ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Package Package talk Event Event talk Topic 0 1762 854204 828148 2026-11-11T00:29:12Z Aman Arora PTL 46281 854204 wikitext text/x-wiki [[File:ਗਿੱਧਾ.jpeg|200 px|thumb|right]] [[File:Punjabi woman smile.jpg|100 px|thumb|right]] [[ਤਸਵੀਰ:Giddha 1.jpg|thumb]] '''ਗਿੱਧਾ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਾਵਾਂ, ਉਮੰਗਾਂ, ਵਲਵਲਿਆਂ ਅਤੇ ਉਲਾਸ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਤਾੜੀ ਨਾਚ ਹੈ। ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜੋਤੀਆਂ ਹੋਰ ਮੁਟਿਆਰਾਂ (ਇਸਤਰੀਆਂ) ਤਾੜੀ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਟੇਕ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="david2015">{{cite journal |last=David |first=Ann R. |year=2015 |title=Embodied Cultural Memories of the Punjab: Giddha Dance and Song in Migrant London Spaces |journal=Traditiones |volume=44 |issue=2 |pages=149–171 |doi=10.3986/Traditio2015440208 |url=https://ojs.zrc-sazu.si/traditiones/article/download/4900/4506 |language=en}}</ref> ਤਾੜੀ ਦਾ ਵਹਾਉ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ-ਬੋਲੀਆਂ, (ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ) ਅਤੇ ਟੱਪਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਟੱਪਿਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾਰੇ ਗਏ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਚ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਤਾਲੀ ਜਾਂ ਤਾੜੀ ਅਤੇ [[ਬੋਲੀ (ਗਿੱਧਾ)]] ਜਾਂ ਟੱਪੇ ਦੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਰਸ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ "ਬੱਲੇ-ਬੱਲੇ ਬਈ, ਸ਼ਾਵਾ-ਸ਼ਾਵਾ" ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਮਕਾਵੀਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਟੱਪੇ ਜਾਂ ਬੋਲ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੁਲਾਰਾ ਜਿਹਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹਾਂ, ਸਕੂਲ ਕਾਲਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ, [[ਤੀਆਂ]] ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿੱਧਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਘੇਰੇ ਵਾਲੇ ਨਾਚ (ਰਿੰਗ ਡਾਂਸ) ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਸੀ। ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਉਹੀ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮਰਦ [[ਭੰਗੜਾ|ਭੰਗੜੇ]] ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="utsav">{{cite web|url=http://www.utsavpedia.com/cultural-connections/evergreen-folk-dance-from-punjab-giddha/ |title=Giddha Origin and history |publisher=utsavpedia.com |date=2013-07-15 |access-date=2017-03-09 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੇਸੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''ਗਿੱਧਾ'' (1936) ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="schreffler2004">{{cite journal |last=Schreffler |first=Gibb |year=2004 |title=Vernacular Music and Dance of Punjab |journal=Journal of Punjab Studies |volume=11 |issue=2 |pages=197–214 |url=https://punjab.global.ucsb.edu/sites/default/files/sitefiles/journals/volume11/no2/7_schreffler.pdf |language=en}}</ref> ਨਾਚ-ਖੋਜੀ ਗਿੱਬ ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਚ ਸਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲੇ 'ਤੇ ਭੰਗੜਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਸੀ। ਉਹ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਾਲੀ ਬੈਠਕ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> [[1947]] ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਕਈ ਇਲਾਕਾਈ ਨਾਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਏ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਮੁਤਾਬਕ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੰਡ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਇਮ ਰਹੀ।<ref name="schreffler2004" /> ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਮਿਲੀ, ਜਦਕਿ ਗਿੱਧੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਨਾਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਦਾਇਰੇ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਗਏ ਜਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ।<ref name="david2015" /> ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਟੇਜੀ ਭੰਗੜਾ 1953 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਮੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਜੋੜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਾਪਦੰਡ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ, ਸੰਮੀ, ਕਿੱਕਲੀ, ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਗੋ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨਰਮ ਅਤੇ ਝੂਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="gera2020">{{cite journal |last=Gera Roy |first=Anjali |year=2020 |title=Gendering Dance |journal=Religions |volume=11 |issue=4 |page=202 |doi=10.3390/rel11040202 |url=https://www.mdpi.com/2077-1444/11/4/202 |language=en}}</ref> ==ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ== ਗਿੱਧਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਨਾਚ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ ਭੰਗੜੇ ਵਾਂਗ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾਰੀ ਸੁਹਜ, ਲਚਕ ਅਤੇ ਸਲੀਕੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਸਾਊਥਾਲ (ਲੰਡਨ) ਵਿੱਚ ਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿੱਧਾ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੈਠੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਆਗੂ ਘੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਛੋਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘੜੀ ਦੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਤਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਝਲਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਲ ਹੌਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਨਕਲ ਜਾਂ ਵੰਗਾਂ-ਝਾਂਜਰਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ।<ref name="david2015" /> ਟੋਲੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 4 * ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਜ਼: ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾੜੀਆਂ * ਵਰਗ: ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ<ref>{{Cite web |url=http://www.sabhyachar.com/showdance.php?did=1 |title=ਸੱਭਿਆਚਾਰ.ਕੌਮ |access-date=2012-08-17 |archive-date=2010-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428002855/http://www.sabhyachar.com/showdance.php?did=1 |url-status=dead }}</ref> ਨਕਲ (ਮਿਮਿਕਰੀ) ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਸਾਊਥਾਲ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਕਲੀ ਬਰਾਤ ਦਾ ਸਵਾਂਗ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ==ਬੋਲੀਆਂ== {{main|ਬੋਲੀ (ਗਿੱਧਾ)}} ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਜਾਨ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> ਇੱਕ ਔਰਤ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਟੇਕ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇੱਕ "ਨੱਚਦੀ-ਗਾਉਂਦੀ ਗੱਲਬਾਤ" ਵਰਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।<ref name="david2015" /> ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ, ਪਿਆਰ, ਸਿਆਸਤ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਪਤੀਆਂ ਤੇ ਸੱਸਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਵੇ-ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਜੋੜ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸਾਊਥਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਲੰਡਨ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।<ref name="david2015" /> ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੀਤ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਹਾਗ, ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਗਾਇਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref name="schreffler2004" /> ==ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਤੀਆਂ== ਗਿੱਧਾ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਰੌਣਕ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ [[ਤੀਆਂ]] ਮੌਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਆਂ ਸਾਉਣ (ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ) ਵਿੱਚ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਪਿੰਡ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।<ref name="david2015" /> ਵਿਆਹ ਮੌਕੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ "ਵਿਆਹੁਲਾ ਗਿੱਧਾ" ਅਤੇ ਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ "ਤੀਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://hinduscriptures.in/vedic-society/arts/dance/dance-forms-of-punjab |title=Dance Forms of Punjab |website=hinduscriptures.in |language=en}}</ref> ਅੱਜ ਵੀ ਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਟਾਂ, ਪਰਾਂਦਿਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ, ਬੋਲੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="etv2026">{{cite web |url=https://www.etvbharat.com/pa/videos/a-unique-glimpse-of-punjabi-culture-in-amritsar-on-the-occasion-of-teej-festival-pbs26080204265 |title=ਸਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤੀਆਂ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਅਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟ ਕੇ ਮਨਾਈਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ |website=ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ |date=2026-08-02 |language=pa}}</ref> ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="etv2026" /> ==ਭੇਸ਼ ਭੂਸ਼ਾ== ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ [[ਸਲਵਾਰ ਕਮੀਜ਼]] ਜਾਂ ਘੱਗਰਾ (ਲਹਿੰਗਾ) ਅਤੇ ਭਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਗੁੱਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਟਿੱਕਾ ਲਾ ਕੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="indianmirror">{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dance/gidda.html |title=Giddha Dress Code |publisher=indianmirror.com |access-date=2017-03-09 |language=en}}</ref> ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿੱਕਾ, ਝੁਮਕੇ, ਰਾਣੀ ਹਾਰ, ਝਾਂਜਰਾਂ (ਪਾਇਲ), ਬਾਜ਼ੂਬੰਦ, ਵੰਗਾਂ ਅਤੇ ਨੱਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਪਰਾਂਦਾ]] ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਸਿਰ 'ਤੇ [[ਫੁਲਕਾਰੀ]] ਅਤੇ ਸੱਗੀ-ਫੁੱਲ ਵੀ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="etv2026" /> ==ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਤਾਲ== ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤਾਲ ਤਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਚਾਂ ਵਾਂਗ [[ਢੋਲ]] ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਛੋਟੀ [[ਢੋਲਕੀ]] ਜਾਂ ਢੋਲ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੇਰਾ ਰਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਚਾਂ ਨਾਲ ਢੋਲਕੀ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਸਾਜ਼ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਢੋਲ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਚਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।<ref name="gera2020" /> ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਟੇਜੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਲਾਈਵ ਢੋਲੀ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ==ਸਟੇਜੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ== ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਹਿਜ ਗਿੱਧੇ ਅਤੇ ਸਟੇਜੀ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਇੱਕ ਪੱਕੇ ਸਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ, ਕਤਾਰਬੰਦੀ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰਕਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬੋਲੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਘੱਟ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਣਾਇਕ ਅਕਸਰ "ਰਵਾਇਤੀਪਣ" ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="david2015" /> ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਅਤੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਬਣਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="schreffler2004" /><ref name="david2015" /> ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਝਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ==ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ== ਗਿੱਧਾ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ, ਗਿਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਸਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਆਹ, ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੁਬਾਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="david2015" /> ਡੇਵਿਡ ਮੁਤਾਬਕ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੱਚਣ ਬਾਰੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ-ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣਾ ਇਸ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ਗੇਰਾ ਰਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਦਿਸਿਆ, ਜਦਕਿ ਗਿੱਧਾ ਪਿੱਛੇ ਰਿਹਾ।<ref name="gera2020" /> ==ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ== ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਲੰਡਨ, ਐਡਮਿੰਟਨ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ, ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਅਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਲੰਡਨ ਦੇ ਸਾਊਥਾਲ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਰੇਡੀਓ ਵੱਲੋਂ ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ ਦੇ ਐਤਵਾਰਾਂ ਨੂੰ "ਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ" ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 500-600 ਔਰਤਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ (2015 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵੇਲੇ)।<ref name="david2015" /> ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਰ੍ਹੀ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲੱਬ ਬਾਰੇ ਸੀਬੀਸੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿੱਧਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |url=https://amp.cbc.ca/news/canada/british-columbia/punjabi-folk-dance-giddha-canadians-reconnecting-roots-1.6473014 |title=How the giddha folk dance and boliyan songs are helping Punjabi-Canadian women connect with their roots |work=CBC News |language=en}}</ref> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਵਿੱਚ "ਗਿੱਧਾ ਕੱਪ" ਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite news |url=https://www.punjabijagran.com/world/australia-punjabi-culture-is-prevalent-in-australia-history-was-created-in-brisbane-know-which-team-won-the-third-giddha-cup-9675155.html |title=ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ, ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ 'ਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇਤਿਹਾਸ; ਜਾਣੋ 'ਤੀਸਰਾ ਗਿੱਧਾ ਕੱਪ' 'ਚ ਕਿਹੜੀ ਟੀਮ ਰਹੀ ਜੇਤੂ |work=ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ |date=2026-09-01 |language=pa}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿੱਧਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ]] o8pl8z6z5082eqs0mygsm292wef7kob 854205 854204 2026-11-11T00:32:54Z Aman Arora PTL 46281 854205 wikitext text/x-wiki [[File:ਗਿੱਧਾ.jpeg|200 px|thumb|right]] [[File:Punjabi woman smile.jpg|100 px|thumb|right]] [[ਤਸਵੀਰ:Giddha 1.jpg|thumb]] '''ਗਿੱਧਾ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਾਵਾਂ, ਉਮੰਗਾਂ, ਵਲਵਲਿਆਂ ਅਤੇ ਉਲਾਸ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਤਾੜੀ ਨਾਚ ਹੈ। ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜੋਤੀਆਂ ਹੋਰ ਮੁਟਿਆਰਾਂ (ਇਸਤਰੀਆਂ) ਤਾੜੀ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਟੇਕ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="david2015">{{cite journal |last=David |first=Ann R. |year=2015 |title=Embodied Cultural Memories of the Punjab: Giddha Dance and Song in Migrant London Spaces |journal=Traditiones |volume=44 |issue=2 |pages=149–171 |doi=10.3986/Traditio2015440208 |url=https://ojs.zrc-sazu.si/traditiones/article/download/4900/4506 |language=en}}</ref> ਤਾੜੀ ਦਾ ਵਹਾਉ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ-ਬੋਲੀਆਂ, (ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ) ਅਤੇ ਟੱਪਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਟੱਪਿਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾਰੇ ਗਏ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਚ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਤਾਲੀ ਜਾਂ ਤਾੜੀ ਅਤੇ [[ਬੋਲੀ (ਗਿੱਧਾ)]] ਜਾਂ ਟੱਪੇ ਦੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਰਸ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ "ਬੱਲੇ-ਬੱਲੇ ਬਈ, ਸ਼ਾਵਾ-ਸ਼ਾਵਾ" ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਮਕਾਵੀਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਟੱਪੇ ਜਾਂ ਬੋਲ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੁਲਾਰਾ ਜਿਹਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹਾਂ, ਸਕੂਲ ਕਾਲਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ, [[ਤੀਆਂ]] ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿੱਧਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਘੇਰੇ ਵਾਲੇ ਨਾਚ (ਰਿੰਗ ਡਾਂਸ) ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਸੀ। ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਉਹੀ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮਰਦ [[ਭੰਗੜਾ|ਭੰਗੜੇ]] ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="utsav">{{cite web|url=http://www.utsavpedia.com/cultural-connections/evergreen-folk-dance-from-punjab-giddha/ |title=Giddha Origin and history |publisher=utsavpedia.com |date=2013-07-15 |access-date=2017-03-09 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੇਸੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''ਗਿੱਧਾ'' (1936) ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="schreffler2004">{{cite journal |last=Schreffler |first=Gibb |year=2004 |title=Vernacular Music and Dance of Punjab |journal=Journal of Punjab Studies |volume=11 |issue=2 |pages=197–214 |url=https://punjab.global.ucsb.edu/sites/default/files/sitefiles/journals/volume11/no2/7_schreffler.pdf |language=en}}</ref> ਨਾਚ-ਖੋਜੀ ਗਿੱਬ ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਚ ਸਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲੇ 'ਤੇ ਭੰਗੜਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਸੀ। ਉਹ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਾਲੀ ਬੈਠਕ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> [[1947]] ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਕਈ ਇਲਾਕਾਈ ਨਾਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਏ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਮੁਤਾਬਕ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੰਡ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਇਮ ਰਹੀ।<ref name="schreffler2004" /> ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਮਿਲੀ, ਜਦਕਿ ਗਿੱਧੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਨਾਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਦਾਇਰੇ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਗਏ ਜਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ।<ref name="david2015" /> ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਟੇਜੀ ਭੰਗੜਾ 1953 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਮੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਜੋੜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਾਪਦੰਡ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ, ਸੰਮੀ, ਕਿੱਕਲੀ, ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਗੋ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨਰਮ ਅਤੇ ਝੂਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="gera2020">{{cite journal |last=Gera Roy |first=Anjali |year=2020 |title=Gendering Dance |journal=Religions |volume=11 |issue=4 |page=202 |doi=10.3390/rel11040202 |url=https://www.mdpi.com/2077-1444/11/4/202 |language=en}}</ref> ==ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ== ਗਿੱਧਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਨਾਚ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ ਭੰਗੜੇ ਵਾਂਗ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾਰੀ ਸੁਹਜ, ਲਚਕ ਅਤੇ ਸਲੀਕੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਸਾਊਥਾਲ (ਲੰਡਨ) ਵਿੱਚ ਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿੱਧਾ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੈਠੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਆਗੂ ਘੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਛੋਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘੜੀ ਦੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਤਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਝਲਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਲ ਹੌਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਨਕਲ ਜਾਂ ਵੰਗਾਂ-ਝਾਂਜਰਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ।<ref name="david2015" /> ਟੋਲੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 4 * ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਜ਼: ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾੜੀਆਂ * ਵਰਗ: ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ<ref>{{Cite web |url=http://www.sabhyachar.com/showdance.php?did=1 |title=ਸੱਭਿਆਚਾਰ.ਕੌਮ |access-date=2012-08-17 |archive-date=2010-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428002855/http://www.sabhyachar.com/showdance.php?did=1 |url-status=dead }}</ref> ਨਕਲ (ਮਿਮਿਕਰੀ) ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਸਾਊਥਾਲ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਕਲੀ ਬਰਾਤ ਦਾ ਸਵਾਂਗ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ==ਬੋਲੀਆਂ== {{main|ਬੋਲੀ (ਗਿੱਧਾ)}} ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਜਾਨ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> ਇੱਕ ਔਰਤ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਟੇਕ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇੱਕ "ਨੱਚਦੀ-ਗਾਉਂਦੀ ਗੱਲਬਾਤ" ਵਰਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।<ref name="david2015" /> ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ, ਪਿਆਰ, ਸਿਆਸਤ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਪਤੀਆਂ ਤੇ ਸੱਸਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਵੇ-ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਜੋੜ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸਾਊਥਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਲੰਡਨ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।<ref name="david2015" /> ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੀਤ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਹਾਗ, ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਗਾਇਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref name="schreffler2004" /> ==ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਤੀਆਂ== ਗਿੱਧਾ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਰੌਣਕ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ [[ਤੀਆਂ]] ਮੌਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਆਂ ਸਾਉਣ (ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ) ਵਿੱਚ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਪਿੰਡ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।<ref name="david2015" /> ਵਿਆਹ ਮੌਕੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ "ਵਿਆਹੁਲਾ ਗਿੱਧਾ" ਅਤੇ ਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ "ਤੀਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://hinduscriptures.in/vedic-society/arts/dance/dance-forms-of-punjab |title=Dance Forms of Punjab |website=hinduscriptures.in |language=en}}</ref> ਅੱਜ ਵੀ ਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਟਾਂ, ਪਰਾਂਦਿਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ, ਬੋਲੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="etv2026">{{cite web |url=https://www.etvbharat.com/pa/videos/a-unique-glimpse-of-punjabi-culture-in-amritsar-on-the-occasion-of-teej-festival-pbs26080204265 |title=ਸਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤੀਆਂ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਅਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟ ਕੇ ਮਨਾਈਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ |website=ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ |date=2026-08-02 |language=pa}}</ref> ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="etv2026" /> ==ਭੇਸ਼ ਭੂਸ਼ਾ== ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ [[ਸਲਵਾਰ ਕਮੀਜ਼]] ਜਾਂ ਘੱਗਰਾ (ਲਹਿੰਗਾ) ਅਤੇ ਭਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਗੁੱਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਟਿੱਕਾ ਲਾ ਕੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="indianmirror">{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dance/gidda.html |title=Giddha Dress Code |publisher=indianmirror.com |access-date=2017-03-09 |language=en}}</ref> ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿੱਕਾ, ਝੁਮਕੇ, ਰਾਣੀ ਹਾਰ, ਝਾਂਜਰਾਂ (ਪਾਇਲ), ਬਾਜ਼ੂਬੰਦ, ਵੰਗਾਂ ਅਤੇ ਨੱਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਾਂਦਾ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਸਿਰ 'ਤੇ [[ਫੁਲਕਾਰੀ]] ਅਤੇ ਸੱਗੀ-ਫੁੱਲ ਵੀ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="etv2026" /> ==ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਤਾਲ== ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤਾਲ ਤਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਚਾਂ ਵਾਂਗ [[ਢੋਲ]] ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਛੋਟੀ [[ਢੋਲਕੀ]] ਜਾਂ ਢੋਲ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੇਰਾ ਰਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਚਾਂ ਨਾਲ ਢੋਲਕੀ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਸਾਜ਼ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਢੋਲ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਚਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।<ref name="gera2020" /> ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਟੇਜੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਲਾਈਵ ਢੋਲੀ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ==ਸਟੇਜੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ== ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਹਿਜ ਗਿੱਧੇ ਅਤੇ ਸਟੇਜੀ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਇੱਕ ਪੱਕੇ ਸਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ, ਕਤਾਰਬੰਦੀ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰਕਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬੋਲੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਘੱਟ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਣਾਇਕ ਅਕਸਰ "ਰਵਾਇਤੀਪਣ" ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="david2015" /> ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਅਤੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਬਣਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="schreffler2004" /><ref name="david2015" /> ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਝਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ==ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ== ਗਿੱਧਾ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ, ਗਿਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਸਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਆਹ, ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੁਬਾਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="david2015" /> ਡੇਵਿਡ ਮੁਤਾਬਕ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੱਚਣ ਬਾਰੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ-ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣਾ ਇਸ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ਗੇਰਾ ਰਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਦਿਸਿਆ, ਜਦਕਿ ਗਿੱਧਾ ਪਿੱਛੇ ਰਿਹਾ।<ref name="gera2020" /> ==ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ== ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਲੰਡਨ, ਐਡਮਿੰਟਨ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ, ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਅਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਲੰਡਨ ਦੇ ਸਾਊਥਾਲ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਰੇਡੀਓ ਵੱਲੋਂ ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ ਦੇ ਐਤਵਾਰਾਂ ਨੂੰ "ਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ" ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 500-600 ਔਰਤਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ (2015 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵੇਲੇ)।<ref name="david2015" /> ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਰ੍ਹੀ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲੱਬ ਬਾਰੇ ਸੀਬੀਸੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿੱਧਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |url=https://amp.cbc.ca/news/canada/british-columbia/punjabi-folk-dance-giddha-canadians-reconnecting-roots-1.6473014 |title=How the giddha folk dance and boliyan songs are helping Punjabi-Canadian women connect with their roots |work=CBC News |language=en}}</ref> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਵਿੱਚ "ਗਿੱਧਾ ਕੱਪ" ਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite news |url=https://www.punjabijagran.com/world/australia-punjabi-culture-is-prevalent-in-australia-history-was-created-in-brisbane-know-which-team-won-the-third-giddha-cup-9675155.html |title=ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ, ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ 'ਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇਤਿਹਾਸ; ਜਾਣੋ 'ਤੀਸਰਾ ਗਿੱਧਾ ਕੱਪ' 'ਚ ਕਿਹੜੀ ਟੀਮ ਰਹੀ ਜੇਤੂ |work=ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ |date=2026-09-01 |language=pa}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿੱਧਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ]] azmihrrvc2pq2dmfxhjx20btepxnagj 854207 854205 2026-11-11T00:51:30Z Aman Arora PTL 46281 854207 wikitext text/x-wiki [[File:ਗਿੱਧਾ.jpeg|200 px|thumb|right]] [[File:Punjabi woman smile.jpg|100 px|thumb|right]] [[ਤਸਵੀਰ:Giddha 1.jpg|thumb]] '''ਗਿੱਧਾ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਾਵਾਂ, ਉਮੰਗਾਂ, ਵਲਵਲਿਆਂ ਅਤੇ ਉਲਾਸ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਤਾੜੀ ਨਾਚ ਹੈ। ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜੋਤੀਆਂ ਹੋਰ ਮੁਟਿਆਰਾਂ (ਇਸਤਰੀਆਂ) ਤਾੜੀ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਟੇਕ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="david2015">{{cite journal |last=David |first=Ann R. |year=2015 |title=Embodied Cultural Memories of the Punjab: Giddha Dance and Song in Migrant London Spaces |journal=Traditiones |volume=44 |issue=2 |pages=149–171 |url=https://ojs.zrc-sazu.si/traditiones/article/download/4900/4506 |language=en}}</ref> ਤਾੜੀ ਦਾ ਵਹਾਉ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ-ਬੋਲੀਆਂ, (ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ) ਅਤੇ ਟੱਪਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਟੱਪਿਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾਰੇ ਗਏ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਚ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਤਾਲੀ ਜਾਂ ਤਾੜੀ ਅਤੇ [[ਬੋਲੀ (ਗਿੱਧਾ)]] ਜਾਂ ਟੱਪੇ ਦੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਰਸ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ "ਬੱਲੇ-ਬੱਲੇ ਬਈ, ਸ਼ਾਵਾ-ਸ਼ਾਵਾ" ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਮਕਾਵੀਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਟੱਪੇ ਜਾਂ ਬੋਲ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੁਲਾਰਾ ਜਿਹਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹਾਂ, ਸਕੂਲ ਕਾਲਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ, [[ਤੀਆਂ]] ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿੱਧਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਘੇਰੇ ਵਾਲੇ ਨਾਚ (ਰਿੰਗ ਡਾਂਸ) ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਸੀ। ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਉਹੀ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮਰਦ [[ਭੰਗੜਾ|ਭੰਗੜੇ]] ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="utsav">{{cite web|url=http://www.utsavpedia.com/cultural-connections/evergreen-folk-dance-from-punjab-giddha/ |title=Giddha Origin and history |publisher=utsavpedia.com |date=2013-07-15 |access-date=2017-03-09 |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੇਸੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''ਗਿੱਧਾ'' (1936) ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="schreffler2004">{{cite journal |last=Schreffler |first=Gibb |year=2004 |title=Vernacular Music and Dance of Punjab |journal=Journal of Punjab Studies |volume=11 |issue=2 |pages=197–214 |url=https://punjab.global.ucsb.edu/sites/default/files/sitefiles/journals/volume11/no2/7_schreffler.pdf |language=en}}</ref> ਨਾਚ-ਖੋਜੀ ਗਿੱਬ ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਚ ਸਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲੇ 'ਤੇ ਭੰਗੜਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਸੀ। ਉਹ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਾਲੀ ਬੈਠਕ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> [[1947]] ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਕਈ ਇਲਾਕਾਈ ਨਾਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਏ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਮੁਤਾਬਕ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੰਡ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਇਮ ਰਹੀ।<ref name="schreffler2004" /> ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਮਿਲੀ, ਜਦਕਿ ਗਿੱਧੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਨਾਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਦਾਇਰੇ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਗਏ ਜਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ।<ref name="david2015" /> ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਟੇਜੀ ਭੰਗੜਾ 1953 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਮੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਜੋੜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਾਪਦੰਡ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ, ਸੰਮੀ, ਕਿੱਕਲੀ, ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਗੋ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨਰਮ ਅਤੇ ਝੂਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="gera2020">{{cite journal |last=Gera Roy |first=Anjali |year=2020 |title=Gendering Dance |journal=Religions |volume=11 |issue=4 |page=202 |url=https://www.mdpi.com/2077-1444/11/4/202 |language=en}}</ref> ==ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ== ਗਿੱਧਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਨਾਚ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ ਭੰਗੜੇ ਵਾਂਗ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾਰੀ ਸੁਹਜ, ਲਚਕ ਅਤੇ ਸਲੀਕੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਸਾਊਥਾਲ (ਲੰਡਨ) ਵਿੱਚ ਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿੱਧਾ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੈਠੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਆਗੂ ਘੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਛੋਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘੜੀ ਦੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਤਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਝਲਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਲ ਹੌਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਨਕਲ ਜਾਂ ਵੰਗਾਂ-ਝਾਂਜਰਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ।<ref name="david2015" /> ਟੋਲੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 4 * ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਜ਼: ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾੜੀਆਂ * ਵਰਗ: ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ<ref>{{Cite web |url=http://www.sabhyachar.com/showdance.php?did=1 |title=ਸੱਭਿਆਚਾਰ.ਕੌਮ |access-date=2012-08-17 |archive-date=2010-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428002855/http://www.sabhyachar.com/showdance.php?did=1 |url-status=dead }}</ref> ਨਕਲ (ਮਿਮਿਕਰੀ) ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਸਾਊਥਾਲ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਕਲੀ ਬਰਾਤ ਦਾ ਸਵਾਂਗ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ==ਬੋਲੀਆਂ== {{main|ਬੋਲੀ (ਗਿੱਧਾ)}} ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਜਾਨ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> ਇੱਕ ਔਰਤ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਟੇਕ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇੱਕ "ਨੱਚਦੀ-ਗਾਉਂਦੀ ਗੱਲਬਾਤ" ਵਰਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।<ref name="david2015" /> ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ, ਪਿਆਰ, ਸਿਆਸਤ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਪਤੀਆਂ ਤੇ ਸੱਸਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਵੇ-ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਜੋੜ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸਾਊਥਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਲੰਡਨ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।<ref name="david2015" /> ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੀਤ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਹਾਗ, ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਗਾਇਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref name="schreffler2004" /> ==ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਤੀਆਂ== ਗਿੱਧਾ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਰੌਣਕ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ [[ਤੀਆਂ]] ਮੌਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਆਂ ਸਾਉਣ (ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ) ਵਿੱਚ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਪਿੰਡ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।<ref name="david2015" /> ਵਿਆਹ ਮੌਕੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ "ਵਿਆਹੁਲਾ ਗਿੱਧਾ" ਅਤੇ ਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ "ਤੀਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://hinduscriptures.in/vedic-society/arts/dance/dance-forms-of-punjab |title=Dance Forms of Punjab |website=hinduscriptures.in |language=en}}</ref> ਅੱਜ ਵੀ ਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਟਾਂ, ਪਰਾਂਦਿਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ, ਬੋਲੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="etv2026">{{cite web |url=https://www.etvbharat.com/pa/videos/a-unique-glimpse-of-punjabi-culture-in-amritsar-on-the-occasion-of-teej-festival-pbs26080204265 |title=ਸਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤੀਆਂ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਅਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟ ਕੇ ਮਨਾਈਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ |website=ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ |date=2026-08-02 |language=pa}}</ref> ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="etv2026" /> ==ਭੇਸ਼ ਭੂਸ਼ਾ== ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ [[ਸਲਵਾਰ ਕਮੀਜ਼]] ਜਾਂ ਘੱਗਰਾ (ਲਹਿੰਗਾ) ਅਤੇ ਭਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਗੁੱਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਟਿੱਕਾ ਲਾ ਕੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="indianmirror">{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dance/gidda.html |title=Giddha Dress Code |publisher=indianmirror.com |access-date=2017-03-09 |language=en}}</ref> ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿੱਕਾ, ਝੁਮਕੇ, ਰਾਣੀ ਹਾਰ, ਝਾਂਜਰਾਂ (ਪਾਇਲ), ਬਾਜ਼ੂਬੰਦ, ਵੰਗਾਂ ਅਤੇ ਨੱਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਾਂਦਾ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਸਿਰ 'ਤੇ [[ਫੁਲਕਾਰੀ]] ਅਤੇ ਸੱਗੀ-ਫੁੱਲ ਵੀ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="etv2026" /> ==ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਤਾਲ== ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤਾਲ ਤਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਚਾਂ ਵਾਂਗ [[ਢੋਲ]] ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਛੋਟੀ [[ਢੋਲਕੀ]] ਜਾਂ ਢੋਲ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੇਰਾ ਰਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਚਾਂ ਨਾਲ ਢੋਲਕੀ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਸਾਜ਼ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਢੋਲ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਚਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।<ref name="gera2020" /> ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਟੇਜੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਲਾਈਵ ਢੋਲੀ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ==ਸਟੇਜੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ== ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਹਿਜ ਗਿੱਧੇ ਅਤੇ ਸਟੇਜੀ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੈਫ਼ਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਇੱਕ ਪੱਕੇ ਸਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="schreffler2004" /> ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ, ਕਤਾਰਬੰਦੀ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰਕਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬੋਲੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਘੱਟ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਣਾਇਕ ਅਕਸਰ "ਰਵਾਇਤੀਪਣ" ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="david2015" /> ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਅਤੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਬਣਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="schreffler2004" /><ref name="david2015" /> ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਝਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ==ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ== ਗਿੱਧਾ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ, ਗਿਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਸਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਆਹ, ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੁਬਾਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="david2015" /> ਡੇਵਿਡ ਮੁਤਾਬਕ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੱਚਣ ਬਾਰੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ-ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣਾ ਇਸ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="david2015" /> ਗੇਰਾ ਰਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਦਿਸਿਆ, ਜਦਕਿ ਗਿੱਧਾ ਪਿੱਛੇ ਰਿਹਾ।