">{{cite journal |last=Chaaben |first=Lamia |title=Criminal Liability for Environmental Damage Caused by Artificial Intelligence Systems |journal=مجلة المفكر |volume=21 |issue=1 |date=2026-06-10 |pages=76–90 |url=https://asjp.cerist.dz/en/downArticle/131/21/1/295824 |language=en }}</ref> 2026 ਵਿੱਚ ਸਪ੍ਰਿੰਗਰ ਦੀ ''Encyclopedia of the Anthropocene'' ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।<ref name="springer"/> === ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ ਅਧਿਕਾਰ === [[File:Sahibpreet Singh Advocate.jpg|thumb|right|ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ]] ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖ ''Artificial Intelligence and Intellectual Property Rights: Comparative Transnational Policy Analysis'' ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ [[ਕਾਪੀਰਾਈਟ]], [[ਪੇਟੈਂਟ]] ਅਤੇ [[:en:Trade secret|ਵਪਾਰਕ ਭੇਤਾਂ]] ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="ipr"/> === ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ === 2025 ਵਿੱਚ ''Constitutional Discourse'' ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ।<ref name="constitutional"/> == ਚੋਣਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == * ਧੀਮਾਨ, ਸ਼ਿਖਾ; ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ (2023)। ''Cybercrime and Computer Forensics in Epoch of Artificial Intelligence in India''। ''Cyber Law Reporter'', 2(4), ਸਫ਼ੇ 13–32।<ref name="cybercrime"/> * ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ; ਸਿੰਘ, ਮਨਜੀਤ (2024)। ''Algorithmic Criminal Liability in Greenwashing: Comparing India, USA & EU''। ''HPNLU Journal of Law, Business and Economics'', 3, ਸਫ਼ੇ 51–68।<ref name="greenwashing"/> * ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ; ਸਿੰਘ, ਮਨਜੀਤ (2025)। ''Artificial Intelligence and Intellectual Property Rights: Comparative Transnational Policy Analysis''। ''Journal of University Institute of Legal Studies'', 19(1), ਸਫ਼ੇ 182–208।<ref name="ipr"/> * ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ (2025)। ''Comparative Algorithmic Governance of Public Health Instruments across India, EU, US and LMICs''। ''Law and Medicine''। ਪੈਸਿਫਿਕ ਬੁੱਕਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਸਫ਼ੇ 409–423।<ref name="publichealth">{{cite book |last=Singh |first=Sahibpreet |chapter=Comparative Algorithmic Governance of Public Health Instruments across India, EU, US and LMICs |title=Law and Medicine |publisher=Pacific Books International |year=2025 |pages=409–423 |chapter-url=https://arxiv.org/abs/2601.17877 |language=en }}</ref> * ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ (2026)। ''Artificial Intelligence, Environmental Crime, and Legal Accountability in the Anthropocene (Comparative Perspectives from India and the Global South)''। ''Encyclopedia of the Anthropocene''। ਸਪ੍ਰਿੰਗਰ, ਸਫ਼ੇ 1–14।<ref name="springer"/> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Commons category|Sahibpreet Singh}} * [https://orcid.org/0009-0009-9695-2674 ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ — ORCID] * [https://scholar.google.com/citations?user=nnKnG8oAAAAJ ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ — ਗੂਗਲ ਸਕਾਲਰ] * [https://www.researchgate.net/profile/Sahibpreet-Singh-4 ਸਾਹਿਬਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ — ਰਿਸਰਚਗੇਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਦਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] dsjh7mfbusjc7062w48y5u8507q70md 14 205557 853969 2026-11-08T13:06:16Z Tamanpreet Kaur 26648 new category created 853969 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 205558 853971 2026-11-08T13:13:38Z Tamanpreet Kaur 26648 ਖ਼ਾਲੀ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 853971 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 854018 853971 2026-11-09T02:21:05Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਦੇ ਕਵੀ]] ਨੂੰ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 853971 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 205559 853973 2026-11-08T13:21:03Z Tamanpreet Kaur 26648 ਖ਼ਾਲੀ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 853973 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 205560 853974 2026-11-08T13:24:39Z Tamanpreet Kaur 26648 ਖ਼ਾਲੀ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 853974 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 205561 853975 2026-11-08T13:29:05Z Tamanpreet Kaur 26648 ਖ਼ਾਲੀ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 853975 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 205562 853978 2026-11-08T13:33:13Z Tamanpreet Kaur 26648 ਖ਼ਾਲੀ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 853978 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 205563 854017 2026-11-08T23:40:41Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 854017 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Lätkäjätti}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:40, 8 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) 7xq5ugab3yxcch4zks60n3exmilepjx 14 205564 854019 2026-11-09T02:21:05Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਦੇ ਕਵੀ]] ਨੂੰ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 854019 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] gkxtzbudl1ox5shv3ob6e87x0zwrg3t 3 205565 854025 2026-11-09T06:29:34Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 854025 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Clyde H. M}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:29, 9 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) 8wjr5bey6e60123hyakml13b5lwxl6i 3 205566 854031 2026-11-09T08:29:19Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 854031 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Domanctic}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:29, 9 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) n34dq6ufe3gwbp83ghjq7vgge3bdych 3 205567 854036 2026-11-09T11:06:23Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 854036 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Nobara ishizaki}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:06, 9 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) bqg34ojywna5u04q5t6zu49gn8frdrt