ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Package Package talk Event Event talk Topic 0 1798 854068 826497 2026-11-09T17:11:40Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854068 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਤਖ਼ਤ]] {{Infobox building | image_size = 300px | caption = ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ | name = ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ | image = Akal takhat amritsar.jpg | location_city = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | location_country = [[ਭਾਰਤ]] | architect = | client = | engineer = | construction_start_date = | completion_date = | structural_system = | style = [[ਸਿੱਖ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ]] }} '''ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ''' ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਖਤਿਆਰਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮੰਜੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹਨ ‘ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਨ’।<ref name="Fahlbusch">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&pg=PA10&lpg=PA10&dq=harmandir+sahib&source=bl&ots=RdAjNWYmKJ&sig=FEqZjqZHo13SSN3Yrzr9TDNfqG8&hl=en&sa=X&ei=pbxsUJm2FMjWigL48YGYBg&ved=0CD4Q6AEwBDgU#v=onepage&q=harmandir%20sahib&f=false|title=The encyclopedia of Christianity.|last=al.]|first=edited by Erwin Fahlbusch|publisher=Eerdmans|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2|location=Grand Rapids, Mich.}}</ref> ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਭਸੱਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Fahlbusch" /> 15 ਜੂਨ 1606 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਨੇ ਇੱਥੇ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਕੇ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਰਾਹੀਂ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਇਥੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਭੇਂਟ ਵਿੱਚ ਲਿਆਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਖ਼ਤ ਉੱਪਰ ਜੋ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਤਖ਼ਤ ਹੋਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ:- * [[ਸ਼੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਬਿਹਾਰ)]] * [[ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ)]] * [[ਸ਼੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਨੰਦੇੜ, ਮਹਾ‍ਰਾਸਟਰ)]] * [[ਸ਼੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ)]] ==ਹੁਕਮਨਾਮੇ== ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ==ਇਤਹਾਸ== [[File:Akal Takht illuminated, in Harmandir Sahib complex, Amritsar.jpg|thumb| [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਪੁਰਬ]], ਤੇ ਰੁਸ਼ਨਾਇਆ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] [[File:Akal Takht and Harmandir Sahib, Amritsar, Punjab, India.jpg|right|thumb|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]]]] ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਦੇ ਠੀਕ ਸਾਹਮਣੇ 1609 ਨੂੰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਹਾਸ ਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਆਇਆ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 17ਵੀਂ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਇਹ ਖਾ ਰਿਹਾ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ|ਅਹਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]] ਅਤੇ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Fahlbusch" /> [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ 1635 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ [[ਅੰਮਿਤਸਰ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤੇ ਹਰ ਜੀ 1696 ਤਕ 55 ਸਾਲ ਲਈ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਰਹੇ। 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਉਪਰੰਤ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 1716 ਵਿੱਚ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਦ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਤੇ [[ਅਕਾਲ ਤਖਤ]] ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਆਨੰਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਰਹੇ ਹਨ। [[ਦਿਵਾਲੀ]] ਤੇ [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਨੂੰ ਇਥੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸਜਦੇ ਤੇ ਗੁਰਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਗੰਭੀਰ ਪੰਥਕ ਮਸਲਿਆਂ ਤੇ ਫੈਸਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1745 ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਾ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ 25 ਜੱਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ। 19 ਮਾਰਚ 1748 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ 11 ਮਿਸਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਗੁਰਮਤਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 10 ਅਪ੍ਰੇਲ 1673 ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦਸੰਬਰ 1674 ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ 30 ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਤੌਂ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਬੁਰਜੀ ਤੇ ਇਮਾਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਢਾਹ ਦਿਤੀ ਗਈ। 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1765 ਨੂੰ ਗੁਰਮਤੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਕੇ 1774 ਤਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਤਲ ਤਕ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ ਮੁੜ ਉਸਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਦੀ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੇ ਬਣੇ ਹਾਲ ਕਮਰੇ ਦਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਬਣਨ ਤਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਇਕੱਤਰਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦਾ ਮੱਥਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਬਲਿਊਸਟਾਰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1986 ਵਿੱਚ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ==ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ== 1920 ਤਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ, ਅਖੌਤੀ-ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਬੂਲ ਕਰਦੇ। [[ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ|ਜਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼]] ਵਿਚ, 11 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ, ਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਅਖੌਤੀ-ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲੈ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਖੌਤੀ-ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ)। ਦੀਵਾਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਗਏ। ਜਿਹਾ ਕਿ ਉਮੀਦ ਸੀ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੋ. ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬਾਵਾ ਨੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪੱਲਾ ਪਾ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਣ। ਪਰ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ''ਨੰਨਾ'' ਹੀ ਫੜੀ ਰਖਿਆ। ਏਨੇ ਚਿਰ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ]] ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਭੁੱਚਰ ਵੀ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੰਗਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਵਾਕ ਲਿਆ ਜਾਏ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ: ''ਨਿਰਗੁਣਿਆ ਨੋ ਆਪੇ ਬਖਸਿ ਲਏ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਲਾਇ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਉਤਮ ਹੈ ਭਾਈ ਰਾਮ ਨਾਮਿ ਚਿਤੁ ਲਾਇ... 'ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਗਤ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਅਖ਼ੀਰ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਪਈ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਗਤ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਲ ਗਈ। ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁਜਾਰੀ, ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੁੰਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਸੰਗਤ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉਤੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਲੈਕਚਰ ਹੋਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸੰਗਤ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਵਾਸਤੇ 25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੱਥਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।'' ==ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ== ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਦੇ ਮੂਲ ਟੁਕੜਾ ਉਹ ਖੁੱਲੀ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਇੱਕ 3.5 ਮੀਟਰ ਉੱਚ ਟਿੱਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੁ ਜੀ ਨੇ ਮੂਲ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਰਾਇਲਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਛਤਰ ਅਤੇ ਚੌਰ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਬਾਰ ਲਾਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਯਾਚਿਕਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ। ਅੱਜ ਦਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਇੱਕ ਵੱਡੀ 5 ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਹੈ (3 ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ) ਜੋ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ]] ਨੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਗੁੰਬਦ ਤੇ ਸੋਨੇ ਪਤਰੇ ਮੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਸਰਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਡਿਜਾਇਨ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ===ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ=== ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਕੰਮ ਸੁਹਣੀ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀ ਚੂਨਾ ਪਲੱਸਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹਿ ਨੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਉਲੀਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਟ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਂਭੇ ਜਾ ਸਕਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। 1984 ਦੇ ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਥੇ ਤਿੰਨ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: ‘ਘੋੜੇ ਲਿਆ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਹਜੂਰਾ।’ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਦੋ ਮਸੰਦ ਦੋ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਘੋੜੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਨੇੜਿਓਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਦੱਸ ਪਾਈ। ਉਹ ਖੁਦ ਘੋੜੇ ਦੇਖਣ ਆਇਆ। ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਿਥਿਆ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਘੋੜੇ ਕੱਢ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੜੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਲੈ ਆਇਆ। ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਇੱਕ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਕਬੀਰ, ਸੈਣ ਅਤੇ ਧਰੁਵ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਲਗਪਗ 30 ਚਿੱਤਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ==ਅੱਠ ਪਹਿਰੀ ਮਰਯਾਦਾ== ===ਕਿਵਾੜ ਖੁਲ੍ਹਣੇ=== ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਕਿਵਾੜ ਖੁਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਵਾੜ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਪਰ ਨਗਾਰੇ ’ਤੇ ਨਗਾਰਚੀ ਚੋਟ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਊਢੀ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਾਲਕੀ ਦੇ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤਕ ਨਗਾਰਾ ਵਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://new.sgpc.net/%E0%A8%85%E0%A9%B1%E0%A8%A0-%E0%A8%AA%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%AF%E0%A8%BE%E0%A8%A6%E0%A8%BE/|title=ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅੱਠ ਪਹਿਰੀ ਮਰਯਾਦਾ|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209030226/http://new.sgpc.net/%e0%a8%85%e0%a9%b1%e0%a8%a0-%e0%a8%aa%e0%a8%b9%e0%a8%bf%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%ae%e0%a8%b0%e0%a8%af%e0%a8%be%e0%a8%a6%e0%a8%be/|archive-date=2013-12-09|dead-url=yes|access-date=2013-12-06}}</ref> ===ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼=== ਸ੍ਰੀ ''ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ'' ਜੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੇਠ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਜੱਥਾ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ===ਨਗਾਰੇ ਤੇ ਚੋਟ=== == ਹੁਕਮਨਾਮੇ== ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ‘ਗੁਰੂ-ਪੰਥ’ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੰਸਥਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ, ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਪੰਥਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://new.sgpc.net/%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%85%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%A4%E0%A9%99%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC-%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%95%E0%A8%AE%E0%A8%A8/|title=ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ: ਹੁਕਮਨਾਮੇ|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209025718/http://new.sgpc.net/%e0%a8%b8%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%85%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b2-%e0%a8%a4%e0%a9%99%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%b9%e0%a8%bf%e0%a8%ac-%e0%a8%b9%e0%a9%81%e0%a8%95%e0%a8%ae%e0%a8%a8/|archive-date=2013-12-09|dead-url=yes|access-date=2013-12-06}}</ref> ==ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਬਰਬਾਦੀ== ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।<ref name="Singh">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/11356/Akal-Takht|title=Akāl Takht|publisher=Britannica|accessdate=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sgpc.net/golden-temple/around.asp|title=AROUND HARMANDIR SAHIB|publisher=Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee|accessdate=5 January 2013|archive-date=6 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130106131343/http://sgpc.net/golden-temple/around.asp|dead-url=yes}}</ref> 6 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਹਮੈਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਟੈਂਕ ਤੱਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਸਨ। 2005 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਭਾਗੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਸੀ।{{quotation|......ਜੋ ਕੁਝ 1984 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਹੀ ਨਿਖੇਧ ਹੈ। ਅਤੀਤ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਲੇਕਿਨ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਲਿੱਖ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਵਸ਼ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।"<ref>{{cite web|title=India: Bring Charges for Newly Discovered Massacre of Sikhs|url=http://www.hrw.org/en/news/2011/04/25/india-bring-charges-newly-discovered-massacre-sikhs|work=25 April 2011|publisher=Human Rights Watch|accessdate=5 January 2013}}</ref> }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਤਖ਼ਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ]] ropvxpay8mt7vnxulyowftxt3tv6ked 0 2172 854095 778625 2026-11-09T17:11:52Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854095 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:GGS Marg Map.jpg|thumb|right|ਮਾਨਚਿੱਤਰ]] '''ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ''', [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਮਾਰਗ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਸ ਮਾਰਗ [ਨੂੰਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1705 ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/historical-gate-of-guru-gobind-singh-marg-cries-for-attention-712530|title = Historical gate of Guru Gobind Singh Marg cries for attention}}</ref>[[ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਤਕਰੀਬਨ 47 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.santsipahee.com/chamkaur.php |title=Time period at Anandpur Sahib and Chamkaur Sahib |publisher=santsipahee.com |date= |accessdate=2011-10-24 |archive-date=2012-09-19 |archive-url=https://archive.today/20120919014626/http://www.santsipahee.com/chamkaur.php |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਮਾਰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 577 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 10 ਅਪਰੈਲ 1973 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਰਗ [[ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂਦਵਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲਗਭਗ 91 ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਦਾ ਲਈ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਸਮੇਤ 20 ਦਸਮੇਸ਼ ਥੰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1973 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰ [[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਸਲ ਨਕਸ਼ਾ [[ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਚਿਤਰਕਰ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ]], [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 1972 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://triloksinghartist.com/gurugobindmarg.html|title=Trilok Singh Artist - Guru Gobing Singh Marg}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ujagar|first=Singh|url=https://epaper.punjabijagran.com/mepaper/10-apr-2020-21-patiala-edition-patiala-page-4.html|title=Guru Gobind Singh marg|date=April 10, 2020|work=Punjabi Jagran Jalandhar|access-date=April 11, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ujagar|first=Singh|url=http://epaper.thetimesofpunjab.com/epaper/full-page.aspx?date=4/10/2020&page=9|title=Guru Gobind Singh marg after 47 years|date=April 10, 2020|work=The Times of Punjab, USA & Canada|access-date=April 18, 2020}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਹੁਣ ਇਸ ਸੜਕ ਨੂੰ ਨਾਂਦੇੜ ਸਾਹਿਬ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/2006/04/15/stories/2006041513650300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060512092931/http://www.hindu.com/2006/04/15/stories/2006041513650300.htm |url-status=dead |archive-date=2006-05-12 |title=Other States / Punjab News : Guru Gobind Singh Marg to be extended to Nanded |date=2006-04-15 |work=[[The Hindu]] |accessdate=2011-10-24}}</ref> ==ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਚਿੰਨ੍ਹ== ਇਹ ਮਾਰਗ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਤਖ਼ਤ ਸ਼੍ਰੀ ਦਮ ਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ]], [[ਭੱਠਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮਾਛੀਵਾੜਾ]], [[ਆਲਮਗੀਰ ਸਾਹਿਬ]], ਰਾਏਕੋਟ, [[ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ]], [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ]], [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਅਤੇ [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] ਹਨ। 1. ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ 2.ਕੀਰਤਪੁਰ 3. ਨਿਰਮੋਹ ਗੜ੍ਹ 4. ਸਾਹੀ ਟਿੱਬੀ 5. ਪਰਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ 6.ਘਨੋਲਾ 7. ਫਿਡੇ 8. ਲੋਧੀ ਸਾਹਿਬ 9. ਭੱਠਾ ਸਾਹਿਬ 10. ਬਾਹਮਣ ਮਾਜਰਾ 11. ਬੂਰ ਮਾਜਰਾ 12.ਦੁਘਰੀ 13. ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ 14. ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ 15. ਜੰਡ ਸਾਹਿਬ 16. ਭਾੜ ਸਾਹਿਬ 17. ਪਵਾਤ 18. ਸਰਿਜ ਮਾਜਰਾ 19. ਮਾਛੀਵਾੜਾ 20. ਘੁਲਾਲ 21. ਲੱਲ ਕਲਾਂ 22. ਕੁੱਬਾ 23. ਕਟਾਣਾ ਸਾਹਿਬ 24. ਰਾਮਪੁਰ 25. ਕਨੇਚ 26. ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ 27. ਦਸਮੇਸ਼ ਦਵਾਰ 28. ਨੰਦ ਪੁਰ 29. ਟਿੱਬਾ ਸਾਹਿਬ 30. ਆਲਮਗੀਰ 31. ਰਤਨ 32. ਮੋਹੀ 33. ਹੇਰਾਂ 34. ਰਾਜੋਆਣਾ ਕਲਾਂ 35. ਰਾਏ ਕੱਟ 36. ਸਿਲੋਆਣੀ 37. ਬਸੀਆਂ 39 ਲੰਮਾ ਜਟਪੁਰਾ 39. ਕਮਾਲਪੁਰਾ 40. ਮਾਣੂਕੇ 41. ਛੱਤੇਆਣਾ 42. ਚੱਕਰ 43. ਤਖ਼ਤਪੁਰਾ 44. ਮਧੇ 45. ਦੀਨਾ 46, ਕਾਂਗੜ 47. ਭਦੌੜ 48. ਬੁਰਜ ਮਾਨਾ 49. ਦਿਆਲਪੁਰ 54. ਗੁਰੂਸਰ ਜਲਾਲ 51. ਭਗਤਾ ਭਾਈ 52. ਗੜ ਦੀ ਥੇਹ 53. ਕੋਠਾ ਗੁਰੂ 54. ਮਲੂਕਾ 55.ਡੋਡ 56. ਵਾਂਦਰ 57. ਲੰਭਵਾਲੀ 58. ਬਰਗਾੜੀ 59. ਬਹਿਵਲ 60. ਗੁਰੂਸਰ 61. ਸਰਾਵਾਂ 62. ਢਿੱਲਵਾਂ ਸੋਡੀਆਂ 63. ਕੋਟ ਕਪੂਰਾ 64. ਗੁਰੂ ਕੀ ਢਾਵ 65.ਜੈਤੋ 66. ਰਾਮਿਆਣਾ 67. ਮੱਲਣ 68. ਘੁਰੀ ਸੰਘੜ 69. ਕਾਉਣੀ 70. ਮੁਕਤਸਰ 71. ਰੁਪਾਣਾ 72. ਭੂੰਦੜ 73. ਗੁਰੂ ਸਰ 74. ਥੇੜੀ 75. ਛਤਿਆਣਾ 76. ਕੋਟ ਭਾਈ 27. ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ 78.ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ 79. ਅਬਲੂ 80. ਭੋਖੜੀ 81. ਗਿਦੜਬਾਹਾ 82 ਰੋਹੀਲਾ ਸਾਹਿਬ 83. ਜੰਗੀਆਣਾ 84. ਬੰਬੀਹਾ 85. ਬਾਜਕ 86. ਕਾਲ ਝਲਾਨੀ 87. ਕੋਟ ਗੁਰੂ 88. ਜੱਸੀ ਬਾਗਵਾਲੀ 89. ਪੱਕਾ ਕਲਾਂ 90. ਚੱਕ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ 91. ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== [[ਸਾਕਾ ਸਰਹੰਦ|ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] h9whzj7bry21ge7zk56nhko0t3xb5o2 0 2791 854103 853130 2026-11-09T17:11:57Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854103 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ | native_name_lang = | image = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | caption = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖੀ]] | location = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | map_type = India Punjab#India#Asia | map_size = 200 | coordinates = {{coord|31|37|12|N|74|52|35|E|region:IN-PB|display=inline,title}} | year_completed = 1589 (ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ), 1604 (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) {{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | groundbreaking = ਦਸੰਬਰ 1581{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | website = {{Official URL}} }} '''ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ''' ({{IPA-pa|dəɾbaːɾ saːh(ɪ)b}}; ਭਾਵ: ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸਥਾਨ ([[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]]) ਹੈ।<ref name=eos>{{cite web |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title= Harimandar |last1=Kerr |first1=Ian J.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280601-7|pages=67–69, 150}}</ref> ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/>{{sfn|The Editors of Encyclopaedia Britannica|2014}} ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=33}}{{sfn|Pardeep Singh Arshi|1989|pp=5–7}} ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ|ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41-42}} 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੇ ਇੱਥੇ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਇੱਕ ਖਰੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ।<ref name="eos" /><ref name="Cole2004p7">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|page=7}}</ref> ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1757, 1762 ਅਤੇ 1764 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ 1657 ਦੇ [[ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ [[ਬੁੰਗਾ]] ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ 1764 ਵਿੱਚ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਹਰਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਰਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, [["ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ"]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]], [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਚਾਰ ਦੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ [[ਧਰਮ]], ਨਸਲ, ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਲੰਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ [[ਲੰਗਰ|ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ]] ਛੱਕਦੇ ਹਨ। == ਨਾਮਕਰਨ == ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/><ref>{{Cite book |last=Asher |first=Catherine Blanshard |url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |title=Architecture of Mughal India |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26728-1 |page=316 |language=en |quote=Situated in the middle of an enormous tank connected to land via a long causeway, the shrine is known as Harimandir. |access-date=11 March 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101150152/https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਕ" ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Harmandir-Sahib">{{cite encyclopedia |title=Harmandir-Sahib |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |year=2014 |url=https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |access-date=2 May 2018|archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310123229/https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |url-status=live}}</ref> "ਹਰਿਮੰਦਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: "ਹਰਿ", ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਦਵਾਨ "ਰੱਬ" ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref name=eos/> ਅਤੇ "ਮੰਦਰ", ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਘਰ" ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=146}} "ਸਾਹਿਬ" ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=McLeod |first=W.H. |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=Rowman & Littlefield |year=2014 |isbn=978-1442236011 |page=269}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ "ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ" ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।{{sfn|Henry Walker|2002|pp=95-98}}<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA97 |year=2000 |publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=97}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1577 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ [[ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਜਾਂ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੌਲਸਰ]] ਤੇ [[ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਦੇ ਤਲਾਅ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਸਰਵਾਇਆ। 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ]] ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਉਪਰੰਤ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਉਤਾਰ-ਚੜਾਉ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜੀਆ]] ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। === ਉਸਾਰੀ === [[File:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=eosramdas>{{cite web |author=G.S. Mansukhani |title=Encyclopaedia of Sikhism |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref>{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod| 2014|p=67}} [[File:The Golden Temple in 1840.png|thumb|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਗਭਗ 1840]] 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਇੱਕ ਸੀ,{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} 1589 ਵਿੱਚ, ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=205}}<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}} It is, however, possible that Mian Mir, who had close links to Guru Arjan, was invited and present at the time of the laying of the foundation stone, even if he did not lay the foundation stone himself.</ref> ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}}</ref> ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੋਵਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।{{sfn|Nikky-Guninder Kaur Singh |2011|pp=34–35}} ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ ("68 ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ"), ਪਰਕਰਮਾ (ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਰਸਤਾ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਛੱਤਰੀ ਹੈ।<ref name=eos/><ref name="Cole2004p7"/><ref>{{cite book |author=Madanjit Kaur |title=The Golden Temple: Past and Present |location=Amritsar |publisher=Dept. of Guru Nanak Studies, Guru Nanak Dev University Press |year=1983 |page=174 |oclc=18867609 |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |access-date=2 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001403/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਨਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਬਲਿਊ. ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ 68 ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ 68 ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name="Cole2004p6">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|pages=6–9}}</ref>{{sfn|Pashaura Singh| Louis E. Fenech|2014|pp=435–436}} ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੈਅਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} [[File:Golden Temple, Amritsar 03.jpg|thumb|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ]] === ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੱਕ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਂਈ ਮੀਂਆ ਮੀਰ (1550-1635) ਪਾਸੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ (1534-1581) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਵਲੋਂ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, 16 ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ 1635 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜਦ 1664 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। === ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈਸਵੀ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਭੁਪਾਲ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ]], [[ਦਾਨ ਸਿੰਘ]], [[ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ।<ref>https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/130421/historical-day-of-creation-of-khalsa-panth.html</ref> 1709 ਤੋਂ 1765 ਵਿੱਚਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸਨ। 1733 ਵਿੱਚ ਜਦ [[ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪਰ 1735 ਵਿੱਚ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। [[ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿਤੱਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ [[ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦਾ ਹੈ। 1753 ਵਿੱਚ [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ ਸੁਤੰਤਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1762 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਫ਼ੰਡ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੀਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਦੇ ਦੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਹਿੰਘ ਨੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰ ਇਮਾਰਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਆਇਆ ਜੱਦ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਛੱਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਰ ਜੜ੍ਹਤ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ == ਮੰਦਿਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ 1 ਤੋਂ 8 ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ) ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਖਾੜਕੂ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੋਡਨੇਮ ਸੀ। ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸੀ।<ref name="TH_Mi6">{{cite news|title=RAW chief consulted MI6 in build-up to Operation Bluestar|url=http://www.thehindu.com/news/national/raw-chief-consulted-mi6-in-buildup-to-operation-bluestar/article5579516.ece|work=[[The Hindu]]|date=16 January 2014|access-date=31 January 2014|location=Chennai, India|first=Praveen|last=Swami|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118044721/http://www.thehindu.com/news/national/raw-chief-consulted-mi6-in-buildup-to-operation-bluestar/article5579516.ece|archive-date=18 January 2014|url-status=live}}</ref> ਜੁਲਾਈ 1982 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>Khushwant Singh, A History of the Sikhs, Volume II: 1839–2004, New Delhi, Oxford University Press, 2004, p. 332.</ref><ref name="dnaindia.com">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/india/report-operation-blue-star-india-s-first-tryst-with-militant-extremism-2270293|title=Operation Blue Star: India's first tryst with militant extremism|date=5 November 2016|work=DNA|access-date=29 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103012225/http://www.dnaindia.com/india/report-operation-blue-star-india-s-first-tryst-with-militant-extremism-2270293|archive-date=3 November 2017|url-status=live}}</ref> ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਸਤਰਖਾਨਾ ਅਤੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾ ਲਿਆ।<ref name="LA_accord">{{cite news |title=Sikh Leader in Punjab Accord Assassinated |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-08-21-mn-1021-story.html |access-date=14 June 2018 |agency=Times Wire Services |newspaper=LA Times|date=21 August 1985 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129025949/http://articles.latimes.com/1985-08-21/news/mn-1021_1_sikh-militants |archive-date=29 January 2016 |url-status=live|quote=The Punjab violence reached a peak in June, 1984, when the army attacked the Golden Temple in Amritsar, the holiest Sikh shrine, killing hundreds of Sikh militants who lived in the temple complex, and who the government said had turned it into an armory for Sikh terrorism. }}</ref> 1 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ, ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite encyclopedia | title =India | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | editor-last = Wolpert | editor-first = Stanley A. | year = 2009 }}</ref> 3 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਝੜਪਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ, ਜੋ 8 ਜੂਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਵੁੱਡਰੋਜ਼ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਫਾਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite book |last1=Kiessling |first1=Hein |title=Faith, Unity, Discipline: The Inter-Service-Intelligence (ISI) of Pakistan |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1849048637 |url=https://books.google.com/books?id=y_cgDgAAQBAJ&pg=PT146 |access-date=4 July 2020 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155446/https://books.google.com/books?id=y_cgDgAAQBAJ&pg=PT146#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਫੌਜ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਫਾਇਰਪਾਵਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਚੀਨੀ-ਬਣੇ ਰਾਕੇਟ-ਪ੍ਰੋਪੇਲਡ ਗ੍ਰਨੇਡ ਲਾਂਚਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਐਂਟੀ-ਟੈਂਕ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ-ਗਨ ਫਾਇਰ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। 24 ਘੰਟੇ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫੌਜ ਨੇ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫੌਜ ਲਈ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਅੰਕੜੇ 83 ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 249 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।<ref>{{cite web |author= Varinder Walia |date= 20 March 2007 |url= http://www.tribuneindia.com/2007/20070320/punjab1.htm |title= Army reveals startling facts on Bluestar |work= Tribune India |access-date= 9 August 2009 |archive-date= 5 July 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090705183849/http://www.tribuneindia.com/2007/20070320/punjab1.htm |url-status= live }}</ref> ਸਰਕਾਰੀ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, 1,592 ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 493 ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref>{{cite book |title=White Paper on the Punjab Agitation |date=1984 |publisher=[[Shiromani Akali Dal]] and [[Government of India]] |page=169 |url=https://books.google.com/books?id=wqSAngEACAAJ&q=493 |access-date=4 July 2020 |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330072248/https://books.google.com/books?id=wqSAngEACAAJ&q=493 |url-status=live }}</ref> ਸਰਕਾਰੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਸੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |last1=Kiss |first1=Peter A. |title=Winning Wars amongst the People: Case Studies in Asymmetric Conflict |date=2014 |publisher=Potomac Books |isbn=978-1612347004 |page=100 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=uIY6AwAAQBAJ&pg=PA100 |access-date=4 July 2020 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155349/https://books.google.com/books?id=uIY6AwAAQBAJ&pg=PA100#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਐਸੋਸੀਏਟਿਡ ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚੇਲਾਨੀ, ਇਕਲੌਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟਰ ਸਨ ਜੋ ਮੀਡੀਆ ਬਲੈਕਆਊਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ।<ref name=casualities3>{{cite news | last = Hamlyn |first =Michael | title = Amritsar witness puts death toll at 1000| page =7| work = The Times| date = 12 June 1984}}</ref> ਟੈਲੀਕਸ ਦੁਆਰਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿਸਪੈਚਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼, ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡਿਸਪੈਚ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ। ਡਿਸਪੈਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਿਆਨਕ ਬੰਦੂਕ-ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 780 ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ 400 ਫੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Golden Temple Sikhs Surrender|url=https://www.theguardian.com/theguardian/1984/jun/07/fromthearchive|author=Eric Silver|work=The Guardian|date=7 June 1984|access-date=8 March 2021|archive-date=9 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309164619/http://www.theguardian.com/theguardian/1984/jun/07/fromthearchive|url-status=live}}</ref> ਚੇਲਾਨੀ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ "ਅੱਠ ਤੋਂ ਦਸ" ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਡਿਸਪੈਚ ਵਿੱਚ, ਚੇਲਾਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਫੌਜ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=tiedandshot>{{cite news | last = Chellaney |first = Brahma | title = Sikhs in Amritsar 'tied up and shot'| work = The Times| date = 14 June 1984}}</ref> ਇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੇਲੇਨੀ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰੈਸ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੇ ਦੋ ਦੋਸ਼, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ,<ref>{{cite news| title =India is set to drop prosecution of AP reporter in Punjab Case| agency =Associated Press| page =5| work =The New York Times| date =14 September 1985| url =http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F11FC3D5D0C778DDDA00894DD484D81| access-date =14 January 2009| archive-url =https://web.archive.org/web/20110102045846/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F11FC3D5D0C778DDDA00894DD484D81| archive-date =2 January 2011| url-status =live| df =dmy-all}}</ref> ਉਸਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news| title = Indian Police Question Reporter on Amritsar| agency = Associated Press| work = The New York Times| date = 24 November 1984| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9401E6DA1638F937A15752C1A962948260| access-date = 14 January 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20110103080208/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9401E6DA1638F937A15752C1A962948260| archive-date = 3 January 2011| url-status = live| df = dmy-all}}</ref> ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਦੱਸਿਆ।<ref name=david>{{cite book | last = Westerlund | first = David | title = Questioning The Secular State: The Worldwide Resurgence of Religion in Politics. | url = https://archive.org/details/questioningsecul0000unse_s8a5 | publisher=C. Hurst & Co |year=1996 |page=1276 |isbn =978-1-85065-241-0 }}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ;<ref name="IT_deserters">{{cite news |last1=Sandhu |first1=Kanwar |title=Sikh Army deserters are paying the price for their action |url=https://www.indiatoday.in/magazine/special-report/story/19900515-sikh-army-deserters-struggle-to-earn-livelihood-812580-1990-05-15 |access-date=19 June 2018 |publisher=India Today |date=15 May 1990 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619214140/https://www.indiatoday.in/magazine/special-report/story/19900515-sikh-army-deserters-struggle-to-earn-livelihood-812580-1990-05-15 |archive-date=19 June 2018 |url-status=live }}</ref> ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ, ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="dnaindia.com"/> ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਰੋਸ ਨੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Pritam|title=Federalism, Nationalism and Development: India and the Punjab Economy|url=https://books.google.com/books?id=mQLDcjhNoJwC&pg=PR4|year=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-45666-1|page=45|access-date=4 July 2020|archive-date=8 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155232/https://books.google.com/books?id=mQLDcjhNoJwC&pg=PR4|url-status=live}}</ref> 1984 ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਰੋਵਰ (ਸਰੋਵਰ) ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਕਾਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਫਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name=":25" /> ਇਸ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਘਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ "ਗਲਿਆਰਾ" (ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਲਿਆਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਮਕ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਗਲਿਆਰਾ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/amritsar/five-years-on-govt-yet-to-announce-closure-of-galliara-project-191665|title=Five years on, govt yet to announce closure of Galliara Project : The Tribune India|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214852/https://www.tribuneindia.com/news/archive/amritsar/five-years-on-govt-yet-to-announce-closure-of-galliara-project-191665|url-status=live}}</ref> ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੂਨ 1988 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/sgpc-seeks-control-of-golden-temple-galliara-heritage-street-101627674792222.html|title=SGPC seeks control of Golden Temple galliara, heritage street|date=31 July 2021|website=Hindustan Times|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214848/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/sgpc-seeks-control-of-golden-temple-galliara-heritage-street-101627674792222.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/golden-temple-galiara-haven-for-drug-addicts-cops-claim-no-info-2908745/|title=Golden Temple: Galiara haven for drug addicts, cops claim 'no info'|date=12 July 2016|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214854/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/golden-temple-galiara-haven-for-drug-addicts-cops-claim-no-info-2908745/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/nanhi-chhaan-s-golden-temple-galliara-upkeep-contract-ends-562238|title=Nanhi Chhaan's Golden Temple 'galliara' upkeep contract ends : The Tribune India|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214848/https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/nanhi-chhaan-s-golden-temple-galliara-upkeep-contract-ends-562238|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Golden temple's galiara, a picture of complete neglect |url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-amritsar/20190124/281835759905392 |via=PressReader |access-date=26 February 2023 |archive-date=26 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214847/https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-amritsar/20190124/281835759905392 |url-status=live }}</ref> ਦਸੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ (ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ) ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰੇਲਿੰਗ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੰਦਰ ਦੀ ਕਾਪੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਈ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਲਈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਘਾਤਕ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/amritsar-youth-disrupt-religious-service-in-golden-temple/articleshow/88361638.cms|title=Amritsar: Youth disrupts religious service in Golden Temple|newspaper=Times of India|date=19 December 2021|accessdate=19 December 2021|first=Yudhvir|last=Rana|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219003839/https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/amritsar-youth-disrupt-religious-service-in-golden-temple/articleshow/88361638.cms|url-status=live}}</ref> 2023 ਦੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਧਮਾਕੇ 7 ਮਈ ਅਤੇ 9 ਮਈ 2023 ਨੂੰ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{cite news |title=National Security Guard team at Amritsar twin blast site |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/national-security-guard-team-at-amritsar-twin-blast-site20230509091226/ |access-date=25 June 2023 |work=ANI News |date=9 May 2023 |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516160640/https://www.aninews.in/news/national/general-news/national-security-guard-team-at-amritsar-twin-blast-site20230509091226/ |url-status=live }}</ref> == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Darbar Sahib.jpeg|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕਠੇ ਹੀ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੁਆਰਾ 3 ਜਨਵਰੀ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਖ਼ੁਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]], [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], [[ਭਾਈ ਸਾਹਲੋ]] ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾ ਵੱਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 67 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ 40.5 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। [[ਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਿਰਾਬ ਪੁੱਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਰਾਬ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹੀ ਪਰਦਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਪੁੱਲ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਮੰਜਲ ਤੇ ਸਿਖਰ ਤੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਕੋਨਿਆ ਤੇ ਮੰਮਟੀਆ ਲੱਗੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਕਜ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਟੇ ਪੰਕਜ ਦੇ ਉੱਪਰ 'ਕਲਸ਼' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Golden Temple Amritsar Gurudwara.jpg|thumb|Golden Temple Amritsar Gurudwara|ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[File:Sajda at Golden temple.jpg|thumb|Sajda at Golden temple|ਸਜਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ(ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)]] == ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਬਾਨ (38) == ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: #ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ #ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਸੰਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਜੀ ਉਦਾਸੀ #ਭਾਈ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ #ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ #ਮਹੰਤ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ( ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੇ ) #ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਪਰਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਜੀ<ref>{{Cite web |date=2025-03-24 |title=Granthis of Sri Darbar Sahib Amritsar: |url=https://www.sikhnet.com/news/granthis-sri-darbar-sahib-amritsar |access-date=2026-03-22 |website=SikhNet |language=en}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣੀ ਸਵਰਣ ਮੰਦਰ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] n56iwdkbqhkhxnofl3co55n5hbp2w69 0 3368 854088 605538 2026-11-09T17:11:49Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854088 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ''' [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] ਹੈ।<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2011/09/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B6%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE-%E0%A8%AC%E0%A9%8B%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B8/ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ]</ref> ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ [[ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗਲ਼ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਲੰਗਦੇ ਹਰ ਗੱਡੇ, ਰਿਹੜੇ ਆਦਿ ਉੱਪਰ ਚੂੰਗੀ ਲਗਾ ਕੇ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਲ਼ੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ, ਪਰਕਰਮਾਂ, ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1983 ਤੋਂ 1988 ਤੱਕ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਵਾਈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਹਾਂਨ ਯੋਧੇ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਮੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਕਰ ਕਰ ਦੇਵਾਂ ਸਿੱਖ ਦਾ ਜਾਤ ਪਾਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬਧ ਨਹੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵੀ ਇਹ ਦੋਵੇ ਮਿਸਾਲ ਹਨ|ਔਖਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਜਾਤ ਪਾਤ ਮਨੁਖਤਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ|ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੱਟ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਰੰਗਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ{ਭਾਵ ਮਜਬੀ ਸਿੰਘ}ਹੈ|<ref name="ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ">{{cite web | url=https://www.dailysikhnews.com/read-article.php?id=100 | title=ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਾ | publisher=dailysikhnew | accessdate=27 ਜੂਨ 2016 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] mmcspwnthbyf1qrizne48dbz1n6qlr9 0 10545 854102 826494 2026-11-09T17:11:56Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854102 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}} {{ਉਦਾਸੀਨਤਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:Takhat Shri Kesgarh Sahib.jpg|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ]] {{coord|31|14|06|N|76|29|57|E|display=title}} [[File:Takht Sri Kesgarh Sahib.JPG|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] [[File:Takht Sri Keshgarh Sahib.jpg|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸ਼ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ [[ਖਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਦੀ ਜਨਮਭੂਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਅੰਨਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਸੱਥਿਤ ਹੈ। ਅੰਨਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ [[ਮਾਖੋਵਾਲ]] ਦੀ [[ਜ਼ਮੀਨ]] ਖਰੀਦ ਕੇ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ]] ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਦਰਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਥਾਨ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਆਏ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ [[ਦਿੱਲੀ]] ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਸੰਨ 1699 ਈ. (1756 ਬਿ.) ਦੀ [[ਵੈਸਾਖੀ]] ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾ ਤਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤੀਸਰਾ ਤਖਤ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਸ਼ਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ [[ਚਾਂਦੀ]] ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਵਾਜੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਖ਼ਰਾਬ ਤੇ ਕਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬੀਬੀ ਭਗਵੰਤ ਕੌਰ ਸੁਪਤਨੀ ਸ.ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸ.ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬੀਬੀ ਪੰਮੀ ਕੌਰ ਜੀ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਪੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="ਤਖ਼ਤ ">{{cite web | url=http://www.dailypunjabtimes.com/%E0%A8%A4%E0%A9%99%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%95%E0%A9%87%E0%A8%B8%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC-%E0%A8%B8%E0%A9%8D/ | title=ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ | publisher=punjabtimes | accessdate=27 ਜੂਨ 2016 | archive-date=2014-04-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140417033222/http://www.dailypunjabtimes.com/%E0%A8%A4%E0%A9%99%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%95%E0%A9%87%E0%A8%B8%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC-%E0%A8%B8%E0%A9%8D/ | dead-url=yes }}</ref> ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਬਣਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਣੇ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Whole-of-Anandpur-Sahib-to-be-painted-white/articleshow/47045846.cms|title=Whole of Anandpur Sahib to be painted white}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} {{ਛੋਟਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਤਖ਼ਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] 9cxn0nr7jqcgv8r8ltvysenzpp6bm91 0 13475 854099 751691 2026-11-09T17:11:54Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854099 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}} ਇਹ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] ਸਾਹਿਬ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ 29 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅਮ੍ਰਿਤ੍ਸਰ - ਦਿਲੀ ਹਾਈਵੇ ਤੇ ਦੋਰਹੇ ਅਤੇ ਖੰਨੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਚੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੁਣ ਸ੍ਰੋ.ਗੁ.ਪ੍ਰ੍.ਕ੍ਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ]] jvrci6qh34moie8yondtwm21fkti2x2 0 27387 854125 834547 2026-11-10T09:28:07Z Materialscientist 14918 ([[c:GR|GR]]) [[File:Signature or autograph of Mata Sahib Devan (also known as Mata Sahib Kaur, born as Sahib Devan Bassi) from a hukamnama (edict) dated to 7 December 1730 addressed to all the Khalsa congregation of Patan Shaikh Fareed.jpg]] → [[File:Signature of Mata Sahib Devan.png]] same image, better rendering 854125 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = [[ਮਾਤਾਜੀ|ਮਾਤਾ]] | name = ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ | honorific_suffix = [[-ਜੀ|ਜੀ]] | other_names = ਸਾਹਿਬ ਦੇਵੀ | image = Guru Gobind Singh's family.jpg | caption = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ (ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ; ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠੀ) ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਣ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮੀਹਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1839-1843 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਤੋਂ। | birth_name = ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਬੱਸੀ | birth_date = 1 ਨਵੰਬਰ 1681 | birth_place = ਰੋਹਤਾਸ, [[ਜੇਹਲਮ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = 1747 | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]])}} | spouse = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | mother = ਮਾਤਾ ਜਸਦੇਵੀ | father = ਹਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵਾਂ ਬੱਸੀ | signature = Signature of Mata Sahib Devan.png }} {{Sikhism sidebar}} '''ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ'''{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਦਾ ਜਨਮ (18 ਕੱਤਕ ਸੰਮਤ 1738 ਅਰਥਾਤ (1681-1747)) ਈਸਵੀ ਪੰਡਿਤ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਜਸਦੇਵੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਰੋਹਤਾਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਜੇਹਲਮ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਹੈ 'ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ'ਨਹੀਂ | ਭਾਈ ਰਾਮੂ ਜੀ ਰੋਹਤਾਸ ਵਿਖੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੰਮਤ 1736 ਵਿੱਚ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਆਪ ਵੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]<ref>Bibi Gurdev Kaur M.A., B.Ed., Founder Sikh Nari Manch UK</ref> ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਗਏ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸੰਤਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਰ ਸਦਕਾ ਭਾਈ ਰਾਮੂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ ਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਤੇ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਮਾਤਾ’ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ==ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ== ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ]] ਜੀ ਨਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]], [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜਾਂਦਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਪੈਦਾ ਹੋਏ।<ref>Shromani Baal Sahitkaar (best children's writer) Punjab Govt 1997</ref> ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1700 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ==ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ== ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ <ref>http://www.manvirsingh.blogspot.com</ref> ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਚ-ਮਿਚ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਨਾਦੀ ਪੁੱਤਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਤੇਰੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਰਹੇਗਾ। ==ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਸਮੇਂ== ਅੱਜ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦਾ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਉਣ ਵੇਲੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ- ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ , ਪਿਤਾ- ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ- ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ==ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਾਂਨ== 1705 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਆਨੰਦਪੁਰ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਮਗਰੋਂ [[ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ]] ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ [[ਦਿੱਲੀ]] ਚਲੇ ਗਏ। [[ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ]] ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ)]] ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ [[ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ]] ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆ ਗਏ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਗਏ ਜਿੱਥੋਂ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ [[ਨਾਂਦੇੜ]] ਚਲੇ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਨੇ [[ਗੋਦਾਵਰੀ]] ਕੰਢੇ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ==ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼== ਇੱਥੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਸਵਾ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਤਨੇਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਦੇ ਸਨ। ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਕੋਲ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰਕਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਖੜਗ, ਦੋਧਾਰੀ, ਖੰਡਾ, ਖੰਜਰ ਅਤੇ ਦੋ ਕਟਾਰਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕੁੱਲ 66 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਬਿਤਾਈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰੀਬ 7 ਸਾਲ ਗੁਰੂ-ਪਤੀ ਅਤੇ ਕਰੀਬ 58 ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਖਸ਼ੇ ਸ਼ਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਲੰਘਾਏ। ==ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਮਥੁਰਾ ਜਾਣਾ== ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਕੇ [[ਮਥੁਰਾ]] ਅਤੇ [[ਭਰਤਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ|ਭਰਤਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। 1719 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ==ਹੁਕਮਨਾਮੇ== ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 1747 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਤਨੇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{Sikhism}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੇਹਲਮ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] 875fk6q3y057xe3xc4s3a90usxel15z 0 27713 854114 533889 2026-11-09T19:46:23Z Rotondus 19898 ਤਸਵੀਰ 854114 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Taraka Ramayana.jpg|thumb]] '''{{PAGENAME}}''' [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਾਨਵ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਯਕਸ਼]] ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਅਸੁਰ [[ਸੁਮਾਲੀ]] ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਇਹ [[ਕਾਈਕੇਸੀ]] ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ [[ਰਾਵਣ]] ਦੀ ਨਾਨੀ ਸੀ। ਸੁਕੇਤ੍ਰ ਨਾਂ ਦੇ ਯਕਸ ਜਾਂ ਸੁੰਦ ਦੈਤ ਦੀ ਲੜਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਰੀਚ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਇਹ ਅਗਸਤ ਰਿਸੀ ਦੇ ਸਰਾਪ ਨਾਲ ਰਾਖਸਣੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਉਜਾੜ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਵਿਸਵਾਮਿਤਰ ਨੇ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਚਾ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬਾਹਵਾਂ ਵੱਢ ਸੁਟੀਆਂ। ਲਛਮਣ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਕ ਤੇ ਕੰਨ ਵਡ ਦਿਤੇ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਾਦੂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਾਮ ਤੇ ਲਛਮਣ ਤੇ ਪਥਰਾਂ ਦਾ ਮੀਹ ਵਰ੍ਹਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਸਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੋ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਸੁਟਿਆ। {{ਰਾਮਾਇਣ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ]] dcgo3hy2hdgq7vetrz5gkx6xrl77kaz 0 39186 854046 854034 2026-11-09T14:08:28Z Tamanpreet Kaur 26648 854046 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ ਪਿੰਡ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧਿਅਮ ਵਰਗ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ। ਪਿਤਾ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|accessdate=3 May 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)]] via [[HighBeam Research]]|date=23 January 2012|archive-date=18 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|accessdate=3 May 2012|date=1 January 1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|accessdate=22 April 2012|date=1 January 2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]] |date=1 March 2012 |accessdate=1 March 2012}}</ref> ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation : Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|accessdate=30 June 2012|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13}}</ref> ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਪੰਜ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਭਲੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਏ। ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] brb5oev4jbq0eav4igawixt29joma87 854047 854046 2026-11-09T14:19:56Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ */ 854047 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] 6s12xtkejmf0anhmllis93zuy788y52 854048 854047 2026-11-09T14:20:44Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ */ 854048 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|Kalam's birthplace in [[Rameswaram]], [[Tamil Nadu]]]] {{A. P. J. Abdul Kalam series}} ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] brezcxitoxa35ab61liqzjh540yucxn 854049 854048 2026-11-09T14:21:39Z Tamanpreet Kaur 26648 image added 854049 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] gz87yn1h72t0g6nhrfu0nl0c3zrw67f 854050 854049 2026-11-09T14:36:59Z Tamanpreet Kaur 26648 new section added 854050 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ. ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068|title=Kalam to join as visiting faculty at IIM Shillong|date=7 March 2013|newspaper=[[Dinamalar]]|access-date=1 June 2024|language=ta}}</ref> ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|title=Kalam may become honorary professor|date=15 July 2007|newspaper=[[The Hindustan Times]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927083323/https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ]] ਸਥਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਬਣੇ।<ref>{{cite web |date=27 May 2008 |title=Honorary Fellowship of IISc |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |archive-date=9 July 2013 |access-date=10 July 2013 |work=[[Indian Institute of Science]]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kalam|first1=Abdul|title=Turning Points: A Journey Through Challenges|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=978-9-35029-543-4|access-date=30 June 2015|publication-date=5 September 2012|pages=48, 69|url=https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517061603/https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|archive-date=17 May 2016|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|title=Kalam appointed IIST Chancellor|date=9 September 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060649/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|archive-date=11 September 2008|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/education/kalam-to-teach-management-students/articleshow/2642842.cms?from=mdr|title=Kalam to teach management students|date=22 December 2007|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=1 June 2024}}</ref> ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ [[ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|title=China professor: Abdul Kalam not just India's scientist but of the world|date=29 July 2015|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008233944/https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}</ref> ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] 8iqk6dw9en6h8nwnh9tw82vasfog2fu 854051 854050 2026-11-09T14:55:09Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ */ 854051 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ. ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068|title=Kalam to join as visiting faculty at IIM Shillong|date=7 March 2013|newspaper=[[Dinamalar]]|access-date=1 June 2024|language=ta}}</ref> ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|title=Kalam may become honorary professor|date=15 July 2007|newspaper=[[The Hindustan Times]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927083323/https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ]] ਸਥਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਬਣੇ।<ref>{{cite web |date=27 May 2008 |title=Honorary Fellowship of IISc |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |archive-date=9 July 2013 |access-date=10 July 2013 |work=[[Indian Institute of Science]]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kalam|first1=Abdul|title=Turning Points: A Journey Through Challenges|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=978-9-35029-543-4|access-date=30 June 2015|publication-date=5 September 2012|pages=48, 69|url=https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517061603/https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|archive-date=17 May 2016|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|title=Kalam appointed IIST Chancellor|date=9 September 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060649/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|archive-date=11 September 2008|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/education/kalam-to-teach-management-students/articleshow/2642842.cms?from=mdr|title=Kalam to teach management students|date=22 December 2007|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=1 June 2024}}</ref> ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ [[ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|title=China professor: Abdul Kalam not just India's scientist but of the world|date=29 July 2015|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008233944/https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੂਡਨਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪਲਾਂਟ]] ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ। ਪਰੰਤੂ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ 'ਵਟ ਕੈਨ ਆਈ ਗਿਵ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] m7vmh943v84bi3gr3x0ue1oa9lm80ir 854052 854051 2026-11-09T14:56:01Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ */ 854052 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ. ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068|title=Kalam to join as visiting faculty at IIM Shillong|date=7 March 2013|newspaper=[[Dinamalar]]|access-date=1 June 2024|language=ta}}</ref> ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|title=Kalam may become honorary professor|date=15 July 2007|newspaper=[[The Hindustan Times]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927083323/https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ]] ਸਥਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਬਣੇ।<ref>{{cite web |date=27 May 2008 |title=Honorary Fellowship of IISc |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |archive-date=9 July 2013 |access-date=10 July 2013 |work=[[Indian Institute of Science]]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kalam|first1=Abdul|title=Turning Points: A Journey Through Challenges|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=978-9-35029-543-4|access-date=30 June 2015|publication-date=5 September 2012|pages=48, 69|url=https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517061603/https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|archive-date=17 May 2016|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|title=Kalam appointed IIST Chancellor|date=9 September 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060649/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|archive-date=11 September 2008|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/education/kalam-to-teach-management-students/articleshow/2642842.cms?from=mdr|title=Kalam to teach management students|date=22 December 2007|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=1 June 2024}}</ref> ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ [[ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|title=China professor: Abdul Kalam not just India's scientist but of the world|date=29 July 2015|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008233944/https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੂਡਨਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪਲਾਂਟ]] ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|title=Dr Kalam's 'assurance' on nuclear power plants draws flak|date=7 November 2011|newspaper=Financial Magazine|access-date=11 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108023921/http://www.moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|archive-date=8 November 2011|url-status=live}}</ref> ਪਰੰਤੂ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ 'ਵਟ ਕੈਨ ਆਈ ਗਿਵ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] s1zggb5hx3r7a0losqmjlbyabmere0q 854053 854052 2026-11-09T14:56:21Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ */ 854053 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ. ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068|title=Kalam to join as visiting faculty at IIM Shillong|date=7 March 2013|newspaper=[[Dinamalar]]|access-date=1 June 2024|language=ta}}</ref> ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|title=Kalam may become honorary professor|date=15 July 2007|newspaper=[[The Hindustan Times]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927083323/https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ]] ਸਥਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਬਣੇ।<ref>{{cite web |date=27 May 2008 |title=Honorary Fellowship of IISc |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |archive-date=9 July 2013 |access-date=10 July 2013 |work=[[Indian Institute of Science]]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kalam|first1=Abdul|title=Turning Points: A Journey Through Challenges|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=978-9-35029-543-4|access-date=30 June 2015|publication-date=5 September 2012|pages=48, 69|url=https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517061603/https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|archive-date=17 May 2016|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|title=Kalam appointed IIST Chancellor|date=9 September 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060649/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|archive-date=11 September 2008|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/education/kalam-to-teach-management-students/articleshow/2642842.cms?from=mdr|title=Kalam to teach management students|date=22 December 2007|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=1 June 2024}}</ref> ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ [[ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|title=China professor: Abdul Kalam not just India's scientist but of the world|date=29 July 2015|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008233944/https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੂਡਨਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪਲਾਂਟ]] ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|title=Dr Kalam's 'assurance' on nuclear power plants draws flak|date=7 November 2011|newspaper=Financial Magazine|access-date=11 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108023921/http://www.moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|archive-date=8 November 2011|url-status=live}}</ref> ਪਰੰਤੂ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kalam-bats-for-Kudankulam-but-protesters-unimpressed/articleshow/10637144.cms|title=Kalam bats for Kudankulam but protesters unimpressed|date=7 November 2011|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523204808/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-07/india/30369212_1_kudankulam-plant-kudankulam-nuclear-power-project-kasinath-balaji|archive-date=23 May 2013|url-status=live}}</ref> ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ 'ਵਟ ਕੈਨ ਆਈ ਗਿਵ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] e36cb9h267vyi0lm4qan8n3qqtj2wwu 854054 854053 2026-11-09T14:59:13Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ */ 854054 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ. ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068|title=Kalam to join as visiting faculty at IIM Shillong|date=7 March 2013|newspaper=[[Dinamalar]]|access-date=1 June 2024|language=ta}}</ref> ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|title=Kalam may become honorary professor|date=15 July 2007|newspaper=[[The Hindustan Times]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927083323/https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ]] ਸਥਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਬਣੇ।<ref>{{cite web |date=27 May 2008 |title=Honorary Fellowship of IISc |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |archive-date=9 July 2013 |access-date=10 July 2013 |work=[[Indian Institute of Science]]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kalam|first1=Abdul|title=Turning Points: A Journey Through Challenges|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=978-9-35029-543-4|access-date=30 June 2015|publication-date=5 September 2012|pages=48, 69|url=https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517061603/https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|archive-date=17 May 2016|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|title=Kalam appointed IIST Chancellor|date=9 September 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060649/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|archive-date=11 September 2008|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/education/kalam-to-teach-management-students/articleshow/2642842.cms?from=mdr|title=Kalam to teach management students|date=22 December 2007|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=1 June 2024}}</ref> ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ [[ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|title=China professor: Abdul Kalam not just India's scientist but of the world|date=29 July 2015|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008233944/https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੂਡਨਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪਲਾਂਟ]] ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|title=Dr Kalam's 'assurance' on nuclear power plants draws flak|date=7 November 2011|newspaper=Financial Magazine|access-date=11 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108023921/http://www.moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|archive-date=8 November 2011|url-status=live}}</ref> ਪਰੰਤੂ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kalam-bats-for-Kudankulam-but-protesters-unimpressed/articleshow/10637144.cms|title=Kalam bats for Kudankulam but protesters unimpressed|date=7 November 2011|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523204808/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-07/india/30369212_1_kudankulam-plant-kudankulam-nuclear-power-project-kasinath-balaji|archive-date=23 May 2013|url-status=live}}</ref> ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ 'ਵਟ ਕੈਨ ਆਈ ਗਿਵ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=About us |url=http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522051003/http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |archive-date=22 May 2011 |access-date=1 March 2012 |publisher=What Can I Give}}</ref> ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] roygk7jj9ihhvs4451quhmbkfidsnee 0 41214 854093 703878 2026-11-09T17:11:51Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854093 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}} {{Infobox building |name = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੁਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ |image =Dukh Nivaran 01.jpg |image_size = 275px |caption= ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੁਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ |latd =|latm =|lats =|latNS = N |longd =|longm =|longs =|longEW = E |iso_region =।