<ref name="gera2020" /> ==ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ== ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਲੰਡਨ, ਐਡਮਿੰਟਨ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ, ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਅਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="utsav" /> ਲੰਡਨ ਦੇ ਸਾਊਥਾਲ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਰੇਡੀਓ ਵੱਲੋਂ ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ ਦੇ ਐਤਵਾਰਾਂ ਨੂੰ "ਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ" ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 500-600 ਔਰਤਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ (2015 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵੇਲੇ)।<ref name="david2015" /> ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਰ੍ਹੀ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲੱਬ ਬਾਰੇ ਸੀਬੀਸੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿੱਧਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |url=https://amp.cbc.ca/news/canada/british-columbia/punjabi-folk-dance-giddha-canadians-reconnecting-roots-1.6473014 |title=How the giddha folk dance and boliyan songs are helping Punjabi-Canadian women connect with their roots |work=CBC News |language=en}}</ref> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਵਿੱਚ "ਗਿੱਧਾ ਕੱਪ" ਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite news |url=https://www.punjabijagran.com/world/australia-punjabi-culture-is-prevalent-in-australia-history-was-created-in-brisbane-know-which-team-won-the-third-giddha-cup-9675155.html |title=ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ, ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ 'ਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇਤਿਹਾਸ; ਜਾਣੋ 'ਤੀਸਰਾ ਗਿੱਧਾ ਕੱਪ' 'ਚ ਕਿਹੜੀ ਟੀਮ ਰਹੀ ਜੇਤੂ |work=ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ |date=2026-09-01 |language=pa}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿੱਧਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ]] b7sn8ss0sqenxsjovxq0wcp8hcgqkk1 0 2289 854248 853790 2026-11-11T06:00:16Z Nandanmwikipedia 60268 ਪਹਿਲੇ ਕਥਨ/ਵਾਕ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਕ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ।ਸਤਨਾਮ ਸਤਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਬਕੇ। 854248 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; ੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੪੬੯ – ੨੨ ਸਤੰਬਰ ੧੫੩੯), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ੯੭੪ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। === ਜਨਮ === [[File:The Entrance of Janam Asthan-2.jpg|thumb|200px|left|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]] ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।]] ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ [[15 ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[1469]] ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਪਿੰਡ (ਮੌਜੂਦਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ,{{sfn|Singh|2006|pp=12–13}}{{sfn|Grewal|1998|p=6}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤੀ ਮਹੀਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਜਾਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੱਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{sfn|Gupta|1984|p=49}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਖੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੱਕ ਬੇਦੀ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਨਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਨਾਨਕੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[19] ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀ ਬੰਜਰ ਇਲਾਕਾ ਹੈ।<ref name=":4">{{Cite book |last=Singh |first=Kapur |title=Guru Nanak's Life and Thought |date=October 2001 |publisher=Guru Nanak Dev University |isbn=817770012X |editor-last=Kair |editor-first=Madanjit |edition=2nd |series=Selected Works of Sirdar Kapur Singh |location=Amritsar |editor-last2=Singh |editor-first2=Piar}}</ref> ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਲੌਕਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਬਾਲਗ ਵਾਂਗ ਹਾਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੌਲਤਣ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} === ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ === ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ (ਜਨਮਸਾਖੀ, 'ਜਨਮ ਕਹਾਣੀਆਂ'), ਜਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਵਤ 1526 ਦੇ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ (ਅਪ੍ਰੈਲ) ਵਿੱਚ, ਚਮਕਦਾਰ ਚੰਦਰ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=49}} ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ (ਪੁਰਾਤਨ ਅਰਥ "ਰਵਾਇਤੀ" ਜਾਂ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ"), ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਵਿਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{sfn|Gupta|1984|p=50}} ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6, 1718 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite book |last=Singh |first=Dr. Trilochan |url=http://ignca.nic.in/Asi_data/48740.pdf |title=Guru Nanak: Founder of Sikhism: A Biography |pages=489–491}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਕਾਰਡ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸੰਵਤ 1596 (22 ਸਤੰਬਰ 1539 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਅਸੌਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 10 ਤਰੀਕ ਨੂੰ 70 ਸਾਲ, 5 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 7 ਦਿਨ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ (ਨਵੰਬਰ) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੈਸਾਖ (ਅਪ੍ਰੈਲ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=54}} 1815 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=50}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ - ਗੁਰਪੁਰਬ (ਗੁਰ + ਪੁਰਬ, 'ਜਸ਼ਨ') - ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਕਾਰਡ 1868 ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ।{{sfn|Gupta|1984|p=52}} ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਹ 1496 ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਦੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ "ਆਤਮਕ ਜਨਮ" ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਬਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|}} ਕੱਤਕ ਜਨਮਦਿਨ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤ: ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੈ ਜੋ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਨੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਚਾਚਾ ਲਾਲੂ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1469 ਈਸਵੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੰਦਾਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ - ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾ ਜੋ ਹੰਦਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ-ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਸੀ - ਸੰਸਥਾਪਕ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=50–51}} ਸਮਕਾਲੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇੱਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=50–51}} ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ "ਸਰਬ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ" ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਾਰੀ "ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ" ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=53–54}} ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Bindra |first=Pritpal Singh |title=Guru Kian Sakhian Tales of the Sikh Gurus |pages=78}}</ref> ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6, 1718<ref>{{Cite encyclopedia |title=Gurbilas Chhevian Patashahi |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia |date=19 December 2000 |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/sikh-scriptures-and-literature/eighteenth-century-literature/gukbilas-chhevin-patshahi/}}</ref> ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> 1776 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਮਹਿਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬੜ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, 1769 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ,<ref>{{Cite encyclopedia |date=2000-12-19 |title=BANSAVALINAMA DASAN PATSHAHIAN KA – The Sikh Encyclopedia |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/sikh-scriptures-and-literature/eighteenth-century-literature/bansavalinama-dasan-patshahian-ka/ |access-date=2023-04-01 |language=en-US}}</ref> ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> 1727 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਗੁਰਪੂਰਨਾਲੀ ਅਤੇ 1716 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref name=":1" /> 1797 ਦੀ ਨਾਨਕ ਚੰਦਰੋਦਿਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸੰਤ ਦਾਸ ਛਿੱਬੜ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਜਨਮਸਾਖੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੰਤ ਰੇਣ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਗੁਰਪੁਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।[30] ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ (1909) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਆਗੂ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Ren |url=https://sikhbookclub.com/Book/Sri-Gur-Pur-Prakash-Part-1 |title=Gurpur Parkash}}</ref> ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਸਾਖ (ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ) ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਲੀ, ਰਾਮ ਨੌਮੀ ਅਤੇ ਵੈਸਾਖੀ - ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸਾਖੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਲਈ ਦਾਨ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੱਤਕ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਨਕਦੀ ਸੀ - ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ।{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/90|lxxiv]]}} === ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ === [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> === ਵਿਆਹ === ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ, ਲਗਭਗ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ 'ਨੱਕਾਸ਼' ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁਲੱਖਣੀ, ਮੂਲ ਚੰਦ (ਉਰਫ਼ ਮੂਲਾ) ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ, ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ (ਜਨਮ 1494) ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (ਜਾਂ ਲਖਮੀ ਦਾਸ, ਜਨਮ 1496{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}} ਜਾਂ 1497 ਸੀ।, {{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}} ਨਾਨਕ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 1500,{{harv|Grewal|1998|p=6}}}}<ref name=":5" />ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਉਸਦੇ ਕਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।[ ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":5" /> === ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਜਾਣਾ === [[File:Measuring stones attributed to Guru Nanak in Sultanpur Lodhi.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੇ ਗਏ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ]] ਨਾਨਕੀ ਦੇ ਪਤੀ ਜੈ ਰਾਮ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦੌਲਤ ਖਾਨ (ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪਠਾਨ ਸੀ<ref name=":4" />{{Reference page|page=5}}) ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਦੀਖਾਨਾ (ਗੈਰ-ਨਕਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਮਾਲੀਏ ਲਈ ਇੱਕ ਭੰਡਾਰ) ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ।{{sfn|Grewal|1998|p=7}}<ref name=":5" /> ਨਾਨਕ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਨਾਨਕ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਟੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨ-ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":4" />{{Reference page|page=5}} ਮੰਡੈਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਮਦਨ ਕਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਨਾਨਕ 19 ਸਾਲ ਦੇ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਨਕ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੋਰ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਾਇਨ (ਕੀਰਤਨ) ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਬੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੌਂਦੇ, ਜਾਗਦੇ, ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਇਸ ਚੱਕਰੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਅਧਿਆਇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} [[File:Painting of Guru Nanak detained at Sultanpur Lodhi whilst his accounts are being checked after a false complaint lodged by his detractors.jpg|thumb|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਝੂਠੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।|ਖੱਬੇ]] ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਵੀ, ਨਾਨਕ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੋਸਤ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਣੂ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਗਤੀ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}}<ref name=":5" /> ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਇੱਕ ਕਾਜ਼ੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name=":6">{{Cite book |last=Singh |first=Roopinder |title=Guru Nanak: His Life & Teachings |publisher=Rupa Publications |year=2004}}</ref>{{Reference page|page=3}} ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਰ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਵਿਰੁੱਧ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਟਾਕ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।<ref name=":5" /> ਰਾਸ਼ਨ ਤੋਲਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਨਾਨਕ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਰਾ, ਤੇਰਾ, ਤੇਰਾ... ਸ਼ਬਦ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ "ਤੁਹਾਡਾ, ਤੁਹਾਡਾ, ਤੁਹਾਡਾ" ਹੈ, ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।<ref name=":5" /> == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|url=https://archive.org/details/sikhism0000teec|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=[https://archive.org/details/sikhism0000teec/page/4 4]}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211173543/https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%95-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%80-%E0%A8%B6%E0%A8%AC%E0%A8%A6-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%97-%E0%A8%B0%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC/|archive-date=2019-12-11|url-status=dead}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਤੱਥਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}}<ref name=":4" />{{Reference page|pages=1–3}} ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, "ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਨਕ" ਅਤੇ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਨਕ" ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":4" />{{Reference page|pages=1–3}} ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਾ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਇਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬਾਲਾ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਥਿਹਾਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮੂਲ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}}{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}} ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ (ਮੁ'ਜਿਜ਼ਤ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤ) ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਸਲਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name=":4" />{{Reference page|page=|pages=1–2}} ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਬੋਧੀ ਜਾਤਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲਪਨਿਕ ਤੱਤ ਹਨ।{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}} ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਗਾਥਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|pages=vii–viii}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਸਾਖੀਆਂ) ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਰਿਵਾਜ ਨੂੰ ਤਰਕਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਬਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|page=ix}} ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪਰ ਸੰਖੇਪ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵਾਰਸ।<ref name=":6" />{{Reference page|pages=vii–viii}} 1976 ਵਿੱਚ, ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ "ਐਟਲਸ: ਟ੍ਰੈਵਲਜ਼ ਆਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ" ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ।[49]: ix == ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਲਗਭਗ 1680 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸੇਲੀ (ਮੂੜੇ ਹੋਏ, ਉੱਨੀ ਧਾਗੇ ਦਾ ਛਿੱਲਾ), ਟੋਪੀ (ਸਿਰ-ਟੋਪੀ), ਚੋਲਾ, ਅਤੇ ਖੜਾਵਾਂ (ਲੱਕੜ ਦੇ ਸੈਂਡਲ), ਅਤੇ ਰੁਦਰਾਕਸ਼ ਮਾਲਾ (ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਮਣਕੇ) ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|page=5}} ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ ਗਲਾਈਫ਼ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}} ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਗੁਲੇਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਚੰਦਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਤੇ ਬਾਗੜੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|pages=viii–ix}} ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] 990f6qw61h11cq0lgzl13q7tdt01x0q 854257 854248 2026-11-11T06:20:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854257 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; ੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੪੬੯ – ੨੨ ਸਤੰਬਰ ੧੫੩੯), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ੯੭੪ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। === ਜਨਮ === [[File:The Entrance of Janam Asthan-2.jpg|thumb|200px|left|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]] ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।]] ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ [[15 ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[1469]] ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਪਿੰਡ (ਮੌਜੂਦਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ,{{sfn|Singh|2006|pp=12–13}}{{sfn|Grewal|1998|p=6}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤੀ ਮਹੀਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਜਾਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੱਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{sfn|Gupta|1984|p=49}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਖੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੱਕ ਬੇਦੀ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਨਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਨਾਨਕੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[19] ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀ ਬੰਜਰ ਇਲਾਕਾ ਹੈ।<ref name=":4">{{Cite book |last=Singh |first=Kapur |title=Guru Nanak's Life and Thought |date=October 2001 |publisher=Guru Nanak Dev University |isbn=817770012X |editor-last=Kair |editor-first=Madanjit |edition=2nd |series=Selected Works of Sirdar Kapur Singh |location=Amritsar |editor-last2=Singh |editor-first2=Piar}}</ref> ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਲੌਕਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਬਾਲਗ ਵਾਂਗ ਹਾਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੌਲਤਣ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} === ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ === ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ (ਜਨਮਸਾਖੀ, 'ਜਨਮ ਕਹਾਣੀਆਂ'), ਜਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਵਤ 1526 ਦੇ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ (ਅਪ੍ਰੈਲ) ਵਿੱਚ, ਚਮਕਦਾਰ ਚੰਦਰ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=49}} ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ (ਪੁਰਾਤਨ ਅਰਥ "ਰਵਾਇਤੀ" ਜਾਂ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ"), ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਵਿਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{sfn|Gupta|1984|p=50}} ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6, 1718 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite book |last=Singh |first=Dr. Trilochan |url=http://ignca.nic.in/Asi_data/48740.pdf |title=Guru Nanak: Founder of Sikhism: A Biography |pages=489–491}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਕਾਰਡ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸੰਵਤ 1596 (22 ਸਤੰਬਰ 1539 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਅਸੌਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 10 ਤਰੀਕ ਨੂੰ 70 ਸਾਲ, 5 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 7 ਦਿਨ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ (ਨਵੰਬਰ) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੈਸਾਖ (ਅਪ੍ਰੈਲ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=54}} 1815 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=50}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ - ਗੁਰਪੁਰਬ (ਗੁਰ + ਪੁਰਬ, 'ਜਸ਼ਨ') - ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਕਾਰਡ 1868 ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ।{{sfn|Gupta|1984|p=52}} ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਹ 1496 ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਦੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ "ਆਤਮਕ ਜਨਮ" ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਬਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|}} ਕੱਤਕ ਜਨਮਦਿਨ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤ: ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੈ ਜੋ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਨੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਚਾਚਾ ਲਾਲੂ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1469 ਈਸਵੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੰਦਾਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ - ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾ ਜੋ ਹੰਦਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ-ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਸੀ - ਸੰਸਥਾਪਕ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=50–51}} ਸਮਕਾਲੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇੱਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=50–51}} ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ "ਸਰਬ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ" ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਾਰੀ "ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ" ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=53–54}} ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Bindra |first=Pritpal Singh |title=Guru Kian Sakhian Tales of the Sikh Gurus |pages=78}}</ref> ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6, 1718<ref>{{Cite encyclopedia |title=Gurbilas Chhevian Patashahi |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia |date=19 December 2000 |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/sikh-scriptures-and-literature/eighteenth-century-literature/gukbilas-chhevin-patshahi/}}</ref> ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> 1776 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਮਹਿਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬੜ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, 1769 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ,<ref>{{Cite encyclopedia |date=2000-12-19 |title=BANSAVALINAMA DASAN PATSHAHIAN KA – The Sikh Encyclopedia |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/sikh-scriptures-and-literature/eighteenth-century-literature/bansavalinama-dasan-patshahian-ka/ |access-date=2023-04-01 |language=en-US}}</ref> ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> 1727 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਗੁਰਪੂਰਨਾਲੀ ਅਤੇ 1716 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref name=":1" /> 1797 ਦੀ ਨਾਨਕ ਚੰਦਰੋਦਿਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸੰਤ ਦਾਸ ਛਿੱਬੜ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਜਨਮਸਾਖੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੰਤ ਰੇਣ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਗੁਰਪੁਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।[30] ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ (1909) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਆਗੂ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Ren |url=https://sikhbookclub.com/Book/Sri-Gur-Pur-Prakash-Part-1 |title=Gurpur Parkash}}</ref> ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਸਾਖ (ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ) ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਲੀ, ਰਾਮ ਨੌਮੀ ਅਤੇ ਵੈਸਾਖੀ - ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸਾਖੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਲਈ ਦਾਨ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੱਤਕ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਨਕਦੀ ਸੀ - ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ।{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/90|lxxiv]]}} === ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ === [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> === ਵਿਆਹ === ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ, ਲਗਭਗ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ 'ਨੱਕਾਸ਼' ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁਲੱਖਣੀ, ਮੂਲ ਚੰਦ (ਉਰਫ਼ ਮੂਲਾ) ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ, ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ (ਜਨਮ 1494) ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (ਜਾਂ ਲਖਮੀ ਦਾਸ, ਜਨਮ 1496{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}} ਜਾਂ 1497 ਸੀ।, {{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}} ਨਾਨਕ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 1500,{{harv|Grewal|1998|p=6}}}}<ref name=":5" />ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਉਸਦੇ ਕਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।[ ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":5" /> === ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਜਾਣਾ === [[File:Measuring stones attributed to Guru Nanak in Sultanpur Lodhi.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੇ ਗਏ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ]] ਨਾਨਕੀ ਦੇ ਪਤੀ ਜੈ ਰਾਮ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦੌਲਤ ਖਾਨ (ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪਠਾਨ ਸੀ<ref name=":4" />{{Reference page|page=5}}) ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਦੀਖਾਨਾ (ਗੈਰ-ਨਕਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਮਾਲੀਏ ਲਈ ਇੱਕ ਭੰਡਾਰ) ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ।{{sfn|Grewal|1998|p=7}}<ref name=":5" /> ਨਾਨਕ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਨਾਨਕ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਟੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨ-ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":4" />{{Reference page|page=5}} ਮੰਡੈਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਮਦਨ ਕਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਨਾਨਕ 19 ਸਾਲ ਦੇ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਨਕ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੋਰ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਾਇਨ (ਕੀਰਤਨ) ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਬੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੌਂਦੇ, ਜਾਗਦੇ, ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਇਸ ਚੱਕਰੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਅਧਿਆਇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} [[File:Painting of Guru Nanak detained at Sultanpur Lodhi whilst his accounts are being checked after a false complaint lodged by his detractors.jpg|thumb|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਝੂਠੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।|ਖੱਬੇ]] ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਵੀ, ਨਾਨਕ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੋਸਤ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਣੂ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਗਤੀ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}}<ref name=":5" /> ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਇੱਕ ਕਾਜ਼ੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name=":6">{{Cite book |last=Singh |first=Roopinder |title=Guru Nanak: His Life & Teachings |publisher=Rupa Publications |year=2004}}</ref>{{Reference page|page=3}} ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਰ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਵਿਰੁੱਧ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਟਾਕ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।<ref name=":5" /> ਰਾਸ਼ਨ ਤੋਲਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਨਾਨਕ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਰਾ, ਤੇਰਾ, ਤੇਰਾ... ਸ਼ਬਦ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ "ਤੁਹਾਡਾ, ਤੁਹਾਡਾ, ਤੁਹਾਡਾ" ਹੈ, ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।<ref name=":5" /> == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|url=https://archive.org/details/sikhism0000teec|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=[https://archive.org/details/sikhism0000teec/page/4 4]}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211173543/https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%95-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%80-%E0%A8%B6%E0%A8%AC%E0%A8%A6-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%97-%E0%A8%B0%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC/|archive-date=2019-12-11|url-status=dead}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਤੱਥਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}}<ref name=":4" />{{Reference page|pages=1–3}} ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, "ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਨਕ" ਅਤੇ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਨਕ" ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":4" />{{Reference page|pages=1–3}} ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਾ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਇਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬਾਲਾ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਥਿਹਾਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮੂਲ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}}{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}} ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ (ਮੁ'ਜਿਜ਼ਤ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤ) ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਸਲਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name=":4" />{{Reference page|page=|pages=1–2}} ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਬੋਧੀ ਜਾਤਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲਪਨਿਕ ਤੱਤ ਹਨ।{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}} ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਗਾਥਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|pages=vii–viii}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਸਾਖੀਆਂ) ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਰਿਵਾਜ ਨੂੰ ਤਰਕਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਬਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|page=ix}} ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪਰ ਸੰਖੇਪ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵਾਰਸ।<ref name=":6" />{{Reference page|pages=vii–viii}} 1976 ਵਿੱਚ, ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ "ਐਟਲਸ: ਟ੍ਰੈਵਲਜ਼ ਆਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ" ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ।[49]: ix == ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਲਗਭਗ 1680 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸੇਲੀ (ਮੂੜੇ ਹੋਏ, ਉੱਨੀ ਧਾਗੇ ਦਾ ਛਿੱਲਾ), ਟੋਪੀ (ਸਿਰ-ਟੋਪੀ), ਚੋਲਾ, ਅਤੇ ਖੜਾਵਾਂ (ਲੱਕੜ ਦੇ ਸੈਂਡਲ), ਅਤੇ ਰੁਦਰਾਕਸ਼ ਮਾਲਾ (ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਮਣਕੇ) ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|page=5}} ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ ਗਲਾਈਫ਼ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}} ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਗੁਲੇਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਚੰਦਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਤੇ ਬਾਗੜੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|pages=viii–ix}} ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] exkbxhirgm4upg2haliew9udzziwbop 0 2300 854132 852178 2026-11-10T13:15:04Z Tamanpreet Kaur 26648 added category 854132 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.bbc.com/punjabi/articles/c1ep8748d57o</ref> 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>https://brainly.in/question/19636090</ref> ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-sack-piles-in-khanna-asia-s-largest-grain-market-problems-facing-farmers-in-harvesting-new-crops-9059612.html</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1849 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Joseph |url=https://archive.org/details/cunninghamshisto00cunnuoft |title=Cunningham's history of the Sikhs |date=1853 |access-date=24 July 2015}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>—{{cite journal |last1=Talbot |first1=Ian |s2cid=147110854 |title=Partition of India: The Human Dimension |journal=Cultural and Social History |year=2009 |volume=6 |issue=4 |pages=403–410 |quote=The number of casualties remains a matter of dispute, with figures being claimed that range from 200,000 to 2 million victims |doi=10.2752/147800409X466254}}<br />—{{Cite book |title=Nationbuilding, Gender and War Crimes in South Asia |url=https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos |last=D'Costa |first=Bina |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-0415565660|page=[https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos/page/53 53]}}<br />—{{Cite book |url=https://www.nytimes.com/books/first/b/butalia-silence.html |title=The Other Side of Silence: Voices From the Partition of India |last=Butalia |first=Urvashi |publisher=Duke University Press |year=2000 |access-date=3 July 2020 |archive-date=25 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325043612/https://www.nytimes.com/books/first/b/butalia-silence.html |url-status=live}}<br />—{{Cite book |title=Muslims in India Since 1947: Islamic Perspectives on Inter-Faith Relations |url=https://archive.org/details/muslimsinindiasi0000sika |last=Sikand |first=Yoginder |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1134378258 |page=[https://archive.org/details/muslimsinindiasi0000sika/page/5 5]}}<br />—{{Cite news |url=http://www.thefridaytimes.com/tft/a-heritage-all-but-erased/ |title=A heritage all but erased |date=25 December 2015|work=The Friday Times |access-date=26 June 2017|archive-date=24 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424215718/https://www.thefridaytimes.com/2015/12/25/a-heritage-all-but-erased/|url-status=live}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="paul_brass_north_india">{{Cite book |last=Brass |first=Paul R. |title=Language, Religion and Politics in North India |publisher=iUniverse |year=2005 |isbn=978-0-595-34394-2 |page=326}}</ref> ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਹਰਿਆਣਵੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ, ਪਹਾੜੀ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਬਗਾਵਤ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="Cynthia_Taksal77">{{Cite book |last=Mahmood |first=Cynthia Keppley |url=https://books.google.com/books?id=FqvTRUrwt2UC |title=Fighting for Faith and Nation: Dialogues with Sikh Militants |date=1996 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812215922 |page=77 |access-date=8 July 2018 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409094156/https://books.google.com/books?id=FqvTRUrwt2UC |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਵੇਲੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਭਾਰਤ ਦੀ 15ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਜ ਆਰਥਿਕਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ₹8.02 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ (US$84 ਬਿਲੀਅਨ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ GDP ₹264,000 (US$2,800) ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ 17ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="MOSPI">{{Cite web |title=Handbook of Statistics of Indian States |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/0HSIS241121FL7A6B5C0ECBC64B0ABF0A097B1AD40C83.PDF |access-date=11 February 2022 |website=[[Reserve Bank of India]] |pages=37–42 |archive-date=29 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129151430/https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/0HSIS241121FL7A6B5C0ECBC64B0ABF0A097B1AD40C83.PDF |url-status=live }}</ref> ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਸੰਗੀਤ, ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।<ref name="Punjabi_culture">—{{cite web| title = How Punjab became home to India's largest non-film music industry| publisher = [[The Economic Times]]| url = https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/how-punjab-became-home-to-indias-biggest-non-film-music-industry/articleshow/64898701.cms| date = 8 July 2018| access-date = 2 July 2020| archive-date = 11 August 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210811104433/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/how-punjab-became-home-to-indias-biggest-non-film-music-industry/articleshow/64898701.cms| url-status = live}}<br />—{{cite web| title = Why Punjabi music is so euphonic| publisher = [[Business Standard]]| url = https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| date = 3 May 2020| access-date = 2 July 2020| archive-date = 2 July 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200702213321/https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| url-status = live}}<br />—{{cite web| title = Everyone's a rockstar in Mohali, the city at the heart of a Punjabi music boom| publisher = [[Hindustan Times]]| url = https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| date = 8 January 2019| access-date = 2 July 2020| archive-date = 2 July 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200702213321/https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| url-status = live}}<br />—{{cite web|url=http://www.filmfed.org/downloads/Language-wise-Region-2018-19-26062019.pdf|title=Indian Films by Language|publisher=Film Federation of India|access-date=2 July 2020|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717144150/http://www.filmfed.org/downloads/Language-wise-Region-2018-19-26062019.pdf|url-status=dead}}<br />—{{cite news|title=Kirron Kher tries to get film city for Chandigarh|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher-114082500941_1.