N |coordinates_display = title |location_town = [[ਪਟਿਆਲਾ]] |location_country = [[ਭਾਰਤ]] |construction_start_date= |completion_date= |style = [[ਸਿੱਖ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ]] }} '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੁਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ''' ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ ਕੱਲ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਰਿਵਾਇਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਜੀ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ (ਹੁਣ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ) ਵਿਖੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ [[ਲਹਿਲ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਤਾਂ ਜੋ ਓਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਣ। ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜ੍ਹਤ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ 24 ਜਨਵਰੀ 1672 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰਖਤ ਥੱਲੇ ਰਹੇ। ==ਲੜਾਈ== ਮੁੱਦਕੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ [[ਬਾਬਾ ਹਨੂਮਾਨ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਕਾਲੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ 3200 ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ [[ਸਤਲੁਜ]] ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤੁਰੇ, ਕੇ ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਨਾ ਕੇ ਗੋਰਿਆਂ ਦਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ 3200 ਮਰਜੀਵੜੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਯੋਧੇ ਸਨ। ਸਿੱਧਾ ਡੇਰਾ ਆਕੇ ਪਟਿਆਲੇ ਲਾਇਆ ਕਿਓਂਕਿ ਵਕ਼ਤ ਬੀਤ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਦਾਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਹਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਪੰਥ ਦਾ ਭਲਾ ਸੋਚਕੇ, ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜ਼ਮੀਰ ਵੇਚ ਚੁੱਕੇ [[ਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕੇ ਹੁਣ 45 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਤਲੁਜ ਕਿਨਾਰੇ ਹੋਏ ਕਟਾਵੱਢ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਥੇ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਣ ਸਾਹਿਬ ਹੈ , ਇਹ ਅਸਲ ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬੇਅੰਤ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਵੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਘੇਰਾ ਮਜਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘ ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਰਾਜਪੁਰੇ ਹੋਇਆ। ਮੁੜ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ [[ਲਾਡਵੇ]], [[ਜਗਾਧਰੀ]] ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਮਦਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਖੈਰ , ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਰਨਾ ਮੰਡ ਕੇ , ਸੋਹਾਣੇ ਨਗਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਆਹਮੋ ਸਾਹਮਣੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਕੀਤਾ। 23 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ 500 ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੋਹਾਣੇ ਲਾਗੇ ਜੂਝਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਟਿਆਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕੇ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਫੌਜ ਲੈਕੇ ਲੜਨ ਆ ਰਿਹਾ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ , ਤਾਂ ਬਾਬਾਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਇਹ ਰਾਜ ਭਾਗ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ , ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਏਥੇ ਵੀ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਅਤੇ ਓਥੇ ਵੀ ਸੁਰਖ਼ਰੂ। ਏਥੇ ਰਹਿਣਾ ਅਸੀਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਰਹਿਣਾ ਇਹਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸੋ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਸਨ, 23 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 25 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ 3200 ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲਾਂ ਦਾ ਕਾਤਿਲ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ , ਇਹ ਜੰਗ , ਇਹਦੀ ਯਾਦ, ਇਹਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਭ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜੇ ਰਹਿ ਗਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਮਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਗਾਰੇ ਲੈ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ।<Ref>Lakhwinder Singh Ramgarh</Ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ]] 6le1lmupq8ddkn34ktk0oxrdofqbqo1 0 61954 854112 773607 2026-11-09T18:48:00Z Nitesh Gill 8973 854112 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | native_name = 玉林荔枝狗肉节 | native_name_lang = cn | status = ਐਕਟਿਵ | genre = ਤਿਉਹਾਰ | begins = 21 ਜੂਨ | ends = 30 ਜੂਨ | frequency = ਸਲਾਨਾ | location = [[ਯੁਲਿਨ, ਗਾਉਗਕਸੀ]] | country = ਚੀਨ | coordinates = {{Coord|22|38||N|110|09||E|type:landmark|display=inline,title}} | first = {{start date|df=yes|2009|06|21}}<ref name="myref1">{{Cite web|url=http://edition.cnn.com/2015/06/18/opinions/china-yulin-dog-festival-peter-li/|title=Friend or food? Dog meat trade divides China|date=19 June 2015 |access-date=19 June 2015|publisher=CNN|archive-date=22 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622045935/http://edition.cnn.com/2015/06/18/opinions/china-yulin-dog-festival-peter-li|url-status=live}}</ref> | last = {{End date|df=yes|2022|06|21}} | prev = {{End date|df=yes|2020|06|21}} | image = Dog on a stick.jpg }} '''ਯੁਲਿਨ ਤਿਉਹਾਰ''' [[ਚੀਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਕੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਤਦਾਦ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੀਟ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਚੀਨ ਦੇ [[ਗੁਆਂਗਕਸੀ ਸੂਬਾ]] ਵਿੱਚ 21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 21 ਜੂਨ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਲੋਕ ਜਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਲੋਕ ਲੀਚੀ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੀਨ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.jagbani.com/news/article_335907/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਕੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਕੇ ਲਗਪਗ 10000 ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਫੜ ਕੇ ਕੋਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੀਤ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਪਕੜਿਆ ਹੈ।<ref>http://edition.cnn.com/2015/06/18/opinions/china-yulin-dog-festival-peter-li/</ref> ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਬਚਾਓ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਕਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪਧਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਫੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਆਨ-ਲਾਈਨ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਸਤਖ਼ਤ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=https://www.change.org/p/mr-chen-wu-yulin-governor-please-shut-down-the-yulin-dog-meat-festival-in-guangxi-china/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-06-19 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629163007/https://www.change.org/p/mr-chen-wu-yulin-governor-please-shut-down-the-yulin-dog-meat-festival-in-guangxi-china |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://action.hsi.org/ea-action/action?ea.client.id=104&ea.campaign.id=38221%2F |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-10-12 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072549/https://action.hsi.org/ea-action/action?ea.client.id=104&ea.campaign.id=38221%2F |dead-url=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ|}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *https://en.wikipedia.org/wiki/Yulin,_Guangxi *http://time.com/2891222/china-dog-eating-festival/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151110140711/http://time.com/2891222/china-dog-eating-festival/ |date=2015-11-10 }} *http://www.dailymail.co.uk/news/peoplesdaily/article-3129642/The-heroic-woman-trying-save-hundreds-dogs-dinner-plate-China-s-barbaric-annual-meat-festival.html [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਲਮੀ ਰੀਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਸ਼ੂਆਂ ਉੱਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ]] 6nqt1you5mmvk5slgh9hxilo16v465o 854113 854112 2026-11-09T18:48:34Z Nitesh Gill 8973 854113 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | native_name = 玉林荔枝狗肉节 | native_name_lang = cn | status = ਐਕਟਿਵ | genre = ਤਿਉਹਾਰ | begins = 21 ਜੂਨ | ends = 30 ਜੂਨ | frequency = ਸਲਾਨਾ | location = [[ਯੁਲਿਨ, ਗਾਉਗਕਸੀ]] | country = ਚੀਨ | coordinates = {{Coord|22|38||N|110|09||E|type:landmark|display=inline,title}} | first = {{start date|df=yes|2009|06|21}}<ref name="myref1">{{Cite web|url=http://edition.cnn.com/2015/06/18/opinions/china-yulin-dog-festival-peter-li/|title=Friend or food? Dog meat trade divides China|date=19 June 2015 |access-date=19 June 2015|publisher=CNN|archive-date=22 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622045935/http://edition.cnn.com/2015/06/18/opinions/china-yulin-dog-festival-peter-li|url-status=live}}</ref> | last = {{End date|df=yes|2022|06|21}} | prev = {{End date|df=yes|2020|06|21}} | image = Dog on a stick.jpg }} '''ਯੁਲਿਨ ਤਿਉਹਾਰ''' [[ਚੀਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਕੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਤਦਾਦ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੀਟ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਚੀਨ ਦੇ [[ਗੁਆਂਗਕਸੀ ਸੂਬਾ]] ਵਿੱਚ 21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 21 ਜੂਨ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਲੋਕ ਜਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਲੋਕ ਲੀਚੀ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੀਨ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.jagbani.com/news/article_335907/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਕੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਕੇ ਲਗਪਗ 10000 ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਫੜ ਕੇ ਕੋਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੀਤ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਪਕੜਿਆ ਹੈ।<ref>http://edition.cnn.com/2015/06/18/opinions/china-yulin-dog-festival-peter-li/</ref> ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਬਚਾਓ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਕਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪਧਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਫੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਆਨ-ਲਾਈਨ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਸਤਖ਼ਤ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=https://www.change.org/p/mr-chen-wu-yulin-governor-please-shut-down-the-yulin-dog-meat-festival-in-guangxi-china/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-06-19 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629163007/https://www.change.org/p/mr-chen-wu-yulin-governor-please-shut-down-the-yulin-dog-meat-festival-in-guangxi-china |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://action.hsi.org/ea-action/action?ea.client.id=104&ea.campaign.id=38221%2F |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-10-12 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072549/https://action.hsi.org/ea-action/action?ea.client.id=104&ea.campaign.id=38221%2F |dead-url=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ|}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *https://en.wikipedia.org/wiki/Yulin,_Guangxi *http://time.com/2891222/china-dog-eating-festival/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151110140711/http://time.com/2891222/china-dog-eating-festival/ |date=2015-11-10 }} *http://www.dailymail.co.uk/news/peoplesdaily/article-3129642/The-heroic-woman-trying-save-hundreds-dogs-dinner-plate-China-s-barbaric-annual-meat-festival.html {{ਅਧਾਰ|}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਲਮੀ ਰੀਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਸ਼ੂਆਂ ਉੱਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ]] q6iqogomzhapwek56w7cqubxda2h237 0 68122 854111 740018 2026-11-09T18:39:31Z Nitesh Gill 8973 854111 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = | native_name = {{lang|hi|प्रशांत किशोर}}<br>{{lang|ur|{{Nastaliq| }}}} | alt = ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਕਿਸ਼ੋਰ | caption = ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਕਿਸ਼ੋਰ | birth_date = ਅੰ. ਮਾਰਚ 1977 | residence = ਦਿੱਲੀ | occupation = ਸਿਆਸੀ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ | years_active = 2012 – ਹੁਣ | known_for = [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ, 2014]] ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ, 2015]] }} '''ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਕਿਸ਼ੋਰ''' (ਜਨਮ ਅੰ.ਮਾਰਚ 1977) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਰਣਨੀਤੀ|ਸਿਆਸੀ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਦਾਅਪੇਚ (ਵਿਧੀ)|ਦਾਅਪੇਚ-ਮਾਹਿਰ]] ਹੈ।<ref>{{cite news |last1=Karthikeyan |first1=Ragamalika |title=It's a win for Prashant Kishor too — but is there a 'magic touch'? |url=https://www.thenewsminute.com/article/it-s-win-prashant-kishor-too-there-magic-touch-148179 |access-date=20 March 2022 |work=The News Minute |date=2 May 2021 |language=en}}</ref> ਉਹ ਚੋਣ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਗਰੁੱਪ, ਜਵਾਬਦੇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਨਾਗਰਿਕ (ਕੈਗ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ, [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]]-l ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ) ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014 ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ]] ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਕਤ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਭਾਜਪਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਾਹਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਸ਼ੋਰ ਨੇ ਕੈਗ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ (IPAC) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਈ। IPAC ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸ ਨੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ 2015|2015 ਬਿਹਾਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ]]; ਲਈ ਪਾਸਾ ਬਦਲ ਲਿਆ; ਮੋਦੀ ਦੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ, ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਿਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ", ਮਹਾਗਠਜੋੜ" ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਨੂੰ 178-58 ਦੇ ਵੱਡੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ 19 ਨਵੰਬਰ 2015 ਨੂੰ [[ਇਕਨਾਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਨੇ ਖਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕਿਸ਼ੋਰ 2017 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਦੇ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਗਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ|}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਲੋਕ]] jr6jkcvuttm6mhspelou6wpl074yj5k 0 68678 854101 672125 2026-11-09T17:11:55Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854101 wikitext text/x-wiki [[File:Fresco artwork from Pothi-Mala, Guru Harsahai, Punjab 113.jpg|thumb|ਪੋਥੀ-ਮਾਲਾ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ ਕਲਾਕਾਰੀ]] [[File:Pothi mala Guru Hara Sahai.jpg|right|300px|ਪੋਥੀ ਮਾਲਾ ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] '''ਪੋਥੀਮਾਲਾ''' ਨਾਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]], [[ਫਰੀਦਕੋਟ]] ਅਤੇ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] ਨਗਰ ਦੀ ਨੀਂਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਜੀ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਪੁਸ਼ਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਮੱਲ ਸੋਢੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਹਰਸਹਾਇ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਜੀਵਨ ਮੱਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਥੇ ਇੱਕ ਗੱਦੀ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਰੱਖੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੋਥੀਮਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਮੱਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਥੇ ਇੱਕ ਗੱਦੀ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਦੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਇਥੇ ਰੱਖੀ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਮੰਦਭਾਗੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 1915 ਦੇ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪੋਥੀ ਮਾਲਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਰੋੜਿਆਂ ਲਈ ਬੜੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਗਭਗ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1870 ਈ: ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kpHKd6Wrz1EC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A8%AA%E0%A9%8B%E0%A8%A5%E0%A9%80+%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BE&q=%E0%A8%AA%E0%A9%8B%E0%A8%A5%E0%A9%80+%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BE&hl=en|title=Pañjāba de kandha-cittara|last=Kang|first=Kanwarjit Singh|date=1988|publisher=Pabalīkeshana Biūro, Pañjābī Yūnīwarasiṭī|language=pa}}</ref> ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚਿੱਤਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਆਦਮਕੱਦ ਪੋਰਟਰੇਟ ਚਿੱਤਰ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚਿੱਤਰ ਬਣੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਘਸਮੈਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਉਲੀਕੇ ਗਏ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਖ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] 9g439pphnqpx7a54mqdw18r9umpl2vr 0 75390 854058 470502 2026-11-09T17:01:47Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ]] ਨੂੰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 470502 wikitext text/x-wiki '''ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ''' ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ [[ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਬਣਤਰ== ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਸਰਵੋਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਰਾਂਡਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਣ ਦਾ ਉਹ ਰੁੱਖ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਰਜੋਈ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆ ਦੀ ਛੋ ਸਦਕਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ">{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2016/01/%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%95%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9/ | title=ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | date=12 ਜਨਵਰੀ 2016 | accessdate=16 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 | author=ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] d0yjgfrbfnj6jmv6lpu1u6u0inizwim 854060 854058 2026-11-09T17:10:41Z Kuldeepburjbhalaike 18176 removed [[Category:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]]; added [[Category:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] using [[WP:HC|HotCat]] 854060 wikitext text/x-wiki '''ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ''' ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ [[ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਬਣਤਰ== ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਸਰਵੋਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਰਾਂਡਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਣ ਦਾ ਉਹ ਰੁੱਖ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਰਜੋਈ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆ ਦੀ ਛੋ ਸਦਕਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ">{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2016/01/%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%95%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9/ | title=ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | date=12 ਜਨਵਰੀ 2016 | accessdate=16 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 | author=ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] leajfgfppmlsr18jq2qj228ewtqomy5 0 75511 854069 737047 2026-11-09T17:11:40Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854069 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਂਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਲਾਹੀ ਸਾਹਿਬ''' ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਪਿੰਡ ਪਲਾਹੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰੂ ਘਰ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ [[ਪਲਾਹੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। {{Infobox settlement | name = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਂਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਲਾਹੀ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Punjab, India | latd = 31.2571 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.7609 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{ਝੰਡਾ | ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਸ਼ਿਤ ਇਲਾਕੇ| ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ | ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = ਕਪੂਰਥਲਾ | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ | ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਟਾਈਮ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | website =<ref>{{cite web | accessdate=3 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016}}</ref>| footnotes =}} == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਨੁਸਾਰ 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਰੂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਾਨਾਂ ਗਵਾਈਆਂ ਪਰ ਜਿੱਤ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ [[ਪਲਾਹੀ]], [[ਡੁਮੇਲੀ]], [[ਬਬੇਲੀ]] ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਲਾਹੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਂਵੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪਲਾਹੀ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਪੂਰਵ ਉਤੇ '''[[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ]] ਪਾਰਕ''' ਵਿੱਚ<ref name="Facebook">{{cite web|url=https://m.facebook.com/palahisahib/albums/236291746403758/?refid=17&_ft_=tl_objid.236292593070340%3Athid.222719391094327%3A306061129499414%3A43%3A0%3A1456819199%3A-5212451676136974766&__tn__=C|title=ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾੲੇ ਜੀ ਪਾਰਕ|date=|accessdate=}}</ref> ਸਲਾਨਾ ਜੋੜ-ਮੇਲਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਢਾਡੀ (ਸੰਗੀਤ)]] ਦਰਬਾਰ, ਕੀਰਤਨ, [[ਸ਼ਬਦ]] ਗਾੲਿਨ, ਕਾਵਿ ਦਰਬਾਰ ਅਾਦਿ ਦਾ ਖਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। <gallery> File:ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਂਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਂਵੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ (ਪਲਾਹੀ ਸਾਹਿਬ, ਫਗਵਾੜਾ, ਪੰਜਾਬ) File:ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਂਵੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ (ਪਲਾਹੀ ਸਾਹਿਬ, ਫਗਵਾੜਾ, ਪੰਜਾਬ) File:ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਂਵੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਲਾਹੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਂਵੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ (ਪਲਾਹੀ ਸਾਹਿਬ, ਫਗਵਾੜਾ, ਪੰਜਾਬ) File:ਗੁਰਦੁਆਰਾ.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਂਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ (ਪਲਾਹੀ ਸਾਹਿਬ) </gallery> == ਹਵਾਲੇ == <ref name="ਫੇਸਬੂਕ">{{cite web | url= https://m.facebook.com/palahisahib/| title=ਫੇਸਬੁੱਕ ਪੇਜ ਪਲਾਹੀ ਸਾਹਿਬ | accessdate=3 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016}}</ref>, ''' [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] 1xlbryzjvczymbubk76yadu438d66n7 14 75526 854104 620976 2026-11-09T17:13:58Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] 854104 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] pi988iasiiwnh145xoi300bbvtqepbm 0 75652 854065 311433 2026-11-09T17:11:38Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854065 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਿੰਡ ਵੱਲਾ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਭਾਰੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕੋਠੇ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2016/02/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A9%8B%E0%A8%A0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9C%E0%A9%8B/ | title=ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ | accessdate=22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 | author=ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੋਛੜ}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] q8z0bsw716k5mp9kimujwq6wvu2am17 0 75653 854090 755806 2026-11-09T17:11:50Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854090 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੱਠਾ ਸਾਹਿਬ''' ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-ਰੋਪੜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ [[ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ|ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚਾਰ ਵਾਰ ਭੱਠਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਏ ਸਨ। 1985 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਕਾਰਸੇਵਾ ਸੰਤ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2016/01/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%AD%E0%A9%B1%E0%A8%A0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%87%E0%A8%A4/ | title=ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੱਠਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ | accessdate=22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 | author=ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] t10n9s4jjt8vr9xc30t4dnnnz399ify 0 76188 854064 645229 2026-11-09T17:11:37Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854064 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਾਲਾ ਮਾਲਾ ਸਾਹਿਬ''' [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਛੂਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਰਨਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2014/01/%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%95-%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A8%BE/ | title=ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਾਲਾ ਮਾਲਾ ਸਾਹਿਬ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | accessdate=4 ਮਾਰਚ 2016 | author=ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਕੌਰ}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ]] 5s3cp6t90phxukwafhz4rjbngutcf9p 0 78607 854071 693880 2026-11-09T17:11:41Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854071 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara_Karamsar_Rara_Sahib.jpg|right|thumb|300x300px|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਰਮਸਰ ਰਾੜਾ ਸਾਹਿਬ]] '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਰਮਸਰ ਰਾੜਾ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾੜਾ ਸਾਹਿਬ''' ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾੜਾ ਸਾਹਿਬ 'ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰਾੜਾ ਸਾਹਿਬ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਰਾੜਾ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਰਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਕਰਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<span class="cx-segment" data-segmentid="11"></span> ਰਾੜਾ ਸਾਹਿਬ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਅਹਿਮਦਗੜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ [[ਖੰਨਾ]] ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਵਾ-ਪਾਇਲ-ਅਹਿਮਦਗੜ ਸੜਕ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਦੀ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<span class="cx-segment" data-segmentid="14"></span> ਇਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਰਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਰਾਨ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਰਮਸਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>http://www.rarasahib.com/</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] c8g0957cfftthy58ebvz1381l33h586 0 82613 854039 664015 2026-11-09T12:14:19Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 854039 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 6p2nys7y2kmt7tuxve9cw6cxiss2l6d 0 83923 854042 854037 2026-11-09T12:59:54Z MathXplore 44565 [[Special:Contributions/~2026-59491-31|~2026-59491-31]] ([[User talk:~2026-59491-31|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਕੇ [[User:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਆਖ਼ਰੀ ਰੀਵਿਜ਼ਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ 387182 wikitext text/x-wiki '''ਓਵਰ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Over) ਸ਼ਬਦ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਛੇ ਗੇਂਦਾ ਸੁੱਟਣਾ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਛੇ ਗੇਂਦਾ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਪਾਇਰ 'ਓਵਰ' ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਅਗਲੀਆਂ ਛੇ ਗੇਂਦਾ ਸੁੱਟਣ ਭਾਵ ਕਿ ਓਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਓਵਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੇਂਦਾ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਫ਼ਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1978 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇੱਕ ਓਵਰ ਵਿੱਚ ਛੇ ਗੇਂਦਾ ਹੀ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਮੇਡਨ ਓਵਰ== ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਇੱਕ ਓਵਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਇੱਕ ਵੀ ਨੰਬਰ ਜਾਂ ਸਕੋਰ ਨਾ ਲੈ ਸਕੇ ਭਾਵ ਕਿ ਉਹ ਓਵਰ ਖਾਲੀ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ 'ਮੇਡਨ ਓਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕ੍ਰਿਕਟ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] 5dkcok9iyje60x0z7yza4qrznq4emuz 0 98434 854080 826505 2026-11-09T17:11:46Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854080 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:22 Missionaries established by Guru Amardas.jpg|alt=ਇਹ ਧਾਤੂ ਚਿਤਰ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਚੁਬਾਰੇ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।|thumb|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਚਿਤਰ]] '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੁਬਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ''' [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰੂ ਘਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tOHv8vdz2Q4|title=History Of Gurudwara Sri Chaubara Sahib}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਚੌਬਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਪਰ ਵਸੇ ਨਗਰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tOHv8vdz2Q4|title=History Of Gurudwara Sri Chaubara Sahib}}</ref> ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਹੀ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਸਾਹਿਬ ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਦਾ ਵਿਆਹ ਇਥੇ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 22 ਪਰਚਾਰਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tOHv8vdz2Q4|title=History Of Gurudwara Sri Chaubara Sahib}}</ref> ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ [[ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ]] ਤੋਂ ਪੋਥੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰੋਹਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਘਰ ਸੀ ਜਿਥੇ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਖੂਹ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਚੁਲ੍ਹੇ ਵੀ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tOHv8vdz2Q4|title=History Of Gurudwara Sri Chaubara Sahib}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Wall plaque giving names of 22 Missionaries established by Guru Amardas.jpg|left|thumb|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ 22 (ਪ੍ਰਚਾਰਕ) ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] 0sgetstklsqe3sk4kcso2femxjfuoua 0 99046 854038 805992 2026-11-09T12:04:18Z Harchand Bhinder 3793 854038 wikitext text/x-wiki '''ਅਜੀਤ ਪਿਆਸਾ''' [[ਤਸਵੀਰ:Ajit Piasa.jpg|thumb|ਅਜੀਤ ਪਿਆਸਾ]] (ਜਨਮ 26 [[ਦਸੰਬਰ]] [[1946]]) ਕਵੀ ਤੇ ਲੇਖਕ ਅੱਜ ਕੱਲ ਜਗਰਾਵਾਂ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ '''''ਜਗਰਾਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ''''' ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=QA1V7sICaIwC&pg=PA29&lpg=PA29&dq=Ajit+Pyasa&source=bl&ots=i0lc84TSGh&sig=p1jfSAfCfSW8C7sMsZ1aH1dSceU&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiv3eD7-ZfXAhXJs48KHbamDxoQ6AEIOjAE#v=onepage&q=Ajit%20Pyasa&f=false|Who's who of Indian Writers, 1999: A-M edited by Kartik Chandra Dutt]</ref> ==ਜੀਵਨ== ਅਜੀਤ ਪਿਆਸਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਾਮ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ੍ਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਪਕਿਸਤਾਨ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਅਜੀਤ ਪਿਆਸਾ ਨੇ ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਹੀ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਲੈਕਟਰੀਕਲ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਦੇ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿੱਚ ਜੇ ਈ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਟਾਇਰ ਹੇਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਨਾਲ ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹੋਏ [https://www.saanjhsamvad.com/2023/02/blog-post_15.html ਸਾਹਿਤ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328134719/https://www.saanjhsamvad.com/2023/02/blog-post_15.html |date=2023-03-28 }} ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ==ਕਿਤਾਬਾਂ== ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਚ ਜੜਿਆ ਆਦਮੀ'' *''ਪਰਛਾਵਾਂ ਫੜਦੇ ਪੈਰ'' *''ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ'' *''ਡਰਨੇ'' ===ਹੋਰ=== * [https://www.jsks.biz/author-ajit-pyasa ਜਗਰਾਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328134724/https://www.jsks.biz/author-ajit-pyasa |date=2023-03-28 }} *''ਕੱਚਾ ਕਿਲਾ ਜਗਰਾਉਂ =ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ= ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰਾਂ, ਬਿਰਹਾ ਦੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ,ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=ਅਜੀਤ ਪਿਆਸਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਰਿਲੀਜ਼ |url=https://publish.punjabitribuneonline.com/news/ajit-piasas-book-released/ |access-date=2026-11-09 |website=Punjabi Tribune |language=en-US}}</ref>। =ਗ੍ਰਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ= ਰੁਦਨ ਕਰੇਂਦਾ ਸੂਰਜ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਾਸਿਕ ਤ੍ਰੈਮਾਸਕ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ ਛਪ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ==ਸਨਮਾਨ== ਪਿੰਸੀਪਲ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸਫਦਰ ਹਾਸ਼ਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਬੈਸਟ ਸਟੋਰੀ ਰਾਈਟਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਰਤਨ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਕੁਲਵੰਤ ਗਿੱਲ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜਗਰਾਉਂ ਰਤਨ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਮ ਐਵਾਰਡ, ਪਦਮ ਨਾਥ ਸਾਸ਼ਤਰੀ ਕਾਵਿ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸ਼ਾਕਿਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਆਦਿ। ==ਸ਼ੌਂਕ== ਸੂਫੀਆਨਾ ਕਲਾਮ, ਸੰਗੀਤ, ਯਾਤਰਾ, ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਰਗਰਮੀਆਂ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1946]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ml0nvkisarkaetdqp6ryuxomt3r8zau 0 110067 854092 816990 2026-11-09T17:11:51Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854092 wikitext text/x-wiki '''[[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]''' ਜੀ ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ 1706 ਵਿੱਚ ਪਧਾਰੇ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਹਾਜੀ ਰਤਨ (ਰਤਨ ਹਾਜੀ ਅਸਲ ਨਾਂ) ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰੇ। ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਇਥੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਭੂਤਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਖ ਮਕਬਰੇ ਨਹੀਂ ਉਸਾਰਦੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਿਤਾਈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwara_Haji_Rattan?qt1m4dc=1 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-08-13 |archive-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125010030/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwara_Haji_Rattan?qt1m4dc=1 |url-status=dead }}</ref> ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਇਮਾਰਤ 1996 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹਥ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] kgo4p9go0vz0arfef5isuzoqonj86ts 0 111372 854040 749920 2026-11-09T12:21:37Z Kuldeepburjbhalaike 18176 definition from [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ]] 854040 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Group_of_Nihang_Singhs.jpg|right|thumb|200x200px|ਮਾਘੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਹੰਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ<br />]] ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ:<ref name="autogenerated1">Know your State Punjab by Gurkirat Singh and Anil Mittal {{ISBN|978-93-5094-755-5}}</ref> == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * [[ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ|ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਮੇਲੇ == === ਜੋੜ ਮੇਲਾ === ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਖੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। <ref>https://books.google.co.uk/books?id=8TRuAAAAMAAJ&q=baba+sodal+jalandhar&dq=baba+sodal+jalandhar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCk7bQuLDdAhXLC8AKHYZVCGYQ6AEIKjAA</ref> ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਖੇਡਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। === ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਜਗਰਾਉਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ "ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ" (ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ) ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਪੀਰ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ 'ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਜ਼ਾਰ 'ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। [[ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ]] === [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿਰਾਸਤ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਬਠਿੰਡਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਪਾਲ ਥੀਮ ਵਿਲੇਜ ਵਿਖੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਜੈਪਾਲਗੜ੍ਹ ਥੀਮ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੈਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਤਿਉਹਾਰ == === ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ === ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ, [[ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ|ਕਿੱਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਖੇਡ ਮੇਲੇ]] ਵਿਚ ਬੌਲਦ, ਕੁੱਤੇ, ਖੱਚਰਾਂ, ਊਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਦੀਆਂ ਰੇਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਸਾਲਾਨਾ ਖੇਡ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਬਲਦ ਰਥ ਰੇਸਿੰਗ, ਘੋੜ-ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਐਕਰੋਬੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2273392/Indias-Rural-Olympics-Being-run-tractor-carrying-bricks-teeth-cow-chariot-racers.html Daily Mail 04 02 2013]</ref> === ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਤਿਉਹਾਰ === 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]] ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਮੇਲੇ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ (ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ) ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਕੰਸਰਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਹੈਰੀਟੇਜ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="autogenerated3">{{Cite web|url=http://www.intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111022038/http://intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|archive-date=2014-11-11|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707172030/http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|archive-date=2014-07-07|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਫੈਸਟੀਵਲ === ਤਿਉਹਾਰ ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ, ਗੱਤਕਾ ਟਰੌਪ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ, ਥੀਏਟਰ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>[http://archive.indianexpress.com/news/poor-turnout-at-amritsar-heritage-festival/752631/ Indian Express by Dharmendra Rataul 21 02 2011]</ref> === ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === 27-30 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਸੁਆਮੀ ਹਰੀਵੱਲਭ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>http://www.harballabh.org/</ref> ਹਰਿਭੱਲਭ 28 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ 139 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx Hindustan Times 23 12 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216100817/http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx|date=2014-12-16}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] e5nbc3hede3a0io1ukf5mzh321sq3qk 854041 854040 2026-11-09T12:40:27Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* ਮੇਲੇ */ copied and sorted content from [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ]] 854041 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Group_of_Nihang_Singhs.jpg|right|thumb|200x200px|ਮਾਘੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਹੰਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ<br />]] ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ:<ref name="autogenerated1">Know your State Punjab by Gurkirat Singh and Anil Mittal {{ISBN|978-93-5094-755-5}}</ref> == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * [[ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ|ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-176</ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਪੰਨਾ-138</ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === {{Main|ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਖੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। <ref>https://books.google.co.uk/books?id=8TRuAAAAMAAJ&q=baba+sodal+jalandhar&dq=baba+sodal+jalandhar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCk7bQuLDdAhXLC8AKHYZVCGYQ6AEIKjAA</ref> ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਖੇਡਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। === ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈਂ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ===ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ}} [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/</ref> 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html</ref> ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659</ref> === ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ===ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk</ref> === ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।<ref>https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon</ref><ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/</ref> === ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ=== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ<ref>https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> === ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ === ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ<ref>https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/</ref> ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।<ref>https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/</ref> === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ<ref>https://malerkotla.nic.in/history/</ref> ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/</ref> ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2026-06-06 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811062901/http://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-</ref> ===ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ=== ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਵਰਗੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ (24 ਘੰਟੇ) ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ (ਚਾਦਰ), ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ (ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ, ਬਤਾਸੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ) ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html</ref> === ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ<ref>https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.</ref><ref>https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/</ref> ===ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ=== [[File:Chamkaur sahib.jpg|thumb|garhi sahib]] ਹਰ ਸਾਲ 20 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]]]] ਜੀ—ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/martyrdom-gathering-of-chamkaur-sahib-from-today/</ref> ====ਇਤਿਹਾਸ==== ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਸ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ (ਗੜ੍ਹੀ) ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਂਤੜਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੰਗਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ. (CCTV) ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਖਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਸਰਸ ਮੇਲਾ === ਸਰਸ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਸਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ੍ਹੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]],<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/ludhiana-all-set-to-host-saras-mela-from-october-27-onwards-8976850/</ref>[[ਸੰਗਰੂਰ]]<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/punjab-10-day-saras-mela-kickstarts-on-a-grand-note-in-sangrur-8198198/</ref> [[ਪਟਿਆਲਾ]],<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/saras-mela-2025-patiala-begins-artisans-from-different-countries-and-states-set-up-stalls-punjab-news-pbs25021500523</ref>[[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸਾ]],<ref>https://mansa.nic.in/pa/%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%B8%E0%A8%BE-2026/</ref> [[ਸਰਹਿੰਦ]],<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/patiala/saras-mela-the-play-sirhind-di-deewar-brought-tears-to-the-eyes-of-the-audience/</ref> [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]<ref>https://punjabi.abplive.com/district/amritsar/amritsar-saras-mela-in-300-artisans-from-17-states-will-set-up-stalls-of-handmade-selling-goods-685754</ref> ਵਿਖੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚੋਂ ਖਾਂਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਸਟਾਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਵਾਦ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਾਲੀ [[ਜਲੇਬੀ]] ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਸਤ ਕਲਾ,ਆਚਾਰ,ਮੁਰੱਬੇ,ਭਾਂਡੇ,ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਸਮਾਂਨ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਰੰਗਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬਜੁਰਗ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਇੰਟਰੀ ਫੀਸ 20 ਰੁਪੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਗੱਡੀਆਂ,ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ,ਸਾਇਕਲ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ<ref>https://mansa.nic.in/notice/open-bidding-for-food-court-parking-and-swings-in-anaj-mandi-from-13-03-2026-to-22-03-2026-for-saras-mela/</ref> === [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿਰਾਸਤ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਬਠਿੰਡਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਪਾਲ ਥੀਮ ਵਿਲੇਜ ਵਿਖੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਜੈਪਾਲਗੜ੍ਹ ਥੀਮ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੈਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html</ref><ref>https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349</ref> ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]] ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}</ref> ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}</ref> === ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ]] ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.facebook.com/reel/1466124368169953</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&sca_esv=cdb5a6f2b39051e1</ref> === ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/</ref> === ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html</ref> === ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)</ref> ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette</ref> === ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]] ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/</ref> ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, "ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ "ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/</ref> === ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]] ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80</ref> ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।<ref>https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/</ref> === ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ === ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ, [[ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ|ਕਿੱਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਖੇਡ ਮੇਲੇ]] ਵਿਚ ਬੌਲਦ, ਕੁੱਤੇ, ਖੱਚਰਾਂ, ਊਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਦੀਆਂ ਰੇਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਸਾਲਾਨਾ ਖੇਡ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਬਲਦ ਰਥ ਰੇਸਿੰਗ, ਘੋੜ-ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਐਕਰੋਬੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2273392/Indias-Rural-Olympics-Being-run-tractor-carrying-bricks-teeth-cow-chariot-racers.html Daily Mail 04 02 2013]</ref> === ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਤਿਉਹਾਰ === 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]] ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਮੇਲੇ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ (ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ) ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਕੰਸਰਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਹੈਰੀਟੇਜ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="autogenerated3">{{Cite web|url=http://www.intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111022038/http://intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|archive-date=2014-11-11|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707172030/http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|archive-date=2014-07-07|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਫੈਸਟੀਵਲ === ਤਿਉਹਾਰ ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ, ਗੱਤਕਾ ਟਰੌਪ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ, ਥੀਏਟਰ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>[http://archive.indianexpress.com/news/poor-turnout-at-amritsar-heritage-festival/752631/ Indian Express by Dharmendra Rataul 21 02 2011]</ref> === ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === 27-30 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਸੁਆਮੀ ਹਰੀਵੱਲਭ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>http://www.harballabh.org/</ref> ਹਰਿਭੱਲਭ 28 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ 139 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx Hindustan Times 23 12 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216100817/http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx|date=2014-12-16}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] oo4j7tgejtqjsjav9hmhuuts92rz7y0 854043 854041 2026-11-09T13:10:04Z Kuldeepburjbhalaike 18176 854043 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated1">Know your State Punjab by Gurkirat Singh and Anil Mittal {{ISBN|978-93-5094-755-5}}</ref> == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * [[ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ|ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-174</ref> == ਮੇਲੇ == === ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-176</ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਪੰਨਾ-138</ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === {{Main|ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਖੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। <ref>https://books.google.co.uk/books?id=8TRuAAAAMAAJ&q=baba+sodal+jalandhar&dq=baba+sodal+jalandhar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCk7bQuLDdAhXLC8AKHYZVCGYQ6AEIKjAA</ref> ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਖੇਡਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। === ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈਂ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ,ਪੰਨਾ-176</ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ, ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ===ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ}} [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/</ref> 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html</ref> ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659</ref> === ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ===ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk</ref> === ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।<ref>https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon</ref><ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/</ref> === ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ=== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ<ref>https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> === ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ === ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ<ref>https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/</ref> ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।<ref>https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/</ref> === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ<ref>https://malerkotla.nic.in/history/</ref> ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/</ref> ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2026-06-06 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811062901/http://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-</ref> ===ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ=== ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਵਰਗੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ (24 ਘੰਟੇ) ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ (ਚਾਦਰ), ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ (ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ, ਬਤਾਸੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ) ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html</ref> === ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ<ref>https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.</ref><ref>https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/</ref> ===ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ=== [[File:Chamkaur sahib.jpg|thumb|garhi sahib]] ਹਰ ਸਾਲ 20 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]]]] ਜੀ—ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/martyrdom-gathering-of-chamkaur-sahib-from-today/</ref> ====ਇਤਿਹਾਸ==== ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਸ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ (ਗੜ੍ਹੀ) ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਂਤੜਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੰਗਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ. (CCTV) ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਖਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਸਰਸ ਮੇਲਾ === ਸਰਸ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਸਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ੍ਹੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]],<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/ludhiana-all-set-to-host-saras-mela-from-october-27-onwards-8976850/</ref>[[ਸੰਗਰੂਰ]]<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/punjab-10-day-saras-mela-kickstarts-on-a-grand-note-in-sangrur-8198198/</ref> [[ਪਟਿਆਲਾ]],<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/saras-mela-2025-patiala-begins-artisans-from-different-countries-and-states-set-up-stalls-punjab-news-pbs25021500523</ref>[[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸਾ]],<ref>https://mansa.nic.in/pa/%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%B8%E0%A8%BE-2026/</ref> [[ਸਰਹਿੰਦ]],<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/patiala/saras-mela-the-play-sirhind-di-deewar-brought-tears-to-the-eyes-of-the-audience/</ref> [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]<ref>https://punjabi.abplive.com/district/amritsar/amritsar-saras-mela-in-300-artisans-from-17-states-will-set-up-stalls-of-handmade-selling-goods-685754</ref> ਵਿਖੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚੋਂ ਖਾਂਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਸਟਾਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਵਾਦ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਾਲੀ [[ਜਲੇਬੀ]] ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਸਤ ਕਲਾ,ਆਚਾਰ,ਮੁਰੱਬੇ,ਭਾਂਡੇ,ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਸਮਾਂਨ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਰੰਗਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬਜੁਰਗ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਇੰਟਰੀ ਫੀਸ 20 ਰੁਪੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਗੱਡੀਆਂ,ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ,ਸਾਇਕਲ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ<ref>https://mansa.nic.in/notice/open-bidding-for-food-court-parking-and-swings-in-anaj-mandi-from-13-03-2026-to-22-03-2026-for-saras-mela/</ref> === [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿਰਾਸਤ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਬਠਿੰਡਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਪਾਲ ਥੀਮ ਵਿਲੇਜ ਵਿਖੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਜੈਪਾਲਗੜ੍ਹ ਥੀਮ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੈਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html</ref><ref>https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349</ref> ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]] ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}</ref> ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}</ref> === ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ,ਢਢੋਗਲ.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ,ਢਢੋਗਲ]] ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.facebook.com/reel/1466124368169953</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&sca_esv=cdb5a6f2b39051e1</ref> === ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/</ref> === ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html</ref> === ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)</ref> ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette</ref> === ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]] ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/</ref> ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, "ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ "ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/</ref> === ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]] ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80</ref> ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।<ref>https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/</ref> === ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ === ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ, [[ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ|ਕਿੱਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਖੇਡ ਮੇਲੇ]] ਵਿਚ ਬੌਲਦ, ਕੁੱਤੇ, ਖੱਚਰਾਂ, ਊਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਦੀਆਂ ਰੇਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਸਾਲਾਨਾ ਖੇਡ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਬਲਦ ਰਥ ਰੇਸਿੰਗ, ਘੋੜ-ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਐਕਰੋਬੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2273392/Indias-Rural-Olympics-Being-run-tractor-carrying-bricks-teeth-cow-chariot-racers.html Daily Mail 04 02 2013]</ref> === ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਤਿਉਹਾਰ === 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]] ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਮੇਲੇ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ (ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ) ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਕੰਸਰਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਹੈਰੀਟੇਜ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="autogenerated3">{{Cite web|url=http://www.intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111022038/http://intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|archive-date=2014-11-11|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707172030/http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|archive-date=2014-07-07|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਫੈਸਟੀਵਲ === ਤਿਉਹਾਰ ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ, ਗੱਤਕਾ ਟਰੌਪ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ, ਥੀਏਟਰ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>[http://archive.indianexpress.com/news/poor-turnout-at-amritsar-heritage-festival/752631/ Indian Express by Dharmendra Rataul 21 02 2011]</ref> === ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === 27-30 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਸੁਆਮੀ ਹਰੀਵੱਲਭ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>http://www.harballabh.org/</ref> ਹਰਿਭੱਲਭ 28 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ 139 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx Hindustan Times 23 12 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216100817/http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx|date=2014-12-16}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] ldgf9cnxchmijd89rbcsoptouebjz0t 854045 854043 2026-11-09T13:22:55Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* ਮੇਲੇ */ 854045 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated1">Know your State Punjab by Gurkirat Singh and Anil Mittal {{ISBN|978-93-5094-755-5}}</ref> == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * [[ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ|ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-174</ref> == ਮੇਲੇ == === ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-176</ref> === ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === {{Main|ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਖੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। <ref>https://books.google.co.uk/books?id=8TRuAAAAMAAJ&q=baba+sodal+jalandhar&dq=baba+sodal+jalandhar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCk7bQuLDdAhXLC8AKHYZVCGYQ6AEIKjAA</ref> ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਖੇਡਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। === ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ,ਪੰਨਾ-176</ref> ===ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ}} [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/</ref> === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html</ref> ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659</ref> === ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ===ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk</ref> === ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।<ref>https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon</ref><ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/</ref> === ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ=== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ<ref>https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> === ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ === ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ<ref>https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/</ref> ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।<ref>https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/</ref> === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ<ref>https://malerkotla.nic.in/history/</ref> ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/</ref> ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2026-06-06 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811062901/http://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-</ref> <ref>https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html</ref> === ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ<ref>https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.</ref><ref>https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/</ref> ===ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ=== [[File:Chamkaur sahib.jpg|thumb|garhi sahib]] ਹਰ ਸਾਲ 20 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]]]] ਜੀ—ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/martyrdom-gathering-of-chamkaur-sahib-from-today/</ref> ====ਇਤਿਹਾਸ==== ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਸ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ (ਗੜ੍ਹੀ) ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਂਤੜਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੰਗਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ. (CCTV) ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਖਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਸਰਸ ਮੇਲਾ === ਸਰਸ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਸਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ੍ਹੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]],<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/ludhiana-all-set-to-host-saras-mela-from-october-27-onwards-8976850/</ref>[[ਸੰਗਰੂਰ]]<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/punjab-10-day-saras-mela-kickstarts-on-a-grand-note-in-sangrur-8198198/</ref> [[ਪਟਿਆਲਾ]],<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/saras-mela-2025-patiala-begins-artisans-from-different-countries-and-states-set-up-stalls-punjab-news-pbs25021500523</ref>[[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸਾ]],<ref>https://mansa.nic.in/pa/%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%B8%E0%A8%BE-2026/</ref> [[ਸਰਹਿੰਦ]],<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/patiala/saras-mela-the-play-sirhind-di-deewar-brought-tears-to-the-eyes-of-the-audience/</ref> [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]<ref>https://punjabi.abplive.com/district/amritsar/amritsar-saras-mela-in-300-artisans-from-17-states-will-set-up-stalls-of-handmade-selling-goods-685754</ref> ਵਿਖੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚੋਂ ਖਾਂਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਸਟਾਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਵਾਦ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਾਲੀ [[ਜਲੇਬੀ]] ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਸਤ ਕਲਾ,ਆਚਾਰ,ਮੁਰੱਬੇ,ਭਾਂਡੇ,ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਸਮਾਂਨ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਰੰਗਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬਜੁਰਗ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਇੰਟਰੀ ਫੀਸ 20 ਰੁਪੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਗੱਡੀਆਂ,ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ,ਸਾਇਕਲ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ<ref>https://mansa.nic.in/notice/open-bidding-for-food-court-parking-and-swings-in-anaj-mandi-from-13-03-2026-to-22-03-2026-for-saras-mela/</ref> === [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿਰਾਸਤ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਬਠਿੰਡਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਪਾਲ ਥੀਮ ਵਿਲੇਜ ਵਿਖੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਜੈਪਾਲਗੜ੍ਹ ਥੀਮ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੈਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html</ref><ref>https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349</ref> ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]] ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}</ref> ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}</ref> === ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ=== ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.facebook.com/reel/1466124368169953</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&sca_esv=cdb5a6f2b39051e1</ref> === ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/</ref> === ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html</ref> === ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)</ref> ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette</ref> === ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]] ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/</ref> ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, "ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ "ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/</ref> === ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]] ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80</ref> ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।<ref>https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/</ref> === ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ === ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ, [[ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ|ਕਿੱਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਖੇਡ ਮੇਲੇ]] ਵਿਚ ਬੌਲਦ, ਕੁੱਤੇ, ਖੱਚਰਾਂ, ਊਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਦੀਆਂ ਰੇਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਸਾਲਾਨਾ ਖੇਡ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਬਲਦ ਰਥ ਰੇਸਿੰਗ, ਘੋੜ-ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਐਕਰੋਬੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2273392/Indias-Rural-Olympics-Being-run-tractor-carrying-bricks-teeth-cow-chariot-racers.html Daily Mail 04 02 2013]</ref> === ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਤਿਉਹਾਰ === 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]] ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਮੇਲੇ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ (ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ) ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਕੰਸਰਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਹੈਰੀਟੇਜ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="autogenerated3">{{Cite web|url=http://www.intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111022038/http://intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|archive-date=2014-11-11|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707172030/http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|archive-date=2014-07-07|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਫੈਸਟੀਵਲ === ਤਿਉਹਾਰ ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ, ਗੱਤਕਾ ਟਰੌਪ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ, ਥੀਏਟਰ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>[http://archive.indianexpress.com/news/poor-turnout-at-amritsar-heritage-festival/752631/ Indian Express by Dharmendra Rataul 21 02 2011]</ref> === ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === 27-30 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਸੁਆਮੀ ਹਰੀਵੱਲਭ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>http://www.harballabh.org/</ref> ਹਰਿਭੱਲਭ 28 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ 139 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx Hindustan Times 23 12 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216100817/http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx|date=2014-12-16}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] kkmyvqt2u1oevdlj94xi9l9cux5hd1l 854055 854045 2026-11-09T16:54:07Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* ਮੇਲੇ */ 854055 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated1">Know your State Punjab by Gurkirat Singh and Anil Mittal {{ISBN|978-93-5094-755-5}}</ref> == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * [[ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ|ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-174</ref> == ਮੇਲੇ == === ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-176</ref> === ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === {{Main|ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਖੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। <ref>https://books.google.co.uk/books?id=8TRuAAAAMAAJ&q=baba+sodal+jalandhar&dq=baba+sodal+jalandhar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCk7bQuLDdAhXLC8AKHYZVCGYQ6AEIKjAA</ref> ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਖੇਡਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। === ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ,ਪੰਨਾ-176</ref> ===ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ}} [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/</ref> === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਬਾਬਾ ਸੋਢਲ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html</ref> ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659</ref> === ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== {{Main|ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ}} [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ===ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk</ref> === ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ}} ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।<ref>https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon</ref><ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/</ref> === ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ=== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ<ref>https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> === ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ === ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ<ref>https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/</ref> ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।