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113120346/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher-114082500941_1.html|archive-date=13 November 2014}}<br />—{{cite news|title=Kirron Kher is trying to bring a film city to Chandigarh |url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher_160718.html|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031081944/http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher_160718.html|archive-date=31 October 2015}}<br />—{{cite news|title=The Globalisation of Bhangra Music |url=http://www.desiblitz.com/content/globalisation-bhangra-music|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910160719/http://www.desiblitz.com/content/globalisation-bhangra-music|archive-date=10 September 2015}}<br />—{{cite news|title=The Bhangra Breakdown – June 2014 Edition|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/The-Bhangra-Breakdown-June-2014-Edition/articleshow/38063724.cms|date=June 2014|access-date=3 January 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128115332/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/The-Bhangra-Breakdown-June-2014-Edition/articleshow/38063724.cms|archive-date=28 January 2016}}</ref> == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref> [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.intermiles.com/blog/five-rivers-of-punjab-and-why-you-should-visit-them</ref> # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ।<ref>file:///C:/Users/DELL/Downloads/Punjab_Geo-culturalLegacyofSapt-SindhubyProf.RavinderSingh.pdf<ref/> ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.britannica.com/topic/Khalsa</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਬੋਲੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -4 ਤੋਂ 47 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ 355, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/editorial/general-the-women-of-old-punjab-used-to-adorn-themselves-in-simplicity-in-the-present-era-pretentiousness-has-become-dominant-9157293.html</ref> ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229001053/http://languages.iloveindia.com/punjabi.html |date=2017-12-29 }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] j23tir3x3wg6oycmy85e15ye86in1yn 0 2450 854228 837904 2026-11-11T03:50:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854228 wikitext text/x-wiki {{Infobox gem | name = ਕੋਹਿਨੂਰ | image = Replica of the Koh-i-Noor (cropped).jpg | caption = ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੀ ਨਕਲ | carats = 105.602{{efn|name="weight"}} | dimensions = {{ubl|{{convert|3.6|cm|in|abbr=on}} ਲੰਬਾ|{{convert|3.2|cm|in|abbr=on}} ਚੌੜਾ|{{convert|1.3|cm|in|1|abbr=on}} ਡੂੰਘਾ}} | colour = D (colourless)<ref name="sucher126">Sucher and Carriere, p. 126.</ref> | diamond_type = IIa<ref name="sucher126"/> | cut = Oval brilliant | facets = 66<ref name="smith">Smith, p. 77.</ref> | district = ਗੁੰਟੂਰ |country = | cutter = ਲੇਵੀ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਵੂਰਜ਼ੈਂਜਰ | owner = [[ਚਾਰਲਸ ਤੀਜਾ]] ([[ਦ ਕ੍ਰਾਊਨ]] ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ)<ref>{{Cite Hansard |jurisdiction=United Kingdom |house=House of Commons |title=Crown Jewels |url=http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1992/jul/16/crown-jewels#column_944w |date=16 July 1992 |volume=211 |column=944W |access-date=30 June 2016 |archive-date=10 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810204155/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1992/jul/16/crown-jewels#column_944w |url-status=live }}</ref> }} '''''ਕੋਹਿਨੂਰ''''' ਇੱਕ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ [[ਹੀਰਾ]] ਹੈ।ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹੀਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਜ਼ਨ 105.6 ਕੈਰੇਟ (21.12 ਗ੍ਰਾਮ) ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Portrait miniature of Ahmad Shah Durrani.jpg|thumb|upright|ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਤਾਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਕੋਹਿਨੂਰ (1757)]] [[File:Ramappa Temple Warangal.JPG|thumb|left|ਕਾਕਤੀਆ ਵੰਸ ਦੌਰਾਨ ਬਣਿਆ ਰਾਮੱਪਾ ਮੰਦਰ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Deccan Heritage 2000, p. 144" /><ref name="Karnataka">{{cite web |date= |title=Large And Famous Diamonds |url=http://www.minelinks.com/alluvial/diamonds_1.html |accessdate=2009-08-10 |publisher=Minelinks.com}}</ref>]] ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਕਤੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਂਧਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗੁੰਟੂਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੋਲੂਰ ਖਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Deccan Heritage 2000, p. 144"/><ref name="Karnataka"/> ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Deccan Heritage 2000, p. 144">Deccan Heritage, H. K. Gupta, A. Parasher and D. Balasubramanian, Indian National Science Academy, 2000, p. 144, Orient Blackswan, ISBN 81-7371-285-9</ref> 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਤੁਰਕੀ ਖਿਲਜੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਲੁੱਟ (ਜੰਗੀ ਲੁੱਟ) ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਤੇ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>C.E.B. Asher and C. Talbot, ''India Before Europe'', Cambridge University Press, 2006, ISBN 0-521-80904-5, [https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA40 p. 40]</ref><ref>James Gribble and Mary Pendlebury, {{Google books|mRRXAAAAMAAJ|A History of the Deccan|page=7}}, Volume 1, pp. 7–12</ref> ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਦੇ ਮਲਿਕ ਨਾਇਬ (ਉਪ ਸੁਲਤਾਨ) ਮਲਿਕ ਕਾਫੂਰ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1310 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵਾਰੰਗਲ (ਆਧੁਨਿਕ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ) ਤੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ।<ref>R. A. Donkin (1978), Beyond Price: Pearls and Pearl-fishing, American Philosophical Society, ISBN 0-87169-224-4, [https://books.google.com/books?id=bwYNAAAAIAAJ&pg=PA171 p. 171]</ref> ਉਸਨੇ ਉਥੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Hermann Kulke and Dietmar Rothermund, A History of India, Edition: 3, Routledge, 1998, p. 160; ISBN 0-415-15482-0, Quote – "Malik Kafur is supposed to have returned to Delhi with such an amount of loot that he needed 1000 camels to carry it. The famous Koh-i-nur diamond is said to have been among these treasures."</ref><ref>{{cite journal|last=Fanselow|first=Frank|year=1989|title=Muslim society in Tamil Nadu (India): an historical perspective|journal=Journal Institute of Muslim Minority Affairs|volume=10|issue=1|pages=264–289}}</ref> ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਹੀਰਾ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਹੀਰੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਟੀਕ ਟਿੱਪਣੀ ਇੱਥੇ ਸੰਨ 1526 ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਬਰਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੀਰਾ 1294 ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮਹਿਲਕ ਦੇਵ ਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਇਸਦਾ ਮੁੱਲ ਇਹ ਆਂਕਿਆ, ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਢਾਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਜਿਨੇ ਆਨਾਜ ਜਿੰਨਾਂ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ। ਬਾਬਰਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖੀਰ 1526 ਵਿੱਚ, ਬਾਬਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਬਰਨਾਮਾ 1526 - 1530 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਸਰੋਤ ਗਿਆਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਸਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁਕਾਰਿਆ। ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਬਾਬਰ ਦਾ ਹੀਰਾ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਹਿਨੂਰ ਕਹਿਲਾਇਆ। ਬਾਬਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ 'ਬਾਬਰ ਦੇ ਡਾਇਮੰਡ' ਦੇ ਮੂਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਮੋਰ ਤਖਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੀਰਾ ਜੁੜਵਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] [[ਆਗਰਾ]] ਨੇੜੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਿਮਾਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਹੀਰਾ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਇੱਕ ਵੇਨੇਸ਼ੀ ਜੌਹਰੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ 186 ਕੈਰਟ ਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article55804057|title=Tortuous Journeys Of Indian "Stones Of Destiny".|date=15 May 1953|newspaper=The West Australian|accessdate=31 August 2013|publisher=National Library of Australia|location=Perth|page=3}}</ref> ਦੰਤਕਥਾ ਹੈ ਉਸਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਝਰੋਖੇ ਵਿੱਚ ਰਖਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦਾ ਸਿਰਫ ਅਕਸ ਦੇਖ ਸਕੇ। 1738 ਵਿੱਚ [[ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ|ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੂਬ ਲੁੱਟ ਮਚਾਈ। ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਜ਼ਿਮ ਮਾਰਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਲੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 1747 ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1751 ਵਿੱਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੋਤੇ ਨੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਬਦਲੇ  ਕੋਹਿਨੂਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਮੋਢੀ ਅਹਿਨਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite journal|year=1838|title=The Asiatic Journal and Monthly Register for British India and its Dependencies.|journal=The Asiatic Journal and Monthly Register for British India and its Dependencies.|volume=27|pages=177}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ [[ਰੂਸ]] ਦੁਆਰਾ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=William Dalrymple (2012). Return of a King: The Battle for Afghanistan. Bloomsbury. p. 5.|isbn=978-1-408-8183-05}}</ref>ਪਰ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ (ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਭੱਜ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 1813 [[ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ|ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਮਹਿਮਾਨਨਿਵਾਜ਼ੀ ਦੇ ਬਦਲੇ, ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KPVrDgAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=history+of+kohinoor&hl=en|title=Koh-i-Noor: The History of the World's Most Infamous Diamond|last=Dalrymple|first=William|last2=Anand|first2=Anita|date=2017-06-15|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4088-8885-8|language=en}}</ref> == ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ == [[File:RanjitSingh_by_ManuSaluja.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RanjitSingh_by_ManuSaluja.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (2009)]] ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਜੌਹਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੌਹਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਦੇ ਅਸਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ 125,000 ਰੁਪਏ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੌਹਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਜੌਹਰੀਆਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕੀਮਤ "ਸਾਰੀਆਂ ਗਣਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ" ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite book|title=Dalrymple, William; Anand, Anita (2017). Koh-i-Noor: The History of the World's Most Infamous Diamond. Bloomsbury.|isbn=978-1-408-88886-5}}</ref> ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਹੀਰੇ ਨੂੰ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਹੀਰਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਊਠ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਝੋਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਝੋਲੇ ਵਾਲੇ 39 ਹੋਰ ਊਠ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ<ref name=":0" /> 40 ਊਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਕਿਹੜੇ ਊਠ ਤੇ ਲੱਦਿਆ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ ਮਿਸਰ ਬੇਲੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ।<ref name=":0" /> 1839 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ [[ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, 26 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ, ਕੋਹ-ਏ-ਨੂਰ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬਹਿਸ ਛਿੜ ਗਈ।<ref name=":1" /> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ [[ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਿਰ, ਪੁਰੀ|ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ]] ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰੰਤੂ ਖ਼ਜਾਨਚੀ ਬੇਲੀ ਰਾਮ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਾਜ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=":1" /> == ਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਕੋਲ == 15 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਖਤਾਪਲਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਬੀ ਤਖਤਾਪਲਟ ਵਿੱਚ ਕਾਤਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Dalrymple, William; Anand, Anita (2016). Kohinoor: The Story of the WorldÕs Most Infamous Diamond. Juggernaut Books.|isbn=978-93-86228-08-6}}</ref> == ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ == [[File:Franz_Xaver_Winterhalter_Queen_Victoria_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Franz_Xaver_Winterhalter_Queen_Victoria_(cropped).jpg|thumb|200x180px|ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਿਆ ਕੋਹਿਨੂਰ]] [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਸੰਧੀ ਤਹਿਤ ਕੋਹਿਨੂਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਧੀ ਤੇ ਤੀਜੇ ਆਰਟੀਕਲ ਅਨੁਸਾਰ- <blockquote> ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਹ ਸੂਜਾ-ਉਲ-ਮੂਲਕ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨਾਮ ਦਾ ਰਤਨ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite book|title=History of Koh-i-Noor, Darya-i-Noor, and Taimur's Ruby. Atlantic Publishers & Distri. 1985.}}</ref> </blockquote>ਕੋਹ-ਏ-ਨੂਰ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਬਕਿੰਘਮ ਪੈਲੇਸ ਵਿਖੇ 3 ਜੁਲਾਈ 1850 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FHvWAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=koh+i+noor&q=koh+i+noor&hl=en|title=The Koh-i-noor Diamond: The History and the Legend|last=Howarth|first=Stephen|date=1980|publisher=Quartet Books|isbn=978-0-7043-2215-8|language=en}}</ref> == ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਜ ਵਿੱਚ == ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਐਡਵਰਡ VII ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਜੜ ਦਿੱਤਾਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1902 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਵੇਲੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1911 ਵਿੱਚ ਹੀਰਾ ਰਾਣੀ ਮੈਰੀ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web |title=Queen Marys Crown, Inventory Number 31704 |url=https://www.rct.uk/collection/31704/queen-marys-crown |access-date=2023-05-07 |website=Royal Collection Trust}}</ref> ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ 1937 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite web |title=Queen Elizabeth The Queen Mother's Crown 1937,Inventory Number 31703 |url=https://www.rct.uk/collection/31703/queen-elizabeth-the-queen-mothers-crown |access-date=2023-05-07 |website=Royal Collection Trust}}</ref> ਜਦੋਂ 2002 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਤਾਬੂਤ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲੇਟਣ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1907313.stm|title=Priceless gem in Queen Mother's crown|date=2002-04-04|access-date=2023-05-07|language=en-GB}}</ref> 6 ਮਈ 2023 ਨੂੰ ਕਿੰਗ ਚਾਰਲਸ III ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਮੌਕੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਕੈਮਿਲਾ ਨੂੰ 6 ਮਈ 2023 ਨੂੰ ਕਿੰਗ ਚਾਰਲਸ III ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਮੌਕੇ ਰਾਣੀ ਮੈਰੀ ਵਾਲਾ ਤਾਜ ਨਾਲ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇਹ ਤਾਜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੇ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-64638152|title=Controversial diamond won't be used in coronation|date=2023-02-14|work=BBC News|access-date=2023-05-07|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=King Charles III Coronation And The Kohinoor: No Kohinoor On Camilla's Crown {{!}} English News |url=https://www.msn.com/en-in/video/news/king-charles-iii-coronation-and-the-kohinoor-no-kohinoor-on-camilla-s-crown-english-news/vi-AA1aP7ga |access-date=2023-05-07 |website=MSN |language=en-IN}}</ref> == ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਾਅਵੇ == [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵੱਲੋਂ 1947 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2010-07-31 |title=The Koh-i-Noor: diamond robbery? - Telegraph |url=http://www.telegraph.co.uk/news/features/7917372/The-Koh-i-Noor-diamond-robbery.html |access-date=2023-05-07 |website=web.archive.org |archive-date=2010-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731111919/http://www.telegraph.co.uk/news/features/7917372/The-Koh-i-Noor-diamond-robbery.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ਇਹ ਮੰਗ 1943 ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲ 2000,2010 ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਮੰਗ ਦੁਬਾਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=Indian MPs demand Kohinoor's return |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/727231.stm}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-02-21 |title=Koh-i-Noor Diamond Will Not Be Returned To India, David Cameron Insists |url=https://www.huffingtonpost.co.uk/2013/02/21/koh-i-noor-diamond-not-returned-india-david-cameron-insists-pictures_n_2732342.html |access-date=2023-05-07 |website=HuffPost UK |language=en}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ]] ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/04/21/world/asia/india-britain-koh-i-noor-diamond.html|title=India Says It Wants One of the Crown Jewels Back From Britain|last=Najar|first=Nida|date=2016-04-20|work=The New York Times|access-date=2023-05-07|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵੱਲੋਂ 1976 ਵਿੱਚ ਹੀਰੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸੀ "ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਠੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।"<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=5H9CAAAAYAAJ&redir_esc=y|title=Pakistan Horizon|date=1976|publisher=Pakistan Institute of International Affairs.|language=en}}</ref> [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਨੇ ਵੀ ਕੋਹਿਨੂਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਠੋਕਿਆ ਜਦੋਂ ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ, ਹੀਰੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ (ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ) ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਹੀਰਾ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਸਨ ਸੌਂਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2000/nov/05/afghanistan|title=Taliban asks the Queen to return Koh-i-Noor gem|last=Harding|first=Luke|date=2000-11-05|work=The Guardian|access-date=2023-05-07|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ==ਨੋਟ== {{Noteslist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|first=Victor|last=Argenzio|title=Crystal Clear: The Story of Diamonds|url=https://archive.org/details/crystalclearstor00arge|url-access=registration|year=1977|publisher=David McKay Co.|isbn=978-0-679-20317-9}} *{{cite book|first=Ian|last=Balfour|title=Famous Diamonds|url=https://books.google.com/books?id=ekzrAAAAMAAJ|year=2009|publisher=Antique Collectors' Club|isbn=978-1-85149-479-8}} * {{cite book|first1=Hubert|last1=Bari|first2=Violaine|last2=Sautter|author2-link=Violaine Sautter|title=Diamonds: In the Heart of the Earth, in the Heart of Stars, at the Heart of Power|url=https://books.google.com/books?id=oS6pKwAACAAJ|year=2001|publisher=Vilo International|isbn=978-2-84576-032-5|access-date=12 October 2016|archive-date=9 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209165432/https://books.google.com/books?id=oS6pKwAACAAJ|url-status=live}} * {{cite book|first=James Andrew|last=Broun-Ramsay|title=Private Letters|url=https://books.google.com/books?id=bAzgAAAAMAAJ|edition=2|year=1911|publisher=Blackwood|location=India}} * {{cite book|first1=William|last1=Dalrymple|author-link=William Dalrymple (historian)|first2=Anita|last2=Anand|author-link2=Anita Anand (journalist)|title=Koh-i-Noor: The History of the World's Most Infamous Diamond|year=2017|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-408-88886-5|url=https://books.google.com/books?id=JFcqDwAAQBAJ&pg=PT95}} * {{cite book|title=The English Regalia|first=Cyril|last=Davenport|year=1897|publisher=K. Paul, Trench, Trübner & Co.|url=https://archive.org/details/englishregalia00daveuoft|access-date=7 January 2016|archive-date=24 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324180037/https://archive.org/details/englishregalia00daveuoft|url-status=live}} * {{cite book|first=John R.|last=Davis|title=The Great Exhibition|url=https://books.google.com/books?id=kp8hAQAAIAAJ|year=1999|publisher=Sutton|isbn=978-0-7509-1614-1}} * {{cite book|title=The Crown Jewels: Souvenir Guidebook|url=https://archive.org/details/isbn_9781873993132|first1=Sally|last1=Dixon-Smith|first2=Sebastian|last2=Edwards|first3=Sarah|last3=Kilby|first4=Clare|last4=Murphy|first5=David|last5=Souden|first6=Jane|last6=Spooner|first7=Lucy|last7=Worsley|publisher=Historic Royal Palaces|year=2010|isbn=978-1-873993-13-2}} * {{cite book|first=Emily|last=Eden|title=Portraits of the Princes and People of India|url=https://archive.org/details/dli.granth.100580|year=1844|page=[https://archive.org/details/dli.granth.100580/page/n43 14]|publisher=J. Dickinson & Son}} * {{cite book|first1=Lionel|last1=Fanthorpe|first2=Patricia|last2=Fanthorpe|title=Secrets of the World's Undiscovered Treasures|url=https://books.google.com/books?id=P7zSw4mJmKgC&pg=PA202|year=2009|publisher=Dundurn|isbn=978-1-77070-508-1|access-date=23 November 2017|archive-date=31 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231133330/https://books.google.com/books?id=P7zSw4mJmKgC&pg=PA202|url-status=live}} * {{cite book|first=Lauren M. E.|last=Goodlad|title=The Victorian Geopolitical Aesthetic: Realism, Sovereignty, and Transnational Experience|url=https://books.google.com/books?id=QzQcBgAAQBAJ&pg=PA136|year=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872827-6|access-date=30 November 2017|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227003537/https://books.google.com/books?id=QzQcBgAAQBAJ&pg=PA136|url-status=live}} * {{cite book|first=Elizabeth|last=Hennessy|title=A Domestic History of the Bank of England, 1930–1960|url=https://archive.org/details/domestichistoryo00henn|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/domestichistoryo00henn/page/n262 237]|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39140-5}} * {{cite book|editor1-first=Karin|editor1-last=Hofmeester|editor2-first=Bernd-Stefan|editor2-last=Grewe|title=Luxury in Global Perspective: Objects and Practices, 1600–2000|url=https://books.google.com/books?id=eu6SDQAAQBAJ|year=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-10832-5}} * {{cite magazine|first=R. A.|last=Howie|url=http://www.minersoc.org/pages/Archive-MM/Volume_63/63-2-292.pdf|title=Book Reviews|magazine=Mineralogical Magazine|year=1999|volume=63|issue=2|publisher=Mineralogical Society of Great Britain and Ireland|access-date=2023-05-09|archive-date=2018-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614181956/http://www.minersoc.org/pages/Archive-MM/Volume_63/63-2-292.pdf|url-status=dead}} *{{cite journal|first=Nigel B.|last=Israel|title='The Most Unkindest Cut of All' - Recutting the Koh-i-Nur|journal=Journal of Gemmology|year=1992|volume=23|number=3|page=176|issn=0022-1252|doi=10.15506/JoG.1992.23.3.176}} * {{cite book|first=Anna|last=Keay|title=The Crown Jewels|url=https://books.google.com/books?id=MwpjtwAACAAJ|year=2011|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-51575-4|access-date=12 October 2016|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227230207/https://books.google.com/books?id=MwpjtwAACAAJ|url-status=live}} * {{cite book|first=T. K.|last=Kurien|title=Geology and Mineral Resources of Andhra Pradesh|url=https://books.google.com/books?id=r20IAAAAIAAJ|year=1980|publisher=Geological Survey of India|access-date=24 November 2017|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230120318/https://books.google.com/books?id=r20IAAAAIAAJ|url-status=live}} * {{cite book|first=Jean Marie|last=Lafont|title=Maharaja Ranjit Singh: Lord of the Five Rivers|url=https://books.google.com/books?id=zjduAAAAMAAJ|year=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-566111-8}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/sirjohnloginand00logigoog|title=Sir John Login and Duleep Singh|first=Lena Campbell|last=Login|author-link=Lena Login|year=1890|publisher=Languages Dept|location=Punjab|access-date=1 April 2016|archive-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407010403/http://www.archive.org/details/sirjohnloginand00logigoog|url-status=live}} * {{cite book|first=Kenneth J.|last=Mears|title=The Tower of London: 900 Years of English History|url=https://books.google.com/books?id=D_kgAAAAMAAJ|year=1988|publisher=Phaidon|isbn=978-0-7148-2527-4|access-date=12 October 2016|archive-date=19 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219160755/https://books.google.com/books?id=D_kgAAAAMAAJ|url-status=live}} * {{cite book|first1=Kenneth J.|last1=Mears|first2=Simon|last2=Thurley|first3=Claire|last3=Murphy|title=The Crown Jewels|url=https://books.google.com/books?id=r1GJnAEACAAJ|year=1994|publisher=Historic Royal Palaces|asin=B000HHY1ZQ}} * {{cite book|first=P. N.|last=Rastogi|title=Ethnic Tensions in Indian Society: Explanation, Prediction, Monitoring and Control|url=https://books.google.com/books?id=xBOlsFQH-toC|year=1986|publisher=Mittal Publications|isbn=978-9-997-38489-8}} * {{cite book|first=Tessa|last=Rose|title=The Coronation Ceremony and the Crown Jewels|url=https://books.google.com/books?id=bSUTAQAAIAAJ|year=1992|publisher=HM Stationery Office|isbn=978-0-117-01361-2|access-date=25 November 2017|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227023444/https://books.google.com/books?id=bSUTAQAAIAAJ|url-status=live}} * {{cite book|first=Henry George|last=Smith|title=Gems and Precious Stones|url=https://archive.org/details/gemspreciousston00smitrich|year=1896|publisher=Charles Potter|access-date=19 February 2020|archive-date=21 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121083257/http://archive.org/details/gemspreciousston00smitrich|url-status=live}} * {{cite book|first1=Edwin William|last1=Streeter|first2=Joseph|last2=Hatten|title=The Great Diamonds of the World|url=https://archive.org/details/greatdiamondsofw00stre|year=1882|publisher=G. Bell & Sons|access-date=26 November 2017|archive-date=4 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604151430/https://archive.org/details/greatdiamondsofw00stre|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Sucher|first1=Scott D.|last2=Carriere|first2=Dale P.|year=2008|title=The Use of Laser and X-ray Scanning to Create a Model of the Historic Koh-i-Noor Diamond|journal=Gems & Gemology|volume=44|issue=2|pages=124–141|doi=10.5741/GEMS.44.2.124}} * {{cite journal|journal=New Zealand Journal of History|volume=15|issue=1|issn=0028-8322|date=April 1981|first=Nicholas|last=Tarling|author-link=Nicholas Tarling|publisher=University of Auckland|url=http://www.nzjh.auckland.ac.nz/docs/1981/NZJH_15_1_03.pdf|title=The Wars of British Succession|access-date=10 July 2016|archive-date=1 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201152928/http://www.nzjh.auckland.ac.nz/docs/1981/NZJH_15_1_03.pdf|url-status=dead}} * {{cite journal |first=Dena K. |last=Tarshis |year=2000 |title=The Koh-i-Noor Diamond and its Glass Replica at the Crystal Palace Exhibition |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-glass-studies_2000_42/page/n136 |jstor=24191006 |journal=Journal of Glass Studies |publisher=Corning Museum of Glass |volume=42 |pages=133–143 |issn=0075-4250 }} * {{cite journal |last=Young |first=Paul |s2cid=144262612 |year=2007 |title="Carbon, Mere Carbon": The Kohinoor, the Crystal Palace, and the Mission to Make Sense of British India |journal=Nineteenth-Century Contexts |volume=29 |issue=4 |pages=343–358 |doi=10.1080/08905490701768089 }} * {{cite book|first1=Sir George|last1=Younghusband|first2=Cyril|last2=Davenport|title=The Crown Jewels of England|url=https://archive.org/details/TheCrownJewelsOfEngland|year=1919|publisher=Cassell & Co.|asin=B00086FM86}} {{Refend}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * Shipley, Robert M. (1939) ''Important Diamonds of the World'', pp.&nbsp;5-8. [[Gemological Institute of America]], USA, Vol. 3, No. 4 (Winter 1939) * Shipley, Robert M. (1943) ''Diamond Glossary'', pp.&nbsp;119 (PDF page 11) [[Gemological Institute of America]], USA, Vol. 4, No. 8 (Winter 1943) == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Koh-i-Noor Diamond|ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] i0vlwtp3j3aoxf4o6dpmhub7nr49izz 0 2488 854259 840761 2026-11-11T06:20:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854259 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ | image = Ram.jpg | alt = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ | caption = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਭਾਈ ਜੇਠਾ | birth_date = 24 ਸਤੰਬਰ 1534 | birth_place = ਚੂੰਨੀ ਮੰਡੀ, [[ਲਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1581|09|01|1534|09|24}} | death_place = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | other_names = ''ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ'' | known_for = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀ<ref name="ColeSambhi1995p23">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA23 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=22–24}}</ref> | occupation = ਗੁਰੂ | predecessor = [[ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ]] | successor = [[ਗੁਰ ਅਰਜਨ]] | ਧਰਮ ਪਤਨੀ = ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ | ਸੰਤਾਨ = ਪਿਰਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂ ਦੇਵ, [[ਗੁਰ ਅਰਜਨ|ਅਰਜਨ]] | father = ਹਰਿ ਦਾਸ | mother = ਮਾਤਾ ਦਿਆ ਕੌਰ }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ''' '''ਜੀ''' (24 ਸਤੰਬਰ 1534 – 1 ਸਤੰਬਰ 1581) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ '''ਚੌਥੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]]''' ਸੀ।<ref name="ColeSambhi1995p23"/><ref name="Mandair2013p38">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38 |year=2013|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4411-5366-1|pages=38–40}}</ref> ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Mandair2013p38" /><ref name=eosramdas>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Ram Das, Guru (1534–1581) |author=G.S. Mansukhani |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017 |url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਏ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਾਨੀ ਕੋਲ ਵੱਡੇ ਹੋਏ।<ref name="Mandair2013p38" /> 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤੀਜੇ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨਾਲ ਹੋਈ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲੀ ਸੇਵਾ, ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Mandair2013p38" /><ref name="eosramdas" /><ref>{{cite book |author=Shakti Pawha Kaur Khalsa |url=https://books.google.com/books?id=E6ZgJvdMEzYC&pg=PA76 |title=Kundalini Yoga: The Flow of Eternal Power |publisher=Penguin |year=1998 |isbn=978-0-399-52420-2 |page=76}}</ref> ਰਾਮ ਦਾਸ ("ਰੱਬ ਦਾ ਸੇਵਕ") ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ 1574 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=":2">{{cite book|author=Arvind-pal Singh Mandair|title=Religion and the Specter of the West: Sikhism, India, Postcoloniality, and the Politics of Translation |url=https://books.google.com/books?id=dzeCy_zL0Q8C&pg=PA251 |year=2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-51980-9|pages=251–252}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਧਾਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ-ਕਾ-ਚੱਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="McLeod1990p28">{{cite book|author=W.H. McLeod|title=Textual Sources for the Study of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28 |year=1990|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-56085-4|pages=28–29}}</ref><ref name="ShackleMandair2013xv" /> ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਤੋਂ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ, ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45101-0|pages=xv–xvi}}</ref><ref name="McLeod2009p86">{{cite book|author=W. H. McLeod|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6344-6|page=86}}</ref> ਉਸ ਨੇ 1581 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref name=":2" /> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮੰਜੀ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਕਲੈਰੀਕਲ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਵਾਂਗ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Shanker |first=Rajkumari |title=Religion and Women |date=Sep 21, 2015 |publisher=State University of New York Press |isbn=9781438419602 |editor-last=Sharma |editor-first=Arvind |pages=198 |chapter=Women in Sikhism}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 24 ਸਤੰਬਰ ਸੰਨ 1534 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਹਰੀਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ [[ਬਾਸਰਕੇ|ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ]] ਲੈ ਆਏ। ਆਪ ਜੀ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਿੰਡ ਬਾਸਕਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ <nowiki>[[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]]</nowiki> ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਂਦੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ [[ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਤਾਂ ਬਾਸਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਾਫੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਹ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1 ਸਤੰਬਰ, 1574 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ: ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]।<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-2</ref> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ [[ਸੇਵਾ]] ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਅਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹੇ। ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਏਨੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਉਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਸੋਢੀ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਖੁਣਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਏਥੇ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਖੁਦਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ 1 ਸਤੰਬਰ, 1581 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਅਰਜਨ। ਆਪ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰ-ਗੱਦੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>ਡਾ. ਐਸ.ਐਸ. ਕੋਹਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1963, ਪੰਨਾ-127></ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ ਲੈ ਗਈ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਹੇ।<ref name="eosramdas" /><ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |url=https://books.google.com/books?id=EhGkVkhUuqoC&pg=PA54 |title=The History of Sikh Gurus |date=2007 |publisher=Lotus Press |isbn=978-81-8382-075-2 |pages=54}}</ref><ref name=":8" /> ਬਾਸਰਕੇ ਵੀ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਸੀ। <ref name=":0222" /> ਜੇਠਾ ਦੀ ਦਾਦੀ ਇੱਕ ਬੇਸਹਾਰਾ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਅਨਾਥ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref name=":1" /> ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸਿੱਖੇ, ਪਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ।<ref name=":12" /> ਜੇਠਾ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਬਾਸਰਕੇ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ, ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਕਾਲੇ ਛੋਲੇ (ਘੁੱਗਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਉਬਲੀ ਹੋਈ ਕਣਕ ਵੇਚਦੇ ਸਨ।[11][12] ਜੇਠਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਉਪਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੁਫਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੀ ਦਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਬਸਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨੌਜਵਾਨ ਜੇਠਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref name=":1" /> ਅਮਰ ਦਾਸ ਨੇ ਜਵਾਨ ਜੇਠਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਣ ਦੇਖੇ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਅਮਰ ਦਾਸ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਠਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਬਸਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਖਡੂਰ ਲਈ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਅੰਗਦ, ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ।[11] ਜੇਠਾ ਨੇ ਖਡੂਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name=":1" /> === ਖਡੂਰ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ === ਅਮਰ ਦਾਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੀ ਸੰਗਤ (ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਾ) ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੇਠਾ 1546 ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਗਏ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":1" /><ref name=":0222" /> ਉਹ ਅਕਸਰ ਖਡੂਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। [11] ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਆਮਦਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਠਹਿਰੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਬਕਲੀਆਂ (ਉਬਲੀਆਂ ਮੱਕੀ) ਵੇਚਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":8" /><ref name=":1" /> ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਆਖਰਕਾਰ ਬਾਸਰਕੇ ਵਾਪਸ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।<ref name=":8" /><ref name=":1" /> ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ 1552 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਵਸ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੇਠਾ ਵੀ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ (ਦਰਬਾਰ) ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ।[13] ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਜੇਠਾ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਇੱਕ ਕੰਮ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਖੁਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਗਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਾਧੂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name=":1" />ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੈਂਕੀ, ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Kohli |first=Surindar Singh |title=History of Punjabi Literature |publisher=National Book Shop |year=1993 |isbn=9788171161416 |pages=42}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":8" /> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।<ref name=":022">{{Cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Sikh World |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |publisher=Taylor & Francis |year=2023 |isbn=9780429848384 |series=Routledge Worlds |quote=Under his [Guru Amar Das] patronage, his son-in-law Ram Das received training in the musical traditions of North India, and his nephew Gurdas Bhalla received his early education in Punjabi, Braj, and Persian languages, including Hindu and Muslim literary traditions at Sultanpur Lodhi.}}</ref> === ਵਿਆਹ === 1553 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਪਿਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਧੀ ਭਾਨੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੋੜ ਵਜੋਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਸੀ<ref name=":1" /><ref name=":0222" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ: ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ (1554–1623), ਮਹਾਦੇਵ (1559–1656) ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ (1563–1606) ਸਨ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":1" /> === ਇੱਕ ਯੋਗ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ === ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਵਾਈਆਂ, ਰਾਮੋ ਅਤੇ ਜੇਠਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਬੈਠਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ।<ref name=":1" /> ਰਾਮੋ ਨੇ ਚਾਰ ਮੰਚ ਬਣਾਏ ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਇਸ ਲਈ ਰਾਮੋ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ।<ref name=":1" /> ਜੇਠਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਮੰਚ ਬਣਾਏ ਪਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਾਮੋ ਵਾਂਗ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਗ ਮੰਚ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗਾ, ਇਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।<ref name=":1" /> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name=":1" /> == ਗੁਰਗੱਦੀ == [[File:22 Missionaries established by Guru Amardas.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੌਬਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਤਖ਼ਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਮੰਜੀ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਜੇਠਾ 30 ਅਗਸਤ, 1574 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਣੇ,<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/news/today-in-history-guru-ram-das-became-the-fourth-sikh-guru-in-1574/videoshow/70893660.cms|title=Today in History: Guru Ram Das became the fourth Sikh Guru in 1574|work=Times of India|date=30 August 2019|access-date=13 August 2023}}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਸਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜਿਆ।<ref name=":1" /> ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":1" /> ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦਾੜ੍ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਪੂੰਝਣ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੈਰ ਪੂੰਝਣ ਲਈ ਉੱਠੇ।<ref name=":1" /> ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਿਉਂ ਸਨ।<ref name=":1" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ, ਧਾਰਮਿਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।<ref name=":1" /> ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name=":1" /> ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨਕ ਲਾਹੌਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":1" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪੈਰੋਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।<ref name=":1" /> === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ === ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="McLeod1990p28" /><ref name="ShackleMandair2013xv" /><ref name=":1" /> ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ, ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="eosramdas" /><ref>[[#Fenech|Fenech]], p. 67</ref> [[File:Repoussé plaque depicting Guru Ram Das, overseeing enlargement of the pond at Guru ka Chak (later becoming the 'Sarovar' or holy temple tank of the Golden Temple).jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਰਿਪੋਸੇ ਤਖ਼ਤੀ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਸਰੋਵਰ' ਜਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਿਰ ਸਰੋਵਰ ਬਣ ਗਿਆ) ਵਿਖੇ ਤਲਾਅ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।]] ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਚੁਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਚੱਕ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਲਾਅ ਸਨ।<ref name=eosramdas/><ref name="Arshi1989p5">{{cite book|author=Pardeep Singh Arshi|title=The Golden Temple: history, art, and architecture|url=https://books.google.com/books?id=rcmfAAAAMAAJ|year=1989|publisher=Harman|isbn=978-81-85151-25-0|pages=5–7}}</ref><ref>[[#Fenech|Fenech]], p. 33</ref> 1574 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ,<ref name="Mandair2013p38"/> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ "ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ" ਨਾਮਕ ਕਸਬੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਲਾਅ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਗੁਰੂ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਘਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name=eosramdas/> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਇੱਛੁਕ ਕਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਲ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।<ref name="ShackleMandair2013xv"/> 1574 ਅਤੇ 1604 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਹਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀਕਲ ਟੈਕਸਟ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ 1741 ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=W.H. McLeod|title=Textual Sources for the Study of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28 |year=1990|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-56085-4|pages=28–29}}</ref> ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਦਾ-ਚਕ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਪੂਲ (ਸਰੋਵਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਵੀ ਬਣਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਹਨ।<ref name=":1" /> ==ਗੁਰਬਾਣੀ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਰੇਮ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਲ 56 ਦੁਪਦੇ, 2 ਪੰਚਪਦੇ, 2 ਛਿਪਦੇ, 12 ਪੜਤਾਲ ਦੁਪਦੇ, 38 ਛੰਦ। ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਲੋਕ, ਇੱਕ ਪਹਿਰਾ, ਇੱਕ ਵਣਜਾਰਾ, 2 ਕਰਹਲੇ, 2 ਘੋੜੀਆਂ, 2 ਸੋਲਹੇ, 30 ਸਲੋਕ, ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ, 105 ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਲੋਕ ਅਤੇ 183 ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਾਰਾਂ, ਘੋੜੀਆਂ, ਲਾਵਾਂ, ਕਰਹਲੇ, ਮਾਰੂ ਸੌਲਹੇ, ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਛਕੇ ਛੰਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ।<ref>ਕੁਲਵੰਤ ਕੌਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ, ਲੋਕਾਇਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਐਸ.ਸੀ.ਓ. 57-59, ਸੈਕਟਰ 17-ਸੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 1984, ਪੰਨਾ-39></ref> ===ਵਾਰਾਂ=== ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਉਦਰਾਸ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਚੌਖਟਿਆਂ ਦੀ ਵਲਗਣ, ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ 'ਚ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਲ 8 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ, ਰਾਗ ਗਉੜੀ, [[ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ]], [[ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ]], [[ਰਾਗ ਬਿਹਾਗੜਾ]], [[ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ]], [[ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ]] ਅਤੇ [[ਰਾਗ ਕਾਨੜਾ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਤੁਕਾਂ ਹਨ ਤੇ ਪਉੜੀ ਦੀ ਤੁਕ ਦਾ ਠੀਕ ਵਜ਼ਨ 15+10 ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- <poem> ਹਰਿ ਸਭਨਾ ਵਿਚਿ ਤੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹਰਿ ਸਭਨਾ ਭਾਣਾ॥ ਸਭਿ ਤੁਝੇ ਧਿਆਵਹਿ ਜੀਅ ਜੰਤ, ਹਰਿ ਸਾਰਗ ਪਾਣਾ॥ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਰਿ ਅਗਧਦੇ ਤਿਨ ਹਉ ਕੁਰਬਾਣਾ॥ ਤੂੰ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ ਕਰਿ ਚੋਜ ਵਿਡਾਣਾ॥8 (ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਪਉੜੀ ਨੰ:4) </poem> *ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਗਉੜੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 33 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 68 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ 26 ਪਉੜੀਆਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ 27 ਤੋਂ 31 ਤੱਕ ਪੰਜ ਪਉੜੀਆਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦੋ ਪਉੜੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਉੜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ-<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-21></ref> <poem> ਤੂੰ ਸਚਾ ਸਾਹਿਬੁ ਸਚੁ ਹੈ ਸਚੁ ਸਚਾ ਗੁਸਾਈ, ਤੁਧੁ ਨੋ ਸਭ ਧਿਆਇਦੀ ਸਭ ਲਾਗੈ ਤੇਰੀ ਪਾਈ॥ ਵਡੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬਾ ਵਡੀ ਤੇਰੀ ਵਡਿਆਈ॥1॥9 </poem> *ਤੀਸਰੀ ਵਾਰ ਬਿਹਾਗੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 43 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵਾਰ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਹੀ ਗਾਇਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੇਤੂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਛਿੰਨਭੰਗਰਤਾ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਐਸ.ਐਸ. ਕੋਹਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1963, ਪੰਨਾ-138></ref> *ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਵਡਹੰਸ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ 21 ਅਤੇ ਸਲੋਕ 43 ਹਨ। ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਪਉੜੀ ਪੰਜ ਤੁਕੀ ਹੈ। *ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 29 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 58 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ 'ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਨਕ ਅਰਾਧਿਆ ਸਭਿ ਆਖਹੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰ ਸੇਈ' ਦਾ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਾਇਆ ਹੈ। *ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ [[ਬਿਲਾਵਲ]] ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰਾ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲਘੂ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਲ 27 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਪਉੜੀ ਨਾਲ 3 ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 2 ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 24 ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਜ਼ਨ ਤੇ ਤੋਲ 15+10=25 ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:- <poem> ਤੂ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਿ ਅਗੰਮੁ ਹੈ ਸਭਿ ਤੁਧੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਤੂ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ॥ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥ </poem> *ਸੱਤਵੀਂ ਸਾਰੰਗ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 36 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 74 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਬਾਈ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ 33, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ 9, [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] ਦੇ 23, ਗੁਰੂ ਰਮਾਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ 6 ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: <poem> ਆਪੇ ਆਪਿ ਨਿਰੰਜਨਾ ਜਿਨਿ ਆਪੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਆਪੇ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇਓਨੁ ਸਭ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥ </poem> *ਅੱਠਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਨੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ 15 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 30 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। === ਘੋੜੀਆਂ === [[ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ‘ਘੋੜੀਆਂ` ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 575 ਅਤੇ 576 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਜਾਚੇ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਸਜੀ ਹੋਈ ਘੋੜੀ ਤੇ ਚੜਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੀਤ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਘੋੜੀਆਂ` ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਘੋੜੀ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਜੀਨ ਪਾ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਕੰਡਿਆਰਾ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਰੂਪੀ ਚਾਬਕ ਮਾਰ ਕੇ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਘੋੜੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਛੇਤੀ ਹੀ [[ਅਕਾਲਪੁਰਖ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ==ਲਾਵਾਂ== *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 773-774 ਉਤੇ [[ਸੂਹੀ ਰਾਗ]] ਦੇ ਛੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਛੰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਂਵ ਦਰਅਸਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲੰਬੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਰੱਸੀ ਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨੂੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪੂਰੇ [[ਰਹੱਸਵਾਦ]] ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਲਾਂਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਣ ਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: <poem> ਹਰਿ ਪਹਿਲੜੀ ਲਾਵ ਪਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਬਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਦੁ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਪਾਪ ਤਜਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਹਰਿ ਨਾਮ ਧਿਆਵਹੁ ਸਿਮ੍ਰਤਿ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਇਆ॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਅਰਾਧਹੁ ਸਭਿ ਕਿਲ ਵਿਖ ਪਾਪ ਗਵਾਇਆ॥15 </poem> *[[ਦੂਜੀ ਲਾਂਵ]] ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਉਪਰੰਤ ਮਨ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਦੀ ਮੈਲ ਲਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਆਨੰਦ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:- <poem> ਹਰਿ ਦੂਜੜੀ ਲਾਵ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੁਰਖ ਮਿਲਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਨਿਰਭਉ ਭੈ ਮਨੁ ਹੋਇ ਹਉਮੈ ਮੈਲ ਗਵਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੂ ਏਕੋ ਮਿਲਿ ਹਰਿ ਜਨ ਮੰਗਲ ਗਾਏ॥ ਜਨ ਨਾਨਕ ਦੂਜੀ ਲਾਵ ਚਲਾਈ ਅਨਹਦ ਸ਼ਬਦ ਵਜਾਏ॥ </poem> *[[ਤੀਸਰੀ ਲਾਂਵ]] ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸੰੁਦਰ ਵਰਣਨ ਹੈ। <poem> ਹਰਿ ਤੀਜੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਚਾਉ ਭਇਆ ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਬਲਿਰਾਮੁ ਜੀਉ॥ ਹਿਰਦੈ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਧੁਨਿ ਉਪਜੀ ਹਰਿ ਜਪੀਐ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗੁ ਜੀਉ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਤੀਜੀ ਲਾਵੈ ਹਰਿ ਉਪਜੈ ਮਨਿ ਬੈਰਾਗ ਜੀਉ॥ </poem> *[[ਚੌਥੀ ਲਾਂਵ]] ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ। ਜਿਵੇਂ: <poem> ਹਰਿ ਚਉਥੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਸਹਜੁ ਭਇਆ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮੁ ਜੀਉ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਿਲਿਆ ਸੁਭਾਇ ਹਰਿ ਮਨਿ ਤਨਿ ਮੀਠਾ ਲਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਹਰਿ ਮੀਠਾ ਲਾਇਆ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੁ ਭਾਇਆ ਅਨਦਿਨੁ ਹਰਿ ਲਿਵਲਾਈ॥ ਮਨ ਚਿੰਦਿਆ ਫਲੁ ਪਾਇਆ ਸੁਆਸੀ ਹਰਿਨਾਮਿ ਵਜੀ ਵਾਧਾਈ॥ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭਿ ਠਾਕੁਰਿ ਕਾਜ ਰਚਾਇਆ ਧਨ ਹਿਰਦੈ ਨਾਮਿ ਵਿਗਾਸੀ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਚਉਥੀ ਲਾਵੇ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਪ੍ਰਭੁ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ॥ </poem> ==ਕਰਹਲੇ== ਕਰਹਲੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਰਹਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਲਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹੱਲਾ ਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣੀ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ‘ਕਰਹਲਾ` ਊਠ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਥੇ '''ਕਰਹਲ''' ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਵਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਕਰਹਲੇ''' ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਭਟਕਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <poem> ਕਰਹਲੇ ਮਨ ਪ੍ਰਦੇਸੀਆ ਕਿਉ ਮਿਲੀਐ ਹਰਿ ਮਾਏ| ਗੁਰੂ ਭਾਗਿ ਪੂਰੈ ਪਾਇਆ, ਗਲਿ ਮਿਲਿਆ ਪਿਆਰਾ ਭਾਇ ਮਨ ਕਰਹਲਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੁਰਖੁ ਧਿਆਇ| ('''ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ''') </poem> ==ਛੰਤ== ਛਕੇ ਛੰਤ ਛੇ ਛੰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਂ ਹੈ। [[ਆਸਾ ਰਾਗ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰੁ 4 ਵਿੱਚ ਛੇ ਛੰਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਛੰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਪਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਲ 35 ਪਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਦੇ ਨੂੰ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਹਰ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਵਣਜਾਰਾ== ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ 81 ਉਤੇ ਵਣਜਾਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਹੀ ਹਨ। [['ਵਣਜਾਰਾ']] ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਵਣਜ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ==ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ/ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਚਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਸ ਸਾਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪੀ ਬੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬਾਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਰਾਰਥਕ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖੱਜਲ ਖਵਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਟਕਣ ਜਾਂ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਇਆ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਕਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਉਮੈ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਕਾਰ-ਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਆਕਾਰ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਅਰੂਪ ਆਰੇਖ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੋ ਹੀ ਗੁਰਮਤ ਦਾ ਰਹੱਸਵਾਦ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲਗਦੀ। ਗੁਰਸਿਖ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਪਰਾਈ ਤਾਤ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭੁ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਕ ਉਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਆਚਾਰ ਨੀਤੀ ਨੀਅਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-45></ref> ==ਕਾਵਿ ਕਲਾ== ਬਾਣੀ ਦੀ ਬੋਲੀ: ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਉਰਦੂ]], [[ਹਿੰਦੀ]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਆਦਿ ਬੋਲੀਆਂ ਰਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਲਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਅਕਸਰ ਭਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਤਸਮ ਅਤੇ ਤਦਭਵ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ, ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸੰਜਮਮਈ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ। ==ਅਲੰਕਾਰ-ਯੋਜਨਾ== ਜਿਥੇ ਅਨੇਕ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਛੇਕਾਂ [[ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ]] ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ [[ਸੁਤਿਆਨੁਪ੍ਰਾਸ]] ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੳ, ਅ, ੲ, ਸ, ਹ ਦੇ ਵਰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ==ਛੰਦ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਹਾ, ਅਤਿਗੀਤਾ, ਰਵੱਈਆ, ਚਿਤ੍ਰਕਲਾ ਜਾਂ ਅਨਕਲਾ, ਸੁਗੀਤਕਾ (ਛੰਦ), ਪਉੜੀ, ਸੋਰਠਾ, ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ ਆਦਿ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਛੰਦ ਰਚਨਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੁਲ 29 ਛੰਦ ਹਨ ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਰਸ ਵਿਧਾਨ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ]], ਹਾਸ ਰਾਸ, [[ਕਰੁਣਾ ਰਸ]], [[ਰੌਦਰ ਰਸ]], ਬੀਰ ਰਸ, [[ਭਿਆਨਕ ਰਸ]], ਵੀਭਤਸ ਰਸ, ਅਦਭੁਤ ਰਸ, [[ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ]], ਵਾਤਸ਼ਲਯ ਰਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਰਸ ਵਧੇਰੇ ਪਰਬਲ ਹੈ। ==ਸ਼ੈਲੀ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼ੈਲਗਤ ਖੂਬੀ ਅਰੁਕ ਵਹਾ, ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਨ ਵਿਧੀ ਗ੍ਰਾਮੀਨ ਨਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੈ। ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਇਕੋ ਇੱਕ ਖਾਸ਼ੀਅਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਹਰਾਉ ਅਕੇਵੇਂ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਹਰਾਉ ਨੀਰਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਂਤਰਿਕ ਸਰੋਦ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਗੀਤਮਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਅੰਗ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇਹ ਹੋਰ ਅਦੁੱਤੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਦਰ-ਬ-ਦਰ ਭਟਕਦੇ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਮਨਮੁਖਾਂ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ ਨਿੰਦਕਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਮਿੱਠਾ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਾਖੰਡ, ਕੁਕਰਮ ਅਤੇ ਛਲਕਪਟ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲਘੂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਟਾਖਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਜਵਾਬ ਵਡਿਆਈ ਹੈ।<ref>ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿਲੋਂ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ: ਜੀਵਨ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1998, ਪੰਨਾ-29></ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} {{ਗੁਰਬਾਣੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] rtwz0bulcxp26z6uljzrqrlp4nb05dr 0 2788 854260 840280 2026-11-11T06:25:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854260 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | alt = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | image = Harrai.jpg | caption = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = | birth_date = ਜਨਵਰੀ 16, 1630 | birth_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰੂਪਨਗਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1661|10|06|1630|01|31}} | death_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | period = 1644–1661 | other_names = ''ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | successor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | father = ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ | mother = ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ | ਸੁਪਤਨੀ = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ | children = ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ''' (16 ਜਨਵਰੀ 1630 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1661)<ref name=eosghr>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html |title=Har Rai, Guru (1630–1661) |author=Bhagat Singh |editor=Harbans Singh |display-editors=etal |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |accessdate=16 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115185059/http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html |archive-date=15 ਜਨਵਰੀ 2018 |url-status=dead}}</ref> [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸਤਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ।<ref name=britharrai>[https://www.britannica.com/biography/Har-Rai Har Rai: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 3 ਮਾਰਚ, 1644 ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਣੇ।<ref name="Mandair2013p50">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA50 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=50–51}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Mandair2013p50"/><ref name="Grewal1998p67">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url= https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/67 67]–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ [[ਸੁੰਨੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="Mandair2013p50"/> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=britharrai/><ref name="Grewal1998p67"/> ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA33 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=33–34}}</ref> 1661 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=britharrai/> == ਨਾਂ == ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰੀ ਰਾਇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Singh2014p400">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=400}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰੀ ਗੁਰੂ (ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":02">{{Cite book |last=Prill |first=Susan E. |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=27 March 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191004117 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |pages=223–234 |chapter=19. Ecotheology |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 8 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1640 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਲੱਖਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਇਆ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਰੂਪ ਕੌਰ<ref>Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes. </ref> ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ)।<ref>{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]–63, 67–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਹਰੀ ਰਾਇ" ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title= Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=148}}</ref><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> === ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ === ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=britharrai/><ref name="Mandair2013p50"/> ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1660 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।<ref name="Mandair2013p50"/> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA226 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=226 with note 7}}</ref> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2014p400"/> ==== ਸੁਧਾਰ ==== ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ,<ref name="cole20">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਸਵੰਧ ("ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ") ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book|author=Charles E. Farhadian|title=Introducing World Religions |url=https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |year=2015|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮਸੰਦ (ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਗੂ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ - ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ<ref name="eosghr" /> ਹਰ ਰਾਏ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E |url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C&pg=PA365 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0857-8|pages=365–367}}</ref><ref>{{cite book|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PA345 |year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-355-1|page=345}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ, ਭਾਈ ਗੋਂਡਾ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ, ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਲਈ), ਭਾਈ ਫੇਰੂ (ਰਾਜਥਨ ਲਈ), ਭਾਈ ਭਗਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ === [[File:Miniature depicting Guru Har Rai with Guru Har Krishan as the fly-whisk attendant, kept within the Kartarpur Bir.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। == ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> [[File:Miniature painting of Guru Har Rai holding a flower, circa 1685.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਲਗਭਗ 1685। ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ।]] ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਖੀ (ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ), ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਚੋਗਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।<ref name=":02" /> ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":02" /> === ਚਿਕਿਤਸਕ ਗਿਆਨ === ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਾਗ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ (ਭਾਵ "900,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਬਾਗ਼") ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚਿਕਿਤਸਕ ਕਿਸਮਾਂ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਘ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇਲਾਜ ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।<ref name=":02" /> ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਹਰ ਇਲਾਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪੌਦੇ ਭੇਜੇ।<ref name=":02" /> ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰਹਿਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ।<ref name=":02" /> ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ == [[1644]] ਈ: ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ 2200 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ [[ਪਲਾਹੀ]] [[ਪਿੰਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਣ ਪਾਏ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿਆਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਸਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਾਲ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1707 ਈ ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] [[ਲਾਹੌਰ]] ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆਇਆ। [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਬਿਰਦ ਹੈ '''ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ॥''' ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ, ਰਿਸ਼ਟਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਠਾੜ ਵਾਲਾ ਰਾਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੱਸ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੋਲੇ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਤਾਂ [[ਭਾਈ ਰੂਪਾ]], [[ਕਾਂਗੜ]] ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਮਹਿਰਾਜ]] ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲਾ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸμਦਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਬਾਲਕ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ?” ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਚੱਲਣਗੇ!” [[ਬਾਬਾ ਫੂਲ]] ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਤਰਲੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ]] ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਫੂਲਕੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਗੱਜਪੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਸੀ। ==ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ== [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]], [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਦੋਂ [[ਮਾਲਵੇ]] ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਭੁੱਖੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੌਰ-ਬਰਦਾਰ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਹੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰ ਖਾਂ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਡੋਲੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਖਲਸ ਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਭ ਲੁੱਟ ਲਵੋ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਲੈ ਕੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਖੂਬ ਤੇਗ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਹੀਰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖਬਰ ਜਦੋਂ ਵਹੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਸਵਾਰ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਦੇ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 7 ਜੁਲਾਈ, 1661 ਈ: ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ, ਪੰਜ ਪਰਕਰਮਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਭਾਈ ਭਾਨਾ]] ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਵਿਆਹ == ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |year=2007 |isbn=9788126908585 |volume=2: 1606-1708 C.E |pages=563–592 |chapter=8: Guru Har Rai}}</ref> ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਲੱਖਣੀ/ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਕਲਿਆਣੀ, ਟੋਕੀ, ਅਨੋਖੀ, ਲਾਡੀਕੀ, ਚੰਦ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ, ਰਾਮ ਕੌਰ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ੱਕੀ ''ਗੁਰਪਰਨਾਲੀ'' ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":3" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ''[[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]]'' ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ''[[ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ]]'', ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ''ਪਾਂਡਾ ਵਹੀਆਂ'', ਕਵੀ ਸੌਂਧ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ''ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ'' ਕੇਵਲ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ/ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।<ref name=":3" /> == ਸਾਹਿਤ == ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ'' ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Sardar Harjeet |url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100 |title=Faith & Philosophy of Sikhism |date=2009 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-721-8 |pages=103–104 |language=en}}</ref> ਇਹ ਮਹੱਲਾ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤਪੁਰੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਮੀਨਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਸਲੋਕ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦੋਹੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ''ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ।'' == ਵਿਰਾਸਤ == 2011 ਵਿੱਚ, 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ (ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ) ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸੀ।<ref name=":02" /> 2013 ਵਿੱਚ, ਈਕੋਸਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ-ਰਿਲੀਜ਼ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ "ਹਰਾ ਗੁਰੂ" ਦੱਸਿਆ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ।<ref name=":02" /> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ == 2013 ਵਿੱਚ, ਰਾਹੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਈਕੋਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਇੱਕ ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੂਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":02" /> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru Hargobind with his grandson, the young Guru Har Rai.jpg|[[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] (ਸੱਜੇ) ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਹਰ ਰਾਏ (ਖੱਬੇ) ਨਾਲ। File:Painting of Guru Har Rai holding a flower, kept in the Sursinghwala collection.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। File:Painting of Guru Har Rai holding a flower, kept in the Bhai Rupa Chand collection.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਨੀਲੇ ਫੁੱਲ ਫੜੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ File:Guru Har Rai painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ, ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ (ਸੀ. 1800-1825 ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ) </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} === ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ === * {{cite book | author=Macauliffe, M.A. | title=The Sikh Religion: Its Gurus Sacred Writings and Authors| publisher=Low Price Publications | year=1909 | isbn=81-7536-132-8}} * {{cite book | author=Singh, Khushwant | title=A History of the Sikhs: 1469-1839 Vol.1 (2nd ed.)| publisher=Oxford University Press | year=1963| isbn=0-19-567308-5}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Guru Har Rai}} {{Portal|India|Biography|Punjab}} * [http://www.sikhs.org/guru7.htm Guru Har Rai], Sikhs.org * [https://web.archive.org/web/20141014223945/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html Guru Har Rai], Sikh-History.com * [https://www.guruharraiji.com/ Guru Har Rai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260312130645/https://guruharraiji.com/ |date=2026-03-12 }}, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਪਿੰਡ ਭੋਂਗਰਨੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1630]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1661]] ever1bh05kdmf9zp0s7y66ix24qc8kf 0 3331 854261 845778 2026-11-11T06:41:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854261 wikitext text/x-wiki '''ਗੈਲੀਅਮ''' ([[ਅੰਗਰੇਜੀ]]: Gallium) ਇੱਕ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] ਹੈ। ਇਸ ਦਾ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ]] 31 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ '''Ga''' ਹੈ। ਇਸ ਦਾ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ]] 69.723 amu ਹੈ। == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://web.archive.org/web/20080910174859/http://www.webelements.com/gallium/ WebElements.com ਤੇ ਗੇਲੀਅਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ)] *[http://www.pniok.de/ga.htm Picture in the Element collection from Heinrich Pniok] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200858/http://www.pniok.de/ga.htm |date=2007-09-27 }} *Material safety data sheet at [http://www.acialloys.com/msds/ga.html acialloys.com] *[http://www.lenntech.com/Periodic-chart-elements/Ga-en.htm www.lenntech.com &ndash; textbook information regarding gallium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822104030/http://www.lenntech.com/periodic-chart-elements/Ga-en.htm |date=2009-08-22 }} *[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/gallium/index.html environmental effects of gallium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209063533/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/gallium/index.html |date=2016-12-09 }} *[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/gallium/460798.pdf Price development of gallium 1959-1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207185629/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/gallium/460798.pdf |date=2017-02-07 }} *[http://www.physorg.com/news107446364.html Technology produces hydrogen by adding water to an alloy of aluminum and gallium] *[http://www.pse-mendelejew.de/bilder/ga.jpg pure Gallium crystals ~99,9999% picture in the element collection from Heinrich Pniok] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219162654/http://www.pse-mendelejew.de/bilder/ga.jpg |date=2008-12-19 }} {{ਪੀਰੀਆਡਿਕ ਟੇਬਲ}} {{ਕਾਮਨਜ਼|Gallium}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੂਲੈਂਟ]] {{Science-stub}} 6pttl1sh1191e5rhldmcc3be8qk2377 0 7132 854246 834062 2026-11-11T05:47:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854246 wikitext text/x-wiki {{Infobox state <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = ਗੁਜਰਾਤ | native_name = ગુજરાત | type = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | image_skyline = Gujarat Montage.jpg | image_caption = ਘੜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਪਰੋਂ: ਗੁਜਰਾਤ ਹਾਈਕੋਰਟ, ਦਵਾਰਕਾ ਬੀਚ, ਲੱਛਮੀ ਵਿਲਾ ਪੈਲਿਸ, ਕੰਕਾਰੀਆ ਲੇਕ, ਗਾਂਧੀ ਆਸ਼ਰਮ, ਕੱਛ ਦਾ ਲੂਣ ਮਾਰੂਥਲ | image_seal = Government Of Gujarat Seal।n Gujarati.png | seal_alt = | image_map =।ndia Gujarat locator map.svg | map_alt = | map_caption = ਭਾਰਤ 'ਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਸਥਾਨ | image_map1 =।ndia Gujarat location map.svg | map_caption1 = ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ | latd = 23 | latm = 13 | latNS = N | longd = 72 | longm = 41 | longEW = E | coor_pinpoint = ਗਾਂਧੀਨਗਰ | coordinates_display = inline,title | coordinates_format = dms | coordinates_footnotes = | coordinates_region =।N-GJ | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ|ਧਰਮ]] | subdivision_name1 = [[ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ]] | established_title = ਸਥਾਪਿਤ | established_date = 1 ਮਈ 1960 | seat_type = [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] | seat = [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]] | seat1_type = ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ | seat1 = [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] | parts_type = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] | parts_style = para | p1 = [[ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|33]] | government_footnotes = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] | leader_name1 = | leader_title2 = [[ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | leader_name2 = (182 ਸੀਟਾਂ) | leader_title3 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] | leader_name3 = 26 | leader_title4 = [[ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] | leader_name4 = [[ਗੁਜਰਾਤ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 196,024 | area_rank = 6ਵਾਂ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 60,383,628 | population_as_of = 2011 | population_rank = 9ਵਾਂ | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ | demographics1_info1 = [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ]] | demographics1_title2 = [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] | demographics1_info2 = * [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] * [[ਹਿੰਦੀ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ]] * [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ]] * [[ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ]] * [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ]] | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-GJ]] | blank_name_sec1 = [[Human Development।ndex|HDI]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.527<ref>[[List of।ndian states and territories by Human Development।ndex]]</ref> ({{color|#fc0|medium}}) | blank1_name_sec1 = HDI rank | blank1_info_sec1 = 11th (2011) | blank_name_sec2 = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ|ਸਾਖਰਤਾ]] | blank_info_sec2 = 79.31% | website = {{url|http://gujaratindia.com}} | footnotes = }} '''ਗੁਜਰਾਤ'''({{Audio|Gujarat_sound.ogg|ਸੁਣੋ}} [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ]]: [[:gu:ગુજરાત|ગુજરાત]]) [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref>{{cite web|title = ગુજરાતની જીડીપી ભારતના સરેરાશ જીડીપી કરતાં વધારે|url = http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-beats-india-in-gdp-race_1320261|publisher=ડી.એન.એ }}</ref><ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Bihar-grew-by-1103-next-only-to-Gujarat/articleshow/5405973.cms| work=The Times Of।ndia| title=Bihar grew by 11.03%, next only to Gujarat - Times Of।ndia}}</ref><ref>[http://business.rediff.com/slide-show/2010/apr/23/slide-show-1-the-top-10-cities-in-india-by-gdp.htm GDP: The top 10 cities in।ndia - Rediff.com Business<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://deshgujarat.com/2008/01/29/surat-indias-fastest-growing-city-ahmedabad-3rdenglish-text/ Gujarat| DeshGujarat.Com » Archives » Surat:India’s Fastest Growing City, Ahmedabad 3rd(English Text)<!-- Bot generated title -->]</ref> ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]] ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਹੈ। [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਇੱਕਲਾ ਮਹਾਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।<ref>{{cite web|title= ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ-ਮਹਾਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ|url= http://www.indianetzone.com/4/metropolitan_cities_india.htm|publisher= ਇੰਡੀਆ ਨੈੱਟਜੋਨ accessdate=24-4-2012|access-date= 2013-02-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20130208151442/http://www.indianetzone.com/4/metropolitan_cities_india.htm|archive-date= 2013-02-08|url-status= dead}}</ref> ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ [[1 ਮਈ|ਮਈ 1]], [[1960]] ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। === ਨਦੀਆਂ === [[ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ]], [[ਤਾਪਤੀ ਦੁਆਬਾ ਦਰਿਆ]], [[ਸਾਬਰਮਤੀ ਦਰਿਆ]] === ਉਦਯੋਗ === ਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਕੱਪਡ਼ਾ ਉਦਯੋਗ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਪਾਹ, ਤੰਬਾਕੂ, ਦਵਾਈਆਂ, ਰਸਾਇਣਿਕ, ਕਾਗਜ਼, ਸੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਖੰਡ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੋਡਾ ਐਸ਼, ਕਾਸਟਿਕ ਸੋਡਾ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਖਾਦ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਲੂਣ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰਾਜ ਹੈ। === ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ === ਗੁਜਰਾਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਗੁਜਰਾਤ ਆਯੂਰਵੇਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਗੁਜਰਾਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਦਿਆਪੀਠ, ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਇਜੀ ਰਾਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦੱਖਣੀ ਗੁਜਰਾਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ == * ਰਾਸ਼ਟਰਪਿਤਾ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] * ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨਾਇਕ [[ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ]] * [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਿਤਾ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ]] * [http://www.gujaratindia.com/ ગુજરાત સરકારનુ Official portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002114706/http://www.gujaratindia.com/ |date=2018-10-02 }} * [http://www.webindia123.com/GUJARAT/history/history.htm ગુજરાતનો ઇતિહાસ] * [http://www.1upindia.com/states/gujarat/history.html ગુજરાતના ઇતિહાસ વિશે વધુ માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060519214341/http://www.1upindia.com/states/gujarat/history.html |date=2006-05-19 }} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} {{ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ}} ==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Sun temple gujarat.jpg|ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ(ਗੁਜਰਾਤ) </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Gujarat|ਗੁਜਰਾਤ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤ]] 26spe1mdvf4oyhubk2x20wtaehfsym4 0 14149 854292 853930 2026-11-11T10:45:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854292 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | title = | name = ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ | native_name = | office1 = ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ | office2 = 4ਵਾਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ) ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ | image = Equestrian painting of Jassa Singh Ahluwalia on horseback in-front of his haveli with a fly-whisk attendant, circa late 18th century.jpg | caption = ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਵਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਜੋ ਉਸਦੀ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਾਲ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ, ਲਗਭਗ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ। | imagesize = | alongside = | predecessor1 = [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ|ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] | successor1 = [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ|ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] | predecessor2 = [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ|ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] | successor2 = [[ਅਕਾਲੀ ਨੈਨਾ ਸਿੰਘ|ਨੈਨਾ ਸਿੰਘ]] | birth_name = ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ | birth_date = {{Birth date|1718|05|03|df=y}} | birth_place = ਆਹਲੂ, ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬਾ, [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br/> {{ਛੋਟਾ|(ਮੌਜੂਦਾ [[ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1783|10|23|1718|05|03|df=yes}} | death_place = ਬੰਡਾਲਾ, ਸਿੱਖ ਸੰਘ <br/> {{ਛੋਟਾ|(ਮੌਜੂਦਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]])}} | resting_place = ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਵਿਖੇ ਸਸਕਾਰ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | nationality = | spouse = ਮਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ<br/>ਸਦਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਸਾਹਿਬਾ | relations = | children = 3 | residence = | alma_mater = | image_size = | term_start1 = 9 October 1753 | term_end1 = 23 October 1783 | term_start2 = 9 October 1753 | term_end2 = 23 October 1783 | mother = | father = | known_for = | honorific_prefix = [[ਸਰਦਾਰ]] <br/> [[ਨਵਾਬ]] <br/> [[ਸੁਲਤਾਨ|ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ]] | battles = {{hidden | {{Tree list}} *''''[[ਅਫਗਾਨ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ]]'''' ** [[ਸ਼ੁਜਾਬਾਦ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸ਼ੁਜਾਬਾਦ (1780)]] ** [[ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1757)|ਮਾਹਿਲਪੁਰ (1757)]] ** [[ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ (1759)|ਲਾਹੌਰ (1759)]] ** [[ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸਿੱਖ ਕਿੱਤਾ|ਲਾਹੌਰ (1761)]] ** [[ਕੁਪ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਕੁਪ (1762)]] ** [[ਹਰਨੌਲਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਹਰਨੌਲਗੜ੍ਹ (1762)]] ** [[ਪਿਪਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਪਿਪਲੀ ਸਾਹਿਬ (1762)]] ** ਉਰਮਾਰ ਟਾਂਡਾ (1763) ** [[ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1764)|ਚਮਕੌਰ (1764)]] ** [[ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ (1764)|ਸਰਹਿੰਦ (1764)]] ** [[ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1764)|ਦਿੱਲੀ (1764)]] ** [[ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ|ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਹਮਲੇ (1764-88)]] ** ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ (1745)<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Sewa |title=ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (1718-1783) |date=1984 |publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪੁਰਾਲੇਖ ਵਿਭਾਗ |page=3}}</ref> ** [[ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ (1746)]] ** [[ਮਨੂਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1748)|ਮਨੂਪੁਰ (1748)]] ** [[ਸੋਧਰਾ ਅਤੇ ਬਦਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸੋਧਰਾ ਅਤੇ ਬਦਰਾ (1748)]] ** ਖਾਨਪੁਰ (1748){{sfn|ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ|1990|p=51}} ** ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (1748) ** [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1748)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (1748)]]{{sfn|H. ਐਸ. ਸਿੰਘਾ|2005|p=31}} ** [[ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਘੇਰਾਬੰਦੀ|ਰਾਮ ਰੌਣੀ (1748)]] ** [[ਲਖਪਤ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਜਸਪਤ ਰਾਏ]] ਦਾ ਕਤਲ (1746) ** [[ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ (1749)|ਮੁਲਤਾਨ (1749)]] ** ਨਾਦੌਣ (1752) ** ਆਨੰਦਪੁਰ (1753) ** ਕਾਦਰ (1755) ** [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1779)]] ** [[ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1783)]] * ''ਹੋਰ'' ** ''[[ਚਨਾਬ ਦੀ ਝੜਪ (1739)|ਫ਼ਾਰਸੀ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ (1739)]]''' | {{Tree list/end}} |- |headerstyle=background:#dbdbdb |style=text-align:center; }} | military_data1 = [[File:Sikh Akali flag.svg|20 px]] [[Dal Khalsa (Sikh army)|Dal Khalsa]] | military_blank1 = Commander }} '''ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ''' (3 ਮਈ 1718 - 23 ਅਕਤੂਬਰ 1783) ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖਾਲਸਾ]] ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ [[ਸਿੱਖ]] ਜਰਨੈਲ ਸੀ। ਉਹ [[ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦਾ ਮਿਸਲਦਾਰ (ਨੇਤਾ ਜਾਂ ਕਮਾਂਡਰ) ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ 1716 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1801 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਉਸਨੇ 1772 ਵਿੱਚ [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਰਨੈਲ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਕਲਾਲ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਚ 3 ਮਈ, 1718 ਦੇ ਦਿਨ [[ਲਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਖੇਤਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਆਹਲੁ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|H. S. Singha|2005|p=111}}<ref>{{Cite book|last=Ahluwalia|first=M. L.|url=https://books.google.com/books?id=FpBHAAAAMAAJ|title=Life and Times of Jassa Singh Ahluwalia|date=1989|publisher=Publication Bureau, Punjabi University|language=en}}</ref> ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ (ਨਵਾਬ) ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। 1753 ਵਿੱਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ 1753 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਵਾਰਿਸ ਬਣਾਇਆ। 1761 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ।1761 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਕੋਲੋਂ 2200 ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁੜਾ ਕੇ ਘਰੋਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਤੇ ਉਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਜਾਨੇ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾਈ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ।[[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]] ਨਾਲ਼ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। 1772 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।<ref>{{cite book |last = Gordon |first = Stewart |title = The Marathas 1600–1818, Volume 2 |year = 1993 |url = https://archive.org/details/marathas160018180000gord |publisher = Cambridge University Press, 1993 |isbn = 978-0-521-26883-7}}</ref> ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬੇਔਲਾਦ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।[[File:Punjab 1909.jpg|thumb|250px|[[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|'''ਪੰਜਾਬ''']] '''ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ'''|center]] == ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਗਠਨ == 1733 ਵਿੱਚ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖਿਤਾਬ, ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਬੇਰੋਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ 1300 ਤੋਂ 2000 ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਢੋਲ ਅਤੇ ਬੈਨਰ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Narang|first1=K. S.|last2=Gupta|first2=H. R.|title=History of Punjab: 1500 - 1558|url=https://books.google.com/books?id=q6oGRgAACAAJ|access-date=15 July 2010|page=216|year=1969}}</ref> ਹਰੇਕ ਦਲ, ਜਾਂ ਫੌਜ ਦੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ, ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰੇਗਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਇਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰੇਗਾ। ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਮੂਹ, ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਲੜਾਕੂ ਫੌਜਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1735 ਵਿੱਚ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਕਮਾਨ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ ਜੋ ਇੱਕ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਜਾੜਿਆ ਵੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰ (ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ) ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ। ਉਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਹਿੰਦੂ ਮੁਗਲ ਕਮਾਂਡਰ ਜਿਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Grewal|first1=J. S.|title=The Sikhs of the Punjab, Volumes 2-3|date=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521637640|page=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/90 90]|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/90}}</ref><ref name="Singha2000">{{cite book|last=Singha|first=H. S|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|accessdate=22 December 2011|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=110}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dhavan|first=Purnima|title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699-1799|url=https://archive.org/details/whensparrowsbeca0000dhav|date=2 November 2011|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199877171|pages=[https://archive.org/details/whensparrowsbeca0000dhav/page/90 90]–91}}</ref> == ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ == === ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਮਲਾ === 1739 ਵਿੱਚ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਸਕ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, 1739 ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ (ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਾਬਾਦ) ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮੋਰ ਤਖਤ, ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਅਤੇ ਦਰਿਆ-ਏ-ਨੂਰ ਹੀਰਾ ਵਰਗੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਲੁੱਟ ਲਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਰੇ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮਾਂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਉਸ ਸਮੇਂ 21 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਸਾਰੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{citation |author=Rajmohan Gandhi |title=Revenge and Reconciliation |url=https://books.google.com/books?id=OVqP54UEe4QC&pg=PA117 |pages=118 |year=1999 |publisher=Penguin Books India |isbn=9780140290455}}</ref><ref name="saggu">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ghlfDwAAQBAJ&dq=battle+of+lohgarh&pg=PT85|title=Battle Tactics And War Manoeuvres of the Sikhs|author=Saggu, DS|year=2018|publisher=Notion Press|isbn=9781642490060}}</ref> ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਨੇਤਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ। ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀ 1748 ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ (ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਰਾਜਾ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। === ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਛਾਪੇ === ਜੂਨ 1747 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਜਰਨੈਲ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਬੈਠਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਵੰਸ਼, ਸਦੋਜ਼ਈ, ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪਸ਼ਤੂਨ ਖੇਲ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਦਸੰਬਰ 1747 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1769 ਤੱਕ, ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਨੌਂ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਰੋਹਿਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜੋ 1752 ਵਿੱਚ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਮੁਗਲ ਤਖਤ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="Gordon2">{{cite book|last=Gordon|first=Stewart|title=The Marathas 1600–1818, Volume 2|url=https://archive.org/details/marathas160018180000gord|date=February 2007|publisher=Cambridge University Press, 1993|isbn=978-0-521-26883-7}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।<ref name="Gordon">{{cite book|last=Gordon|first=Stewart|title=The Marathas 1600–1818, Volume 2|url=https://archive.org/details/marathas160018180000gord|date=February 2007|publisher=Cambridge University Press, 1993|isbn=978-0-521-26883-7}}</ref> === ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ (1758) === 1758 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸੋਢੀ ਵਧਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੌਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਮਾਰਚ 1758 ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਰਘੂਨਾਥਰਾਓ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮਰਾਠਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਟਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>{{cite book|last1=Mikaberidze|first1=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|id=[2 volumes]|date=22 July 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-337-8|url=https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C|language=en|page=43|quote=The Marathas, assisted by Sikhs, defeated the Afghans and captured Attock, Peshwar and Multan in the spring of 1758.|quote-page=43}}</ref>{{sfn|Mehta|2005|pp=236, 260}}<ref>{{Cite book|last=Pletcher|first=Kenneth|url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&pg=PA198|title=The History of India|publisher=Britannica Educational|date=2010|isbn=9781615301225|page=198}}</ref><ref name="barua">{{Cite book|last=Barua|first=Pradeep|url=https://books.google.com/books?id=FIIQhuAOGaIC&pg=PA55|title=The state at war in South Asia|publisher=University of Nebraska Press|date=2005|isbn=9780803213449|page=55|quote=The Marathas attacked soon after and, with some help from the Sikhs, managed to capture Attock, Peshawar, and Multan between April and May 1758.}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਹੁਣ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਦੀਨਾ ਨੂੰ 1758 ਵਿੱਚ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਵਾਬ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਪਚੱਤਰ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮਰਾਠਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼, ਰਘੂਨਾਥਰਾਓ ਅਤੇ ਮਲਹਾਰ ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਦੀਨਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਦੱਖਣ ਚਲੇ ਗਏ। === ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਜਾਟਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ === ਸੂਰਜ ਮੱਲ (1707-63) ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਜਾਟ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ 25 ਦਸੰਬਰ 1763 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਰੁਹੀਲਾ ਮੁਖੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰੀਜੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ 40,000 ਦੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ 1764 ਨੂੰ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਭੱਜ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਰਤਪੁਰ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਬਰਾਰੀ ਘਾਟ ਵਿਖੇ ਯਮੁਨਾ-ਪਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 20 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾ ਨੂੰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਹ 9 ਜਨਵਰੀ 1765 ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਖਾਸ (ਘੋੜੇ ਮੰਡੀ) ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾਹ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਰਾਇਆ।<ref>{{Cite web |date=19 December 2000 |title=Sikh Relations with Jats of Bharatpur |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/the-sikh-empire-1799-1839/sikhs-relations-with-jats-of-bharatpur |access-date=30 August 2020 |website=The sikh encyclopedia}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1765 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਮ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੇਵਾੜੀ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਲਈ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 25,000 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਰੱਖੇ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਭਰਤਪੁਰ 'ਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਜੈਪੁਰ ਨਾਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧੌਲਪੁਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਗਭਗ 7,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ। 13-14 ਮਾਰਚ 1766 ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਦੇ, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ, ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਿੱਤੀ।<ref>Gupta, Hari Ram. ''History of the Sikhs, Vol. III: Sikh Domination of the Mughal Empire, 1764-1803''. Munshilal Manoharlal. <nowiki>ISBN 978-81-215-0213-9</nowiki>. Page 56. Accessed 8 January 2025.</ref><ref>{{Cite book|last=Herrli|first=Hans|url=https://archive.org/details/TheCoinsOfTheSikhs/page/n4/mode/1up|title=The Coins of the Sikhs|publisher=Munshiram Manoharlal publishers Pvt ltd, New Delhi|year=2004|edition=2nd|pages=233|quote=In December 1765 Jawahir singh marched against Jaipur with 25000 sikhs who were bought off by Raja Mado Singh, but in March 1768 Jawahir Singh, supported by 20000 Sikh mercenaries, again attacked and routed Mado Singh”|orig-year=1993}}</ref><ref name="Rima Hooja">{{Cite book|last=Hooja|first=Rima|title=A History of Rajasthan|publisher=Rupa Publication|year=2006|location=New Delhi|pages=726, 736}}</ref> === ਨਵੰਬਰ 1761 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ === ਸਤੰਬਰ 1761 ਵਿੱਚ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਖਵਾਜਾ ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਨੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ।<ref name="HS">{{cite book|title=History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies|publisher=Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd|first=Hari Ram|last=Gupta|author-link=Hari Ram Gupta}}</ref> ਨਵੰਬਰ 1761 ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨਕ ਨਾਗਰਿਕ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕਬਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="HS2">{{cite book|title=History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies|publisher=Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd|first=Hari Ram|last=Gupta|author-link=Hari Ram Gupta}}</ref> ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ "ਪਾਦਸ਼ਾਹ" (ਸਮਰਾਟ) ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡੇਹਰਾ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾਇਆ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੌਲਵੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ 1765 ਵਿੱਚ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਆਜ਼ਾਦ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ-ਏ-ਅਮੀਰਾ, ਜੋ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: 1469–1838|url=https://books.google.com/books?id=MD9uAAAAMAAJ|access-date=2 January 2023|edition=2nd|date=11 October 2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-567308-1}}</ref> ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ, ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਐਲਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ: "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਗੜਬੜ ਦਾ ਮਿਆਰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਉਸਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸਿਆਰ-ਉ-ਮੁਤਾਖਿਰੀਨ (1782), ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਮੁਜ਼ਫਰੀ (1787), ਖੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਏ (1811), ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਯਾਦਗਰ (1835) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਸਮਕਾਲੀ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ ਜੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤੇਗ਼ ਖਾਲਸਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਕੇ ਮਾਰੇ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਨੂੰ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। === ਛੇਵਾਂ ਅਬਦਾਲੀ ਹਮਲਾ, 1762 === 1762 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="Mehta">{{Cite book|title=Advanced study in the history of modern India 1707–1813|last1=Mehta|first1=J. L.|year=2005|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-1-932705-54-6|page=303|url=https://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA250|access-date=23 September 2010}}</ref><ref name="eos">{{cite web |last1=Bhatia |first1=Sardar Singh |title=Vadda Ghallurghara |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |access-date=24 September 2015 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017 |url-status=dead}}</ref> [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਫਿਰ 40,000 ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 20,000 ਸਿੱਖ ਫੌਜ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੀ ਹਾਰ - ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ 5-10,000+ ਸੈਨਿਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ 20,000 ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ। [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੀਆਂ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕਾਫਲੇ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਜੇਤੂ ਰਹੀਆਂ।<ref name="village">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC&pg=PA553|title=Dictionary of Battles and Sieges|page=553|author=Jacques, Tony|year=2007|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33536-5|access-date=18 July 2015}}</ref><ref>{{cite book|last1=Awan|first1=Muhammad Tariq|title=History of India and Pakistan, Volume 2|date=1994|publisher=Ferozsons, 1994|isbn=9789690100351|pages=502–505|edition=2}}</ref> === ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ, ਮਾਰਚ 1763 === ਮਾਰਚ 1763 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਹੋਲੇ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਠਗੜ੍ਹ ਦੇ ਗਾਲੇ ਖਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਾਠਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=History of the Sikhs|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195673081|pages=160|date=2004}}</ref> ਇਸ ਰਣਨੀਤਕ ਕਦਮ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਲਈ ਗੁਆਂਢੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਮਿਲੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਫਤਹਿਾਬਾਦ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਦਿਰ ਬਖਸ਼ ਤੋਂ ਕੋਟ ਈਸ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਖੋਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਟੱਲ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> === ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ ਜਿੱਤ === ਜੂਨ 1763 ਵਿਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸਾਦਤ ਯਾਰ-ਖਾਨ ਇੰਨਾ ਡਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਦਸੰਬਰ 1763 ਵਿਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਭੀਖਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। === ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ === ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ, ਮੋਰਿੰਡਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਛੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦੀਆਂ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਆਲ੍ਹਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਇਸਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref name="HS3">{{cite book|title=History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies|publisher=Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd|first=Hari Ram|last=Gupta|author-link=Hari Ram Gupta}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਹਿੰਦ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ਸੱਤ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫੁਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 24 ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਅੱਠ ਆਪਣੇ ਸਿੱਧੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਰੱਖੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬੁੰਡਾਲੀਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 12 ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਰੁੜਕੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। === ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ, ਜਨਵਰੀ 1764 === ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ 85 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੀਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਬੁਲਾਕੀ ਮੱਲ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਅਤੇ 10,000 ਰੁਪਏ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਭੜੋਗ ਅਤੇ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 57 ਅਤੇ 46 ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਗੜ੍ਹੀ ਕੋਟਾਹਾ ਦੇ ਮੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਬਾਕਰ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਰਕਮ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਰਾਣੀ ਕਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਰਾਏ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਅਤੇ 1,000 ਰੁਪਏ ਭੇਟ ਕੀਤੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਦਾਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 25,000 ਰੁਪਏ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਤੋਂ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਜਗੀਰਦਾਰ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਕੁਸ਼ਲ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਨ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਕੋਟਹਾ ਵਿਖੇ ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 150 ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ 50 ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ, ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰੋਗ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਡਿਪਟੀ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ 1,500 ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ 500 ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਸੌਂਪੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜ ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੰਵਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਭੜੋਗ ਭੱਜ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਬਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਫੈਲ ਗਈ। === 1764 ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਹਮਲਾ === ਫਰਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉੱਪਰਲੇ ਗੰਗਾ ਦੁਆਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ, ਸ਼ਾਮਲੀ, ਕੰਧਲਾ ਅੰਬਲੀ, ਮੀਰਾਂਪੁਰ, ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ, ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ, ਜਵਾਲਾਪੁਰ, ਕਨਖਲ, ਲੈਂਡੌਰਾ, ਨਜੀਬਾਬਾਦ, ਨਗੀਨਾ, ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ, ਚੰਦੌਸੀ, ਅਨੂਪਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 1761 ਤੋਂ 1770 ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਨਜੀਬ ਅਦ-ਦੌਲਾਹ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਛਾਪਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਨਜੀਬ ਅਦ-ਦੌਲਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਤਹਮਸ ਖਾਨ ਮਸਕੀਨ, ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਸਨੇ ਨਜੀਬ ਅਦ-ਦੌਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ: "ਉਸ ਸਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 40,000 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਅਤੇ ਮੇਰਠ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ। ਨਵਾਬ ਨਜੀਬ ਖਾਨ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ ਸਟੈਂਡ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਿੱਦੜ ਚਾਲਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀਆਂ।", ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਨਜੀਬ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੂਟਨੀਤਕ ਹੱਲ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਗੰਗਾ ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਰੋਹਿਲਖੰਡ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੌਲਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੁੱਟ ਦੇ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਸੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸਾਹਿਬ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 14 ਲੱਖ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਖੁਦ ਇਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 1759 ਵਿੱਚ ਕਟੜਾ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: 1469–1838|url=https://books.google.com/books?id=MD9uAAAAMAAJ|access-date=2 January 2023|edition=2nd|date=11 October 2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-567308-1}}</ref> === [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਹਮਲਾ === 1765 ਵਿੱਚ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ 1764-1765 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਜੋ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝੜਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੂਪੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ, ਸਵੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰਚ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] 6,000 ਪਸੰਦੀਦਾ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖਾਨ, ਜਹਾਨ ਖਾਨ, ਸ਼ਾਹ ਪਸੰਦ ਖਾਨ, ਅੰਜ਼ਲਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ 12,000 ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਨ, ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ 12,000 ਬਲੂਚੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸੀ, ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਵੀ ਨਿਯਮਤ ਲੜਾਈ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਥੋਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਕੱਦ ਵਿੱਚ, ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ, ਰਾਮ ਦਾਸ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਮ ਰਣਨੀਤੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਰਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਜਹਾਨ ਖਾਨ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਅਫਗਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਗੇ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਮ ਰਣਨੀਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ ਕਿ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ, ਨੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੌੜੇ, ਸਿਰਫ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੁਕੜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਦੌੜ ਗਏ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੀ ਬਲੂਚੀਆਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਪੂਰੀ ਲੜਾਈ ਰਾਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈਆਂ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਪਰ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀਆਂ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉਲਟ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਣਤਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਾ ਹਿੱਲਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਲਾਂ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਸਿਰਫ਼ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇ 3 ਮੀਲ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖਿੰਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਚੀਕਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਤ ਪੈਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਚਨਾਬ ਨਦੀ ਤੱਕ ਜਲੰਦੂਰ ਦੁਆਬ ਰਾਹੀਂ ਮਾਰਚ ਦੌਰਾਨ, ਦੁਰਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਸਿਰਫ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਰਣਨੀਤੀ ਸੀ। === ਆਖਰੀ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਹਮਲਾ, 1766-67 === 1766 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਧੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹੇ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਹਿੱਲੇ-ਜੁੱਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਰਾਨੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਾਰ ਕੇ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਅੰਬਾਲਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇਸਮਾਈਲਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਆਖਰੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=History of the Sikhs|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195673081|pages=160|date=2004}}</ref> === ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਿੰਮਾਂ === ਸਤੰਬਰ 1758 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗੜਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਜੋ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਕ ਸਨ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1759 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਘਮੰਡ ਚੰਦ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਹਾੜੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਘਮੰਡ ਚੰਦ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਟੁਕੜੀ ਭੇਜੀ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਸਮੇਤ ਕਾਂਗੜਾ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ ਨਾਮਾਤਰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। ਮਾਰਚ 1763 ਤੱਕ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਵੀ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।<ref name="HS4">{{cite book|title=History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies|publisher=Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd|first=Hari Ram|last=Gupta|author-link=Hari Ram Gupta}}</ref> ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ, ਜੋ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਸੀ, ਨੇ 1765 ਵਿੱਚ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵਧਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਜੰਮੂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਅਤੇ ਪਚੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ। === [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ]] ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ === 1765 ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੋਵੇਂ ਮੁਖੀ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> 1775 ਵਿੱਚ, ਤਣਾਅ ਵਧ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਇੱਕ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਚਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਭਰਾ ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਬਟਾਲਾ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕੂੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਬਟਾਲਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਬਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦੌਰਾਨ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਜੋ ਕਿ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ, ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਨਾਲ ਫਤਿਹਾਬਾਦ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਕਸਬੇ ਜ਼ਹੂਰਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਫਿਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੱਠਜੋੜ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਹੂਰਾ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਘ ਬਣਾਇਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1778 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=History of the Sikhs|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195673081|pages=160|date=2004}}</ref> === ਕਪੂਰਥਲਾ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ, 1779 === ਦਸੰਬਰ 1779 ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਤਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਭੱਟੀ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਸੀ। ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਕਾਇਆ ਸੀ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਬਰਾਹਿਮ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 13 ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਰਾਏ-ਕਾ-ਕੋਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 1770 ਵਿੱਚ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਕਰੀਮੁਲੀਲਾਹ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਏ-ਕਾ-ਕੋਟ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਚੈਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਥਾਣਾਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1777 ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਧ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਵਾਈ, ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਕਪੂਰਥਲਾ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਭੱਟੀ ਮੁਖੀ ਮੁੱਖ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੇਖਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਕੰਵਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ 'ਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ: ਅੰਦਰੇਸਾ, ਦਿਆਲਪੁਰ, ਭੁਲੱਥ, ਭੋਇੰ, ਬੋਹਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਲ, ਚੱਕੋਕੇ, ਦਾਇਨਵਿੰਡ, ਡਾਲਾ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਢਿਲਵਾਂ, ਹਮੀਰਾ, ਕਰੇਲ, ਖਖਰੈਣ, ਕੁਲਾਰਾਂ, ਲਖਨਕੀ, ਲੋਹੀਆਂ, ਮੁੱਲਾਂਵਾਲ, ਨਡਾਲੀ, ਪਰਵੇਜ਼ਨਗਰ, ਰਮੀਦੀ, ਸਿੱਧਵਾਂ ਅਤੇ ਵਡਾਲੀ। ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਦੀਵਾਨ ਲਾਹੌਰੀ ਮਲ ਅਤੇ ਬੋਰਾ ਮਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਸਮੇਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਣ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭੱਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਕੰਵਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਅਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਫਤਿਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> === ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ === {{Main|ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ}} ਮਾਰਚ 1783 ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ [[ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖਾਲਸਾ]] ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ]] 10 ਮਾਰਚ 1783 ਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ 11 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਆਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਹੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 7 ​​ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6sg_9N_AHbMC&pg=PA89|title=Views and Reviews|first=Jasbir Singh|last=Sethi|publisher=Sanbun Publishers|isbn=9788190825986}}</ref><ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=54}}</ref><ref>{{cite book|last=Bhagata|first=Siṅgha|title=A History of the Sikh Misals|publisher=Publication Bureau, Punjabi University|year=1993|pages=271–282|url=https://books.google.com/books?id=BihuAAAAMAAJ&pg=PA271|quote=Baghel Singh, Baghel Singh took the leadership of karorisingha misl.}}</ref> == ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਮੌਤ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1783 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ [[ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ]] (ਐਨ.ਜੇ.ਐਸ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ), ਜੋ ਕਿ 1856 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2006/20061001/society.htm#1|title=College of excellence, 150 years ago|date=1 October 2006|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1985 ਨੂੰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ 'ਤੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{cquote|ਉਸਨੂੰ (ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ) ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜਿੱਤਣ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ... [ਅਤੇ] ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਬੈਠਾ [ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ]। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਏਸ਼ੀਆਈ ਜਰਨੈਲ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਕਾਂਗੜਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਅਤੇ ਕੁੰਜਪੁਰਾ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਚੇਲਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਿੜੀ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। | author = — ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ | source = {{sfn|H. R. Gupta|1982|p=43}}{{Efn|Rest of the quote: "Jassa Singh was a great warrior, mighty general and eminent organiser. He bore thirty-two scars of sword cuts and bullet marks on the front part of his body and none on his back. He was a giant in body. ... Qazi Nur Muhammad who saw him fighting against Ahmad Shah Durrani called him a mountain. He was a great warrior, mighty general and eminent organiser. He bore thirty-two scars of sword cuts and bullet marks on the front of his body and none on his back. He was a giant in body. His breakfast consisted of one kilogram of flour, one half kilogram of butter, one quarter kilogram of crystalline sugar slabs ('' misri ''), and one bucketful of butter-milk (lassi). One he-goat sufficed him for two meals…. These were the days of physical prowess, and only men possessed of indomitable will power could compete with ferocious Afghans on better footing. He was wheatish in colour, tall, fat, with a broad forehead, wide chest, loud and sonorous voice which could be clearly heard by an assemblage of 50,000 men….. The horses under him must have been the size of an elephant. This is why he could be clearly seen by Qazi Nur Muhammad in a body of fifty or sixty thousand men. His long arms came down to his knees. This enabled him to strike his sword right and left with equal valour."|name=|group=note}} }} == ਮਰਾਠਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ == ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਬੰਦੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਬਿਰਤਾਂਤ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ - ਮੁਨਸ਼ੀ ਕਨ੍ਹਈਆ ਲਾਲ ਦੀ ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਲਸਾ - ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ 1761 ਵਿੱਚ [[ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>Gian Singh, ''Panth Parkash'' (1865); Munshi Kanhaiyya Lal, ''Tareekh-e-Punjab''</ref> ਇਹ ਅਸਥਾਈ ਪਾੜਾ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਸੀਮਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ == === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * 2010 ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਟੀਵੀ ਲੜੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਵਿੱਚ ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖਾਲਸਾ]] * [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ|ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ]] * [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] * [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ|ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜੀਆ]] * [[ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ|ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਹੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1718]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1783]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਜਥੇਦਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ]] 5vvxi1mv58yrf2c1x4gdbvpbtddy5vs 0 14885 854202 839220 2026-11-11T00:22:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854202 wikitext text/x-wiki [[File:Kernel Layout-pa.svg|thumb|220px|right|ਕਰਨਲ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ। ਕਰਨਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।]] '''ਕਰਨਲ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Kernel) [[ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ [[ਮਾਡਯੂਲ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੈਮਰੀ ਜਾਂ ਰੈਮ (RAM) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। [[ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਬੂਟ ਲੋਡਰ (boot loader) ਕਰਨਲ ਨੂੰ ਰੈਮ ਵਿੱਚ ਲੋਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤਕ ਇਹ ਰੈਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੈਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਹਰੀ (ਜੋ ਕਰਨਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਰਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ]], [[ਵੈੱਬ ਬਰਾਊਜ਼ਰ]] ਵਗੈਰਾ) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਰਨਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਮੈਮਰੀ ਮੈਨਜ ਕਰਨਾ (ਇਹ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣੇ ਕਿ ਕੋਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੱਦ ਕਿੰਨ੍ਹੀ ਮੈਮਰੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕਿ ਪੂਰਾ ਸਿਸਟਮ ਚੰਗੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲੇ) ਅਤੇ # ਡਿਸਕ ਡਰਾਇਵਾਂ ਨੂੰ ਮੈਨਜ ਕਰਨਾ। == ਹਵਾਲੇ == * [https://web.archive.org/web/20121010045328/http://www.webopedia.com/TERM/K/kernel.html ਕਰਨਲ ਦਾ ਮਤਲਬ] * [http://www.ucblueash.edu/thomas/Intro_Unix_Text/OS_Organization.html ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਆਰਗਨਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111163110/http://www.ucblueash.edu/thomas/Intro_Unix_Text/OS_Organization.html |date=2012-11-11 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟਰ ਬਣਤਰ]] pn1fop0z1ywc08gs21j8ct8v9ezs8k3 0 16819 854283 853944 2026-11-11T09:23:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854283 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = ਦੂਜੀ [[ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ [[ਮਹਾਰਾਣੀ]] | reign = {{circa}} 1847 (ਨਾਮਾਤਰ ਸ਼ਕਤੀ) | reign-type = ਕਾਲ | predecessor = [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]] (ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਜੋਂ) | reign-type2 = [[ਰੀਜੈਂਸੀ]] | reign2 = {{circa}} 1843 – {{circa}} 1847 | pre-type2 = ਰਾਜਾ | predecessor2 = [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]] | succession2 = [[ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ [[ਰੀਜੈਂਟ]] | name = ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ | title = ਦੂਜੀ [[ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ [[ਮਹਾਰਾਣੀ]] | image = Maharani Jind Kaur.jpg | image_size = 250 | caption = ਜਿੰਦ ਕੌਰ (ਉਮਰ 45) ਦੀ ਜੌਰਜ ਰਿਚਮੌਂਡ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਤਸਵੀਰ | successor = ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ਾਸਨ|ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ | birth_date = {{birth year|1817}} | birth_place = ਚਿਚੜੀਆਂਵਾਲੀ, [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]], [[ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ]]<ref>{{cite book|last1=Ahluwalia|first1=M. L.|title=Maharani Jind Kaur|date=2001|publisher=Singh Brothers|url=https://indiabookworld.ca/products/maharani-jind-kaur|page=13|quote=Since she was the daughter of his friend-officer who hailed from a nearby village (Chichrianwali) of his own birth-place, Gujranwala}}</ref> <br> {{small|(ਮੌਜੂਦਾ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{death date and age|1863|08|1|1817|9|6|df=y}} | death_place = [[ਕੇਨਸਿੰਗਟਨ]], [[ਮਿਡਲਸੈਕਸ]], [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | house = [[ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ]] (ਵਿਆਹ ਤੋਂ) | spouse = [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] (ਵਿ.1829; ਮੌਤ 1839)<ref>{{cite book|last1=Atwal|first1=Priya |title=Royals and Rebels:The Rise and Fall of the Sikh Empire |date=2020|publisher= C. Hurst (Publishers) Limited|location=London|isbn=9781787383081}}</ref> | issue = [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]] | mother = | father = ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਔਲਖ }} '''ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ''' ({{Circa|1817}} – 1 ਅਗਸਤ 1863), ਜਿਸਨੂੰ '''ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, 1843 ਤੋਂ 29 ਮਾਰਚ 1847 ਤੱਕ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਰੀਜੈਂਟ ਸੀ। 29 ਮਾਰਚ 1847 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਤੇ [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਪਰੰਤੂ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite ODNB |last=Bance |first=Bhupinder Singh |url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/73521 |title=Jind Kaur (1817–1863), maharani and regent of Lahore |date=2004-09-23 |series=Oxford Dictionary of National Biography|doi=10.1093/ref:odnb/73521 }}</ref> ਉਹ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਾਕਤ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਹ ਡਰ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੇਸਾਲੀਨਾ" ਕਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/dec/31/rebel-queen-thorn-crown|title=Rebel Queen – a thorn in the crown|author=Herpreet Kaur Grewal|work=[[The Guardian]]|date=31 December 2010 |access-date=4 October 2015}}</ref> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਬਾਲਗ ਉਮਰ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਰੀਜੈਂਟ (ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸ਼ਾਸਕ) ਬਣੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ [[ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] ਹਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਸੰਬਰ 1846 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਰੀਜੈਂਸੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Campbell5>Christy Campbell – Chapter 5</ref> ਜਨਵਰੀ 1861 ਵਿਚ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 46 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 1 ਅਗਸਤ 1863 ਨੂੰ ਕੇਨਸਿੰਗਟਨ, [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੇਨਸਲ ਗ੍ਰੀਨ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਨਾਸ਼ਿਕ|ਨਾਸ਼ਿਕ]] ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਉਸਦੀ ਪੋਤੀ, [[ਬਾਂਬਾ ਸਦਰਲੈਂਡ|ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬਾਂਬਾ ਸੋਫੀਆ ਜਿੰਦਾਂ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਪਤੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ]] (ਸਮਾਰਕ) [[ਲਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।<ref>Anglo-Sikh Heritage Trail – [http://www.asht.info/anglosikh/865/maharani-jindan-kaur.html Maharani Jind Kaur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721184845/http://www.asht.info/anglosikh/865/maharani-jindan-kaur.html |date=21 July 2011 }}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:A_wall_painting_of_Maharani_Jind_Kaur_from_the_old_haveli_of_Sandhanwalia_Sardars_at_Raja_Sansi_in_Amritsar.jpg|thumb|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ [[ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ]] ਵਿਖੇ [[ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ]] ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ [[ਹਵੇਲੀ]] ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ।]] ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਦੇ ਚਾਚਰ ਵਿਖੇ ਔਲਖ [[ਜੱਟ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, [[ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ (ਵਜ਼ੀਰ)|ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਆਸ ਕੌਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਢਾਣਾ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਪਢਾਨੀਆ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Padhana |url=https://jatchiefs.com/jagir/padhania/ |access-date=18 January 2025 |website=Jat Chiefs |language=en-US}}</ref> ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ 1835 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ 'ਤੀਰ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ' ਭੇਜ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>B S Nijjar' – p10</ref> 6 ਸਤੰਬਰ 1838 ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। 7 ਜੂਨ 1864 ਨੂੰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੁਡਵਿਗ ਅਤੇ ਸੋਫੀਆ ਮੂਲਰ ਦੀ ਧੀ, ਬਾਮਬਾ ਮੂਲਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ) ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਅਤੇ ਸਾਰਾਹ ਵੈਥਰਿਲ ਦੀ ਧੀ, ਐਡਾ ਵੈਥਰਿਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।<ref>Christy Campbell – preface</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਔਲਾਦ ਦੇ ਹੋ ਗਈ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਹੋਈ ਧੀ, [[ਸੋਫੀਆ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ|ਸੋਫੀਆ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]], ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵੋਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਚੱਲੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref>ODNB – Duleep Singh</ref> == ਰੀਜੈਂਸੀ == [[File:Jind Kaur with son, Duleep Singh.jpg|left|thumb|170x170px|ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ।]] ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਜੰਮੂ]] ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ [[ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁਮਨਾਮੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੰਮੂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ [[ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। 16 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਨਵੇਂ ਵਜ਼ੀਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਬਾਲਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵੱਲ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਟ ਗਈ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅੱਗੇ ਉਸਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ, "ਅਸਲ ਸ਼ਾਸਕ ਕੌਣ ਹੈ - ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ? ਜੇਕਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਸਲ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ।" ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੱਤਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਦਾ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜ-ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖ਼ਾਲਸੇ]] ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੁੜ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਤੇ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ, ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜ-ਕਾਜ ਚਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Hasrat">{{cite book|last=Hasrat|first=B.J.|editor-last=Singh|editor-first=Harbans|editor-link=Harbans Singh|title=The encyclopaedia of Sikhism: Volume II: E–L|date=2011|publisher=[[Punjabi University]]|isbn=978-8173802041|pages=381–383|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=AUhOAQAAMAAJ|access-date=15 January 2020}}</ref> ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਤਰੇਆ ਭਰਾ, [[ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ|ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਕੰਵਰ]], ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਆਪ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। [[ਜਗੀਰ|ਜਾਗੀਰਦਾਰ]] ਸਰਦਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ [[ਕਰ|ਕਰਾਂ]] ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ (ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਨੁਦਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਫੌਜ ਆਪਣੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ]] ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਚਾ, [[ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ|ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ]] ਨੇ ਲਹੌਰ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਧੜੇ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ]] ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੈਂਬਰ, [[ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ]] ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫੌਜ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦਾਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਹੌਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਤੀਜੇ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 68 [[ਲੱਖ]] (6,800,000) ਰੁਪਏ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਅਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਮੂ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite web |last1=Jagjit Singh |first1=K. |title=Gulab Singh (1792-1857) |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |access-date=18 August 2015 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017 |url-status=dead}}</ref> ==ਚੁਨਾਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ== ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ 16 ਮਈ, 1848 ਦੇ ਦਿਨ, ਇੱਕ ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ [[ਬਨਾਰਸ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਨਾਰਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਰਾਬਤਾ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦ ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਕਿਲ੍ਹੇ ਚਿਨਾਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਮਾਰਚ, 1849 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਡਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਮਜਬੂਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਚਿਨਾਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਨਾਲ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੇਜਰ ਮੈਕਗਰੈਗਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। 4 ਅਪਰੈਲ ਦੇ ਦਿਨ ਚਿਨਾਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੇਜਰ ਮੈਕਗਰੇਗਰ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਚਿਨਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਕੈਪਟਨ ਰੀਅਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਛਾਣ ਲਵੇ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਣੀ ਨੇ ਪਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। 5 ਤੋਂ 15 ਅਪਰੈਲ, 1849 ਤਕ ਕੈਪਟਨ ਰੀਅਸ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਣੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ 'ਹਾਜ਼ਰੀ' ਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। 15 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਜਦ ਕੈਪਟਨ ਨੇ 'ਰਾਣੀ' (ਉਸ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਸੇਵਾਦਾਰਨੀ) ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ੁਕਾਮ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੈਪਟਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਮਝ ਲਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਦਰਅਸਲ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਤਾਂ 6 ਅਪਰੈਲ 1848 ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨਿਪਾਲ ਵੱਲ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/Vol.4No.4December1975SikhWomenI|title=The Sikh Sansar USA-Canada Vol. 4 No. 4 December 1975 (Sikh Women I)|last=Sikh Digital Library|date=1975-12-01|publisher=Sikh Digital Library|page=136}}</ref> ਅਖ਼ੀਰ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਖੁਲ੍ਹਿਆ। ਜਨਵਰੀ 1861 ਵਿੱਚ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/Vol.4No.4December1975SikhWomenI|title=The Sikh Sansar USA-Canada Vol. 4 No. 4 December 1975 (Sikh Women I)|last=Sikh Digital Library|date=1975-12-01|publisher=Sikh Digital Library|pages=136-138}}</ref>ਅਤੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ 1 ਅਗਸਤ 1863 ਨੂੰ ਕੈਨਸਿੰਗਟਨ ([[ਲੰਡਨ]]) ਵਿਖੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਨਸਲ ਗ੍ਰੀਨ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਨਾਸਿਕ ਵਿਖੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਦੀ ਸਮਾਧ ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦੇ। 2010 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ਿਲਮ ਫ਼ੈਸਟੀਵਲ ਵਿਖੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਦ ਰੇਬਲ ਕੁਈਨ, ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[ਤਸਵੀਰ:Telegram_on_Maharani_Jind_Kaur's_death,_sent_by_Duleep_Singh_to_his_guardian_Sir_John_Login,_1863.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ, ਜੋ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਰ ਜੌਨ ਲੌਗਿਨ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, 1863 [ਪੀਟਰ ਬੈਂਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ]]] === ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ === 1 ਅਗਸਤ 1863 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ [[ਨਾਸ਼ਿਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਾਸਿਕ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਹਿਜਾਦੀ ਬੀਬਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਥੀਆਂ ਲੈ ਕੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਕੋਲ ਰਖਵਾਈਆਂ।<ref>{{Cite web |date=2025-02-12 |title=ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਮਰ ਨਾਇਕਾ - Simran Kitab Ghar |url=https://simrankitabghar.com/maharani-jinda/ |access-date=2026-03-25 |language=en-US}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":015">{{Cite book|last=Butalia|first=Tarunjit Singh|url=https://jeevaysanjhapunjab.com/wp-content/uploads/2026/01/Sikh-Historical-Shrines-in-Pakistan-Lahore-District.pdf|title=Sikh Historical Shrines in Pakistan: Lahore District|date=April 2025|publisher=Jeevay Sanjha Punjab|edition=1st|pages=14|chapter=}}</ref> ਜੌਨ ਮੈਕਕੋਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Madra |first=Amandeep Singh |title=Warrior Saints |last2=Singh |first2=Parmjit |isbn=9780956016867 |edition=illustrated |volume=1 |pages=153 |chapter=73. The Siege of Multan: Diwan Mul Raj}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2010 ਵਿੱਚ ''ਦ ਰੈਬਲ ਕਵੀਨ'', ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਰਟ ਮਾਈਕਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਡਾਇਨਾ ਪਿੰਟੋ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>The Guardian, 31 December 2010, [https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/dec/31/rebel-queen-thorn-crown Rebel Queen]</ref> ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ [[ਚਿਤਰਾ ਬੈਨਰਜੀ ਦਿਵਾਕਰੂਣੀ]] ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ''ਦ ਲਾਸਟ ਕਵੀਨ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=17 February 2021 |title=In conversation with Chitra Banerjee Divakaruni: The bestselling author on new book The Last Queen, and her craft |url=https://www.firstpost.com/art-and-culture/in-conversation-with-chitra-banerjee-divakaruni-the-bestselling-author-on-new-book-the-last-queen-and-her-craft-9297111.html |access-date=4 May 2021 |website=Firstpost}}</ref> ਉਹ ਜਾਰਜ ਮੈਕਡੋਨਲਡ ਫਰੇਜ਼ਰ ਦੇ ਹਾਸਰਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ''ਫਲੈਸ਼ਮੈਨ ਐਂਡ ਦ ਮਾਊਂਟੇਨ ਆਫ਼ ਲਾਈਟ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ। [[ਸ਼ਬਾਨਾ ਆਜ਼ਮੀ]] ਦੁਆਰਾ ''[[ਦ ਬਲੈਕ ਪ੍ਰਿੰਸ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਦ ਬਲੈਕ ਪ੍ਰਿੰਸ]]'' ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=The Black Prince |url=https://www.imdb.com/title/tt3962984/?ref_=vp_vi_tt |website=[[IMDb]]}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ ਰਾਣਾ]] * [[ਚਾਰਬੁਰਜਾ ਦਰਬਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Commons category|Jind Kaur}}{{Sikh Empire}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1817]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1863]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2021 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ]] naatlz4t7c0mhvc7k75jsjabh9y9lm5 0 21676 854229 780783 2026-11-11T03:52:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854229 wikitext text/x-wiki ਦੁਜੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ (1956-60) ਵਿੱਚ '''[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]]''' (ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ:ਰੀਜਨਲ ਇੰਜਨੀਅਰੀ ਕਾਲਜ਼) ਖੋਲਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਲਜ ਖੋਲੇ ਗਏ। ==ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ== {| class="wikitable sortable" |- " ! Name !! Photo !! Established !!Location !! State/UT !! Website |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nitagartala.in/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-05-06 |archive-date=2009-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422090039/http://www.nitagartala.in/ |url-status=dead }}</ref>, [[ਅਗਰਤਲਾ]]|| [[File:NIT agartala.JPG|100x100px]]||1965|| [[ਅਗਰਤਲਾ]]||[[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]]||[http://nitagartala.in/ nitagartala.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030053347/http://nitagartala.in/ |date=2013-10-30 }} |- | ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.mnnit.ac.in/</ref>, [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ]]|| [[File:MNNIT Academic building new.jpg|100x100px]]||1961|| [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ]]||[[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]||[http://www.mnnit.ac.in/ mnnit.ac.in] |- | ਮੁਲਾਨਾ ਅਜ਼ਾਦ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.manit.ac.in/manitbhopal/</ref> [[ਭੋਪਾਲ]]|| [[File:MANIT.jpg|100x100px]]||1960|| [[ਭੋਪਾਲ]]||[[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]||[http://www.manit.ac.in/manitbhopal/ manit.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitc.ac.in/</ref> [[ਕਾਲੀਕਟ]]|| [[File:NITC AB.jpg|100x100px]]||1961|| [[ਕੋਜ਼੍ਹੀਕੋਡੇ]]||[[ਕੇਰਲ]] <br> [[ਲਕਸ਼ਦੀਪ]]||[http://nitc.ac.in/ nitc.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitdgp.ac.in/</ref>, [[ਦੁਰਗਾਪੁਰ]]|| [[File:Garden of the ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ, Durgapur, West Bengal,।ndia.jpg|100x100px]]||1960|| [[ਦੁਰਗਾਪੁਰ]]||[[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]]||[http://www.nitdgp.ac.in/ nitdgp.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nith.ac.in/</ref>, [[ਹਮੀਰਪੁਰ]]|| [[File:Acad-block-panorama.JPG|100px]]||1986||[[ਹਮੀਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਹਮੀਰਪੁਰ]]||[[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]||[http://www.nith.ac.in/ nith.ac.in] |- | ਮਾਲਵੀਆ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mnit.ac.in/new/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-05-06 |archive-date=2013-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506010318/http://www.mnit.ac.in/new/ |dead-url=yes }}</ref>[[ਜੈਪੁਰ]]|| [[File:Administrative Building, MNIT Jaipur.jpg|100x100px]]||1963|| [[ਜੈਪੁਰ]]||[[ਰਾਜਸਥਾਨ]]||[http://www.mnit.ac.in/new/ mnit.ac.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130506010318/http://www.mnit.ac.in/new/ |date=2013-05-06 }} |- | ਡਾ. ਬੀ ਆਰ ਅੰਬੇਦਕਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitj.ac.in/</ref> [[ਜਲੰਧਰ]]|| [[File:NITJ bldg.jpg|100x100px]]|| 1987|| [[ਜਲੰਧਰ]]||[[ਪੰਜਾਬ]]||[http://www.nitj.ac.in/ nitj.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://nitjsr.ac.in/new/</ref>, [[ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ]]|| [[file:Nit-jamshedpur-logo.jpg]][[File:Nit-academic-building.jpg|100x100px]]|| 1960|| [[ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ]]||[[ਝਾਰਖੰਡ]]||[http://nitjsr.ac.in/new/ nitjsr.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitkkr.ac.in/</ref>, [[ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ]]|| [[File:NIT-Kurukhetra .jpg|100x100px]]||1963|| [[ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ ਜ਼ਿਲਾ|ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ]]||[[ਹਰਿਆਣਾ]]||[http://www.nitkkr.ac.in/ nitkkr.ac.in] |- | ਵਿਸਵੇਸਵਰਿਆ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.vnit.ac.in/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-05-06 |archive-date=2009-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506021327/http://www.vnit.ac.in/ |url-status=dead }}</ref> ਨਾਗਪੁਰ||||1960||[[ਨਾਗਪੁਰ]]||[[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]]||[http://www.vnit.ac.in/ vnit.ac.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506021327/http://www.vnit.ac.in/ |date=2009-05-06 }} |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitp.ac.in/nitpatna.htm</ref>, [[ਪਟਨਾ]]|| [[File:NITPMainBuilding.jpg|100x100px]]||1886|| [[ਪਟਨਾ]]||[[ਬਿਹਾਰ]]||[http://www.nitp.ac.in/nitpatna.htm nitp.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitrr.ac.in/</ref> [[ਰਾਏਪੁਰ]]|| [[File:Nitrr.jpg|100x100px]]||1956|| [[ਰਾਏਪੁਰ]]||[[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]]||[http://www.nitrr.ac.in/ nitrr.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitrkl.ac.in/</ref> [[ਰੁੜਕੇਲਾ]]||[[File:NIT Rkl Main Building.jpg|100x100px]]||1961|| [[ਰੁੜਕੇਲਾ]]||[[ਉੜੀਸਾ]]||[http://www.nitrkl.ac.in/ nitrkl.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nits.ac.in/</ref>, [[ਸਿਲਚਰ]]||[[File:NIT logo.jpg|50px]]||1967|| [[ਸਿਲਚਰ]]||[[ਅਸਾਮ]]||[http://nitsilchar.org/ nitsilchar.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130503233059/http://nitsilchar.org/ |date=2013-05-03 }} |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nitsri.net/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-05-06 |archive-date=2009-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416164420/http://www.nitsri.net/ |dead-url=yes }}</ref>, [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]]||||1960।||[[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]]||[[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]]||[http://www.nitsri.net/ www.nitsri.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416164420/http://www.nitsri.net/ |date=2009-04-16 }} |- | ਐਸ ਵੀ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.svnit.ac.in/</ref>, [[ਸੂਰਤ]]|| [[File:VIVEKANAND BHAVAN.jpg|100x100px]]||1961|| [[ਸੂਰਤ]]||[[ਗੁਜਰਾਤ]]|| [http://www.svnit.ac.in/ svnit.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitk.ac.in/</ref>, [[ਸ਼ੂਰਥਕਲ]]|| [[File:NITK mangalore.jpg|100x100px]]||1958|| [[ਸੂਰਥਕਲ]]||[[ਕਰਨਾਟਕ]]||[http://www.nitk.ac.in/ nitk.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitt.edu/home/</ref>, [[ਤਿਰੂਚੀਰਪਾਲੀ]]|| [[File:Trichynit1.jpg|100x100px]]||1964|| [[ਤਿਰੂਚੀਰਪਾਲੀ]]||[[ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ]]||[http://www.nitt.edu/home/ nitt.edu] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nitw.ac.in/nitw/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130416223619/http://www.nitw.ac.in/nitw/ |archive-date=2013-04-16 |url-status=dead}}</ref>, [[ਵਰੰਗਲ]]|| [[File:Nitw main gate.JPG|100x100px]]||1958|| [[ਵਰੰਗਲ]]||[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]||[https://web.archive.org/web/20130416223619/http://www.nitw.ac.in/nitw/ nitw.ac.in] |- |[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitdelhi.ac.in/</ref> [[ਦਿੱਲੀ]]|| [[Nit delhi logo.JPG|50px]]|| 2010|| [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]|| [[ਦਿੱਲੀ]] <br> [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]||[http://www.nitdelhi.ac.in/ nitdelhi.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitgoa.ac.in/</ref>[[ਗੋਆ]]|||| 2010|| [[Farmagudi]]|| [[ਗੋਆ]] <br> [[ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਉ]] <br> [[ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ]]||[http://www.nitgoa.ac.in/ nitgoa.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitpy.ac.in/</ref>, [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]]|| [[NIT-Puducherry1.jpg|50px]]|| 2010|| [[ਕਰਾਇਕਲ]]|| [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]]||[http://www.nitpy.ac.in/ nitpy.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nituk.com/</ref>[[ਉੱਤਰਖੰਡ]]||[[File:Aerial view of the Temporary Campus.jpg|100x100px]]|| 2010|| [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]]/|| [[ਉੱਤਰਖੰਡ]]||[http://www.nituk.com/ nituk.com/] |- |[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitmz.ac.in/</ref>[[ਮਿਜ਼ੋਰਮ]]|||| 2010|| [[ਈਜ਼ਾਵਲ]]|| [[ਮਿਜ਼ੋਰਮ]]||[http://www.nitmz.ac.in/ nitmz.ac.in/] |- |[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitm.ac.in/</ref>[[ਮੇਘਾਲਿਆ]]|||| 2010|| [[ਸ਼ਿਲੋਂਗ]]|| [[ਮੇਘਾਲਿਆ]]||[http://www.nitm.ac.in/ nitm.ac.in] |- |[[Logo of NIT Manipur.jpg|50px]] [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nitmanipur.in/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-05-06 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522132458/http://www.nitmanipur.in/ |url-status=dead }}</ref>[[ਮਨੀਪੁਰ]]|| [[File:Modern architecture of NIT Manipur.jpg|100x100px]]|| 2010|| [[ਇੰਫਾਲ]]|| [[ਮਨੀਪੁਰ]]||[http://www.nitmanipur.in/ nitmanipur.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522132458/http://www.nitmanipur.in/ |date=2013-05-22 }} |- |[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://nitnagaland.ac.in/home/</ref> [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]]|| [[Logo of NIT Nagaland.jpg|50px]]|| 2010|| [[ਦੀਮਾਪੁਰ]]|| [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]]||[http://www.nitnagaland.ac.in/ nitnagaland.ac.in] |- | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitap.in/</ref>[[ਅਰੁਨਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]|| [[File:NIT Arunachal Pradesh - Main Building (Temporary Campus).JPG|100x100px]]|| 2010|| [[ਯੁਪੀਆ]]|| [[ਅਰੁਨਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]||[http://www.nitap.in/ nitap.in/] |- |[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ]]<ref>http://www.nitsikkim.ac.in/</ref> [[ਸਿੱਕਮ]]|||| 2010|| [[ਰਵੰਗਲਾ]]|| [[ਸਿੱਕਮ]]||[http://www.nitsikkim.ac.in/ nitsikkim.ac.in] |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ}} ffpda7j4i8sxxsp0julliuipyne6rko 0 27029 854255 842985 2026-11-11T06:17:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854255 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ | image = Guru Angad miniature painting.jpg | alt = | caption = ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਲਹਿਣਾ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1504|03|31}} | birth_place = ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਏ, [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1552|03|29|1504|03|31}} | death_place = [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]]<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C |year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=20}}</ref> | known_for = [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਦੀ ਮਿਆਰਬੰਦੀ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ]] | children = ਭਾਈ ਦਾਸੂ (1521–1598)<br /> ਭਾਈ ਦਾਤੂ (1524–1575)<br /> ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ (1529–1601) <br /> ਬੀਬੀ ਅਨੋਖੀ (1531–1608) | mother = ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ | father = ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਮੱਲ | other_name = ਦੂਜੇ ਨਾਨਕ | period = 1539–1552 }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ''' (31 ਮਾਰਚ 1504 – 29 ਮਾਰਚ 1552)<ref name="eos">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Guru Angad |last1=McLeod |first1=W.H. |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Punjabi |access-date=30 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017 |url-status=dead}}</ref> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]], [[ਸਿੱਖੀ]] ਦੇ ਬਾਨੀ, ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਤੋਂ ਬਦਲਕੇ ਅੰਗਦ ਦੇਵ (ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਗ) ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ<ref>{{cite book|last1=Clarke|first1=Peter B.|last2=Beyer|first2=Peter|title=The World's Religions: Continuities and Transformations|date=2009|publisher=Routledge|location=Abingdon|isbn=9781135210991|page=565}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Fenech2014p36">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p18">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20}}</ref><ref name=Shackle_2005>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | pages=xiii–xiv | nopp=true}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=eosamardas>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Amar Das, Guru (1479–1574) |last1=Kushwant Singh |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |accessdate=10 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017 |url-status=dead}}</ref><ref name=cole20>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20-21}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mandair2013p35">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA35 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=35–37}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p18"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ 62 ਜਾਂ 63 ''[[ਸਲੋਕ|ਸਲੋਕਾਂ]]'' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="ColeSambhi1995p18"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਸੇਵਾਦਾਰ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਚੁਣਿਆ।<ref name=eosamardas/><ref name=cole20/> == ਜੀਵਨ == === ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੰਜਾਬ]] ਖੇਤਰ ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਏ ਵਿੱਚ 31 ਮਾਰਚ, 1504 ਨੂੰ ਲਹਿਣਾ ਨਾਮ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Guru Angad Sahib (Sri Guru Angad Dev Ji)|url=https://sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-angad-sahib/|website=SGPC (Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee)(Supreme Gurdwara Management Committee) official website.}}</ref><ref name="Mandair2013p352">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA35|year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=35–37}}</ref><ref name="Fenech2014p362">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name=":82">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।<ref name=":82" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸਭਿਰਾਏ, ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਦਇਆ ਕੌਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸੀ।<ref name="eos2">{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਤ੍ਰੇਹਾਨ ਸੀ।<ref name=":82" /> ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਵੀ [[ਖੱਤਰੀ]] ਜਾਤੀ (ਤ੍ਰੇਹਾਨ ਗੋਤ) ਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last=Shackle|first=Christopher|author2=Mandair, Arvind-Pal Singh|year=2005|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|publisher=Routledge|location=United Kingdom|isbn=0-415-26604-1|page=xv}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Fenech|first1=Louis E.|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|last2=McLeod|first2=W. H.|date=11 June 2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|page=189|language=en|quote=LAHINA (1504–1552). A Trehan Khatri of Khadur who became a disci- ple of Nanak. He was later renamed Angad and succeeded Nanak as the Second Guru of the Sikhs in 1539.}}</ref> ਜਨਵਰੀ, 1520 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ|ਬੀਬੀ ਖੀਵੀ]] ਜੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਦਾਤੂ (ਜ. 1535) ਅਤੇ ਦਾਸੂ (ਜ. 1542), ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ, ਅਮਰੋ (ਜ. 1526) ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ (ਜ. 1535) ਸਨ।<ref name="eos3">{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017|url-status=dead}}</ref><ref name=":83">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ [[ਬਾਬਰ]] ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਸੇ ਪਿੰਡ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ [[ਦੁਰਗਾ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਮੰਦਰ]] ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ।<ref name="Fenech2014p363">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p182">{{cite book |author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20|quote=Guru Angad became a Sikh sometime after Guru Nanak settled at Kartarpur. He was a Khatri of the Trehan got, from the village of Matta di Sarai, in the Ferozepur district, who, on his marriage to Khivi, the daughter of a Khatri, moved to her village of Khadur where he became priest of the temple of Durga. He met the Guru with a group of villagers and decided to join him in Kartarpur. He and his family moved to be with him. He is said to have been born in 1504, but neither the date of his conversion nor that of his installation is known. He became Guru on the death of the first Master in 1539 and died in 1552.}}</ref><ref name="eos4">{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017|url-status=dead}}</ref><ref name=":84">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਮਾਤਾ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":84" /> ਉਹ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗਏ।<ref name=":84" /> ਇਹਨਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 'ਤੇ, ਉਹ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਦੀ ਬਸਤੀ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":84" /> ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਲਹਿਣਾ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।<ref name=":84" /> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਛੇ ਸਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਮਿਲੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name=":84" /> ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੀਹਵਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ 6 ਤੋਂ 7 ਸਾਲ ਤੱਕ [[ਗੁਰੂ]] ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ<ref name="eos5">{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sikka|first1=A.S.|title=Complete Poetical Works of Ajit Singh Sikka|date=2003|publisher=Atlantic Publishers and Distribution|page=951}}</ref> === ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੋਣ === [[File:Gurdwara Baba Atal fresco 47.jpg|thumb|ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਰਸਮ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ।]] ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੱਗ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਗੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।<ref name="Cole 1978 18">{{cite book | last=Cole | first=W. Owen | author2=Sambhi, Piara Singh | year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=London | isbn=0-7100-8842-6 | pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/18 18] | no-pp=true | url=https://archive.org/details/sikhs00cole/page/18 }}</ref> ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ 14 ਜੂਨ, 1539 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਉਸੇ ਸਾਲ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 7 ​​ਸਤੰਬਰ, 1539 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।<ref name=":8">{{Cite book |last=Jain |first=Harish C. |title=The Making of Punjab |publisher=Unistar Books |year=2003 |pages=271–272}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਗਦ (ਅੰਗ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ) ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Fenech2014p22">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=22}}</ref> 22 ਸਤੰਬਰ, 1539 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":srigranth83">{{cite web|title=Sri Guru Granth Sahib, ang 83|url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&id=3336&Param=83#l3336}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, "ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਜਾਓ, ਉਸਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਉਣਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਰਥ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ ਹੈ"।<ref name=":srigranth83" /> [[File:Historical photograph of Gurdwara Sri Khadur Sahib, ca.1920's. Published in the 1930 first edition of Mahan Kosh by Kahn Singh Nabha.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੋਟੋ, ਲਗਭਗ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੇ 1930 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ।]] ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਛੱਡ ਕੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਗੂ ਮੰਨਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਪ੍ਰਥਾ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Fenech2014p41">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|pages=41–44}}</ref> === ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ === ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] 1540 ਦੇ ਆਸਪਾਸ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੰਨੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਤਖ਼ਤ [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] ਨੂੰ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Pashaura|last2=Fenech|first2=Louis|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780191004124|page=41|edition=First}}</ref> ਸਿੱਖ ਹਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Ajit |title=Suraj Prakash Granth part 5 ras 4 |date=2005 |isbn=81-7601-685-3 |page=177}}</ref> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ਤ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Gurpreet|title=Ten Masters|date=2001|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|location=New Delhi|isbn=9788171829460|page=53}}</ref> ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।<ref name="Fenech2014p41"/> === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ === [[File:Fresco of Guru Angad from above the entrance of the Baoli Sahib located in Goindwal.jpg|thumb|ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦਾ ਫ੍ਰੈਸਕੋ]] ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਦਾਹਰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਵਿੱਚ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ ਨਦੀ]] 'ਤੇ [[ਹਰਿਦੁਆਰ]] ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਲਗਭਗ 1539 ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਜਾਂ ਤਪੱਸਵੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ (ਅਧਿਆਪਕ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ) ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਖੋਜਣਗੇ।<ref name=eosamardas/> ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਭਜਨ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਜਿਸਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29"/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਪਣਾਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਿਖਾਈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦੇ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਲਈ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਂਦਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas/> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ 1552 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।<ref name=cole20/><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref><ref name="Singha2000p14">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=14–17, 52–56}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ 29 ਮਾਰਚ, 1552 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।<ref>https://www.britannica.com/biography/Guru-Angad</ref> == ਪ੍ਰਭਾਵ == === ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ === [[File:Gurmukhi inscription claimed to have been handwritten by Guru Angad to teach children at Khadur Sahib the glyphs ūṛā to ṇāṇā, ca.1539–1552.jpg|thumb|ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੜਾ ਤੋਂ ਨਾਣਾ ਤੱਕ ਗਲਾਈਫ਼ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਭਗ 1539–1552]] ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਹੈ, <ref name="shacklexvii"/> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਨਾਮਕ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Bright1996p395">{{cite book|author1=Peter T. Daniels|author2=William Bright|title=The World's Writing Systems |url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-507993-7|page=395}}</ref> ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=shacklexvii>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | pages=xvii–xviii}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰੀਕਰਣ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last=Masica |first=Colin |author-link=Colin Masica |year=1993 |title=The Indo-Aryan Languages |place= Cambridge, U.K. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29944-2 |url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=indoaryan+languages|page=143}}</ref><ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA36 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7|page=36}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਐਕ੍ਰੋਸਟਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਭਜਨ ਸਮੇਤ ਲਿਪੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ,<ref name=cole19>{{cite book | last=Cole | first=W. Owen | author2=Sambhi, Piara Singh | year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=London | isbn=0-7100-8842-6 | pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/19 19] | no-pp=true | url=https://archive.org/details/sikhs00cole/page/19 }}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="JainCardona2007p594">{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona|title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ |date=26 July 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=594–596}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ 62 ਜਾਂ 63 [[ਸ਼ਲੋਕ]] (ਰਚਨਾਵਾਂ) ਵੀ ਲਿਖੇ, ਜੋ ਕਿ ਇਕੱਠੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | page= xviii}}</ref> ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਯੋਜਕ ਵਜੋਂ ਸੀ।<ref>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | page= xviii}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਭਾਈ ਪੈਰਾ ਮੋਖਾ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਕਲਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ।<ref name=cole19/> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੰਗਤ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite book |last=Bhardwaj |first=Mangat |title=Panjabi: A Comprehensive Grammar |date=Aug 25, 2016 |publisher=Routledge |isbn=9781317643265 |pages=380}}</ref> ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ|ਨਾਭਾ ਦੇ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ]] (1930), [[ਜੀ.ਬੀ. ਸਿੰਘ|ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ]] (1950), [[ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ]] (1954), ਅਤੇ ਜੀ. ਐਸ. ਸਿੱਧੂ (2004) ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਗਲਾਈਫ਼ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ 1530-1535 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":1" /> === ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਕਾਰਜ === ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="Mandair2013p35"/><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|page=319}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸੋਈ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ [[ਸੇਵਾਦਾਰ|ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ]] ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਧੀ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਰਧਾਲੂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਵਾਲੇ ਰਹੇ।<ref name="Mandair2013p35"/> ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ।<ref name="Mandair2013p35"/> === ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ === [[File:Page 111 - two Sikh wrestlers. Watercolour drawing.jpg|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਚ ਦਾ ਜਲ-ਰੰਗ।]] [[ਕੁਸ਼ਤੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ<ref>{{cite book|last1=Green|first1=Thomas|title=Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation, Volume 2|url=https://archive.org/details/martialartsofwor0000unse|date=2010|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara|isbn=9781598842432|page=286}}</ref> ਇੱਕ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ (ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਅਖਾੜਾ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤਾਂ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਵਿਸ਼ੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Sharma|first1=Rajkumar|title=Second Sikh Guru: Shri Guru Angad Sahib Ji|date=2014|publisher=Lulu Press|isbn=9781312189553}}</ref><ref name="Troubador Publishing Ltd">{{cite book|last1=Chowdhry|first1=Mohindra|title=Defence of Europe by Sikh Soldiers in the World Wars|url=https://archive.org/details/defenceofeuropeb0000mohi|date=2018|publisher=Troubador Publishing Ltd|location=Leicestershire|isbn=9781789010985|page=[https://archive.org/details/defenceofeuropeb0000mohi/page/48 48]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਸਰਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Troubador Publishing Ltd"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੰਡੂਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{cite book|last1=Dogra|first1=R. C.|last2=Mansukhani|first2=Gobind|title=Encyclopaedia of Sikh Religion and Culture|date=1995|publisher=Vikas Publishing House|isbn=9780706983685|page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr/page/18 18]|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr/page/18}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ [[ਨਿਤਨੇਮ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="Calcutta">{{cite journal|author=Sikh Cultural Centre|title=Physical Fitness: Sangati Mal Akhara|journal=The Sikh Review|date=2004|volume=52|issue=1-6; Issues 601–606|page=94}}</ref> === ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ === [[File:Illustration of Guru Angad and Bhai Bala, with the Bhai Bala Janamsakhi being put into writing, lithograph print, from the 'Pothi Janam Sakhi Bhai Bale Ji Ki', circa mid-to-late-19th century.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ 'ਪੋਥੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਜੀ ਕੀ' ਤੋਂ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਭਗ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ]] ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ।<ref name=":8" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁੱਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।<ref name=":8" /> ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀ]] ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸਾਹਿਤ == ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਕੁਝ [[ਸ਼ਲੋਕ]] ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Shackle |first=Christopher |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199699308 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |edition=1st |pages=109–124 |chapter=8: Survey of Literature in the Sikh Tradition |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਰਚਨਾਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ 62 ਸਲੋਕ ਆਦਿ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਨ 1604 ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਵਾਰ' ਦਾ ਰੂਪ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਇਕੋ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਲਗਾਏ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ ਆਸ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕੋ ਮਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਲੋਕ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵੀ ਨਾਲ ਲਗਾਏ ਗਏ। 'ਵਾਰ' ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ 'ਵਾਰ' ਉਸੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਥੱਲੇ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੋ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸੀ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਮਹੱਲਿਆ ਦੀਆਂ 'ਵਾਰਾ' ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ 'ਵਾਰਾ' ਵਿੱਚ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:- * ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਮਹਲਾ 2 (ਦੋ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਮਾਝ ਮਹਲਾ 2 (ਬਾਰਾ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 2 (ਚੌਦਾਂ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ 2 (ਇਕ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ 2 (ਗਿਆਰਾ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ 2 (ਸੱਤ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਮਾਰੂ ਮਹਲਾ 2 (ਇਕ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸਾਰੰਗ ਮਹਲਾ 2 (ਨੌਂ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸਵਾਰ ਮਹਲਾ 2 (ਪੰਜ ਸਲੋਕ) == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru Nanak with Bhai Lehna, who is getting dirtied by carrying weeds overhead.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਖੱਬੇ) ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ (ਸੱਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ) ਨਾਲ। File:Guru Angad taking-leave of Guru Nanak, painting from an 1830's Janamsakhi (life stories) 05.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, 1830 ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੋਂ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Bhai Bala Recites the Life Story of Guru Nanak to Guru Angad and Onlookers.png|[[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] (ਖੱਬੇ) ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru Angad painting.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੀ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru Angad drawing from early 19th century.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru Angad, the Second Sikh Guru (1504-52), Seated on a Terrace Beneath a Canopy With an Attendant.png|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਲਗਭਗ 1830। File:Gurmukhi inscription handwritten by Guru Angad Dev, the second Sikh guru.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] *[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} ===Bibliography=== * Harjinder Singh Dilgeer, SIKH HISTORY (in English) in 10 volumes, especially volume 1 (published by Singh Brothers Amritsar, 2009–2011). * Sikh Gurus, Their Lives and Teachings, K.S. Duggal ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category||ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ}} {{wikiquote}} *[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&id=3336&Param=83#l3336 First Gurbani by Guru Angad] *[https://web.archive.org/web/20151125142353/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak2.html sikh-history.com] {{Writers of Guru Granth Sahib}} {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] 7snpxidpgg9a5idak5d6t0swf7r9mbt 0 27490 854281 838765 2026-11-11T09:15:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854281 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | bgcolour = red | name = ਜਿਆ ਖਾਨ | other_names = ਨਫੀਸਾ ਖਾਨ | image = Jiah Khan walks the ramp for Cotton Council show (9).jpg | caption = | birth_name = ਨਫੀਸਾ ਖਾਨ | birth_date = {{birth date|df=yes|1988|2|20}} | death_date = {{Death date and age|df=yes|2013|6|3|1988|2|20}} | birth_place = [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]], ਅਮਰੀਕਾ | death_place = [[ਜੁਹੂ ਬੀਚ|ਜੁਹੂ]], [[ਮੁੰਬਈ]] | occupation = ਅਦਾਕਾਰ | citizenship = ਬ੍ਰਿਟਿਸ, ਜਾਂ ਬਰਤਾਨਵੀ<ref>[http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/nafisa-jiah-khan-dead-british-1931040 ਮਿਰਰ ਨਿਊਜ਼]</ref> | years_active = 2007–2013 | religion = ਮੁਸਲਮਾਨ, ਜਾਂ ਫਿਰ [[ਇਸਲਾਮ]]<ref>{{cite web |last=Jha |first=Subhash K |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2008/dec/081208-B-Town-Muslims-Bakri-Id-Mumbai-Attack-Bollywood-Filmy.htm |title=Bolly Muslims talk about the armband revolution |publisher=Mid-day.com |date=2008-12-08 |accessdate=2013-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110120043215/http://www.mid-day.com/entertainment/2008/dec/081208-B-Town-Muslims-Bakri-Id-Mumbai-Attack-Bollywood-Filmy.htm |archive-date=2011-01-20 |url-status=dead }}</ref> | notable role = | parents = | website = [http://therealjiahkhan.com/ therealjiahkhan.com] }} '''ਜਿਆ ਖ਼ਾਨ''' ([[ਉਰਦੂ]]: جیا خان ; ਜਨਮ: 20 ਫਰਵਰੀ 1988 - ਮੌਤ: 3 ਜੂਨ 2013) ਜਿਸਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਨਫੀਸਾ ਖਾਨ ਸੀ ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਮਰੀਕਨ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਸੀ।<ref>[http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200811261660.htm Jiah Khan all praise for Aamir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106140401/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200811261660.htm |date=2013-11-06 }} The Hindu&nbsp;— Nov 26, 2008</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 2008 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਗਜਨੀ'' ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਅਤੇ ਅਖੀਰਲੀ ਫਿਲਮ 2010 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ ਫਿਲਮ ਹਾਉਸਫੁੱਲ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/jiah-kahn-new-name-nafisa-khan/1/224642.html |title=Jiah Khan now Nafisa Khan |publisher=India Today |date=2012-10-13 |accessdate=2013-06-03}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਵਾਪਸ ਬਦਲਕੇ ਨਫੀਸਾ ਰੱਖ ਲਿਆ। 24 ਮਈ 2013 ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਖੀਰਲਾ ਟਵੀਟ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਆ ਨੇ ਟਵਿਟਰ ਅਕਾਉਂਟ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਨਫੀਸਾ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 24 ਮਈ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਟਵੀਟ ਕੀਤਾ, ਸਾਰੀ ਮੈਂ ਟਵਿਟਰ ਤੋਂ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ ਅਤੇ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਬ੍ਰੇਕ ਲੈ ਰਹੀ ਹਾਂ . . . ਕਦੇ - ਕਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਦਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 3 ਜੂਨ 2013 ਨੂੰ ਦੇਰ ਰਾਤ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਾਂਸੀ ਲੱਗੀ ਅਰਥੀ ਉਸ ਦੇ ਜੁਹੂ ਸਥਿਤ ਘਰ ਤੋਂ ਬਰਾਮਦ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ==ਜੀਵਨ== ਜਿਆ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਨਫੀਸਾ ਖ਼ਾਨ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਫਰਵਰੀ 1988 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਲੀ ਰਿਜ਼ਵੀ ਖ਼ਾਨ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ ਸਨ ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਬੀਆ ਅਮੀਨ ਵੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੀ ਜੰਮਪਲ ਸੀ। ਜਿਆ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲੰਡਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਅਜਮਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਆ ਗਈ। ਜਿਆ ਇੱਕ ਉਪੇਰਾ ਗਾਇਕ ਵੀ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 6 ਪੌਪ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵੀ ਬਕਾਇਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੈਨਹੱਟਨ ਵਿੱਚ ਲੀ ਸਟਰਸਬਰਗ ਥੀਏਟਰ ਐਂਡ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਆ ਨੇ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਦਿਲ ਸੇ’ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਨੀਸ਼ਾ ਕੋਇਰਾਲਾ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕੇਸ਼ ਭੱਟ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਤੁਮਸਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਾ’ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀਆ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 2006 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਨਿਸ਼ਬਦ’ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਮਿਤਾਬ ਬੱਚਨ ਵੀ ਸਨ। ==ਮੌਤ== ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਸੂਰਜ ਪੰਚੋਲੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੂਰਜ ਪੰਚੋਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਤਣਾਓ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅੰਤ ਸਿਰਫ਼ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 3 ਜੂਨ 2013 ਨੂੰ ਜੁਹੂ ਸਥਿਤ ਸਾਗਰ ਤਰੰਗ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਫੰਦਾ ਲਾ ਕੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2013]] rqz08zpkaebtr8hlzbb3za1bmlsdtx8 0 28311 854290 851770 2026-11-11T10:28:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854290 wikitext text/x-wiki '''ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ''' (25 ਨਵੰਬਰ 1942<ref>https://www.punjabi-kavita.com/Joga-Singh.php</ref> - 20 ਜਨਵਰੀ 1999)<ref>[http://expressindia.indianexpress.com/ie/daily/19990121/02151635.html remained true to Leftist ideology]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਇਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=https://punjabipost.ca/?p=43934 |title=ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਝਰੋਖੇ ‘ਚੋਂ ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ |access-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720165040/https://punjabipost.ca/?p=43934 |archive-date=2019-07-20 |url-status=dead}}</ref> ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.likhari.org/index.php?option=com_content&view=article&id=665:2013-02-07-03-37-07&catid=30&Itemid=165 ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਧੰਜਲ --- ਮੁਲਾਕਾਤੀ: ਸਤਨਾਮ ਢਾਅ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ]] ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨਿਵਾਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ''ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚੁਬਾਰਾ'' ਲਿਖੀ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਗਰੂਰ) ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਕਾਹਨੇਕੇ ਚ (1942)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianetzone.com/49/modern_punjabi_poetry.htm |title=Modern Punjabi Poetry |access-date=2015-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918014012/http://www.indianetzone.com/49/modern_punjabi_poetry.htm |archive-date=2015-09-18 |url-status=dead}}</ref> ਨੂੰ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.suhisaver.org/index.php?cate=2&&tipid=855 |title=ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੱਕਾ:ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰਨਾਲਾ |access-date=2013-12-06 |archive-date=2016-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826112221/http://suhisaver.org/index.php?cate=2&&tipid=855 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਕਾਹਨੇਕੇ ਸਿਮਰਤੀ ਕਲੱਬ, ਬਰਨਾਲਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>[http://punjabnewsusa.com/wp/%E0%A8%B2%E0%A8%BF%E0%A8%96%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%9C%E0%A9%80%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98-%E0%A8%AC%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A9%9C-%E0%A8%A6/ ਲਿਖਾਰੀ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਤਜਿੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਰੇਸ਼ਮਾ ਤੇ ਮਨਜੀਤ ਹਨ। ==ਲਿਖਤਾਂ== ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ 1964 ਵਿੱਚ ''ਕਰਕ ਕਲੇਜੇ ਮਾਹਿ'' ਨਾਮ ਹੇਠ ਛਪੀ। 1970 ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ''ਕੱਚੀ ਮਿੱਟੀ ਪੱਕੀ ਮਿੱਟੀ'' ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ''ਨਾਇਕ ਪੱਤਝੜ ਤੇ ਸੂਰਜ'' ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪੀਆਂ। 1980 ਚ ''ਅਲਵਿਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ਆਮਦੀਦ'' ਤੇ 1982 ਚ ਵਿਅਕਤੀ ਚਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥ ਕਿਤਾਬ ''ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ'' ਛਪੀ। 1987 ਵਿੱਚ ''ਹੁਣ ਉਹ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ'' ਛਪੀ। ਸਾਲ 2000 ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''ਸਬੂਤੀ ਅਲਵਿਦਾ'' ਡਾ: ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦੇ 20 ਜਨਵਰੀ 1999 ਚ ਹੋਏ ਦੇਹਾਂਤ ਮਗਰੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਕੇ ਛਪਵਾਈ। ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ''ਖ਼ੁਦਾ ਹਾਫ਼ਿਜ਼'' ਨਾਮ ਅਧੀਨ 2004 ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਕਰਕ ਕਲੇਜੇ ਮਾਹਿ'' (1964) *''ਕੱਚੀ ਮਿੱਟੀ ਪੱਕੀ ਮਿੱਟੀ'' (1970) *''ਅਲਵਿਦਾ-ਖੁਸ਼ਆਮਦੀਦ'' *''ਨਾਇਕ, ਪੱਤਝੜ ਤੇ ਸੂਰਜ'' (1971)<ref>https://openlibrary.org/search?author_key=OL1670A&subject_facet=Panjabi+poetry&language=hin</ref> *''ਹੁਣ ਉਹ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ'' *''ਸਬੂਤੀ ਅਲਵਿਦਾ'' (2000, ਸੰਪਾਦਕ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ) *''ਖ਼ੁਦਾ ਹਾਫ਼ਿਜ਼'' (ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ, ਸੰਪਾਦਕ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, 2004) ===ਹੋਰ=== *''ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ'' (1982)<ref>http://www.amazon.com/s?ie=UTF8&field-author=Joga%20Singh&page=1&rh=n%3A283155%2Cp_27%3AJoga%20Singh</ref> (1982, ਵਿਅਕਤੀ ਚਿਤਰ) ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਲਿਖੇ, ਜੋ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਦਮਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੌਂਅ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਤਰਾਸਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਕਾਵਿ ਨਮੂਨਾ == <poem> ‘‘ਕਿੱਥੇ ਮੋਹ ਦੇ ਗਏ ਫਰਿਸ਼ਤੇ? ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚਲੇ ਪੀਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇ? ਜਿਹੜੇ ਮੇਲ ਤੇ ਮਾਣ ਬੜਾ ਸੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਧਰੋਂ ਆਈਆਂ ਵਿੱਥਾਂ!’’ - (ਕਵਿਤਾ ‘ਵਿੱਥਾਂ’ ਵਿੱਚੋਂ<ref>[http://www.ajdiawaaz.com/home/%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%96%E0%A8%AC%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82/9786-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%85%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%A4%E0%A8%96%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%AC-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%96%E0%A9%87-%E0%A8%98%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A9%82%E0%A8%98%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E2%80%9984-%E0%A8%B8%E0%A8%AC%E0%A9%B0%E0%A8%A7%E0%A9%80-%E0%A8%85%E0%A8%96%E0%A9%B0%E0%A8%A1-%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%A0%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A9%B0%E0%A8%AD-%E0%A8%85%E0%A9%B1%E0%A8%9C-%E0%A8%A4%E0%A9%8B%E0%A8%82.html?tmpl=component&type=raw ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਦਰਵੇਸ਼ ਸ਼ਾਇਰ]</ref>)</poem> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] h6wesstdhxl39w40rqkxxa7293eewzi 0 30002 854171 853439 2026-11-10T20:02:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854171 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_suffix = | image = Imran Ahmed Khan Niazi - UNGA (48784380531) (cropped).jpg | image_size = | caption = 2019 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨ | order = 22ਵਾਂ | office = ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ | president = {{Plainlist| * [[ਮਮਨੂਨ ਹੁਸੈਨ]] * [[ਆਰਿਫ ਅਲਵੀ]]}} | term_start = 18 ਅਗਸਤ 2018 | term_end = 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 | predecessor = [[ਨਸੀਰੁਲ ਮੁਲਕ]] (ਕੇਅਰਟੇਕਰ) | successor = [[ਸ਼ਹਿਬਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ]] | office1 = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤਹਿਰੀਕ-ਏ-ਇਨਸਾਫ਼]] ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ | deputy1 = [[ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਮੂਦ ਕੁਰੈਸ਼ੀ]] | term_start1 = 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1996 | term_end1 = | predecessor1 = ''ਅਹੁਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ'' | successor1 = | office2 = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ | term_start2 = 13 ਅਗਸਤ 2018 | term_end2 = 21 ਅਕਤੂਬਰ 2022 | predecessor2 = [[ਓਬੈਦੁੱਲਾ ਸ਼ਾਦੀਖੇਲ]] | successor2 = | constituency2 = ਐਨਏ-95 (ਮੀਆਂਵਾਲੀ-1) | majority2 = 113,523 (44.89%) | term_start3 = 19 ਜੂਨ 2013 | term_end3 = 31 ਮਈ2018 | predecessor3 = [[ਹਨੀਫ਼ ਅੱਬਾਸੀ]] | successor3 = [[ਸ਼ੇਖ ਰਸ਼ੀਦ ਸ਼ਫੀਕ]] | constituency3 = ਐਨਏ-56 (ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ-VII) | majority3 = 13,268 (8.28%) | term_start4 = 10 ਅਕਤੂਬਰ 2002 | term_end4 = 3 ਨਵੰਬਰ 2007 | predecessor4 = ''ਹਲਕਾ ਸਥਾਪਿਤ'' | successor4 = [[ਨਵਾਬਜ਼ਾਦਾ ਮਲਿਕ ਅਮਦ ਖਾਨ]] | constituency4 = ਐਨਏ-71 (ਮੀਆਂਵਾਲੀ-1) | majority4 = 6,204 (4.49%) | office5 = [[ਬ੍ਰੈਡਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ | term_start5 = 7 ਦਸੰਬਰ 2005 | term_end5 = 7 ਦਸੰਬਰ 2014 | predecessor5 = ਬੈੱਟੀ ਲਾਕਵੁਡ | successor5 = [[ਕੇਟ ਸਵਾਨ]] | birth_name = ਇਮਰਾਨ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਨਿਆਜ਼ੀ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1952|10|5}} | birth_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਜ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | death_date = | death_place = | death_cause = | residence = [[ਬਨੀ ਗਾਲਾ]], [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]]<br>[[ਜ਼ਮਾਨ ਪਾਰਕ]], [[ਲਾਹੌਰ]] | father = [[ਇਕਰਾਮੁੱਲਾ ਖਾਨ ਨਿਆਜ਼ੀ]] | mother = [[ਸ਼ੌਕਤ ਖਾਨਮ]] | relatives = <!-- ''See'' --> [[ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ]] | party = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤਹਿਰੀਕ-ਏ-ਇਨਸਾਫ਼]]<br>(1996–ਵਰਤਮਾਨ) | spouse = {{Plainlist| * {{marriage|[[ਜੇਮਿਮਾ ਗੋਲਡਸਮਿਥ]]|1995|2004|reason=divorce}} * {{marriage|[[ਰੇਹਮ ਖਾਨ]]|2015|2015|reason=divorce}} * {{marriage|[[ਬੁਸ਼ਰਾ ਬੀਬੀ]]|2018}}}} | children = [[ਸੁਲੇਮਾਨ ਈਸਾ ਖਾਨ]]<br>[[ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ]] | education = [[ਕੇਬਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ]] ([[ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ|ਬੀਏ]]) | awards = | signature = Imran Khan signature.svg | nickname = ਕਪਤਾਨ | module = {{Infobox cricketer |embed = yes |country = ਪਾਕਿਸਤਾਨ |heightm = 1.88<ref>Tim McGirk (15 April 1995), [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/imrans-dangerous-new-game-1615722.html "Imran's Dangerous New Game"], ''[[The Independent]]''. 27 August 2018.</ref> |batting = ਸੱਜਾ ਹੱਥ |bowling = ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ |role = ਆਲ ਰਾਊਂਡਰ |international = true |internationalspan = 1971–1992 |testdebutdate = 3 ਜੂਨ |testdebutyear = 1971 |testdebutagainst = ਇੰਗਲੈਂਡ |testcap = 88 |lasttestdate = 2 ਜਨਵਰੀ |lasttestyear = 1992 |lasttestagainst = ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ |odidebutdate = 31 ਅਗਸਤ |odidebutyear = 1974 |odidebutagainst = ਇੰਗਲੈਂਡ |odicap = 175 |lastodidate = 25 ਮਾਰਚ |lastodiyear = 1992 |lastodiagainst = ਇੰਗਲੈਂਡ |columns = 4 |column1 = [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]] |matches1 = 88 |runs1 = 3,807 |bat avg1 = 37.69 |100s/50s1 = 6/18 |top score1 = 136 |deliveries1 = 19,458 |wickets1 = 362 |bowl avg1 = 22.81 |fivefor1 = 23 |tenfor1 = 6 |best bowling1 = 8/58 |catches/stumpings1 = 28/– |column2 = [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਓਡੀਆਈ]] |matches2 = 175 |runs2 = 3,709 |bat avg2 = 33.41 |100s/50s2 = 1/19 |top score2 = 102[[ਨਾਟ ਆਊਟ|*]] |deliveries2 = 7,461 |wickets2 = 182 |bowl avg2 = 26.61 |fivefor2 = 1 |tenfor2 = 0 |best bowling2 = 6/14 |catches/stumpings2 = 36/– |column3 = [[ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਕ੍ਰਿਕਟ|FC]] |matches3 = 382 |runs3 = 17,771 |bat avg3 = 36.79 |100s/50s3 = 30/93 |top score3 = 170 |deliveries3 = 65,224 |wickets3 = 1287 |bowl avg3 = 22.32 |fivefor3 = 70 |tenfor3 = 13 |best bowling3 = 8/34 |catches/stumpings3 = 117/– |column4 = [[ਲਿਸਟ ਏ ਕ੍ਰਿਕਟ|LA]] |matches4 = 425 |runs4 = 10,100 |bat avg4 = 33.22 |100s/50s4 = 5/66 |top score4 = 114[[ਨਾਟ ਆਊਟ|*]] |deliveries4 = 19,122 |wickets4 = 507 |bowl avg4 = 22.31 |fivefor4 = 6 |tenfor4 = 0 |best bowling4 = 6/14 |catches/stumpings4 = 84/– |date = 5 ਨਵੰਬਰ |year = 2014 |source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/40560.html ESPNcricinfo}} | native_name = {{unq|عمران خان}} | native_name_lang = ur }} '''ਇਮਰਾਨ ਖਾਨ ਨਿਆਜ਼ੀ''' ([[ਉਰਦੂ]]: عِمران خان نِیازی,‎ ਜਨਮ 25 ਨਵੰਬਰ 1952<ref name="Thomas Fletcher">{{cite book|title=Sports Around the World: History, Culture, and Practice|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598843002|page=231|url=http://books.google.com.pk/books?id=IkLYDgTnMxEC&pg=PA231|author=Thomas Fletcher|editor=John Nauright, Charles Parrish|accessdate=30 August 2013|chapter=Imran Khan|date=6 April 2012}}</ref><ref name=Oxford>{{cite book|title=The Oxford Companion to Pakistani History|year=2012|url=http://books.google.com/?id=-b0nLgEACAAJ&dq=isbn:9780195475784|publisher=Ameena Saiyid, [[Oxford University Press]]|location=No. 38, Sector 15, [[Korangi Industrial Area]], P.O.Box.:8214, [[Karachi]]-74900, [[Pakistan]]|isbn=9780195475784|page=282|author=Kamila Hyat|authorlink=Khan, Imran|editor=Ayesha Jalal|language=[[Pakistani English]]|chapter=Khan}}</ref>) ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]], ਨਾਮਵਰ ਹਸਤੀ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ [[ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] ਹੈ।