<ref>https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/</ref> === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਹੈਦਰ ਸ਼ੇਖ਼ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ<ref>https://malerkotla.nic.in/history/</ref> ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/</ref> ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2026-06-06 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811062901/http://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-</ref> <ref>https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html</ref> === ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ<ref>https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.</ref><ref>https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/</ref> ===ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ=== [[File:Chamkaur sahib.jpg|thumb|garhi sahib]] ਹਰ ਸਾਲ 20 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ—ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/martyrdom-gathering-of-chamkaur-sahib-from-today/</ref> ====ਇਤਿਹਾਸ==== ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਸ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ (ਗੜ੍ਹੀ) ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਂਤੜਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੰਗਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ. (CCTV) ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਖਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਸਰਸ ਮੇਲਾ === ਸਰਸ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਸਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ੍ਹੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]],<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/ludhiana-all-set-to-host-saras-mela-from-october-27-onwards-8976850/</ref>[[ਸੰਗਰੂਰ]]<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/punjab-10-day-saras-mela-kickstarts-on-a-grand-note-in-sangrur-8198198/</ref> [[ਪਟਿਆਲਾ]],<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/saras-mela-2025-patiala-begins-artisans-from-different-countries-and-states-set-up-stalls-punjab-news-pbs25021500523</ref>[[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸਾ]],<ref>https://mansa.nic.in/pa/%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%B8%E0%A8%BE-2026/</ref> [[ਸਰਹਿੰਦ]],<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/patiala/saras-mela-the-play-sirhind-di-deewar-brought-tears-to-the-eyes-of-the-audience/</ref> [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]<ref>https://punjabi.abplive.com/district/amritsar/amritsar-saras-mela-in-300-artisans-from-17-states-will-set-up-stalls-of-handmade-selling-goods-685754</ref> ਵਿਖੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚੋਂ ਖਾਂਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਸਟਾਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਵਾਦ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਾਲੀ [[ਜਲੇਬੀ]] ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਸਤ ਕਲਾ,ਆਚਾਰ,ਮੁਰੱਬੇ,ਭਾਂਡੇ,ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਸਮਾਂਨ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਰੰਗਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬਜੁਰਗ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਇੰਟਰੀ ਫੀਸ 20 ਰੁਪੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਗੱਡੀਆਂ,ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ,ਸਾਇਕਲ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ<ref>https://mansa.nic.in/notice/open-bidding-for-food-court-parking-and-swings-in-anaj-mandi-from-13-03-2026-to-22-03-2026-for-saras-mela/</ref> === ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਰਾਸਤ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਬਠਿੰਡਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਪਾਲ ਥੀਮ ਵਿਲੇਜ ਵਿਖੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਜੈਪਾਲਗੜ੍ਹ ਥੀਮ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੈਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html</ref><ref>https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349</ref> ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === {{Main|ਹਰਵਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ}} ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]] ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}</ref> ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}</ref> === ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ=== ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.facebook.com/reel/1466124368169953</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === ਲੋਹੜੀ === {{Main|ਲੋਹੜੀ}} ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&sca_esv=cdb5a6f2b39051e1</ref> === ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === {{Main|ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ}} ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === {{Main|ਵਿਸਾਖੀ}} ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/</ref> === ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === {{Main|ਤੀਆਂ}} [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html</ref> === ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === {{Main|ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ}} [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)</ref> ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette</ref> === ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ === {{Main|ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]] ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/</ref> ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, "ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ "ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/</ref> === ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ === {{Main|ਦਿਵਾਲੀ}} [[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]] ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80</ref> ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।<ref>https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/</ref> === ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ === {{Main|ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ}} ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ, [[ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ|ਕਿੱਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਖੇਡ ਮੇਲੇ]] ਵਿਚ ਬੌਲਦ, ਕੁੱਤੇ, ਖੱਚਰਾਂ, ਊਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਦੀਆਂ ਰੇਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਸਾਲਾਨਾ ਖੇਡ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਬਲਦ ਰਥ ਰੇਸਿੰਗ, ਘੋੜ-ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਐਕਰੋਬੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2273392/Indias-Rural-Olympics-Being-run-tractor-carrying-bricks-teeth-cow-chariot-racers.html Daily Mail 04 02 2013]</ref> === ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਤਿਉਹਾਰ === 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]] ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਮੇਲੇ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ (ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ) ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਕੰਸਰਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਹੈਰੀਟੇਜ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="autogenerated3">{{Cite web|url=http://www.intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111022038/http://intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|archive-date=2014-11-11|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707172030/http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|archive-date=2014-07-07|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਫੈਸਟੀਵਲ === {{Main|ਲੋਹੜੀ}} ਤਿਉਹਾਰ ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ, ਗੱਤਕਾ ਟਰੌਪ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ, ਥੀਏਟਰ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>[http://archive.indianexpress.com/news/poor-turnout-at-amritsar-heritage-festival/752631/ Indian Express by Dharmendra Rataul 21 02 2011]</ref> === ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === {{Main|ਲੋਹੜੀ}} 27-30 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਸੁਆਮੀ ਹਰੀਵੱਲਭ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>http://www.harballabh.org/</ref> ਹਰਿਭੱਲਭ 28 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ 139 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx Hindustan Times 23 12 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216100817/http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx|date=2014-12-16}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] aiievpjd47n2kod5d40e17i8k8ztf2j 854056 854055 2026-11-09T16:56:58Z Kuldeepburjbhalaike 18176 854056 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated1">Know your State Punjab by Gurkirat Singh and Anil Mittal {{ISBN|978-93-5094-755-5}}</ref> == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * [[ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ|ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-174</ref> == ਮੇਲੇ == === ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-176</ref> === ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === {{Main|ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਖੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। <ref>https://books.google.co.uk/books?id=8TRuAAAAMAAJ&q=baba+sodal+jalandhar&dq=baba+sodal+jalandhar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCk7bQuLDdAhXLC8AKHYZVCGYQ6AEIKjAA</ref> ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਖੇਡਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। === ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ,ਪੰਨਾ-176</ref> ===ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ}} [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/</ref> === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਬਾਬਾ ਸੋਢਲ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html</ref> ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659</ref> === ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== {{Main|ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ}} [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ===ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk</ref> === ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ}} ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।<ref>https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon</ref><ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/</ref> === ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ=== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ<ref>https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> === ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ === ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ<ref>https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/</ref> ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।<ref>https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/</ref> === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਹੈਦਰ ਸ਼ੇਖ਼ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ<ref>https://malerkotla.nic.in/history/</ref> ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/</ref> ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2026-06-06 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811062901/http://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-</ref> <ref>https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html</ref> === ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ<ref>https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.</ref><ref>https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/</ref> ===ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ=== [[File:Chamkaur sahib.jpg|thumb|garhi sahib]] ਹਰ ਸਾਲ 20 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ—ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/martyrdom-gathering-of-chamkaur-sahib-from-today/</ref> ====ਇਤਿਹਾਸ==== ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਸ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ (ਗੜ੍ਹੀ) ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਂਤੜਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੰਗਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ. (CCTV) ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਖਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਸਰਸ ਮੇਲਾ === ਸਰਸ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਸਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ੍ਹੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]],<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/ludhiana-all-set-to-host-saras-mela-from-october-27-onwards-8976850/</ref>[[ਸੰਗਰੂਰ]]<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/punjab-10-day-saras-mela-kickstarts-on-a-grand-note-in-sangrur-8198198/</ref> [[ਪਟਿਆਲਾ]],<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/saras-mela-2025-patiala-begins-artisans-from-different-countries-and-states-set-up-stalls-punjab-news-pbs25021500523</ref>[[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸਾ]],<ref>https://mansa.nic.in/pa/%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%B8%E0%A8%BE-2026/</ref> [[ਸਰਹਿੰਦ]],<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/patiala/saras-mela-the-play-sirhind-di-deewar-brought-tears-to-the-eyes-of-the-audience/</ref> [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]<ref>https://punjabi.abplive.com/district/amritsar/amritsar-saras-mela-in-300-artisans-from-17-states-will-set-up-stalls-of-handmade-selling-goods-685754</ref> ਵਿਖੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚੋਂ ਖਾਂਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਸਟਾਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਵਾਦ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਾਲੀ [[ਜਲੇਬੀ]] ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਸਤ ਕਲਾ,ਆਚਾਰ,ਮੁਰੱਬੇ,ਭਾਂਡੇ,ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਸਮਾਂਨ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਰੰਗਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬਜੁਰਗ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਇੰਟਰੀ ਫੀਸ 20 ਰੁਪੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਗੱਡੀਆਂ,ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ,ਸਾਇਕਲ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ<ref>https://mansa.nic.in/notice/open-bidding-for-food-court-parking-and-swings-in-anaj-mandi-from-13-03-2026-to-22-03-2026-for-saras-mela/</ref> === ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਰਾਸਤ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਬਠਿੰਡਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਪਾਲ ਥੀਮ ਵਿਲੇਜ ਵਿਖੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਜੈਪਾਲਗੜ੍ਹ ਥੀਮ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੈਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html</ref><ref>https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349</ref> ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === {{Main|ਹਰਵਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ}} ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]] ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}</ref> ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}</ref> === ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ=== ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.facebook.com/reel/1466124368169953</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === ਲੋਹੜੀ === {{Main|ਲੋਹੜੀ}} ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&sca_esv=cdb5a6f2b39051e1</ref> === ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === {{Main|ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ}} ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === {{Main|ਵਿਸਾਖੀ}} ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/</ref> === ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === {{Main|ਤੀਆਂ}} [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html</ref> === ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === {{Main|ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ}} [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)</ref> ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette</ref> === ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ === {{Main|ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]] ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/</ref> ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, "ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ "ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/</ref> === ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ === {{Main|ਦਿਵਾਲੀ}} [[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]] ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80</ref> ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।<ref>https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/</ref> === ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ === {{Main|ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ}} ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ, [[ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ|ਕਿੱਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਖੇਡ ਮੇਲੇ]] ਵਿਚ ਬੌਲਦ, ਕੁੱਤੇ, ਖੱਚਰਾਂ, ਊਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਦੀਆਂ ਰੇਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਸਾਲਾਨਾ ਖੇਡ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਬਲਦ ਰਥ ਰੇਸਿੰਗ, ਘੋੜ-ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਐਕਰੋਬੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2273392/Indias-Rural-Olympics-Being-run-tractor-carrying-bricks-teeth-cow-chariot-racers.html Daily Mail 04 02 2013]</ref> === ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਤਿਉਹਾਰ === 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]] ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਮੇਲੇ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ (ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ) ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਕੰਸਰਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਹੈਰੀਟੇਜ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="autogenerated3">{{Cite web|url=http://www.intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111022038/http://intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|archive-date=2014-11-11|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707172030/http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|archive-date=2014-07-07|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਫੈਸਟੀਵਲ === {{Main|ਲੋਹੜੀ}} ਤਿਉਹਾਰ ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ, ਗੱਤਕਾ ਟਰੌਪ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ, ਥੀਏਟਰ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>[http://archive.indianexpress.com/news/poor-turnout-at-amritsar-heritage-festival/752631/ Indian Express by Dharmendra Rataul 21 02 2011]</ref> === ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === {{Main|ਲੋਹੜੀ}} 27-30 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਸੁਆਮੀ ਹਰੀਵੱਲਭ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>http://www.harballabh.org/</ref> ਹਰਿਭੱਲਭ 28 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ 139 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx Hindustan Times 23 12 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216100817/http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx|date=2014-12-16}}</ref> == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] 65uihnbe073ku4sbow8ezlohpgxblsw 854106 854056 2026-11-09T17:35:37Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* ਮੇਲੇ */ 854106 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated1">Know your State Punjab by Gurkirat Singh and Anil Mittal {{ISBN|978-93-5094-755-5}}</ref> == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * [[ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ|ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-174</ref> == ਮੇਲੇ == === ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ-176</ref> === ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === {{Main|ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਖੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। <ref>https://books.google.co.uk/books?id=8TRuAAAAMAAJ&q=baba+sodal+jalandhar&dq=baba+sodal+jalandhar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCk7bQuLDdAhXLC8AKHYZVCGYQ6AEIKjAA</ref> ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਖੇਡਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। === ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ,ਪੰਨਾ-176</ref> ===ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ}} [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/</ref> === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਬਾਬਾ ਸੋਢਲ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html</ref> ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659</ref> === ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== {{Main|ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ}} [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ===ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk</ref> === ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ}} ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।<ref>https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon</ref><ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/</ref> === ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ=== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ<ref>https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> === ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ === ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ<ref>https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/</ref> ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।<ref>https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/</ref> === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ === {{Main|ਹੈਦਰ ਸ਼ੇਖ਼ ਦਾ ਮੇਲਾ}} ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ<ref>https://malerkotla.nic.in/history/</ref> ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/</ref> ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2026-06-06 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811062901/http://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-</ref> <ref>https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html</ref> === ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ<ref>https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.</ref><ref>https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/</ref> ===ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ=== [[File:Chamkaur sahib.jpg|thumb|garhi sahib]] ਹਰ ਸਾਲ 20 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ—ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/martyrdom-gathering-of-chamkaur-sahib-from-today/</ref> ====ਇਤਿਹਾਸ==== ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਸ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ (ਗੜ੍ਹੀ) ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਂਤੜਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੰਗਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ. (CCTV) ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਖਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਸਰਸ ਮੇਲਾ === ਸਰਸ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਸਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ੍ਹੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]],<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/ludhiana-all-set-to-host-saras-mela-from-october-27-onwards-8976850/</ref>[[ਸੰਗਰੂਰ]]<ref>https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/punjab-10-day-saras-mela-kickstarts-on-a-grand-note-in-sangrur-8198198/</ref> [[ਪਟਿਆਲਾ]],<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/saras-mela-2025-patiala-begins-artisans-from-different-countries-and-states-set-up-stalls-punjab-news-pbs25021500523</ref>[[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸਾ]],<ref>https://mansa.nic.in/pa/%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%B8%E0%A8%BE-2026/</ref> [[ਸਰਹਿੰਦ]],<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/patiala/saras-mela-the-play-sirhind-di-deewar-brought-tears-to-the-eyes-of-the-audience/</ref> [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]<ref>https://punjabi.abplive.com/district/amritsar/amritsar-saras-mela-in-300-artisans-from-17-states-will-set-up-stalls-of-handmade-selling-goods-685754</ref> ਵਿਖੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚੋਂ ਖਾਂਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਸਟਾਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਵਾਦ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਾਲੀ [[ਜਲੇਬੀ]] ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਸਤ ਕਲਾ,ਆਚਾਰ,ਮੁਰੱਬੇ,ਭਾਂਡੇ,ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਸਮਾਂਨ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਰੰਗਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬਜੁਰਗ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਇੰਟਰੀ ਫੀਸ 20 ਰੁਪੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਗੱਡੀਆਂ,ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ,ਸਾਇਕਲ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ<ref>https://mansa.nic.in/notice/open-bidding-for-food-court-parking-and-swings-in-anaj-mandi-from-13-03-2026-to-22-03-2026-for-saras-mela/</ref> === ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਰਾਸਤ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਬਠਿੰਡਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਪਾਲ ਥੀਮ ਵਿਲੇਜ ਵਿਖੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਜੈਪਾਲਗੜ੍ਹ ਥੀਮ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੈਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html</ref><ref>https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349</ref> ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === {{Main|ਹਰਵਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ}} ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html</ref> === ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]] ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}</ref> ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}</ref> === ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ=== ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.facebook.com/reel/1466124368169953</ref> === ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੇਲਾ === [[ਕਿਸਾਨ ਮੇਲਾ|ਕਿਸਾਨ ਮੇਲਿਆਂ]] ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਹੈ। ਇਹ ਗਤੀਵਿਧੀ 1967 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਐਗਰੋ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਰਮ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਰਬੀ ਅਤੇ ਖਰੀਫ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਰੀ ਮੇਲੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਮੇਲਾਸ ਹਰ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਕਰੀਬ 0.1 ਮਿਲੀਅਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੋ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ। ਹਰੇਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਕਦ ਇਨਾਮ (25,000)ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 1.   '''ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪੁਰਸਕਾਰ''' 2.   '''ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ ਅਵਾਰਡ''' 3.   '''ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ''' '''ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪੁਰਸਕਾਰ'''<ref>{{Cite web|url=http://www.pau.edu/index.php?_act=manageLink&DO=firstLink&intSubID=36|title=ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=2018-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830140914/http://www.pau.edu/index.php?_act=manageLink&DO=firstLink&intSubID=36|url-status=dead}}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === ਲੋਹੜੀ === {{Main|ਲੋਹੜੀ}} ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&sca_esv=cdb5a6f2b39051e1</ref> === ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === {{Main|ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ}} ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === {{Main|ਵਿਸਾਖੀ}} ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/</ref> === ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === {{Main|ਤੀਆਂ}} [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html</ref> === ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === {{Main|ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ}} [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)</ref> ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette</ref> === ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ === {{Main|ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ}} [[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]] ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/</ref> ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, "ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ "ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/</ref> === ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ === {{Main|ਦਿਵਾਲੀ}} [[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]] ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80</ref> ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।<ref>https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/</ref> === ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ === {{Main|ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ}} ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ, [[ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ|ਕਿੱਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਖੇਡ ਮੇਲੇ]] ਵਿਚ ਬੌਲਦ, ਕੁੱਤੇ, ਖੱਚਰਾਂ, ਊਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਦੀਆਂ ਰੇਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਸਾਲਾਨਾ ਖੇਡ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਬਲਦ ਰਥ ਰੇਸਿੰਗ, ਘੋੜ-ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਐਕਰੋਬੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2273392/Indias-Rural-Olympics-Being-run-tractor-carrying-bricks-teeth-cow-chariot-racers.html Daily Mail 04 02 2013]</ref> === ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਤਿਉਹਾਰ === 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]] ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਮੇਲੇ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ (ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ) ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਕੰਸਰਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਹੈਰੀਟੇਜ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="autogenerated3">{{Cite web|url=http://www.intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111022038/http://intach.org/events-hf-past.asp?links=events5|archive-date=2014-11-11|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707172030/http://www.kapurthala.net.in/index.php?action=culture|archive-date=2014-07-07|dead-url=yes|access-date=2014-12-07}}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਫੈਸਟੀਵਲ === {{Main|ਲੋਹੜੀ}} ਤਿਉਹਾਰ ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ, ਗੱਤਕਾ ਟਰੌਪ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ, ਥੀਏਟਰ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>[http://archive.indianexpress.com/news/poor-turnout-at-amritsar-heritage-festival/752631/ Indian Express by Dharmendra Rataul 21 02 2011]</ref> === ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਫੈਸਟੀਵਲ === {{Main|ਲੋਹੜੀ}} 27-30 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਸੁਆਮੀ ਹਰੀਵੱਲਭ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>http://www.harballabh.org/</ref> ਹਰਿਭੱਲਭ 28 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ 139 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx Hindustan Times 23 12 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216100817/http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/harivallabh-sangeet-sammelan-to-commence-from-december-28/article1-979805.aspx|date=2014-12-16}}</ref> == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] kbhzkq80klpiars2jkl8rk9nu7n023f 0 113444 854107 851980 2026-11-09T17:35:58Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 854107 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 6p2nys7y2kmt7tuxve9cw6cxiss2l6d 0 116738 854061 605535 2026-11-09T17:11:36Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854061 wikitext text/x-wiki ਇਹ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਉਹ ਇਤਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਸਮੇਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਬਾਦ ਕੀਤਾ।ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਤੇ ਨਾਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੋਇਆ।[[ਗੁੁੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ|ਗੁੁੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਇਥੇ ਹੀ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.searchgurbani.com/mahan-kosh/view|title=GurShabad Ratanakar Mahankosh।ndex::- SearchGurbani.com|website=www.searchgurbani.com|access-date=2019-04-24}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] mflys417zw2kbkc2dp8108ezo1wgt9s 0 117562 854057 845307 2026-11-09T16:57:29Z Kuldeepburjbhalaike 18176 content has move to [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 854057 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 6p2nys7y2kmt7tuxve9cw6cxiss2l6d 0 119992 854091 832481 2026-11-09T17:11:50Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854091 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Gurudwara_Mehdiana_Sahib.jpg|thumb|300x300px| ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ |alt=]] [[ਤਸਵੀਰ:Sikh_Saheed.jpg|right|thumb|300x300px| [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ]] ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ ਮਹਿੰਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ]] '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Gurdwara Mehdiana Sahib'''), ਜਿਸਨੂੰ ' '''ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਕੂਲ'''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="punjabiportal.com2">{{Cite web |title=Gurudwara Mehdiana Sahib – Sikh Sculptures &#124; Punjabi Portal Articles |url=http://www.punjabiportal.com/articles/gurudwara-mehdiana-sahib-sikh-sculptures |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124155225/http://www.punjabiportal.com/articles/gurudwara-mehdiana-sahib-sikh-sculptures |archive-date=24 November 2010 |access-date=25 October 2010}}</ref> ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] ਹੈ ਜੋ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ ਦੇ]] [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ [[ਜਗਰਾਉਂ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="ReferenceA2">{{Cite web |title=Gurudwara Mehdiana Sahib – the Gurudwara &#124; Punjabi Portal Articles |url=http://www.punjabiportal.com/articles/gurudwara-mehdiana-sahib-sikh-heritage |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825083308/http://www.punjabiportal.com/articles/gurudwara-mehdiana-sahib-sikh-heritage |archive-date=25 August 2010 |access-date=25 October 2010}}</ref> ਸਿੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਨੇ [[ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ|ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ]] ਲਿਖਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="unp.me">{{Cite web |url=http://www.unp.me/f168/gurdwara-mehdiana-sahib-ji-103997/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-09-08 |archive-date=2016-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818034748/http://www.unp.me/f168/gurdwara-mehdiana-sahib-ji-103997/ |url-status=dead }}</ref> ਇਸਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਰੰਗੀਨ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਮਾਰਕ [[ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ]] ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਢਾਬ (ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ ਭੰਡਾਰ), ਹਰਿਆਲੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਨਿੱਜੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਖਸਤਾ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਘਟਨਾਵਾਂ === 1705 ਵਿੱਚ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖ਼ਾਲਸੇ]] ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਘਿਰਾਓ ਕੀਤਾ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਹਸਤਾਖਰ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ। ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਾਏ ਦਬਾਅ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 20-21 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]], ਉਸਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਬੇਟੇ ([[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]]) ਅਤੇ ਅਠੱਤੀਸ ਚੇਲੇ [[ਚਮਕੌਰ]] ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਘੇਰਾਓ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਮੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ]] ਸਮੇਤ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰਾਏਕੋਟ]], ਲੰਮੇ ਜੱਟਪੁਰੇ ਅਤੇ [[ਮਾਣੂਕੇ, ਲੁਧਿਆਣਾ|ਮਾਨੂਕੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ [[ਮਾਲਵਾ (ਪੰਜਾਬ)|ਮਾਲਵਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।<ref name="unp.me"/> ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਲਗਭਗ {{Convert|3|mi|km}} ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ([[ਦਾਤਣ]]) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ (ਢਾਬ) ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। <blockquote> "ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਮੈਂ ਕਰਜ਼ਾ ਵਾਪਸ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਇਕੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" </blockquote> ਫਿਰ ਵੀ ਦੁਖੀ [[ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸਾਰੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਲਈ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਦੁਹਰਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦਾ ਸੇਵਕ ਸੀ।<ref name="itihaasakgurudwaras.com">{{Cite web|url=http://www.itihaasakgurudwaras.com/punjab/Moga/GurudwaraShriMehdianaSahib/index.php|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20101019034110/http://www.itihaasakgurudwaras.com/punjab/Moga/GurudwaraShriMehdianaSahib/index.php|archive-date=19 October 2010|dead-url=yes|access-date=2010-01-18}}</ref> <blockquote> “ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। [ਸੰਗਤਾਂ] ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਅਪੀਲ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਗਤ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮੈਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, [ਮੈਂ] ਸੰਗਤ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਚਮਕੌਰ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, [ਅਤੇ] ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ ਸੰਗਤ ਦੀ ਤਰਫੋਂ। "<ref name="itihaasakgurudwaras.com"/> </blockquote> [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਉਸੇ ਰਾਤ ਚੱਕਰ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਗਏ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲਖਮੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਪਿੰਡ ਤਖਤੂਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮਧੇ ਵਿਖੇ ਸਮਰਥਨ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੱਕਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ [[ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾਂ]] ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਕੋਲ [[ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਦਾਸ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜਿਆ।<ref name="unp.me"/> ਇਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।<ref name="unp.me"/> == ਨਿਰਮਾਣ == === ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਕਰਸ਼ਣ === 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹਿਦੇਆਨਾ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਸੰਘਣੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਉੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੀਲ (5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਕੋਈ ਵਸੇਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਜੋਰਾ ਸਿੰਘ ਲੱਖਾ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਅਤੇ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਜ਼ਿਲ ਬਣਾਇਆ। 1977 ਵਿਚ ਗੂਰਦੁਆਰਾ ਮੈਹਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬਾਬਾ ਜੋਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਰਾਏਕੋਟ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ , ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਡੇਭਾਗ ਸਮਝਦਿਆਂ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ , ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਐਸੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਵੀ ਦੇਖਦਾ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕਹਿੰਦਾ ਅਖਾਂ ਅੱਡੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਿੳਂਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਬੁੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ ਐਸੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਵੀ ਦੇਖਣ ਸਾਰ ਹੀ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਸਿਖਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕੀ ਖੱਟਿਆ ਕੀ ਗਵਾਇਆ, ਮੈਹਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ [[ਕਨੇਡਾ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]], [[ਮਨੀਲਾ]] ਹੋਰ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਕਲਾ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ [[ਸਿੱਖ]] ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੁੱਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ ਬਲਕਿ [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲਾਂ]] ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤਸੀਹੇ ਵੀ ਝੱਲੇ। ਇਹ ਬੁੱਤ ਸਿਪਾਹੀ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੂਰਤੀਆਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੂੰ]] ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ, ਬਲਕਿ ਜ਼ਖਮੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਇਥੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ [[ਸਿੱਖ]] ਧਰਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਢਾਂਚਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Sikh_Guruji.jpg|right|thumb|300x300px| ਮਹਿਦੇਆ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ]] ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਢਾਂਚੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਿਹਾਲ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਕੰਮ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਮੰਜ਼ਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ]] ਤਸਵੀਰ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਬਾਗਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ' ਤੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਘੋੜਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਆਪਣਾ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਦਸਮੇਸ਼]] ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਹੈ।<ref>http://www.tribuneindia.com/2003/20030623/ldh1.htm</ref> ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 500 ਬੱਚੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ [[ਪਟਨਾ]] ਤੋਂ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਨੇੜੇ, [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਾਵਾਂ, ਬਾਜ਼ ਆਦਿ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਚਿੜੀਆਘਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਨਵਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੜੀਆਘਰ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਲੰਗਰ]] 24 ਘੰਟੇ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Mehdiana 1.jpg|ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਿੰਦਾ ਉਬਾਲ ਕੇ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤਸਵੀਰ:Mehdiana 2.jpg|ਫਤਿਹਗੜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੁਆਰਾ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸੋਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੂਰਤੀ ਤਸਵੀਰ:Mehdiana 3.jpg| ਮਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਜਿਆਂ 'ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਬੱਚੇ ਤਸਵੀਰ:Mehdiana 4.jpg|ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ [[ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤਸਵੀਰ:Mehdiana 5.jpg|ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤਸਵੀਰ:Mehdiana 6.jpg|ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ (ਚਰਖੜੀ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤਸਵੀਰ:Mehdiana 7.jpg|ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ [[ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ]] ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤਸਵੀਰ:Mehdiana 8.jpg|ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ 5 ਰੁਪਏ ਦੇ ਇਨਾਮ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.newenglishreview.org/blog_display.cfm/blog_id/30195 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-09-08 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721192701/http://www.newenglishreview.org/blog_display.cfm/blog_id/30195 |dead-url=yes }}</ref> </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] pgznvcxcmpei4l8o24lq6v1a614jhzj 0 129691 854062 605680 2026-11-09T17:11:36Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854062 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੜੀਸਰ ਸਾਹਿਬ''' ਪਿੰਡ [[ਧੌਲਾ]], [[ਹੰਡਿਆਇਆ]] ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਚੂੰਘ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜੂਹ<ref>{{Cite web|url=https://goo.gl/maps/pbgJe1LKaqzx9cg59|title=ਗੂੁਗਲ ਮੈਪ|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੈ। ਬਰਨਾਲਾ-ਬਠਿੰਡਾ ਸੜਕ ਤੇ [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] ਤੋਂ ਕੋਈ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੂਕਾ ਸਿੱਖ ਮਹੰਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1920 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਗੁਰੂਘਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਿੱਥ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ [[ਸਿੱਖ]] ਫਿਲਾਸਫੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਇਸ ਗੁਰੂਘਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਪਿੱਛੇ [[ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਤ '[[ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗਰੰਥ]]' ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਵਾਰਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਰੰਥ ਦੀ ਗਿਆਰਵੀ ਰਸ ਦੇ 35 ਅੰਸੂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਦੋਂ ਹੰਡਿਆਇਆ ਨਗਰ ਤੋਂ ਤੁਰੇ ਤਾਂ 2 ਮੀਲ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਘੋੜਾ ਅੜੀ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਧਰ ਮੰਦੀਮੱਤ ਵਾਲੇ ਤੁਰਕ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘੋੜੇ ਵੱਲੋਂ ਤੰਬਾਕੂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੜਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 1920 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਅਤੇ ਝਿੜੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਗਿੱਦੜੀ ਵਾਲਾ ਬੰਨਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਧੌਲਾ ਅਤੇ ਹੰਡਿਆਇਆ ਦੇ ਡਾਂਗਰੀ ਇਥੇ ਡੰਗਰ ਚਾਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਕੂਕਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਹੰਡਿਆਇਆ ਦੇ ਕੱਚੇ ਗੁਰੂਸਰ ਵਿਖੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੂੰ 'ਅੜੀਸਰ ਥਾਂ' ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ। ਇਹ ਅਦਮੀ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜੂਹ ਤੇ ਖਾਲੀ ਪਈ ਜਮੀਨ ਤੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡ ਧੌਲਾ<ref>{{Cite web|url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%u0a27%u0a4c%u0a32%u0a3e|title=|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ਦੇ ਪਾਲ਼ੀ ਮੁੰਡੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਰੋਟੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਿੱਖ ਨੇ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਲਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੰਤ ਬਖਤੌਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਉੱਪਲੀ, ਮਹੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਭਦੌੜ ਨੇ ਮਹੰਤ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਕੋਠੇ ਚੂੰਘ ਸੇਵਾਦਾਰ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਇਹ ਗੁਰੂਘਰ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਅਧੀਨ ਹੈ ਪਰ ਮਹੰਤ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ ਗੈਰਇਖਲਾਕੀ ਦੋਸ਼ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1997 ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੁਰੂਘਰ ਦੀ ਪੁਨਰ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] gusaffdv8s76hwcmn24v8zjao8jog1b 0 139964 854118 825733 2026-11-10T01:57:53Z Taranpreet Goswami 51390 854118 wikitext text/x-wiki '''ਅਲਾ ਯਾਇਹਾ ਅਲਸਾਕ਼ੀ ਅਦਰ ਕਾਸਾਂ ਵ ਨਾਵਲਹਾ''' ''ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੇ ਦੀਵਾਨ'' ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਰੜਿਆਂ ਅਤੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ|ਹਾਫ਼ਿਜ਼]] ਦੇ ''ਦੀਵਾਨ'' ਦੀ ਪਹਿਲ਼ੀ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਹੈ। == ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਥੀਮ == ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੋਰਤੇਜ਼ਾ ਮੋਤਹਾਰੀ]] ਅਤੇ [[ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ]], ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਮਤਲੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਿਸਰਾ ਯਜ਼ੀਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>حافظ به روایت شهریار، به اهتمام ابوالفضل علی محمدی، دکتر حسن ذوالفقاری، نشر چشمه، چاپ اول</ref><ref>عرفان حافظ؛ مجموع ۵ کنفرانس سال ۱۳۵۰ در دانشکدهٔ الهیات و معارف دانشگاه تهران، چاپ ۲۲، ص۳۸</ref> ਯਜ਼ੀਦ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਸ਼ਿਅਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ: :{{lang|ar|rtl=yes|الا یا ایها الساقی ادر کأسا و ناولها}} :{{lang|fa|rtl=yes|که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها}} ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਇਸ਼ਕ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀ]] ਰੰਗ ਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Inan38>Inan (2012), p. 38.</ref> ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ੋ ਨਾਲ਼ ਰੂਹਾਨੀ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਦਿਲਾਸੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੂਲੀ ਮੀਸਾਮੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਵਲੋਂ ਅਤੀਤ ਦੀ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਸਰਾ ਦੋਨੋਂ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਅਰਬੀ ਮਿਸਰਾ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ, ਯਜ਼ੀਦ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਈਰਾਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਅਸਹਿਮਤੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>Arberry (1947), p. 139.</ref> ==ਗ਼ਜ਼ਲ== :1 :{{lang|ar|rtl=yes|الا یا ایها الساقی ادر کأسا و ناولها}} :{{lang|fa|rtl=yes|که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها}} :{{transl|ar|ਅਲਾ ਯਾ ਆਇਹਾ ਅੱਸਾਕ਼ੀ ਅਦਰ ਕਾਸਾਂ ਵ ਨਾਵਲਹਾ}} :{{lang|fa|ਕਿ ਇਸ਼ਕ਼ ਆਸਾਨ ਨਮੂਦ ਅੱਵਲ ਵਲੀ ਉਫ਼ਤਾਦ ਮੁਸ਼ਕਿਲਹਾ}} :ਹਲਾ! ਏ ਸਾਕ਼ੀ, ਏਧਰ ਆਓ ਅਤੇ ਪਿਆਲਾ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ: :ਇਸ਼ਕ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਾਨ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਡਾਢਾ ਨਿਕਲਿਆ। :2 :{{lang|fa|rtl=yes|به بوی نافه‌ای کاخر صبا زان طره بگشاید}} :{{lang|fa|rtl=yes|ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دل‌ها}} :{{lang|fa|ਬਾ ਬੂਈ-ਏ ਨਾਫ਼ਹਾ-ਏ ਕਾਖ਼ਰ ਸਬਾ ਜ਼ਾਨ ਤਰਹ ਬਗਸ਼ਾਯਦ}} :{{lang|fa|ਜ਼ੇ ਤਾਬ-ਏ ਜਾਦ-ਏ ਮੁਸ਼ਕੀਨਸ਼ ਚਿ ਖ਼ੂਨ ਉਫ਼ਤਾਦ ਦਰ ਦਿਲਹਾ}} :ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਭਰੀ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰ ਉਸ ਲਿੱਟ ਵਿੱਚੋਂ ਆਈ ਪੁਰੇ ਦੀ ਹਵਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; :ਉਸ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕੀ ਜ਼ੁਲਫ਼ ਦੀ ਤਾਬ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਖ਼ੂਨ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ! :3 :{{lang|fa|rtl=yes|مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم}} :{{lang|fa|rtl=yes|جرس فریاد می‌دارد که بربندید محمل‌ها}} :{{lang|fa|ਮਰਾ ਦਰ ਮੰਜ਼ਿਲ-ਏ ਜਾਨਾਨ ਚਿ ਅਮਨ-ਏ ਆਇਸ਼, ਚੋਨ ਹਰ ਦਮ}} :{{lang|fa|ਜਰਸ ਫ਼ਰਿਆਦ ਮੀਦਾਰਦ ਕਿ ਬਰ ਬੰਦੀਦ ਮਹਿਮਲਹਾ?}} :For me, in the halting-place of the beloved, what security of living is there? Since every moment :the bell is calling out "Bind on your camel-litters!" :4 :{{lang|fa|rtl=yes|به می سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید}} :{{lang|fa|rtl=yes|که سالک بی‌خبر نبود ز راه و رسم منزل‌ها}} :{{lang|fa|ਬਿ ਮਯ ਸੱਜਾਦੇ ਰੰਗੀਨ ਕੁਨ ਗਰ-ਤ ਪੀਰ-ਏ ਮੁਗ਼ਾਨ ਗੋਇਦ}} :{{lang|fa|ਕਿ ਸਾਲਿਕ ਬੀ-ਖ਼ਬਰ ਨਬਵਦ ਜ਼ ਰਾਹ ਓ ਰਸਮ-ਏ ਮੰਜ਼ਿਲਹਾ}} :Stain the prayer-mat with wine if the Magian Elder tells you, :since the traveller is not uninformed of the road and customs of the halting-places! :5 :{{lang|fa|rtl=yes|شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل}} :{{lang|fa|rtl=yes|کجا دانند حال ما سبکباران ساحل‌ها}} :{{lang|fa|ਸ਼ਬ-ਏ ਤਾਰੀਕ ਓ ਬੀਮ-ਏ ਮੌਜ ਓ ਗਿਰਦਾਬੀ-ਏ ਚੁਨੀਨ ਹਾਇਲ}} :{{lang|fa|ਕਜਾ ਦਾਨੰਦ ਹਾਲ-ਏ ਮਾ ਸੁਬਕਬਾਰਾਨ-ਏ ਸਾਹਿਲਹਾ?}} :The dark night and the fear of the waves and so terrifying a whirlpool – :how can the lightly-burdened people of the coasts possibly know our state? :6 :{{lang|fa|rtl=yes|همه کارم ز خود کامی به بدنامی کشید آخر}} :{{lang|fa|rtl=yes|نهان کی ماند آن رازی کز او سازند محفل‌ها}} :{{lang|fa|ਹਮਾ ਕਾਰਮ ਜ਼ੇ ਖ਼ੁੱਦ ਕਾਮੀ ਬਿ ਬਦਨਾਮੀ ਕਸ਼ੀਦ ਆਖ਼ਰ}} :{{lang|fa|ਨਿਹਾਨ ਕੀਹ ਮਾਨਦ ਆਨ ਰਾਜ਼-ਈ ਕਜ਼ ਊ ਸਾਜ਼ੰਦ ਮਹਿਫ਼ਲਹਾ?}} :All my work, because of my egotism, has led to a bad reputation! :How can that secret remain hidden which they make public meetings out of? :7 :{{lang|fa|rtl=yes|حضوری گر همی‌خواهی از او غایب مشو حافظ}} :{{lang|ar|rtl=yes|متی ما تلق من تهوی دع الدنیا و اهملها}} :{{lang|fa|ਹਜ਼ੂਰੀ ਗਰ ਹਮੀ ਖ਼ਾਹੀ ਅਜ਼ ਊ ਗ਼ਾਇਬ ਮਸ਼ੌ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼}} :{{transl|ar|ਮਤਾ ਮਾ ਤਲਕ਼ ਮਨ ਤਹਵਾ ਦਾਅ ਅਦ-ਦੁਨੀਆ ਵ ਅਹਿਮਲਹਾ}} :If you desire His presence, do not be absent from Him, Hafez. :When you meet the One you desire, abandon the world and let it go! ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ]] 9ygd3iap02ibpawabx78yuz84bhuizh 854119 854118 2026-11-10T02:05:19Z Taranpreet Goswami 51390 854119 wikitext text/x-wiki '''ਅਲਾ ਯਾਇਹਾ ਅਲਸਾਕ਼ੀ ਅਦਰ ਕਾਸਾਂ ਵ ਨਾਵਲਹਾ''' ''ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੇ ਦੀਵਾਨ'' ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਰੜਿਆਂ ਅਤੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ|ਹਾਫ਼ਿਜ਼]] ਦੇ ''ਦੀਵਾਨ'' ਦੀ ਪਹਿਲ਼ੀ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਹੈ। == ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਥੀਮ == ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੋਰਤੇਜ਼ਾ ਮੋਤਹਾਰੀ]] ਅਤੇ [[ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ]], ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਮਤਲੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਿਸਰਾ ਯਜ਼ੀਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>حافظ به روایت شهریار، به اهتمام ابوالفضل علی محمدی، دکتر حسن ذوالفقاری، نشر چشمه، چاپ اول</ref><ref>عرفان حافظ؛ مجموع ۵ کنفرانس سال ۱۳۵۰ در دانشکدهٔ الهیات و معارف دانشگاه تهران، چاپ ۲۲، ص۳۸</ref> ਯਜ਼ੀਦ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਸ਼ਿਅਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ: :{{lang|ar|rtl=yes|الا یا ایها الساقی ادر کأسا و ناولها}} :{{lang|fa|rtl=yes|که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها}} ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਇਸ਼ਕ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀ]] ਰੰਗ ਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Inan38>Inan (2012), p. 38.</ref> ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ੋ ਨਾਲ਼ ਰੂਹਾਨੀ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਦਿਲਾਸੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੂਲੀ ਮੀਸਾਮੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਵਲੋਂ ਅਤੀਤ ਦੀ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਸਰਾ ਦੋਨੋਂ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਅਰਬੀ ਮਿਸਰਾ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ, ਯਜ਼ੀਦ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਈਰਾਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਅਸਹਿਮਤੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>Arberry (1947), p. 139.</ref> ==ਗ਼ਜ਼ਲ== :1 :{{lang|ar|rtl=yes|الا یا ایها الساقی ادر کأسا و ناولها}} :{{lang|fa|rtl=yes|که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها}} :{{transl|ar|ਅਲਾ ਯਾ ਆਇਹਾ ਅੱਸਾਕ਼ੀ ਅਦਰ ਕਾਸਾਂ ਵ ਨਾਵਲਹਾ}} :{{lang|fa|ਕਿ ਇਸ਼ਕ਼ ਆਸਾਨ ਨਮੂਦ ਅੱਵਲ ਵਲੀ ਉਫ਼ਤਾਦ ਮੁਸ਼ਕਿਲਹਾ}} :ਹਲਾ! ਏ ਸਾਕ਼ੀ, ਏਧਰ ਆਓ ਅਤੇ ਪਿਆਲਾ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ: :ਇਸ਼ਕ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਾਨ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਡਾਢਾ ਨਿਕਲਿਆ। :2 :{{lang|fa|rtl=yes|به بوی نافه‌ای کاخر صبا زان طره بگشاید}} :{{lang|fa|rtl=yes|ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دل‌ها}} :{{lang|fa|ਬਾ ਬੂਈ-ਏ ਨਾਫ਼ਹਾ-ਏ ਕਾਖ਼ਰ ਸਬਾ ਜ਼ਾਨ ਤਰਹ ਬਗਸ਼ਾਯਦ}} :{{lang|fa|ਜ਼ ਤਾਬ-ਏ ਜਾਅਦ-ਏ ਮੁਸ਼ਕੀਨਸ਼ ਚਿ ਖ਼ੂਨ ਉਫ਼ਤਾਦ ਦਰ ਦਿਲਹਾ}} :ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਭਰੀ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰ ਉਸ ਲਿੱਟ ਵਿੱਚੋਂ ਆਈ ਪੁਰੇ ਦੀ ਹਵਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; :ਉਸ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕੀ ਜ਼ੁਲਫ਼ ਦੀ ਤਾਬ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਖ਼ੂਨ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ! :3 :{{lang|fa|rtl=yes|مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم}} :{{lang|fa|rtl=yes|جرس فریاد می‌دارد که بربندید محمل‌ها}} :{{lang|fa|ਮਰਾ ਦਰ ਮੰਜ਼ਿਲ-ਏ ਜਾਨਾਨ ਚਿ ਅਮਨ-ਏ ਆਇਸ਼, ਚੋਨ ਹਰ ਦਮ}} :{{lang|fa|ਜਰਸ ਫ਼ਰਿਆਦ ਮੀਦਾਰਦ ਕਿ ਬਰ ਬੰਦੀਦ ਮਹਿਮਲਹਾ?}} :For me, in the halting-place of the beloved, what security of living is there? Since every moment :the bell is calling out "Bind on your camel-litters!" :4 :{{lang|fa|rtl=yes|به می سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید}} :{{lang|fa|rtl=yes|که سالک بی‌خبر نبود ز راه و رسم منزل‌ها}} :{{lang|fa|ਬਿ ਮਯ ਸੱਜਾਦੇ ਰੰਗੀਨ ਕੁਨ ਗਰ-ਤ ਪੀਰ-ਏ ਮੁਗ਼ਾਨ ਗੋਇਦ}} :{{lang|fa|ਕਿ ਸਾਲਿਕ ਬੀ-ਖ਼ਬਰ ਨਬਵਦ ਜ਼ ਰਾਹ ਓ ਰਸਮ-ਏ ਮੰਜ਼ਿਲਹਾ}} :Stain the prayer-mat with wine if the Magian Elder tells you, :since the traveller is not uninformed of the road and customs of the halting-places! :5 :{{lang|fa|rtl=yes|شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل}} :{{lang|fa|rtl=yes|کجا دانند حال ما سبکباران ساحل‌ها}} :{{lang|fa|ਸ਼ਬ-ਏ ਤਾਰੀਕ ਓ ਬੀਮ-ਏ ਮੌਜ ਓ ਗਿਰਦਾਬੀ-ਏ ਚੁਨੀਨ ਹਾਇਲ}} :{{lang|fa|ਕਜਾ ਦਾਨੰਦ ਹਾਲ-ਏ ਮਾ ਸੁਬਕਬਾਰਾਨ-ਏ ਸਾਹਿਲਹਾ?}} :The dark night and the fear of the waves and so terrifying a whirlpool – :how can the lightly-burdened people of the coasts possibly know our state? :6 :{{lang|fa|rtl=yes|همه کارم ز خود کامی به بدنامی کشید آخر}} :{{lang|fa|rtl=yes|نهان کی ماند آن رازی کز او سازند محفل‌ها}} :{{lang|fa|ਹਮਾ ਕਾਰਮ ਜ਼ੇ ਖ਼ੁੱਦ ਕਾਮੀ ਬਿ ਬਦਨਾਮੀ ਕਸ਼ੀਦ ਆਖ਼ਰ}} :{{lang|fa|ਨਿਹਾਨ ਕੀਹ ਮਾਨਦ ਆਨ ਰਾਜ਼-ਈ ਕਜ਼ ਊ ਸਾਜ਼ੰਦ ਮਹਿਫ਼ਲਹਾ?}} :All my work, because of my egotism, has led to a bad reputation! :How can that secret remain hidden which they make public meetings out of? :7 :{{lang|fa|rtl=yes|حضوری گر همی‌خواهی از او غایب مشو حافظ}} :{{lang|ar|rtl=yes|متی ما تلق من تهوی دع الدنیا و اهملها}} :{{lang|fa|ਹਜ਼ੂਰੀ ਗਰ ਹਮੀ ਖ਼ਾਹੀ ਅਜ਼ ਊ ਗ਼ਾਇਬ ਮਸ਼ੌ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼}} :{{transl|ar|ਮਤਾ ਮਾ ਤਲਕ਼ ਮਨ ਤਹਵਾ ਦਾਅ ਅਦ-ਦੁਨੀਆ ਵ ਅਹਿਮਲਹਾ}} :If you desire His presence, do not be absent from Him, Hafez. :When you meet the One you desire, abandon the world and let it go! ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ]] 0cqyrw349j4ds8iuzu2ud7vequtr3lf 854120 854119 2026-11-10T02:25:33Z Taranpreet Goswami 51390 854120 wikitext text/x-wiki '''ਅਲਾ ਯਾਇਹਾ ਅਲਸਾਕ਼ੀ ਅਦਰ ਕਾਸਾਂ ਵ ਨਾਵਲਹਾ''' ''ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੇ ਦੀਵਾਨ'' ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਰੜਿਆਂ ਅਤੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ|ਹਾਫ਼ਿਜ਼]] ਦੇ ''ਦੀਵਾਨ'' ਦੀ ਪਹਿਲ਼ੀ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਹੈ। == ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਥੀਮ == ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੋਰਤੇਜ਼ਾ ਮੋਤਹਾਰੀ]] ਅਤੇ [[ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ]], ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਮਤਲੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਿਸਰਾ ਯਜ਼ੀਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>حافظ به روایت شهریار، به اهتمام ابوالفضل علی محمدی، دکتر حسن ذوالفقاری، نشر چشمه، چاپ اول</ref><ref>عرفان حافظ؛ مجموع ۵ کنفرانس سال ۱۳۵۰ در دانشکدهٔ الهیات و معارف دانشگاه تهران، چاپ ۲۲، ص۳۸</ref> ਯਜ਼ੀਦ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਸ਼ਿਅਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ: :{{lang|ar|rtl=yes|الا یا ایها الساقی ادر کأسا و ناولها}} :{{lang|fa|rtl=yes|که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها}} ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਇਸ਼ਕ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀ]] ਰੰਗ ਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Inan38>Inan (2012), p. 38.</ref> ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ੋ ਨਾਲ਼ ਰੂਹਾਨੀ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਦਿਲਾਸੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੂਲੀ ਮੀਸਾਮੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਵਲੋਂ ਅਤੀਤ ਦੀ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਸਰਾ ਦੋਨੋਂ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਅਰਬੀ ਮਿਸਰਾ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ, ਯਜ਼ੀਦ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਈਰਾਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਅਸਹਿਮਤੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>Arberry (1947), p. 139.</ref> ==ਗ਼ਜ਼ਲ== :1 :{{lang|ar|rtl=yes|الا یا ایها الساقی ادر کأسا و ناولها}} :{{lang|fa|rtl=yes|که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها}} :{{transl|ar|ਅਲਾ ਯਾ ਆਇਹਾ ਅੱਸਾਕ਼ੀ ਅਦਰ ਕਾਸਾਂ ਵ ਨਾਵਲਹਾ}} :{{lang|fa|ਕਿ ਇਸ਼ਕ਼ ਆਸਾਨ ਨਮੂਦ ਅੱਵਲ ਵਲੀ ਉਫ਼ਤਾਦ ਮੁਸ਼ਕਿਲਹਾ}} :ਹਲਾ! ਏ ਸਾਕ਼ੀ, ਏਧਰ ਆਓ ਅਤੇ ਪਿਆਲਾ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ: :ਇਸ਼ਕ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਾਨ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਡਾਢਾ ਨਿਕਲਿਆ। :2 :{{lang|fa|rtl=yes|به بوی نافه‌ای کاخر صبا زان طره بگشاید}} :{{lang|fa|rtl=yes|ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دل‌ها}} :{{lang|fa|ਬਾ ਬੂਈ-ਏ ਨਾਫ਼ਹਾ-ਏ ਕਾਖ਼ਰ ਸਬਾ ਜ਼ਾਨ ਤਰਹ ਬਗਸ਼ਾਯਦ}} :{{lang|fa|ਜ਼ ਤਾਬ-ਏ ਜਾਅਦ-ਏ ਮੁਸ਼ਕੀਨਸ਼ ਚਿ ਖ਼ੂਨ ਉਫ਼ਤਾਦ ਦਰ ਦਿਲਹਾ}} :ਆਖ਼ਰ ਉਸ ਲਿੱਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਪੁਰੇ ਦੀ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਭਰੀ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; :ਉਸ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕੀ ਜ਼ੁਲਫ਼ ਦੀ ਤਾਬ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਖ਼ੂਨ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ! :3 :{{lang|fa|rtl=yes|مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم}} :{{lang|fa|rtl=yes|جرس فریاد می‌دارد که بربندید محمل‌ها}} :{{lang|fa|ਮਰਾ ਦਰ ਮੰਜ਼ਿਲ-ਏ ਜਾਨਾਨ ਚਿ ਅਮਨ-ਏ ਆਇਸ਼, ਚੋਨ ਹਰ ਦਮ}} :{{lang|fa|ਜਰਸ ਫ਼ਰਿਆਦ ਮੀਦਾਰਦ ਕਿ ਬਰ ਬੰਦੀਦ ਮਹਿਮਲਹਾ?}} :For me, in the halting-place of the beloved, what security of living is there? Since every moment :the bell is calling out "Bind on your camel-litters!" :4 :{{lang|fa|rtl=yes|به می سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید}} :{{lang|fa|rtl=yes|که سالک بی‌خبر نبود ز راه و رسم منزل‌ها}} :{{lang|fa|ਬਿ ਮਯ ਸੱਜਾਦੇ ਰੰਗੀਨ ਕੁਨ ਗਰ-ਤ ਪੀਰ-ਏ ਮੁਗ਼ਾਨ ਗੋਇਦ}} :{{lang|fa|ਕਿ ਸਾਲਿਕ ਬੀ-ਖ਼ਬਰ ਨਬਵਦ ਜ਼ ਰਾਹ ਓ ਰਸਮ-ਏ ਮੰਜ਼ਿਲਹਾ}} :Stain the prayer-mat with wine if the Magian Elder tells you, :since the traveller is not uninformed of the road and customs of the halting-places! :5 :{{lang|fa|rtl=yes|شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل}} :{{lang|fa|rtl=yes|کجا دانند حال ما سبکباران ساحل‌ها}} :{{lang|fa|ਸ਼ਬ-ਏ ਤਾਰੀਕ ਓ ਬੀਮ-ਏ ਮੌਜ ਓ ਗਿਰਦਾਬੀ-ਏ ਚੁਨੀਨ ਹਾਇਲ}} :{{lang|fa|ਕਜਾ ਦਾਨੰਦ ਹਾਲ-ਏ ਮਾ ਸੁਬਕਬਾਰਾਨ-ਏ ਸਾਹਿਲਹਾ?}} :The dark night and the fear of the waves and so terrifying a whirlpool – :how can the lightly-burdened people of the coasts possibly know our state? :6 :{{lang|fa|rtl=yes|همه کارم ز خود کامی به بدنامی کشید آخر}} :{{lang|fa|rtl=yes|نهان کی ماند آن رازی کز او سازند محفل‌ها}} :{{lang|fa|ਹਮਾ ਕਾਰਮ ਜ਼ੇ ਖ਼ੁੱਦ ਕਾਮੀ ਬਿ ਬਦਨਾਮੀ ਕਸ਼ੀਦ ਆਖ਼ਰ}} :{{lang|fa|ਨਿਹਾਨ ਕੀਹ ਮਾਨਦ ਆਨ ਰਾਜ਼-ਈ ਕਜ਼ ਊ ਸਾਜ਼ੰਦ ਮਹਿਫ਼ਲਹਾ?}} :All my work, because of my egotism, has led to a bad reputation! :How can that secret remain hidden which they make public meetings out of? :7 :{{lang|fa|rtl=yes|حضوری گر همی‌خواهی از او غایب مشو حافظ}} :{{lang|ar|rtl=yes|متی ما تلق من تهوی دع الدنیا و اهملها}} :{{lang|fa|ਹਜ਼ੂਰੀ ਗਰ ਹਮੀ ਖ਼ਾਹੀ ਅਜ਼ ਊ ਗ਼ਾਇਬ ਮਸ਼ੌ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼}} :{{transl|ar|ਮਤਾ ਮਾ ਤਲਕ਼ ਮਨ ਤਹਵਾ ਦਾਅ ਅਦ-ਦੁਨੀਆ ਵ ਅਹਿਮਲਹਾ}} :If you desire His presence, do not be absent from Him, Hafez. :When you meet the One you desire, abandon the world and let it go! ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ]] dtpidic5c3sq5vzzwf9lsedtg1s9i24 0 141079 854084 724522 2026-11-09T17:11:48Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854084 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਭਾਰਤ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਰਾਏਕੋਟ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ [[ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਪਾਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=EUmW2Q_CWhw|title=ਟਾਹਲੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਾਹਲੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਨਾਮ ਟਾਹਲੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿਆ ਹੈ। ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 6 ਪੋਹ 1705 ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਚੱਲੇ ਸਨ। 7 ਪੋਹ ਨੂੰ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ ਸਨ। 19 ਪੋਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਇਕੋਟ ਆ ਕੇ ਇਸ ਟਾਹਲੀ ਆਸਨ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਰਾਇਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਚਰਵਾਹਾ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਮਝਾ ਚਰਾਉਣ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਟਾਹਲੀ ਹੇਠ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਆ ਚਰਵਾਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ਨੂਰਾ ਮਾਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨੂਰੇ ਨੂੰ ਮਝਾ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਨੂਰੇ ਨੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਮਝਾ ਚੋ ਕਿ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਖੜੀ ਇੱਕ ਅਉਸਰ ਝੋਟੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਉਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਭਾਂਡਾ ਨਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਨੂਰੇ ਨੂੰ 288 ਛੇਕਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਗਾਗਰ ਫੜਾਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਚੋ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਨੂਰੇ ਨੇ ਇਸ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਚੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਛੇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਨਾ ਡੁੱਲਿਆ। ਨੂਰਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਇ ਕੱਲ੍ਹਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾ ਲਈ ਆਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=EUmW2Q_CWhw|title=ਗੁਰੂ ਘਰ}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] tl9i5j1shgqbtsy9q0wlw450s3qjrir 0 142481 854097 697135 2026-11-09T17:11:53Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854097 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੂਲੀਸਰ ਸਾਹਿਬ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕੋਟ ਧਰਮੂ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਨੌਵੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਰਸਾ]]-ਮਾਨਸਾ ਸੜਕ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.worldgurudwaras.com/gurudwaras/gurdwara-sulisar-sahib-patshahi-nauvin-kot-dharmu/|title=}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸੂਲੀਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਬਰਨਾਲਾ ਨਜਾਮਤ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=LBe1p6zdsYA|title=ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸੂਲੀਸਰ ਸਾਹਿਬ|date=9 ਜੂਨ 2022}}</ref> ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਲਈ 125 ਘੁਮਾ ਜਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 1665 ਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਜੋਗਾ, ਖਿਆਲਾ, ਮੌੜ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਲਈ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇੱਕ ਚੋਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੋੜਾ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਚੋਰ ਘੋੜਾ ਚੋਰੀ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਿਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਂਧੀ ਲੱਗ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਭ੍ਰਮਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੋਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਹੀ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਦਿਨ ਚੜਨ ਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਕੋਲ ਲਈ ਕੇ ਆਏ। ਇਸ ਚੋਰੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਜੰਡ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਟਾਹਣੇ ਉੱਪਰ ਪੇਟ ਡਿੱਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੂਲੀਸਰ ਪੈ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=LBe1p6zdsYA|title=ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸੂਲੀਸਰ ਸਾਹਿਬ|date=}}</ref> ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਦੁਧ, ਕਿੱਲੇ, ਨਿੰਮ ਆਦਿ ਚੜਾ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ]] 369fahr4zqqzzp9slxrgr9n80yhq3en 0 142546 854094 724594 2026-11-09T17:11:52Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854094 wikitext text/x-wiki ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਛੱਲਾ ਸਾਹਿਬ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ]] [[ਮੋਹੀ]] ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੁਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਪਿੰਡ ਮੋਹੀ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਫਿਰਨੀ ਉੱਪਰ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == 31 ਦਸੰਬਰ 1704 ਈ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ [[ਜੋਧਾਂ]], ਰਤਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪਿੰਡ [[ਆਲਮਗੀਰ]] ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_gurdwaras/gurdwara_sri_challa_sahib.html|title=discover sikhism}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੋਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਠਹਿਰੇ ਸਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_gurdwaras/gurdwara_sri_challa_sahib.html|title=Discover sikhism|date=}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੱਲਾ (ਮੁੰਦਰੀ) ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਠੰਡੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਤੀਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਸੁੱਜ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਂਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਛੱਲਾ ਕੱਢਣਾ ਜਰੂਰੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਜੌਲਾ ਜੀ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਤਰਖਾਣ ਨੇ ਇੱਕ ਰੇਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਛੱਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਂਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੌਲਾ ਨੂੰ ਉਹ ਛੱਲਾ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਭਾਈ ਜੌਲਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਜਗਰਾਉਂ|ਜਗਰਾਓਂ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਛੱਲਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਖਾਸ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਮੋਹੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। 1935 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਸਾਲ 31 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 1 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਕਥਾ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_gurdwaras/gurdwara_sri_challa_sahib.html#gallery[gallery1]/7/|title=discoversikhism}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ]] 0ncxhllwd95qag64d2iud1i1ifziz11 0 142694 854089 807851 2026-11-09T17:11:49Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854089 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਚਲ ਸਾਹਿਬ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਬਟਾਲਾ]] ਤੋਂ ੭ ਕਿ.ਮੀ ਦੂਰ ਜਲੰਧਰ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z43PKLhIDSY&t=131s|title=Gurdwara Sri Achal Sahib, Batala}}</ref>ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਕਾਰਤਿਕ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਹੀ ਮੰਦਿਰ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਚਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਕਿੱਕਰ ਦਾ ਦਰਖਤ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਇਸ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੰਢੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਓ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਲੱਗਣ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਫਲ ਲੱਗਣਗੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਕਰ, ਬੇਰੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਬੇਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z43PKLhIDSY&t=131s|title=Gurdwara Sri Achal Sahib, Batala}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] 3z4zrwl6268dzj8ri8vu67mu3ategi5 0 142714 854087 645766 2026-11-09T17:11:49Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854087 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ|date=ਮਾਰਚ 2023}} '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਨੀਕਰਨ ਸਾਹਿਬ''' [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਦੋ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਇੱਕ ਹਿੰਦੂਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਮਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮਨੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਪਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਮਨੀ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਜੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮਨੀ ਕਿਥੇ ਹੈ ਤਾਂ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਨੀ ਸੇਸ਼ਨਾਗ ਕੋਲ ਵਾਪਿਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਸੇਸ਼ਨਾਗ ਨੇ ਫੁੰਕਾਰਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਾਤਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਣੀਆਂ ਹਨ ਤੁਹਾਡੀ ਜੋ ਹੈ ਉਹ ਪਛਾਣ ਕੇ ਲੈ ਲਉ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੇ ਫੁੰਕਾਰੇ ਨਾਲ ੩ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਧਰਤੀ ਫਟ ਗਈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਫੁੱਟਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ch91fxj2i7x98oaeyud7hajctugr9ot 0 142742 854078 606052 2026-11-09T17:11:44Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854078 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਹਿਨ ਸਾਹਿਬ ਸੱਚੀ ਮੰਜੀ, [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਦੁਲਚੀ ਕੇ]] ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5augfNlrjw&t=824s|title=Daily Post Punjabi}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਸੁਣ ਬਾਬਾ ਸੱਚ-ਨਾ ਸੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸੱਚ ਨਾ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਹਰੀ ਸੈਨ ਹਰੀਪੁਰ ਮੰਡੀ ਤੋਂ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਲਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ। ਇਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਲਗਾ ਕੇ ਆਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5augfNlrjw&t=824s|title=Daily Post Punjabi}}</ref>ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਉਸ ਨੇ ਘੁੰਡ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਮਲੀ ਕਿਉਂ ਲਿਆਏ ਹੋ ਤਾਂ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਸੱਚ ਨ ਸੱਚ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਕਮਲੀ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਚ ਨਾ ਸੱਚ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਮਲੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚ ਨ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੋੜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਾ ਕੇ ਕਮਲੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਛੁਹਾ ਦੇਵੇ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਜੋੜਾ ਕਮਲੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਛੁਹਾਇਆ ਤਾਂ ਕਮਲੀ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਦੇਖ ਦੋਨੇ ਜਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਦੇਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜੋੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਪਾਗਲ, ਹਜੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਜੋੜਾ ਬਾਬਾ ਸੱਚ-ਨ-ਸੱਚ ਦੀ ਔਲਾਦ, ਮੱਲ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੀ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5augfNlrjw&t=824s|title=ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਪਾਹਿਨ ਸਾਹਿਬ}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] 9vegbjujh0127l8ez8xfqcpr7lj458z 0 142758 854081 606183 2026-11-09T17:11:46Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854081 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਤੋਂ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾ ਬਕਾਲਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਨੌਵੀੰ ਪਾਤਸਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੂਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Mm-lyGzkeHQ|title=ABP Sanjha}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] ਨੇ 26 ਸਾਲ 9 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 13 ਦਿਨ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਬਕਾਲਾ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਕਿ 'ਬਾਬਾ ਬਸਤ ਹੈ ਗਰਾਮ ਬਕਾਲੇ' ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸਥਾਂਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Mm-lyGzkeHQ|title=ABP Sanjha}}</ref> ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਲੈਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਕਲੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾ ਲਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। [[ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ]] ਨੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਅੱਗੇ 500 ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਸੁੱਖ ਸੁਖੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਖੰਡੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਹਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਅੱਗੇ 5-5 ਮੋਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅੱਗੇ 5 ਮੋਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਸੁੱਖੀਆਂ ਤਾ 500 ਮੋਰਾਂ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ]] ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਖੰਡੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪੋਲ ਖੋਲਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਾਚੋ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Mm-lyGzkeHQ|title=ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}}</ref> ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਲਾਨਾ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ]] ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ [[ਮੱਸਿਆ]], [[ਸੰਗਰਾਂਦ]], [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ|ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VwGTuJdETV0|title=Ajit WebTV}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] rfcmirs56x1gdkrj2tq4vukscd9i2c3 0 142850 854072 724533 2026-11-09T17:11:42Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854072 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਹਰਟਾ ਸਾਹਿਬ , [[ਭਾਰਤ]], [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਚਰਨ ਛੂਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਬਾਬਾ ਬੁਢਾ ਜੀ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H2DrmjxM2Yg&t=154s|title=KTV Gurbani}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਹ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੂਹ ਦੀ ਖੁਦਵਾਈ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੂਹ ਉੱਪਰ ਛੇ ਹਰਟਾਂ ਭਾਵ ਛੇ ਮ੍ਹਾਲਾਂ ਲਗਵਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਖੂਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੀਣ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੋ ਸੰਗਤਾਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਸ਼ਰਧਾਂ ਨਾਲ 12 ਪੰਚਮੀਆਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਸੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪੰਚਮੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਉੱਪਰ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=SD-DOVlEQy8|title=Darshan TV}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] <references /> gbpnahfvi20fhk33wejg4mf46hs2ad1 0 142922 854079 825598 2026-11-09T17:11:45Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854079 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ | alternate_names = | image = Baoli Sahib, Goindwal Sahib.jpg | caption = ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ {{OSM Location map | coord = {{coord|31.36|N|75.14|E}} <!-- Map center --> | float = right | zoom = 11 | width = 270 <!-- width and height of the frame. numeric input - do not add px --> | height = 200 | caption = {{center|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਓਲੀ ਸਾਹਿਬ}} | minimap = | mini-file = | mini-width = | mini-height = | minipog-x = | minipog-y = | scalemark = | shape = <!-- Goindwal Sahib --> | mark-coord1 = {{coord|31.364187|N|75.144688|E}} | mark1 = Red pog.svg | mark-size1 = 10 | label1 = ਗੋਇੰਦਵਾਲ | label-size1 = 10 | label-color1 = red | label-pos1 = top | mark-title1 = ਗੋਇੰਦਵਾਲ | mark-image1 = | mark-description1 = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਓਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਥਾਨ }} | location_town = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | location_country = [[ਭਾਰਤ]] {{flagicon|ਭਾਰਤ}} | coordinates = {{coord|31.364187|N|75.144688|E|display=inline,title}} | pushpin_map = India Punjab#India | building_type = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] | style = [[ਸਿੱਖ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ]] | website = }} '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ,''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਤੋਂ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ 48 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9j4A5TobmFw|title=The History of Shri Goindwal Sahib}}</ref> == ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ == ਇਸ ਸਥਾਨ ਅੱਠ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਚਰਨ ਛੂਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਆਏ ਸਨ। ਤੀਜੇ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਕ [[ਬਾਉਲੀ]] ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ | == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Baoli Sahib, Goindwal Sahib.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ]] ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰਾ ਹੈ ਜੋ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ 33 ਸਾਲ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ, ਓਹਨਾ ਨੇ 84 ਪੌੜੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਾਉਲੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਖੂਹ ਬਣਵਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sikhiwiki.org/index.php/Baoli_Sahib|title=ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ}}</ref> ਬਾਉਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਫਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਬਾਉਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਆਮ ਸਿੱਖ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਢਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗੁੰਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈ ਦਾ ਲੰਗਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇਕ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਛਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ [[ਅਕਬਰ|ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ]] ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਛਕਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁੰਬਦ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸੰਤ- ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਕਲਾਕਿਰਤੀਆ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] l32gqhsncblja0xtyl9ekwqc2dwpouw 0 142958 854066 724542 2026-11-09T17:11:38Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854066 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਭਾਰਤ, [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਚਰਨ ਛੂਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref name="Guru Ke Mahal Amritsar History">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=i6DdA-CcU6g|title=Guru Ke Mahal Amritsar History}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦਾ ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਖੂਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਜੀ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਉ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣਾ ਕਰੋ। ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Guru Ke Mahal Amritsar History"/> ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਨਗਰ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰ੍ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ]] ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ 58 ਸਾਲ ਰਹੇ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Guru Ke Mahal Amritsar History"/> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] 6cdwty2k81q8cht81kpgrrdqilxpzqz 0 142973 854082 724551 2026-11-09T17:11:47Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854082 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y4T47GiRg5U|title=History of Gurudwara Baba Budha sahib ji}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਕੇ ਪਿੰਡ [[ਝਬਾਲ]] ਦੀ ਜਮੀਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜਮੀਨ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਲਗਾਈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬੀੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਜਮੀਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਬੀੜ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y4T47GiRg5U|title=History of Gurudwara Baba Budha sahib ji}}</ref> 1594 ਈ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀ ਪਤਨੀ [[ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ]] [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਲਈ ਮਿੱਸੀ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮਿੱਸੀ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਦੀ ਔਲਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y4T47GiRg5U|title=Punjabi News Box}}</ref> ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਕੀ ਸੰਗਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਵੀ ਸੰਗਤਾਂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲਈ ਸੁੱਖ ਸੁੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੜ੍ਹਾ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਆਏ ਸਨ ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖਦੇ ਹੋਏ 20, 21, 22 ਅੱਸੂ ਨੂੰ ਸਲਾਨਾ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸੰਗਰਾਦ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] 440098bifjbqqgz4ogtfzrzvaqrfvan 0 142995 854074 818653 2026-11-09T17:11:43Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854074 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਸਾਹਿਬ , [[ਭਾਰਤ]],[[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।ਇਹ ਸਥਾਨ [[ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਤੋਂ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ |<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/dir/Amritsar,+Punjab/Guru+Ki+Wadali,+Amritsar,+Punjab+143105/@31.6236058,74.8005134,13z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x391964aa569e7355:0xeea2605bee84ef7d!2m2!1d74.8722642!2d31.6339793!1m5!1m1!1s0x39197ab6b022c8c9:0x815b0a1201a0b4fb!2m2!1d74.7988017!2d31.6127942!3e0|title=Guru+Ki+Wadali,+Amritsar,}}</ref> ਇਹ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ | == ਇਤਿਹਾਸ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ]] ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ 1594 ਤੋਂ 1597 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=L2DzP1cOK4Q|title=history of guru ki wadali}}</ref> ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਜੂਨ 1595 ਨੂੰ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਅੱਜ ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ | ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਬੜੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਰਾ [[ਪਿਰਥੀ ਚੰਦ]] ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਕਰਮੋ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਾ ਤਾਂ ਓਹ ਬੜੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ |<ref>{{Cite web|url=https://www.worldgurudwaras.com/gurudwaras/gurudwara-sri-guru-ki-wadali-guru-ki-wadali/|title=world gurudwaras}}</ref> ਕਰਮੋ ਨੇ ਇੱਕ ਦਾਈ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ |ਇਹ ਦਾਈ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਆਈ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਬਾਲਕ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੋ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਭਾਵ ਇਹ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪੀ ਰਿਹਾ , ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਵਿਉਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਈ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ ਜਰੂਰ ਲੈ ਲਏਗਾ ਜਿਓ ਹੀ ਕੋਈ ਜਿਹਰਲਾ ਪਦਾਰਥ ਲਗਾ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਗਾਉਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਈ| ਕੁਝ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਹੋਸ਼ ਆਈ ਤਾਂ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਮਾਰੀ ਨੇ ਪਿਰਥੀ ਚੰਦ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਕਰਮੋ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ|<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=L2DzP1cOK4Q|title=history of guru ki wadali}}</ref>ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਖਿਡਾਵਾ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ ਨੂੰ ੫੦੦ ਮੋਹਰਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਬਸਤਰ ਦੇ ਕੇ ਭਰਮਾ ਲਿਆ ਕੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਕੁਛ ਪਾਕੇ ਖਿਲਾ ਦੇ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੰਹ ਮੰਗਿਆ ਹੋਰ ਵੀ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਹ ਦਹੀਂ ਖਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹੇ ਸਨ ਤੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਬਾਲਕ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਜੋਰਦਾਰ ਚੀਕ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਪਾਸ ਆਏ ਤਾਂ ਪੁਛਿਆ ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਪੁਛਤਾਛ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਪਿਰਥੀ ਚੰਦ ਦਾ ਹੀ ਹੈ,ਸਤਿਗੁਰੁ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹ ਦਹੀ ਪਾਸ ਖੜੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਦੋ ਉਸ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਓਹ ਖਾਦੀ ਤਾਂ ਓਹ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਮਰਨ ਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁੱਕਤ ਹੋ ਗਿਆ,ਇਹਨੇ ਨੂੰ ਉਸ ਪਾਪੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਤੜਫ਼-ਤੜਫ਼ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ|ਉਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ-'''''"ਭੈਰਉ ਮਹਲਾ ੫ ||ਲੇਪ ਨ ਲਾਗੋ ਤਿਲ ਕਾ ਮੂਲਿ ||ਦੁਸਟੁ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਮੂਆ ਹੋਇ ਕੈ ਸੂਲ ||੧ ||ਹਰਿ ਜਨ ਰਾਖੇ ਪਾਰਬ੍ਰ੍ਹਿਮ ਆਪਿ ||ਪਾਪੀ ਮੂਆ ਗੁਰ ਪਰਤਾਪਿ||੧||ਰਹਾਉ ||"''''' ਪਿਰਥੀ ਚੰਦ ਹਰਰੋਜ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਂ,ਇੱਕ ਵਾਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਜੀ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ ਪਿਰਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਭੇਜੇ ਇੱਕ ਸਪੇਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਇੱਕ ਸੱਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਕੇ ਜਦੋ ਇਹ ਸੱਪ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੱਟੇਗਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ|ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਪ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤਾਂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸੱਪ ਨੂੰ ਸਿਰੀ ਤੋਂ ਪਕੜ ਕੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਰਗੜ-ਰਗੜ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ|ਇਹ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਦੋ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ,ਭਾਵੇਂ ਪਿਰਥੀ ਚੰਦ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਬਖਸ਼ਣ ਤੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰਖਿਆ |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=L2DzP1cOK4Q|title=history of guru ki wadali}}</ref> ਜਦੋਂ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ,ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ|ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਈ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਚਲਾਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੇ ਸਥਾਨਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਬਹੁਤ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_gurdwaras/gurdwara_sri_guru_ki_wadali.html|title=discover sikhism}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] e3d2xyp4b32xujfcazj5dpxe2pdjde9 0 143020 854073 607334 2026-11-09T17:11:43Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854073 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ''' ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਤੋਖਸਰ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ਇਥੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਤੋਖਸਰ ਹੈ।ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ(ਸੰਤੋਖਸਰ) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ. ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੂਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ.<ref>{{Cite web|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_gurdwaras/gurdwara_sri_tahli_sahib_amritsar.html|title=gurdwara_sri_tahli_sahib}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == 1564 ਵਿਚ ਸੰਤੋਖਸਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਸਰੋਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਚ ਖੁਦਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ (ਬਾਅਦ ਵਿਚ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਬਣੇ) ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਭਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ।ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੇ ਸੰਤੋਖਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਯੋਗੀ, ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਮਿਲਿਆ।ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਯੋਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੰਤਾਖਾ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ।ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਤੋਖਸਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਇੰਦਵਾਲ]] ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖਸਰ ਅੱਧਾ ਪੁੱਟਿਆ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_gurdwaras/gurdwara_sri_tahli_sahib_amritsar.html|title=www.discoversikhism.com}}</ref> ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਰੋਵਰਾਂ - ਸੰਤੋਖਸਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਤੋਖਸਰ ਸੰਨ 1587-89 ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਸੰਤੋਖਸਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗੜਬੜ ਦੌਰਾਨ ਅਣਗੌਲੇ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1903 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੀ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਕਰਾਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮੁੜ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਹਾਲਾਂਕਿ 1824 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਸਾਤ ਦੀਆਂ ਅਸਥਿਰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਹਿਰੀ ਫੀਡ ਚੈਨਲ, ਜਾਂ ਹੰਸਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ,ਪਰ ਇਹ ਚੈਨਲ ਗਾਦ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਟੈਂਕ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਕੂੜੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1919 ਵਿਚ [[ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਕਾਰਸੇਵਾ (ਸਵੈਇੱਛਤ ਮੁਫ਼ਤ ਸੇਵਾ) ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੱਛਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_Tr_Wuew0l4|title=gurdwara tahli sahib santokhsar}}</ref> ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਨਾਂ [[ਟਾਹਲੀ]] ਦੇ ਦਰੱਖਤ (Dalbergia sisoo) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਟੁੰਡ ਬਚਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਰੁੱਖ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਆਇਤਾਕਾਰ ਹਾਲ ਵਾਲਾ, ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਟੁੰਡ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹੋਏ ਕੰਧ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਹਾਸਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] hj1co1w6oxxjjp717kcxgtm77fax8t5 0 143044 854063 853712 2026-11-09T17:11:36Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854063 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੌਲਸਰ ਸਾਹਿਬ''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ [[ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੌਲਸਰ ਸਾਹਿਬ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਨਜਦੀਕ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਜੀ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ]] ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwara_Mata_Kaulan|title=sikhiwiki|access-date=2022-07-02|archive-date=2022-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702124443/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwara_Mata_Kaulan|url-status=dead}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੌਲਸਰ ਸਾਹਿਬ(ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ ਜੀ) ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ(ਤਲਾਬ) ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕੌਲਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਕੌਲਸਰ ਸਰੋਵਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਬੀਬੀ ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਦੀ ਗੋਦ ਲਈ (ਸੰਭਵ ਹਿੰਦੂ) ਹੋਈ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਔਰਤ ਸੀ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਸਾਈ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੱਲ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਫਤਵਾ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸਾਈ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਸਮੇਤ ਕੌਲਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Uhebyhq56Ok|title=Gurdawara Shri Kaulsar Sahib Amritsar}}</ref> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵੱਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਕੌਲਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ ਅਤੇ ਕੌਲਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੋਵਰ ਕੌਲਸਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੀਬੀ ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਅਲਾਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। ਕੌਲਸਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ 1624 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ 1627 ਵਿਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੌਲਸਰ, ਸੰਤੋਖਸਰ, ਬਿਬੇਕਸਰ, ਰਾਮਸਰ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰਾਂ (ਸਰੋਵਰਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਵਰ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੈ। ਮਾਰਚ 2004 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤ, ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰਸੇਵਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ 'ਸਟੇਟ ਆਫ ਦਾ ਆਰਟ' ਫਿਲਟਰੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwara_Mata_Kaulan|title=sikhiwiki|access-date=2022-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702124443/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwara_Mata_Kaulan|archive-date=2022-07-02|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] icllo0099gbvjwgx1msqs83fg373rrm 0 143075 854075 724523 2026-11-09T17:11:43Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854075 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੋਭਾ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਜੀ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]], [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]], ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੀ ਚਰਨ ਛੂਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਥਾਨ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਜੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਸਤੰਬਰ 1554 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਦੌਲਾ ਕਿੰਗਰਾ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲਵਾ|ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ]] ਦੇ ਇੱਕ ਧਾਲੀਵਾਲ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਖਦੇਈ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਸਖੀ ਸਰਵਰ (ਸੁਲਤਾਨੀਆਂ) ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ (1574-1581) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ।ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਮਜੀਠਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵਸ ਗਏ। ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਵਾਨ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਰੁਕੇ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਸਨੇ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ (ਸੇਵਾ) ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ (ਸਿਮਰਨ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੋਭਾ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਜੀ ਵਿਖੇ ਰੁਕ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ। 1589 ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ, ਮੌ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1605 ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਸ਼ਾਲੋ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ 1628 ਵਿੱਚ, 74 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੋਭਾ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਜੀ, [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਮਹਿਲ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਲਾ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ,]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੀ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 1799-1839 ਦੇ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] n6yjvduvvaflfc6h3o3tn5l8s29hnt2 0 143248 854096 761635 2026-11-09T17:11:53Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854096 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਿਆਣਾ ਸਾਹਿਬ''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੰਗਵਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ. ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=huLBpLLJi5U|title=Gurudwara Nankiana Sahib}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀ ਚਰਨ ਛੂਹ ਪ੍ਰਪਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਸਮੇਂ ਮਰਦਾਨੇ ਨਾਲ 15 ਦਿਨ ਰਹੇ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਲਯੁਗ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਹੋਈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਕਚਾ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਭਾਵ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=huLBpLLJi5U|title=Gurudwara Nankiana Sahib}}</ref> ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ 1606 ਈ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕਰੀਰ ਦੇ ਦਰਖਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਬੰਨਿਆ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਅਨਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਸ ਕਰੀਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਕਮਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਰੀਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਗ ਆਇਆ ਅਤੇ ਛੱਤ ਪਾੜ ਕੇ ਉੱਪਰ ਨਿੱਕਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ [[ਮਾਘੀ]], [[ਵਿਸਾਖੀ|ਵਿਸ਼ਾਖੀ]] ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] 7gq3tsix70nks1z16op8u8mru9a37x2 0 143388 854100 724553 2026-11-09T17:11:55Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854100 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਸਾਹਿਬ''' ਪਿੰਡ [[ਕੱਥੂਨੰਗਲ]], ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਬਟਾਲਾ ਰੋਡ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.historicalgurudwaras.com/GurudwaraDetail.aspx?gid=4151|title=Gurudwara Detail}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਥੇ ਪਿਤਾ ਸੁਘਾ ਰੰਧਾਵਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੌਰਾਂ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ '''''ਬੂਡਾ''''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋ ਬਾਬਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਛਕਾਉਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁਛਿਆ ਕਿ "''ਮੌਤ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੁਛਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਉ ਪੁਛ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਲ ਮੈਂ ਲੱਕੜਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗਦੀ ਦੇਖੀ ਤਾਂ ਅੱਗ ਪਹਿਲਾ ਛੋਟੀਆਂ ਲੱਕੜਾ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆ ਲੱਕੜਾ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਤਾਂ ਏਦਾਂ ਤਾਂ ਨਹੀ ਕਿ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਆਊ ਤੇ ਵੱਡਿਆ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ "'' ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਬੂਡਾ ਨਹੀ ਤੂੰ ਤਾਂ '''ਬੁੱਢਾ''' ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ '''ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ''' ਪਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=pQXifcNP290|title=history}}</ref> ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ [[ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਸਾਹਿਬ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਜੀ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੱਕ ਤਿਲੱਕ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] ryt4luxx2nn4b0ru56nj7r5covobh89 0 143404 854067 818651 2026-11-09T17:11:39Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854067 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ''' [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਬਟਾਲਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://gurdaspur.nic.in/tourist-place/gurudwara-sri-kandh-sahib-batala/|title=gurudwara-sri-kandh-sahib-batala}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਬਰਾਤ ਨੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੂਲ ਚੰਦ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਹੁਰੇ) ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਰਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_gurdwaras/gurdwara_sri_kandh_sahib.html|title=gurdwara_sri_kandh_sahib}}</ref> ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਧ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਾਰਸ਼ ਹੋਈ ਸੀ, ਲਾੜੀ ਦਲ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਡਿੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲਾੜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨੀ ਹੋਈ ਕੰਧ ਤੋਂ ਲਟਕਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ। [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, " ''ਮਾਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਕੰਧ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਡਿਗਦੀ ਇਹ ਕੰਧ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੇਗੀ, ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ''।" ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੰਧ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ ਇਸਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਚਬੂਤਰਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜ਼ਮੀਨੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੱਗੇ, 3 x 5 x 1.5 ਫੁੱਟ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਪਲਾਸਟਰ ਵਾਲੀ ਚਿੱਕੜ ਦੀ ਕੰਧ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ, ਹੁਣ ਅਸਲ ਕੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_gurdwaras/gurdwara_sri_kandh_sahib.html|title=gurdwara_sri_kandh_sahib}}</ref> == ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ == ਸੇਵਾ ਕਮੇਟੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ 17 ਦਸੰਬਰ 1956 ਨੂੰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਗਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 2 ਮੀਟਰ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ 10 ਮੀਟਰ ਵਰਗਾਕਾਰ ਹਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵਰਗਾਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਬਣੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਠ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ [[ਗੁੰਬਦ]] ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਚਮਕਦਾਰ ਟਾਇਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਲੇਟ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਛੱਤਰੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤਮ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਦਾਰ ਛੱਤ ਉੱਪਰਲੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਕੇਂਦਰੀ ਗੁੰਬਦ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੋਨਿਆਂ 'ਤੇ ਚੌਰਸ ਗੁੰਬਦ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਵਰਾਂਡਾ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੋਈ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਕੰਧਾ ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਗਲੀ ਦੇ ਪਾਰ, ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾ ਕਮੇਟੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਭਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢਾਂ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਗਮ ਭਾਦੋਂ (ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ) ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੱਧ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਮੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] hifi270gyfkq45v1wpb3md2fihezp30 0 143509 854086 724545 2026-11-09T17:11:48Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854086 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਮੰਝ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਮੰਝ ਜੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਭਾਈ ਮੰਝ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਤੀਰਥਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਲਤਾਨੀਏ ਦੇ ਵੱਡੇ ਆਗੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 2gvun7ty1384fh7q8ddlb6gz7jz52da 0 143804 854076 718533 2026-11-09T17:11:44Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854076 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨੌਲੱਖਾ ਸਾਹਿਬ | other_name = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੌਲੱਖਾ | settlement_type = ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = ਭਾਰਤ | subdivision_type1 = ਰਾਜ | subdivision_name1 = ਪੰਜਾਬ | subdivision_type2 = ਜ਼ਿਲਾ | subdivision_name2 = ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ | subdivision_type3 = ਪਿੰਡ | subdivision_name3 = ਨੌਲੱਖਾ | established_title = ਸਥਾਪਨਾ | established_date = 1830 | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 262 | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 147104 | area_code_type = Telephone | area_code = 01763 260574 | iso_code = IN-PB | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = | blank4_info_sec1 = | website = | footnotes = https://www.facebook.com/GurdwaraNaulakhaSahib }} '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨੌਲੱਖਾ ਸਾਹਿਬ''' [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ [[ਪਿੰਡ]] [[ਨੌਲੱਖਾ, ਪੰਜਾਬ|ਨੌਲੱਖਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਪਟਿਆਲਾ-ਸਰਹਿੰਦ ਰੋਡ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਟਿਆਲੇ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਥੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸੀ ਤਾਂ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਲਦ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਬਲਦ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਈ ਟਕੇ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਲਦ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਉਸਨੂੰ ਨੌਂ ਟਕੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਛੂਹੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਭੇਟਾ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਵੱਡੀ ਭੇਟ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਜਰੂਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨੌਂ ਟਕੇ ਨੌ ਲੱਖ ਟਕੇ (ਨੌ ਲੱਖ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨੌਲੱਖਾ ("ਨੌਂ ਲੱਖ") ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.historicalgurudwaras.com/India/Punjab/FatehgarhSahib/GurudwaraShriNaulakhaSahibNaulakha/gallery.php|title=FatehgarhSahib/GurudwaraShriNaulakhaSahibNaulakha|access-date=2022-08-03|archive-date=2013-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002100727/http://www.historicalgurudwaras.com/India/Punjab/FatehgarhSahib/GurudwaraShriNaulakhaSahibNaulakha/gallery.php|dead-url=unfit}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] hlxa2z0l5xjdm6sohd823kb0l7meb4n 0 143842 854077 610532 2026-11-09T17:11:44Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854077 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ''' ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ]] [[ਖੁਰਾਣਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g1973647-d4088868-Reviews-Gurdwara_Patshahi_IX-Sangrur_Sangrurr_District_Punjab.html|title=Gurdwara_Patshahi_IX-Sangrur_Sangrurr_District_Punjab}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਹ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਜੋ 1618 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਆਏ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਚੌਰਸ, ਗੁੰਬਦ ਵਾਲੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ ਕੰਧ ਵਾਲੇ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ [[ਨਾਨਕਿਆਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਨਾਨਕਿਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] a0vcy09wm0q295se2td2udi68tl8n3a 0 144325 854098 724600 2026-11-09T17:11:54Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854098 wikitext text/x-wiki ਗੁਰੁਦੁਆਰਾ ਸਾਧੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ, [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਗਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਲੰਢੇਕੇ|ਲੰਡੇਕੇ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IfbYbSctfJo|title=Srovar Sadhuana Moga}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਭਗਤੀ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਛਪੜੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁੱਕਦਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਬਾਰੇ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਐਤਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਦੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਘੱਟ ਸਗੋਂ ਸਰੋਵਰ ਸਾਧੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IfbYbSctfJo|title=Srovar Sadhuana}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] m0dxwges16ht7iarqf3u7hpg1tia9ax 0 144328 854085 755685 2026-11-09T17:11:48Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854085 wikitext text/x-wiki ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੋਢੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੂਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8UowJmxHFMM|title=history of Guru Nanak}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੇਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 14 ਸਾਲ 9 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 13 ਦਿਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੁਆਰਾ 1941 ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਇੱਟ ਤੋੜ ਕੇ ਨਾ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਅਕਾਰ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਾਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਵੇਰੇ ਦਾਤਣ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਭਗੀਰਥ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ ਦਾਤਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਖਸ਼ੋ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਹੀ ਦਾਤਣ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਗੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦਾਤਣ ਹਰੀ ਹੋ ਕੇ ਬੇਰੀ ਲੱਗ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8UowJmxHFMM|title=Gurudwara Ber sahib Sultanpur Lodhi}}</ref> ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 8v7vt14hudhydbtjjjx9n1hg3g72t8s 0 151908 854105 852767 2026-11-09T17:31:41Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Synced 1 category from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 854105 wikitext text/x-wiki '''ਵਿਰਾਸਤ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ]] ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਫਰੋ-ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੀਚ (ਆਰਟ ਐਂਡ ਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਲਈ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਉੱਦਮ) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇਸ ਹਫਤੇ-ਲੰਬੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਲਾਵਾਂ]], [[ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ|ਸਾਹਿਤ]], ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰੰਗਮੰਚ|ਥੀਏਟਰ]], ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ [[ਯੋਗਾਸਣ|ਯੋਗਾ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮਾਸਟਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19980825/23751014.html Ravi Shankar performed in SPICMACAY "Virasat"] ''Indian Express'', 25 August 1998.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/virasat2008atreatformusiclovers/392260/|title=Virasat 2008: a treat for music lovers|date=30 November 2008|work=Indian Express}}</ref> ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਮ ਦਾ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਤੋਂ "ਵਿਰਾਸਤ" ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਵਿਰਾਸਤ 1995 === ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1995 ਵਿੱਚ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]], [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web |title=About us |url=http://spicmacay.com/about |publisher=SPIC MACAY |access-date=2023-02-13 |archive-date=2023-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213141957/http://spicmacay.com/about |url-status=dead }}</ref> ਵਿਰਾਸਤ 2008 ਨੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ 2 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ 300 ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਕਲਾਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀ.ਟੀ. [[ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ]], ਪੰ. [[ਪੰਡਤ ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ|ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ]], ਟੀ.ਐਨ.ਸ਼ੇਸ਼ਾਗੋਪਾਲਨ, ਅਲਾਰਮੇਲ ਵਾਲੀ, ਪ. ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ, [[ਸ਼ੋਵਾਨਾ ਨਰਾਇਣ|ਸ਼ੋਵਨਾ ਨਰਾਇਣ]], ਪੰ. ਰਾਜਨ ਅਤੇ ਸਾਜਨ ਮਿਸ਼ਰਾ, [[ਤੀਜਨ ਬਾਈ|ਤੀਜਨ ਬਾਈ ਨੇ]] ਵੀ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref name="sc">{{Cite web |date=12 September 2008 |title=SPIC MACAY Inaugural Concerts |url=http://www.screenindia.com/news/SPIC-MACAY-Inaugural-Concerts/359287/ |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] |access-date=13 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |archive-date=11 ਦਸੰਬਰ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211055721/http://www.screenindia.com/news/spic-macay-inaugural-concerts/359287/ |url-status=dead }}</ref> === ਵਿਰਾਸਤ 2017 === ਅੱਜ, ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. 2017 ਵਿੱਚ, ਇਹ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 12 ਮਈ ਤੱਕ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2017-07-21 |title=Virasat Festival |url=http://virasatfestival.org/ |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=Visarat festival in Dehradun official site}}</ref> ਫੈਸਟੀਵਲ, ਜੋ ਇਸ ਸਾਲ ਆਪਣਾ 22ਵਾਂ ਸੰਸਕਰਨ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਕੇ ਕੇ ਪਾਲ ਨੇ ਕੀਤਾ। 12 ਮਈ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ 15 ਦਿਨਾਂ ਲੰਬੇ ਫੈਸਟ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਡੋਨਾ ਗਾਂਗੁਲੀ]], ਸ਼ੁਜਾਤ ਖਾਨ, [[ਵਡਾਲੀ ਭਰਾ|ਵਡਾਲੀ ਬੰਧੂ]], ਵਾਰਸੀ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਪੀਨਾਜ਼ ਮਸਾਨੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ਸਮਾਗਮ ਚਕਰਤਾ ਤੋਂ ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਲੋਕ ਕਲਾ ਮੰਚ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਜੌਂਸਰ ਬਾਵਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕਾਂ, ਪੀ.ਟੀ. ਰਾਜਨ ਮਿਸ਼ਰਾ ਅਤੇ ਸਾਜਨ ਮਿਸ਼ਰਾ। ਇਤਫਾਕ ਨਾਲ, ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੈ, ਪਰ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਨੋਟਬੰਦੀ ਦੇ ਐਲਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2023}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20230717031327/https://reachvirasat.org/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਈਟ] ਪਹੁੰਚ ਵਿਰਾਸਤ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] d6ucypduta18vf7g81yzzcbgrs6pjz8 0 178955 854109 844674 2026-11-09T17:57:38Z Davey2010 14701 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Merry Weather Steam Pump.jpg]] → [[File:Merryweather steam pump Mysore.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · "Merryweather" is one word. And adding the location is helpful. 854109 wikitext text/x-wiki [[ਮੈਸੂਰ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿਖੇ '''ਰੇਲਵੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ''' ਵਿੰਟੇਜ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1979 ਵਿੱਚ ''ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ'' ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ''ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੇਲਵੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ'' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹਾ ਦੂਜਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰਾਜ ਸਾਗਰ ਰੋਡ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੁਰਾਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲਵੇ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਲਰੀ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਸਿਗਨਲ ਅਤੇ ਲਾਈਟਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਟਰੀ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਮਿੰਨੀ-ਟ੍ਰੇਨ ਹੈ ਜੋ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਯਾਤਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ == [[File:Train Ride at Mysuru Rail Museum VID20240125135937.webm|thumb]] * ES 506 4-6-2 ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਹੈ। * ਇੱਕ [[ਆਸਟਿਨ ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ|ਔਸਟਿਨ]] ਰੇਲ-ਮੋਟਰ ਕਾਰ * ਕਈ ਨਿਰੀਖਣ ਕਾਰਾਂ, ਇੱਕ ਨਿਰੀਖਣ ਕਾਰ ਨੂੰ ਟਿਕਟ ਦਫਤਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਦੋ ਸ਼ਾਹੀ ਕੋਚ ਜੋ ਮੈਸੂਰ ਦੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ|ਮਹਾਰਾਜੇ]] ਦੇ ਸਨ। * [[ਮਹਾਰਾਣੀ]] ਸੈਲੂਨ ਕੈਰੇਜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਸੋਈ, ਡਾਇਨਿੰਗ ਕਾਰ ਯੂਨਿਟ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਟਾਇਲਟ 1899 ਦੀ ਹੈ। * A [[ਡਬਲਯੂ ਜੀ ਬੈਗਨਲ|WG Bagnall]] #1625 ਜੋ ਕਿ ਖੁਸ਼ਾਲਗੜ੍ਹ - ਕੋਹਾਟ - ਥਾਲ ਰੇਲਵੇ ਲਈ 1900 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਸਰਹੱਦੀ ਲਾਈਨ ਸੀ, ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਰਾਲਾ ਵਿੱਚ ਟਿੰਬਰ ਡਿਪੂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਢਿਲਵਾਂ ਕ੍ਰੀਓਸੋਟਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ 2'-6" ਗੇਜ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ 2-4-2ST ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੌਂਫਿਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। * 1920 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ SIR ਤੋਂ ਕਲਾਸ E #37244 4-4-4T। ਅਸਲ ਵਿੱਚ #8, ਇਹ ਤਿੰਨ ਸੁਪਰਹੀਟਿਡ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। * ਕਲਾਸ TS/1 #37338 2-6-2T SR ਤੋਂ, WG Bagnall ਵੱਲੋਂ 1932 ਵਿੱਚ ਮੈਸੂਰ ਰਾਜ ਰੇਲਵੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * 1963 ਵਿੱਚ ਟੈਲਕੋ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ YP #2511। == ਆਸਟਿਨ ਰੇਲਵੇ ਕਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Austin115107.jpg|left|thumb]] ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ 1925 ਦੇ ਮਾਡਲ ਔਸਟਿਨ ਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੜਕ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕਰੈਪ ਡੀਲਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੇ ਇਹ ਕਾਰ ਸਕਰੈਪ ਡੀਲਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰੇਲ ਦੇ ਪਹੀਏ ਫਿੱਟ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੇ ਰੇਲ ਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। == MG ਭਾਫ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ - YP-2511 == [[ਤਸਵੀਰ:YPClassSteam2511.jpg|left|thumb]] ਵਾਈ ਪੀ 2511ਨੂੰ 1963 ਵਿੱਚ ਟੈਲਕੋ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੀਟਰ ਗੇਜ [[ਭਾਫ਼ ਦਾ ਇੰਜਣ|ਭਾਫ਼ ਇੰਜਣ]] ਹੈ। ਵਾਈ ਪੀ 2511 ਬਾਇਲਰ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਲੀ ਪਲੇਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਇਲਰ 1957 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਇਲਰ ਦਾ ਨੰਬਰ 2352 ਸੀ। == ਐਨਜੀ ਸਟੀਮ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ - 119 ਈ == [[ਤਸਵੀਰ:NG_Steam_Locomotive_-_119_E.jpg|alt=NG Steam Locomotive - 119 E|thumb| ਐਨਜੀ ਸਟੀਮ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ - 119 ਈ]] ਇਸ ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਐੱਨਜੀ ਟੈਂਕ ਲੋਕੋ ਨੰਬਰ 119 ਈ ਨੇ ਕੋਲੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਾਲਣ ਵਜੋਂ ਬਾਲਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ 1900 ਵਿੱਚ ਡਬਲਯੂ ਜੀ ਬੈਗਨਲ ਲਿਮਟਿਡ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == NG ਭਾਫ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ-E-506 == [[ਤਸਵੀਰ:NG_Steam_Locomotive-E-506.jpg|alt=NG Steam Locomotive-E-506|left|thumb| NG ਭਾਫ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ-E-506]] ਇਹ ਮੈਸੂਰ ਸਟੇਟ ਰੇਲਵੇ (MSR) ਨੂੰ 4-6-2 ਪਹੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਨੈਰੋ ਗੇਜ ਸਟੀਮ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ 'E' ਕਲਾਸ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਰ-ਹੀਟਰ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ES ਕਲਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਦੱਖਣੀ ਰੇਲਵੇ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 1957 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 506 ਨੰਬਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ 1922 ਵਿੱਚ ਕੇਰ, ਸਟੂਅਰਟ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਿਟੇਡ, ਇੰਗਲੈਂਡ (ਕੇਐਸ) ਵੱਲੋਂ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵਾਂ (4237-9) ਦੇ ਇੱਕ ਬੈਚ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। == MG ਭਾਫ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ -TS 37338 == [[ਤਸਵੀਰ:MG_Steam_Locomotive_-TS_37338.jpg|alt=MG Steam Locomotive -TS 37338|thumb| MG ਭਾਫ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ -TS 37338]] ਇਸ 2-6-2T ਨੂੰ ਡਬਲਯੂ ਜੀ ਬੈਗਨਲ ਲਿਮਿਟੇਡ, ਸਟਾਫਫੋਰਡ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵੱਲੋਂ 1932 ਵਿੱਚ ਮੈਸੂਰ ਸਟੇਟ ਰੇਲਵੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। TS ਇੱਕ ਮੀਟਰ ਗੇਜ ਉਪਨਗਰੀ ਟੈਂਕ ਇੰਜਣ ਸੀ, ਜੋ ਬੈਂਗਲੁਰੂ-ਤੁਮਕੁਰ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਹੌਲੀ ਯਾਤਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<gallery> ਤਸਵੀਰ:Mysuru_Rail_Museum_entrance.jpg ਤਸਵੀਰ:Merryweather steam pump Mysore.jpg ਤਸਵੀਰ:YPClassSteam2511.jpg ਤਸਵੀਰ:NG_Steam_Locomotive-E-506.jpg ਤਸਵੀਰ:MG_Steam_Locomotive_-TS_37338.jpg ਤਸਵੀਰ:Austin115107.jpg ਤਸਵੀਰ:MG_Diesel_Locomotive-YDM_6200.jpg ਤਸਵੀਰ:MG_Rail_Bus.jpg ਤਸਵੀਰ:MG_Brake_Van_115257.jpg ਤਸਵੀਰ:Bogie_Hopper_Wagon.jpg ਤਸਵੀਰ:Iconic_Toy_Train_Station.jpg ਤਸਵੀਰ:Turn_Table.jpg ਤਸਵੀਰ:Indoor_Signal_Gallery.jpg ਤਸਵੀਰ:MSR_Cast_Iron_Gate.jpg ਤਸਵੀਰ:Rail_Coach_Cafe.jpg </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੇਲ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] * [[ਰੇਵਾੜੀ ਰੇਲਵੇ ਹੈਰੀਟੇਜ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ]] * [[ਖੇਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਚੇਨਈ]] * [[ਰੇਲਵੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਕੇਂਦਰ, ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ]] * [[ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਮਿਨੀਏਚਰ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ]] == ਹਵਾਲੇ == * ਸਮੇਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁਗਿੰਗ [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-districtplus/chugging-through-time/article4704082.ece] * [http://www.mysore.org.uk/museums/railway-museum.html ਮੈਸੂਰ ਰੇਲਵੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ mysore.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505143943/http://www.mysore.org.uk/museums/railway-museum.html |date=2021-05-05 }} * [http://www.trainweb.org/railworld/Trip%202001/MYS/index.htm ਮੈਸੂਰ ਰੇਲਵੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ trainweb.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240622092424/http://trainweb.org/railworld/Trip%202001/MYS/index.htm |date=2024-06-22 }} * ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਰੋਤ: ਹਿਊਗ ਹਿਊਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵਜ਼ {{coord|12|18|58.74|N|76|38|36.03|E|region:IN|display=title}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ]] p1iuvb2duc69eete2gqusi8udr5bl1d 0 182513 854044 743734 2026-11-09T13:20:26Z Kuldeepburjbhalaike 18176 854044 wikitext text/x-wiki {{Merge|ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ}}ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਾਘੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਮਾਘੀ]] ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਕਿਨਾਰੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਲੋਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਘਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਾਘੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ 40 ਸਿੰਘ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚੋਂ ਬੇ-ਦਾਅਵਾ ਲਿਖ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜਦ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੇ ਫਿਟਕਾਰਾਂ ਪਾਈਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੱਥੇਦਾਰੀ ਥੱਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਆ ਕੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਬੜੀ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬੇ-ਦਾਅਵਾ ਪੜ੍ਹਵਾਇਆ ਸੀ। ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿਚ ਕਈ ਗੁਰੂਦਵਾਰੇ ਹਨ।ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਧਾਲੂ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਖੀਰ ਨੂੰ ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ [[ਲੋਕ]] ਪੜ੍ਹ ਗਏ ਹਨ। ਤਰਕ ਸੰਗਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨਾਂ ਦੀ ਹੁਣ ਪਹਿਲੇ ਜਿਹੀ ਮਾਣਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|publisher=ਯੂਨੀਸਟਾਰ|year=january 1 2013|isbn=9382246991|location=ਇਹ ਪਲਾਟ ਨੰਬਰ 301, ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ ਮੋਹਾਲੀ, ਮੋਹਾਲੀ-160062 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।}}</ref> == ਬੋਲੀਆਂ == 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੇਲੇ]] tuwt4gjcojw3ci6g9cvcjq0xhxfbegq 0 192134 854122 778210 2026-11-10T04:25:45Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Baburam_and_prachanda.jpg|Baburam_and_prachanda.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 2 November 2026. 854122 wikitext text/x-wiki '''ਬਾਬੂਰਾਮ ਭੱਟਾਰਾਏ''' ( {{Langx|ne|बाबुराम भट्टराई}} ; ਜਨਮ 18 ਜੂਨ 1954), ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਖ਼ਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਅਪਣਾਏ ਨਾਮ '''ਲਾਲਧਵਜ''' ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਨੇਪਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Sen |first=Sandeep |date=2017-11-19 |title=Bhattarai says he has not renounced Marxism yet |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/baburam-bhattarai-says-he-has-not-renounced-marxism-yet |access-date=2022-02-17 |website=The Himalayan Times |language=en}}</ref> ਭੱਟਾਰਾਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ, ਨਯਾ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ, ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਨੇਪਾਲ (ਮਾਓਵਾਦੀ) ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੋਹਰੀ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਿਹਾ। <ref>{{Cite web |date=2015-09-27 |title=The end of the Nepali Maoists in sight as Baburam Bhattarai resigns |url=https://www.hindustantimes.com/world/the-end-of-the-nepali-maoists-in-sight-as-baburam-bhattarai-resigns/story-RyK7TZA2tJ7AeNwYc80c1J.html |access-date=2022-02-17 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਜਮਹੂਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦ|ਮਾਓਵਾਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਮਹੂਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦ]] ਅਪਣਾ ਲਿਆ। <ref>{{Cite web |last=Sureis |date=2017-12-04 |title=Democratic socialism, not communism, is need of the hour: Baburam Bhattarai |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/democratic-socialism-not-communism-need-hour-baburam-bhattarai |access-date=2022-02-17 |website=The Himalayan Times |language=en}}</ref> == ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ == 1996 ਵਿੱਚ, ਮਾਓਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਨੇਪਾਲੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 17,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੇਪਾਲੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਨੂੰ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਭੱਟਾਰਾਏ 2008 ਵਿੱਚ ਮਾਓਵਾਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਗੋਰਖਾ 1 ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ਼ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈ ਗਈ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954]] auilgrw6d667uso91hfwxas645eqc7d 0 194146 854070 846767 2026-11-09T17:11:41Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854070 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | image = Gurudwara Guptsar Sahib, Chhattiana.jpg | alt = ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ | caption = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਵੇਂ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ | map_type = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | coordinates = {{coord|30.3152|74.6812|display=inline,title}} | location = [[ਛੱਤਿਆਣਾ]], [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | deity = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | district = [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | functional_status = ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ | architecture_type = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ]] }} '''ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Guptsar Sahib''') ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] (ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ) ਹੈ, ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ [[ਛੱਤਿਆਣਾ]] ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref name="Nabha">ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ (1960). ''Encyclopaedia of Sikh Literature''. ਪਟਿਆਲਾ: ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ.</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ [[ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1706 ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਿੰਘਾ ਦੀ ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)'' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਈ. ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾੜ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Singha">H. S. Singha (2000). ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)''. Hemkunt Press. p. 46.</ref> ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੀ ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਲਝਰਾਣੀ ਤੋਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵੱਲ ਗਏ। ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਧਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Macauliffe">Macauliffe, Max Arthur (1909). ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors''. Vol. V. Oxford: Clarendon Press. pp. 217–218.</ref> ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੜੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਬਰਾੜਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਚੌਧਰੀ ਦਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Gandhi">Surjit Singh Gandhi, ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'', Atlantic Publishers & Distributors, p. 860.</ref> ਇਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁੜ ਛੱਤਿਆਣਾ, ਕੋਟ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਅਤੇ ਕੋਟ ਭਾਈ ਰਾਹੀਂ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="Gandhi"/> ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ'' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਛਤਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਕਰਕੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬੈਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਕਰੀ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਅਸੁਪਾਲੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਚਾਕਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਪਾਹੁਲ ਲਈ।<ref name="Sakhi">ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ'', ਸਾਖੀ 67, pp. 71–73.</ref> ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ''Encyclopaedia of Sikh Literature'' ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਥਾਣਾ ਕੋਟ ਭਾਈ ਦਾ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਦਸ ਕੋਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਪਤਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Nabha"/> == ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ / ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਹਿਮ ਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨਾਮ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਸਨੀਕ ਦਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'' ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਤੇਆਣਾ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਸਨੀਕ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1706 ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਆਏ ਤਾਂ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਈ। ਪਾਹੁਲ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Ajmer">''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'', "ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ", ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਟਭਾਈ/ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵੇਰਵਾ।</ref> ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਆਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="Macauliffe"/> ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ''ਵਹਿਮੀ ਪੀਰ'' ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਵਨ ਦੇ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਛੱਤਿਆਣਾ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [[ਛੱਤਿਆਣਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ]] == ਇਤਿਹਾਸ == ਦਸਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]], 1705 ਵਿੱਚ [[ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ। === ਪੀਰ ਸੱਯਦ ਇਬਰਾਹਿਮ === ਇਬਰਾਹਿਮ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਸੰਤ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ '''ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ''' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Shrine_of_Peer_Ibrahim,_Chhattiana.jpg|alt=Shrine of Vehmi Peer|left|thumb| ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ (ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਹਮੀ ਪੀਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)]] [[ਤਸਵੀਰ:History_board_at_Gurudwara_Guptsar_Sahib,_Chhattiana.jpg|alt=history board|center|thumb| ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] l2o5vkq1108zb37a40l1id9p2hlh6je 0 196192 854083 801945 2026-11-09T17:11:47Z Kuldeepburjbhalaike 18176 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਤੋਂ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਖਿਸਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ [[c:Help:Cat-a-lot|ਕੈਟ-ਆ-ਲੋਟ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 854083 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖ]] | image = Gurdwara bibi Veero Ji.jpg | district = [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]] | state = ਪੰਜਾਬ | region = | country = ਭਾਰਤ }} '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ''', [[ਪੰਜਾਬੀ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ [[ਝਬਾਲ ਕਲਾਂ]] ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ।।<ref>{{Cite web |title=Gurdwara Sri Bibi Viro {{!}} Discover Sikhism |url=https://www.discoversikhism.com/sikh_gurdwaras/gurdwara_sri_bibi_viro.html |access-date=2025-03-22 |website=www.discoversikhism.com}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਜੀ ਭਾਈ ਧਰਮੇ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਤੇ ਭਰਾ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ਉਨਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਆਏ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਸੀ ਪਰ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਗਏ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] kegbhb64ja9kf4rt9ty7eil45oih47k 1 202343 854108 828745 2026-11-09T17:43:36Z ~2026-59543-98 62899 /* Photo explanation is wrong */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 854108 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2025}} == Photo explanation is wrong == Title of the Photo of 52 Hukamnamas says it was taken at Paonta Sahib (in Himachal Pardesh). But the explanatory text below the photo says these Hukamnamas are at Hazur Sahib Nanded (in Maharashtra). [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/~2026-59543-98|~2026-59543-98]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:~2026-59543-98|talk]]) 17:43, 9 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) a4rm9o9u84zq9rqr4itzuz0wsd2qiyc 0 205568 854059 2026-11-09T17:01:48Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ]] ਨੂੰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 854059 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] 7emifirpy3vnus25y644hrt6yu4mt5p 3 205569 854110 2026-11-09T18:01:59Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 854110 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Taranjit Maan Singer l Writer lComposer}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:01, 9 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) 9akprhrowwdyqeq2h39wnwi9zga4qur 0 205570 854115 2026-11-09T23:28:52Z Harchand Bhinder 3793 "'''ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ (Chowkiman)''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ (NH-95) ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Chowkiman Village |url=https://www.onefivenine.com/indi..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 854115 wikitext text/x-wiki '''ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ (Chowkiman)''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ (NH-95) ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Chowkiman Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chowkiman |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਹਲਕਾ ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਲਗਭਗ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਨ ਗੋਤ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਮਾਨ ''' '''(Mann) ਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ/ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ 'ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ' ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। '''ਡਾਕਖਾਨਾ:''' ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਡਾਕਖਾਨੇ (Post Office) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਮ 'ਮਾਨ' ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=142023 Pin Code . Mann Post Office, Ludhiana . 142023 Map |url=https://www.onefivenine.com/india/pincode/142023 |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> 6xxmb97v5l34up8jqhjx7mo0ks4z2p5 854116 854115 2026-11-09T23:32:01Z Harchand Bhinder 3793 added [[Category:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] using [[WP:HC|HotCat]] 854116 wikitext text/x-wiki '''ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ (Chowkiman)''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ (NH-95) ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Chowkiman Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chowkiman |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਹਲਕਾ ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਲਗਭਗ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਨ ਗੋਤ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਮਾਨ ''' '''(Mann) ਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ/ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ 'ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ' ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। '''ਡਾਕਖਾਨਾ:''' ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਡਾਕਖਾਨੇ (Post Office) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਮ 'ਮਾਨ' ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=142023 Pin Code . Mann Post Office, Ludhiana . 142023 Map |url=https://www.onefivenine.com/india/pincode/142023 |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] ru52zayei49ctcjzgcnub7qfz14h7fj 854117 854116 2026-11-09T23:48:14Z Harchand Bhinder 3793 854117 wikitext text/x-wiki '''ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ (Chowkiman)''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ (NH-95) ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Chowkiman Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chowkiman |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਹਲਕਾ ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਲਗਭਗ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਨ ਗੋਤ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਮਾਨ ''' '''(Mann) ਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ/ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ 'ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ' ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਨ ਵੇਲੇ ਸਟੇਸਨ ਦਾ ਨਾਮ ਚੌਕੀਮਾਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ | ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸਨ ਸ਼ਾਇਦ 1904 ਵਿਚ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਡਾਕਘਰ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਦੋਵੇਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਗਏ। <ref>{{Cite web |title=Chauki Man Railway Station {{!}} Chauki Man Railway Station Time table{{!}} Chauki Man Railway Station code |url=https://www.onefivenine.com/india/Rail/RailwayStation/CKM |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> '''ਡਾਕਖਾਨਾ:''' ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਡਾਕਖਾਨੇ (Post Office) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਮ 'ਮਾਨ' ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਡਾਕ ਘਰ ਦਾ PIN CODE - 142023 ਹੈ| <ref>{{Cite web |title=142023 Pin Code . Mann Post Office, Ludhiana . 142023 Map |url=https://www.onefivenine.com/india/pincode/142023 |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] jto6qs58kp0b6i80h1woic1jdolhfmo 854123 854117 2026-11-10T06:08:54Z Harchand Bhinder 3793 /* ਇਤਿਹਾਸ */ 854123 wikitext text/x-wiki '''ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ (Chowkiman)''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ (NH-95) ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Chowkiman Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chowkiman |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਹਲਕਾ ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਲਗਭਗ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਨ ਗੋਤ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਮਾਨ ''' '''(Mann) ਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ/ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ 'ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ' ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਨ ਵੇਲੇ ਸਟੇਸਨ ਦਾ ਨਾਮ ਚੌਕੀਮਾਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ | ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸਨ ਸ਼ਾਇਦ 1904 ਵਿਚ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਡਾਕਘਰ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਦੋਵੇਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਗਏ। <ref>{{Cite web |title=Chauki Man Railway Station {{!}} Chauki Man Railway Station Time table{{!}} Chauki Man Railway Station code |url=https://www.onefivenine.com/india/Rail/RailwayStation/CKM |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> '''ਡਾਕਖਾਨਾ:''' ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਡਾਕਖਾਨੇ (Post Office) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਮ 'ਮਾਨ' ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਡਾਕ ਘਰ ਦਾ PIN CODE - 142023 ਹੈ| <ref>{{Cite web |title=142023 Pin Code . Mann Post Office, Ludhiana . 142023 Map |url=https://www.onefivenine.com/india/pincode/142023 |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਸਨੀਕ [[ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ]] ਜਹਾਜ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਸਨ; https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%97%E0%A8%BE%E0%A8%9F%E0%A8%BE%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%82_%E0%A8%A6%E0%A9%87_%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%AB%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82_%E0%A8%A6%E0%A9%80_%E0%A8%B8%E0%A9%82%E0%A8%9A%E0%A9%80. ਲਾਲ ਸਿੰਘ: ਪਿੰਡ ਮਾਨ, ਉਮਰ 22 ਸਾਲ, ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ। ਬੱਜਬੱਜ ਘਾਟ ਦੇ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 162. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ: ਪਿੰਡ ਮਾਨ, ਉਮਰ 35 ਸਾਲ, ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ। ਬੱਜਬੱਜ ਘਾਟ ਦੇ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] srmqf5asw1vdt51oqegitei9x7c6qhw 854124 854123 2026-11-10T06:10:37Z Harchand Bhinder 3793 /* ਇਤਿਹਾਸ */ ਹਿੱਜੇ ਸਹੀ ਕੀਤੇ 854124 wikitext text/x-wiki '''ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ (Chowkiman)''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ (NH-95) ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Chowkiman Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chowkiman |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਹਲਕਾ ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਲਗਭਗ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਨ ਗੋਤ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਮਾਨ ''' '''(Mann) ਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ/ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ 'ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ' ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਨ ਵੇਲੇ ਸਟੇਸਨ ਦਾ ਨਾਮ ਚੌਕੀਮਾਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ | ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸਨ ਸ਼ਾਇਦ 1904 ਵਿਚ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਡਾਕਘਰ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਦੋਵੇਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਗਏ। <ref>{{Cite web |title=Chauki Man Railway Station {{!}} Chauki Man Railway Station Time table{{!}} Chauki Man Railway Station code |url=https://www.onefivenine.com/india/Rail/RailwayStation/CKM |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> '''ਡਾਕਖਾਨਾ:''' ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਡਾਕਖਾਨੇ (Post Office) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਮ 'ਮਾਨ' ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਡਾਕ ਘਰ ਦਾ PIN CODE - 142023 ਹੈ| <ref>{{Cite web |title=142023 Pin Code . Mann Post Office, Ludhiana . 142023 Map |url=https://www.onefivenine.com/india/pincode/142023 |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਸਨੀਕ [[ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ]] ਜਹਾਜ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਸਨ; 161. ਲਾਲ ਸਿੰਘ: ਪਿੰਡ ਮਾਨ, ਉਮਰ 22 ਸਾਲ, ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ। ਬੱਜਬੱਜ ਘਾਟ ਦੇ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 162. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ: ਪਿੰਡ ਮਾਨ, ਉਮਰ 35 ਸਾਲ, ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ। ਬੱਜਬੱਜ ਘਾਟ ਦੇ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] k9h5noz2eyb0l49l4e3ip456c8jz5ai 3 205571 854121 2026-11-10T02:27:37Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 854121 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Mehrambeer}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 02:27, 10 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) c4h3s225kr6jkq6gdfrm7echdfq1q79