[[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਤੋਂ [[ਸਿਆਸਤ]] ਦਾ 22 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਲੰਬਾ [[ਸਫ਼ਰ]] ਤੈਅ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ 18 ਅਗਸਤ 2018 ਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਹਲਫ਼ ਲਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%87%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%A4%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%A7/|title=ਇਮਰਾਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਹਲਫ਼|last=|first=|date=2018-08-18|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214095303/https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%87%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%A4%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%A7/|archive-date=2019-12-14|dead-url=|language=|url-status=dead}}</ref> ਉਹ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਤਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web|url=https://punjabitribuneonline.com/news/world/shahbaz-sharif-becomes-the-new-prime-minister-of-pakistan-144444|title=ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2022-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://punjabitribuneonline.com/news/world/new-leader-of-pakistan-national-assembly-elected-today-144262|title=ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੌਮੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਆਗੂ ਦੀ ਚੋਣ ਅੱਜ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2022-04-24}}</ref>ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਦੇ ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਇਮਰਾਨ ਖਾਨ ਪਠਾਣ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਏਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਲੈਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀਆਂ ਈਸਾਈ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਰ ਵਸਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%87%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A8%A4%E0%A8%A8%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%95%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A8%A4%E0%A9%80/|title=ਇਮਰਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਨਾਲ ‘ਪੰਗਾ’ ਪਿਆ ਮਹਿੰਗਾ - Tribune Punjabi|date=2018-08-27|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-28|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214110618/https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%87%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A8%A4%E0%A8%A8%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%95%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A8%A4%E0%A9%80/|archive-date=2019-12-14|url-status=dead}}</ref> ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਦੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਧੀ ਮੰਨ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ।<ref name="nawanzamana.in">http://nawanzamana.in/20885/ਪਾਕਿਸਤਾਨ%20ਦੀਆਂ%20ਚੋਣਾਂ%20ਤੇ%20ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ%20ਸੰਬੰਧ.html{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਖੇਡ ਜੀਵਨ == ਖ਼ਾਨ, 1971 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਲਈ ਖੇਡੇ ਅਤੇ 1982 ਤੋਂ 1992 ਦੇ ਵਿੱਚ, ਕਪਤਾਨ ਰਹੇ। 1987 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਕਟ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ 1988 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। 39 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਇੱਕਮਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ 3,807 ਰਨ ਅਤੇ 362 ਵਿਕਟਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਲ ਰਾਉਂਡਰਸ ਟਰਿਪਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਛੇ ਸੰਸਾਰ ਕ੍ਰਿਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Overseas Pakistanis record" /> 14 ਜੁਲਾਈ 2010, ਖਾਨ ਨੂੰ [[ਆਈਸੀਸੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫ਼ੇਮ]] ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://www.thesportscampus.com/201007146222/test-cricket/former-pakistan-great-imran-khan-inducted-into-icc-cricket-hall-of-fame|title=Pakistan legend Imran Khan inducted into ICC Cricket Hall of Fame|publisher=Thesportscampus.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717034536/http://www.thesportscampus.com/201007146222/test-cricket/former-pakistan-great-imran-khan-inducted-into-icc-cricket-hall-of-fame|archive-date=17 ਜੁਲਾਈ 2011|dead-url=yes|accessdate=19 July 2010}}</ref> == ਸਿਆਸਤ == ਇਮਰਾਨ ਖਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤਹਿਰੀਕ-ਏ-ਇਨਸਾਫ਼ (ਪੀਟੀਆਈ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%A4%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%95%E0%A8%AA%E0%A8%A4%E0%A8%BE%E0%A8%A8/|title=ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਪਤਾਨ|last=|first=|date=2018-07-26|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211175210/https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%A4%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%95%E0%A8%AA%E0%A8%A4%E0%A8%BE%E0%A8%A8/|archive-date=2019-12-11|dead-url=|language=|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%87%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%9F%E0%A9%80-%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A9%8D/|title=ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਐਲਾਨਿਆ|date=2018-08-06|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-08|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211170156/https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%87%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%9F%E0%A9%80-%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A9%8D/|archive-date=2019-12-11|url-status=dead}}</ref> ਸਾਲ 2018 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਤਕਰੀਰ ਕੀਤੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁੱਖ ਗਲੋਬਲੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਮੁਲਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰ ਅਹਿਮ ਗੁਆਂਢੀਆਂ, ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁਣਗੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A9%81-%E0%A8%B9%E0%A8%95%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A8%A8-%E0%A8%87%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A9%99%E0%A8%BE/|title=ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਹਕੀਕੀ ਹਨ ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਟੀਚੇ?|last=|first=|date=2018-08-03|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214101445/https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A9%81-%E0%A8%B9%E0%A8%95%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A8%A8-%E0%A8%87%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A9%99%E0%A8%BE/|archive-date=2019-12-14|dead-url=|language=|url-status=dead}}</ref> ਪਰ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ ਉੱਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਦਾਬੇ ਦੀ ਕਿਆਸਅਰਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%9C%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A9%8B%E0%A8%88-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%87%E0%A8%AE-%E0%A8%B0%E0%A8%B9%E0%A9%87%E0%A8%97%E0%A8%BE/|title=ਜਿੱਤੇ ਚਾਹੇ ਕੋਈ, ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦਾ ਦਾਬਾ|last=ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ|first=|date=2018-07-24|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214105942/https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%9C%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A9%8B%E0%A8%88-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%87%E0%A8%AE-%E0%A8%B0%E0%A8%B9%E0%A9%87%E0%A8%97%E0%A8%BE/|archive-date=2019-12-14|dead-url=|language=en-US|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਰਾਜਸੀ ਆਗੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਾਰਿੰਦੇ ਬਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਅਤੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਾਤਲਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵੀ ਇਹੋ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="nawanzamana.in"/> == ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਬੰਧਾਂ ਤੇ ਅਸਰ == ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ‘ਚ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਦਰਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਵੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%95%E0%A8%BF-%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%B6%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%A7%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%B8/|title=ਕੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੁਧਾਰ ਸਕੇਗਾ ਇਮਰਾਨ?|last=ਕੇ.ਸੀ। ਸਿੰਘ|first=|date=2018-08-08|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214100735/https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%95%E0%A8%BF-%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%B6%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%A7%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%B8/|archive-date=2019-12-14|dead-url=|language=|url-status=dead}}</ref> ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੀ ਸੁਖਾਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੀ ਫਿਰ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਚੁੱਕ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੌਮੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਏਨਾ ਤਿੱਖਾ ਚੱਲ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਮੌਕੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਧੜੇ ਦਾ ਲੀਡਰ ਬਣਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="nawanzamana.in"/> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰੁਕੀ ਹੋਈ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਅਮਨ ਵਾਰਤਾ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਤਭੇਦ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਮ ਵਾਂਗ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਜੋਲ ਦਾ ਰਾਹ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AE%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A8%AD%E0%A9%87%E0%A8%A6-%E0%A8%AE%E0%A8%BF%E0%A8%9F%E0%A8%BE%E0%A8%89%E0%A8%A3-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%A4-%E0%A8%B9/|title=ਮੱਤਭੇਦ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਹੀ ਸਹੀ ਰਾਹ: ਇਮਰਾਨ|last=|first=|date=2018-08-21|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214101943/https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AE%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A8%AD%E0%A9%87%E0%A8%A6-%E0%A8%AE%E0%A8%BF%E0%A8%9F%E0%A8%BE%E0%A8%89%E0%A8%A3-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%A4-%E0%A8%B9/|archive-date=2019-12-14|dead-url=|language=|url-status=dead}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਕਦੇ ਇਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਇਮ ਹੋਵੇ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ‘ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਲਹੂ–ਲੁਹਾਨ ਕਰਨ’ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਕਾਮ ਹੋਣ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%87%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%AE%E0%A8%A8-%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A4%E0%A8%9C%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A/|title=ਇਮਰਾਨ ਤੇ ਅਮਨ : ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਲਾ|last=ਜੀ. ਪਾਰਥਾਸਾਰਥੀ|first=|date=2018-08-22|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214095233/https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%87%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%AE%E0%A8%A8-%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A4%E0%A8%9C%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A/|archive-date=2019-12-14|dead-url=|language=|url-status=dead}}</ref> ਜੇਕਰ ਜਨਰਲ ਬਾਜਵਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੀ ਫ਼ੌਜੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ, ਇਮਰਾਨ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਸੰਜੀਦਾ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਂਜ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲੀਅਨ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਜੀਦਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਰੇੜਕਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%A7%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%AE%E0%A9%B0%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%87%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%A6%E0%A8%B0/|title=ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇਮਰਾਨ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਵੰਗਾਰਾਂ|last=ਮੁਸ਼ੱਰਫ਼ ਜ਼ੈਦੀ|first=|date=2018-08-18|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-24|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੌ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਮੌਕੇ ਰੱਖੇ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਮੁਲਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਹਿਸ਼ਤੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਜ਼ਮੀਨ ਵਰਤਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।’<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%B9%E0%A8%B0-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%AC/|title=ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਹਰ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਤਿਆਰ: ਇਮਰਾਨ - Tribune Punjabi|date=2018-11-29|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-30|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104036/https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%B9%E0%A8%B0-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%AC/|archive-date=2019-12-14|url-status=dead}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਸ਼ਤੂਨ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ]] lxldb8x123ua84stbrplua6x1hexbgd 0 30203 854208 819321 2026-11-11T00:52:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854208 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕਲਾਰਾ ਜ਼ੇਤਕੀਨ | image = Zetkin luxemburg1910.jpg | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1857|07|05}} | birth_place = | death_date = {{Death date and age|1933|06|20|1857|07|05}} | death_place = ਅਰਖਾਂਗਲਸਕੋਏ, ਨੇੜੇ [[ਮਾਸਕੋ]] | nationality = ਜਰਮਨ | other_names = | occupation = ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਘੁਲਾਟੀਆ<br>ਸਿਆਸਤਦਾਨ <br> ਅਮਨ ਕਾਰਕੁਨ | known_for = }} '''ਕਲਾਰਾ ਜ਼ੇਤਕੀਨ''' (5 ਜੁਲਾਈ 1857 – 20 ਜੂਨ 1933) ਇੱਕ [[ਜਰਮਨ]] [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ]] ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਦੀ ਸੀ। 1911 ਵਿੱਚ ਇਹਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਰਤ ਦਿਹਾੜਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ। 1917 ਤੱਕ ਉਹ [[ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕ੍ਰੈਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਜਰਮਨੀ]] ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ, ਫੇਰ ਉਹ [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕ੍ਰੈਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਜਰਮਨੀ]] (USPD) ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਤ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਅੰਗ [[ਸਪਾਰਟਾਕਿਸਟ ਲੀਗ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਜਰਮਨੀ]] (KPD) ਬਣੀ। == ਜੀਵਨ == === ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ === ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਕਲਾਰਾ ਜ਼ੇਟਕਿਨ ਦਾ ਜਨਮ ਕਲੈਰਾ ਜੋਸਫਾਈਨ ਈਸਨੇਰ ਵਿਕਸੇਰਾ, ਸਿਕਸੋਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨੀ ਪਿੰਡ 'ਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਮਿਊਂਸਪੈਲਟੀ ਕਨੀਗਸ਼ੈਨ-ਵਿਡੇਰਾਉ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਗੌਟਫ੍ਰਾਈਡ ਈਸਨੇਰ, ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ, ਚਰਚ ਦੇ ਆਰਗੇਨਾਈਜਿਸਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋਸਫਾਈਨ ਵਿਟਾਲੇ, ਫ੍ਰੈਂਚ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਨ, ਲੀਪਜ਼ੀਗ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। 1872 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲੇਪਜ਼ੀਗ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਪਜ਼ੀਗ ਟੀਚਰਜ਼ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਸੋਜ਼ੀਅਲ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਸ ਪਰਟੀਈ ਡਿਊਸ਼ਚਲੈਂਡਜ਼ (ਐਸ.ਪੀ.ਡੀ; ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ) ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। === ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ === ਕਲੈਰਾ ਜ਼ੇਟਕਿਨ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਓਸੀਪ ਜ਼ੇਟਕਿਨ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜ਼ੇਟਕਿਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 1880 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਗਭਗ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਕਾਰਨ, ਜ਼ੇਟਕਿਨ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ 'ਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਰਮਨੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਡੇਅ ਗਲੀਚੇਟ (ਸਮਾਨਤਾ) ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੱਚੀ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ੇਟਕਿਨ ਨੇ 1874 ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। 1878 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ (ਸੋਜ਼ੀਅਲਿਸਟਿਸ਼ ਅਰਬੇਟਰਪਾਰਟੀ, ਐਸਏਪੀ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। 1898 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਜ਼ੇਟਕਿਨ ਨੇ ਛੋਟੇ ਰੋਜ਼ਾ ਲਕਸਮਬਰਗ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ ਜੋ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਲਕਸਮਬਰਗ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ੇਟਕਿਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਐਸ.ਡੀ.ਪੀ. ਦੇ ਬਹੁਤ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪੱਕੇ ਰਾਜਸੀ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣ ਗਏ। ਲਕਸਮਬਰਗ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ "ਜਰਮਨ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਆਦਮੀ ਇੱਥੇ ਹੋਣਗੇ।" == ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਨਮਾਨ == * Zetkin was memorialized on the ten [[East German Mark|mark]] banknote and twenty mark coin of the German Democratic Republic (GDR) ([[East Germany]]). * After 1949, every major city in the GDR had a street named after her. * In 1954, the GDR established the ''[[Clara Zetkin Medal]]'' (Clara-Zetkin-Medaille). * In 1955, the city council of Leipzig established a new recreation area near the city center called "Clara-Zetkin-Park"<ref>[http://www.leipzig.de/freizeit-kultur-und-tourismus/parks-waelder-und-friedhoefe/parks-und-gruenanlagen/clara-zetkin-park/ Clara-Zetkin-Park – Stadt Leipzig<!-- Bot generated title -->]</ref> * In 1967, a statue of Clara Zetkin, sculpted by GDR artist Walter Arnold, was erected in Johannapark, Leipzig in commemoration of her 110th birthday. * In 1987, the GDR issued a stamp with her picture. * Since 2011, the German party [[The Left (Germany)|Die Linke]] issues an annual [10<center><gallery widths=180 heights=180 caption="ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ"> file:Clara-zetkin-gedenkstaette.jpg|<small>ਬਿਰਕੇਨਬਰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾਰਾ ਜ਼ੇਤਕੀਨ ਦਾ ਹਾਊਸ-ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ</small> file:Wiederau Geburtshaus Clara Zetkin 2.jpg|<small>ਕੋਨਿਗਸ਼ੇਨ-ਵਾਇਦੇਰੌ (ਮਿੱਤਲਸਾਸ਼ੇਨ) ਵਿੱਚ ਕਲਾਰਾ ਜ਼ੇਤਕੀਨ ਦਾ ਹਾਊਸ-ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ </small> file:Clara Zetkin Denkmal Dresden.jpg|<small>ਡ੍ਰੇਜ਼ਡਿਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾਰਾ ਜ਼ੇਤਕੀਨ ਦਾ ਸਮਾਰਕ</small> file:Clara-Zetkin-Denkmal Leipzig.jpg|<small>ਲੇਯਿਜ਼ੀਗ ਵਿੱਚ ਕਲਾਰਾ ਜ਼ੇਤਕੀਨ ਦਾ ਸਮਾਰਕ</small> file:Zetkin-07071834.jpg|<small>ਨਿਊਬ੍ਰੈਨਡਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਕਲਾਰਾ ਜ਼ੇਤਕੀਨ ਦਾ ਸਮਾਰਕ</small> file:Clara-Zetkin-Park Marzahn 110415 AMA fec (32).JPG|<small>Памятник Клары Цеткин в [[Берлин]]е</small> file:Wiederau Geburtshaus Clara Zetkin 5.jpg|<small>Памятник Клары Цеткин в Кёнигсхайн-Вайдерау ([[Средняя Саксония]])</small> </gallery></center> <center><gallery widths=180 heights=180 caption="На деньгах и почтовых марках"> file:Stamps of Germany (DDR) 1987, MiNr 3085.jpg|<small>[[Почтовая марка]] [[Германская Демократическая Республика|ГДР]], посвящённая Кларе Цеткин, [[1987]], 10 [[пфенниг]]ов ([[Михель (каталог марок)|Михель]] 3085, [[Скотт (каталог марок)|Скотт]] 2597)</small> file:Stamp of USSR 2053.jpg|<small>[[Почтовая марка]] [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]], [[1957 год]]</small> |<small>[[Почтовая марка]] [[Венгрия|ВНР]], [[1960 год]]</small> |<small>[[Почтовая марка]] [[ГДР]], [[1970 год]]</small> file:GDR-stamp Clara Zetkin 1957 Mi. 592.JPG|<small>[[Почтовая марка]] [[ГДР]], [[1957 год]]</small> </gallery></center> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|}} == ਸਰੋਤ == {{refbegin}} * {{cite book|last=Mutert|first=Susanne|title=Métiers, corporations, syndicalismes|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8ydRPFumM18C&pg=PA84|access-date=4 November 2014|year=1996|publisher=Presses Univ. du Mirail|language=fr|isbn=978-2-85816-289-5|chapter=Femmes et syndicats en Bavière}} {{refend}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * [https://www.marxists.org/archive/zetkin/ Full works of Clara Zetkin available (in English) at the Marxist Internet archive] * [https://www.marxists.org/deutsch/archiv/zetkin/ Full works of Clara Zetkin available (in German) at the Marxist Internet archive] * [https://www.dhm.de/lemo/biografie/clara-zetkin Timeline of Clara Zetkin's life (in German), at the Lebendiges Museum Online (LEMO)] * Clara Zetkin, ''Clara Zetkin: Selected Writing'', 1991, {{ISBN|0-7178-0611-1}}. * Dorothea Reetz, ''Clara Zetkin as a Socialist Speaker'', Intl. Pub, 1987, {{ISBN|0-7178-0649-9}}. * Gilbert Badia, ''Clara Zetkin: Féministe Sans Frontières'' (Paris: Les Éditions Ouvrières 1993). * [[Luise Dornemann]], ''Clara Zetkin: Leben und Wirken,'' Dietz; 9., uberarbeitete Aufl edition (1989), {{ISBN|978-3320012281}} * Karen Honeycutt, "Clara Zetkin: A left-wing socialist and feminist in Wilhelmian Germany," Columbia University, 1975 * [http://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/clara-zetkin/ Clara Zetkin biography at FemBio.org (in German)] * [https://web.archive.org/web/20190402192604/http://research.uni-leipzig.de/agintern/frauen/zetkin.htm Clara Zetkin biography from the University of Leipzig (in German)] == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commonscat}} {{Portal|Communism|Feminism|Socialism}} * {{Britannica|656735}} * {{Gutenberg author|id=49407}} * [http://www.spartacus-educational.com/GERzetkin.htm Clara Zetkin at Spartacus Educational] (biography, extracts) * [http://www.marxists.org/archive/zetkin/ Zetkin at marxists.org] (biography, some writings, links) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] 3g0jb3lvrehzixdpugbon1gc79yqyk7 0 37345 854176 764805 2026-11-10T20:25:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854176 wikitext text/x-wiki {{Infobox magazine |title = ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ |image_file = IndiaToday-20-20061218.jpg |image_size = 150px |image_caption = ''ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ'' 30ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਵਾਲਾ ਅੰਕ |editor = [[ਅਰੂਣ ਪੁਰੀ]]<br />[[ਮਧੂ ਤ੍ਰੇਹਾਨ]] (ਬਾਨੀ ਸੰਪਾਦਕ) |editor_title = ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ |staff_writer = |frequency = |circulation = 1,600,000<ref>[http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf IRS 2012 Q1 Topline Findings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407092737/http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf |date=2014-04-07 }} ''mruc.net''. Retrieved 31 March 2013</ref> |category = ਨਿਊਜ਼, ਸਾਇੰਸ, ਸਪੋਰਟ, ਇਤਿਹਾਸ |company = [[ਲਿਵਿੰਗ ਮੀਡੀਆ]] |publisher = Aroon Purie |firstdate = 1–15 ਦਸੰਬਰ1975 |country = [[ਭਾਰਤ]] |based= [[ਨੋਇਡਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]<ref name="indiatodaygroup1">{{cite web|url=http://www.indiatodaygroup.com/new-site/publications/ite.html|title=India Today Group|publisher=India Today Group|date=|accessdate=2010-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805024837/http://www.indiatodaygroup.com/new-site/publications/ite.html|archive-date=2012-08-05|url-status=dead}}</ref> |language = English |website = {{URL|indiatoday.in}} |issn = 0254-8399 }} '''''ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ''''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: India Today) ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਖ਼ਬਰੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਹੈ ਜੋ ਲਿਵਿੰਗ ਮੀਡੀਆ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮੀਟਿਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 1975 ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1975[7] ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਵਿਲਾਸ ਪੁਰੀ (ਥੌਮਸਨ ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਮਾਲਕ) ਨੇ ਕੀਤੀ  ਸੀ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&pg=PA490|title=The Far East and Australasia 2003|last=Publications|first=Europa|date=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-133-9|language=en}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ]] 6d4rsb0sn5m4yildm6azy096decein2 0 38885 854211 819123 2026-11-11T01:31:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854211 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕਾਨੂ ਬਹਿਲ | image = | birth_date = {{birth date and age|1980|06|13}} | birth_place = [[ਕਪੂਰਥਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਲੇਖਕ | nationality = [[ਭਾਰਤ| ਭਾਰਤੀ]] | alma_mater = [[ਸੱਤਿਆਜੀਤ ਰੇ ਫਿਲਮ ਐਂਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] | years_active = 2005 – | spouse = {{marriage|[[ਸਨੇਹਾ ਖਾਨਵਾਲਕਰ]] | 2019}} | parents = [[ਲਲਿਤ ਬਹਿਲ]] <br /> [[ਨਵਨਿੰਦਰ ਬਹਿਲ]] }} '''ਕਾਨੂ ਬਹਿਲ''' (ਜਨਮ 13 ਜੂਨ 1980)<ref name="exp14" /> ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == ਕਾਨੂ ਬਹਿਲ ਨੇ 1990 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ]] ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਰੰਭਿਕ ਸਾਲ [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ [[ਲਲਿਤ ਬਹਿਲ]] ਅਤੇ [[ਨਵਨਿੰਦਰ ਬਹਿਲ]] ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਵਾਸਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Leisure/7K3s5rDg6v8f5fg0cGpClO/Kanu-Belh--Sharat-Katariya-We-werent-interested-in-a-top.html|title=Kanu Behl & Sharat Katariya: 'We weren't interested in a top-down gaze on the world'|last=Khan|first=Taran|date=2015-10-05|website=Mint|language=en|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213010100/https://www.livemint.com/Leisure/7K3s5rDg6v8f5fg0cGpClO/Kanu-Belh--Sharat-Katariya-We-werent-interested-in-a-top.html|archive-date=2019-02-13|url-status=dead}}</ref>ਉਹ ਲੇਖਕ-ਅਦਾਕਾਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਹੇ ਅਤੇ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਚੈਨਲ ਲਈ ਟੈਲੀਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=exp14>{{cite web | title = Ties That Bind |publisher= The Indian Express| url = http://indianexpress.com/article/india/india-others/ties-that-bind-5/ |author= Dipti Nagpaul |date= 4 May 2014| accessdate = 2014-05-13 }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] gqwletk5mb8hq0gf9dx9cclqfcle56x 0 39055 854151 840736 2026-11-10T17:26:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854151 wikitext text/x-wiki '''ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''economics''')<ref name="OED2">{{Cite OED|term=economics|id=270555}}</ref><ref>{{Cite web |title=ECONOMICS {{!}} Meaning & Definition for UK English |url=https://lexico.com/definition/economics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824032001/https://lexico.com/definition/economics |archive-date=24 August 2022 |access-date=2024-04-13 |website=Lexico.com}}</ref> ਇੱਕ ਵਿਵਹਾਰਕ [[ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਖਪਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Krugman|first1=Paul|author-link=Paul Krugman|last2=Wells|first2=Robin|title=Economics|publisher=Worth Publishers|series=|volume=|edition=3rd|date=2012|location=|page=[https://archive.org/details/economics0000paul_edi3rd/page/2 2]|url=https://archive.org/details/economics0000paul_edi3rd|doi=|id=|isbn=978-1464128738|mr=|zbl=|jfm=}}</ref><ref>{{Cite book|last=Backhouse|first=Roger|title=The Penguin history of economics|date=2002|isbn=0-14-026042-0|oclc=59475581|quote=The boundaries of what constitutes economics are further blurred by the fact that economic issues are analysed not only by 'economists' but also by historians, geographers, ecologists, management scientists, and engineers.|publisher=Penguin}}</ref> ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਰਥਿਕ ਏਜੰਟਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਏਜੰਟ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਏਜੰਟਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਘਰ, ਫਰਮ, ਖਰੀਦਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਰੇਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਰੋ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਵੰਡ, ਖਪਤ, ਬੱਚਤ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਖਰਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਕਾਰਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਕਿਰਤ, ਪੂੰਜੀ, ਜ਼ਮੀਨ, ਅਤੇ ਉੱਦਮ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀਆਂ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਅੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, "ਕੀ ਹੈ" ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, "ਕੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ" ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ; ਆਰਥਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚਕਾਰ;<ref>{{cite book|last=Friedman|first=Milton|date=1953|chapter=[[Essays in Positive Economics#The Methodology of Positive Economics|The Methodology of Positive Economics]]|title=Essays in Positive Economics|url=https://archive.org/details/essaysinpositive00frie|publisher=University of Chicago Press|page=[https://archive.org/details/essaysinpositive00frie/page/4 5]}}</ref> ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚਕਾਰ; ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਹੇਟਰੋਡੌਕਸ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=k2d8SFFyeNEC&pg=PP1|title=The Foundations of Positive and Normative Economics: A Handbook|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-532831-8|editor-last=Caplin|editor-first=Andrew|editor-last2=Schotter|editor-first2=Andrew}}</ref> ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰ,<ref>{{Cite book|last=Dielman|first=Terry E.|title=Applied regression analysis for business and economics|url=https://archive.org/details/appliedregressio0000diel|date=2001|publisher=Duxbury/Thomson Learning|isbn=0-534-37955-9|oclc=44118027}}</ref> ਵਿੱਤ, ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ,<ref>{{cite journal|last1=Kianpour|first1=Mazaher|last2=Kowalski|first2=Stewart|last3=Øverby|first3=Harald|date=2021|title=Systematically Understanding Cybersecurity Economics: A Survey|journal=Sustainability|volume=13|issue=24|page=13677|bibcode=2021Sust...1313677K|doi=10.3390/su132413677|doi-access=free|hdl-access=free|hdl=11250/2978306}}</ref> ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ,<ref>{{Cite journal|last=Tarricone|first=Rosanna|date=2006|title=Cost-of-illness analysis|journal=Health Policy|language=en|volume=77|issue=1|pages=51–63|doi=10.1016/j.healthpol.2005.07.016|pmid=16139925}}</ref> ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ<ref name="Dharmaraj2010">{{Cite book|last=Dharmaraj|first=E.|title=Engineering Economics|location=Mumbai|publisher=Himalaya Publishing House|date=2010|isbn=978-9350432471|oclc=1058341272}} <!-- original citation mismatched publisher and year for 1st and 2nd(rev.) editions, so confirmation needed which is being cited --></ref> ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite book|last=King|first=David|title=Fiscal Tiers: the economics of multi-level government|date=2018|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-64813-5|oclc=1020440881}}</ref> ਇਹ ਅਪਰਾਧ,<ref>{{Cite book|last=Becker|first=Gary S|date=January 1974|chapter=Crime and Punishment: An Economic Approach|title=Essays in the Economics of Crime and Punishment|editor-last1=Becker|editor-first1=Gary S.|editor-last2=Landes|editor-first2=William M.|pages=1–54|publisher=[[National Bureau of Economic Research]]|isbn=0-87014-263-1|chapter-url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c3625/c3625.pdf|access-date=2022-07-01|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913194049/https://www.nber.org/system/files/chapters/c3625/c3625.pdf|url-status=live}}</ref> ਸਿੱਖਿਆ,<ref>{{Cite web |last1=Hanushek |first1=Eric A. |last2=Woessmannr |first2=Ludger |date=2007 |title=Economics of Education |url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/7154 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220106142511/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/7154 |archive-date=6 January 2022 |access-date=17 December 2020 |series=Policy Research Working Papers |publisher=[[The World Bank]] |doi=10.1596/1813-9450-4122 |hdl=20.500.12323/2954 |s2cid=13912607}}</ref> ਪਰਿਵਾਰ,<ref>{{Cite book|author-link=Gary Becker|last=Becker|first=Gary S.|orig-date=1981|date=1991|title=A Treatise on the Family|edition=Enlarged|publisher=Harvard University Press|isbn=0-674-90698-5|url=https://books.google.com/books?id=NLB1Ty75DOIC|access-date=2022-07-01|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730075050/https://books.google.com/books?id=NLB1Ty75DOIC|url-status=live}}</ref> ਨਾਰੀਵਾਦ,<ref>{{Cite journal|last=Nelson|first=Julie A.|author-link=Julie A. Nelson|date=1995|title=Feminism and Economics|url=https://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.9.2.131|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=9|issue=2|pages=131–148|doi=10.1257/jep.9.2.131|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407203919/https://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.9.2.131|archive-date=7 April 2022|access-date=2022-07-01|url-status=live}} {{Cite book|author-link=Marianne A. Ferber|editor-last1=Ferber|editor-first1=Marianne A.|editor-last2=Nelson|editor-first2=Julie A.|date=October 2003|orig-date=1993|title=Feminist Economics Today: Beyond Economic Man|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0226242071|url=https://books.google.com/books?id=DeWgyqLvmfsC|access-date=2022-07-01|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730075049/https://www.google.com/books/edition/Feminist_Economics_Today/DeWgyqLvmfsC|url-status=live}}</ref> ਕਾਨੂੰਨ,<ref>{{unbulleted list citebundle|{{Cite book |author-link=Richard A. Posner |last=Posner |first=Richard A. |orig-date=1972 |date=2007 |title=Economic Analysis of Law |edition=7th |publisher=Wolters Kluwer – Aspen Publishers |isbn=978-0735563544 |url=https://books.google.com/books?id=ooFDAQAAIAAJ |access-date=2022-07-01 }}|{{Cite book |author-link=Richard A. Posner |last=Posner |first=Richard A. |date=1983 |title=The Economics of Justice |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674235267 |url=https://books.google.com/books?id=CKEN0F07ChUC |access-date=2022-07-01 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730075050/https://books.google.com/books?id=CKEN0F07ChUC |url-status=live }}}}</ref> ਦਰਸ਼ਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਧਰਮ,<ref>{{Cite journal|last=Iannaccone|first=Laurence R.|author-link=Laurence R. Iannaccone|date=September 1998|title=Introduction to the Economics of Religion|url=https://edisciplinas.usp.br/pluginfile.php/262957/mod_resource/content/2/Iannaccone%20-%20Economics%20of%20Religion.pdf|journal=Journal of Economic Literature|volume=36|issue=3|pages=1465–1495|jstor=2564806|archive-url=https://web.archive.org/web/20200209225107/https://edisciplinas.usp.br/pluginfile.php/262957/mod_resource/content/2/Iannaccone%20-%20Economics%20of%20Religion.pdf|archive-date=9 February 2020|access-date=2022-07-01|url-status=live}}</ref> ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਯੁੱਧ,<ref>{{Cite book|author-link=William D. Nordhaus|last=Nordhaus|first=William D.|title=War with Iraq: Costs, Consequences, and Alternatives|date=2002|veditors=Kaysen C, Miller SE, Malin MB, Nordhaus WD, Steinbruner JD|publisher=American Academy of Arts and Sciences|isbn=978-0-87724-036-5|location=Cambridge, Massachusetts|pages=51–85|chapter=The Economic Consequences of a War with Iraq|access-date=21 October 2007|chapter-url=http://nordhaus.econ.yale.edu/AAAS_War_Iraq_2.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202005510/http://nordhaus.econ.yale.edu/AAAS_War_Iraq_2.pdf|archive-date=2 February 2007}}</ref> ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਰਗੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite report|title=Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication|date=2011|publisher=[[United Nations Environment Programme]]|url=https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/126GER_synthesis_en.pdf|access-date=2022-07-01|archive-date=26 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326154152/https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/126GER_synthesis_en.pdf|url-status=live}}</ref> ==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ== [[File:Countries by GDP (Nominal) in 2014.svg|thumb|550px|A map of world economies by size of GDP (nominal) in USD, ''[[World Bank]]'', 2014.<ref name="CIA">{{cite web|url=http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf|title=GDP (Official Exchange Rate)|publisher=[[World Bank]]|accessdate=August 24, 2015}}</ref>]] ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ [[ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ|ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਤਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਹਨ।<ref name="Backhouse">• [[Roger E. Backhouse|Backhouse, Roger E.]], and Steven Medema (2008). "economics, definition of", ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition, pp. 720–22. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_E000291&q=definitions&topicid=&result_number=5 Abstract.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118133014/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_E000291&q=definitions&topicid=&result_number=5 |date=2012-01-18 }}<br /> • _____ (2009). "Retrospectives: On the Definition of Economics", ''Journal of Economic Perspectives'', 23(1), pp. [http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.23.1.221 221–33].</ref> [[ਸਕਾਟਿਸ਼ ਲੋਕ|ਸਕਾਟਿਸ਼]] ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ [[ਐਡਮ ਸਮਿਥ]] (1776) ਉਦੋਂ [[ਸਿਆਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ]] ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ "ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ" ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ: :ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗੁਜਾਰੇਯੋਗ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਨਿਰਬਾਹ ... [ਅਤੇ] ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਰਾਜ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਨੂੰ ਰੈਵੇਨਿਊ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ [ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ] ਇੱਕ ਰਾਜਨੇਤਾ ਜਾਂ ਵਿਧਾਇਕ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ।<ref name="Groenwegen">Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'', and Book IV, as quoted in Peter Groenwegen (1987) [[The New Palgrave Dictionary of Economics|[2008]]]), "'political economy' and 'economics'", ''[[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]]'', v. 3, pp.904–07 (brief [http://www.dictionaryofeconomics.com/search_results?q=%22political+economy+and+economics%22+Groenewegen&edition=current&button_search=GO link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222172052/http://www.dictionaryofeconomics.com/search_results?q=%22political+economy+and+economics%22+Groenewegen&edition=current&button_search=GO |date=2015-12-22 }}).</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] 50r5umat0jiq7nzvqgrir94pn8k8aft 0 39186 854126 854054 2026-11-10T12:41:37Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ */ 854126 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> ਕਲਾਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=Brother awaits Kalam last trip |url=http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729155853/http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[Telegraph (India)|Telegraph]]}}</ref><ref>{{cite web |date=28 July 2015 |title=How two orthodox Brahmins played a crucial role in APJ Abdul Kalam's childhood |url=http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729090458/http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 July 2016 |work=Qz}}</ref><ref>{{cite web |title=Day before death, Kalam enquired about elder brother's health |url=http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730205650/http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[CNN-News18|IBN Live]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ, ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 1914 ਵਿੱਚ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ 'ਪੰਬਨ ਪੁਲ' ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ, ਜੱਦੀ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |date=31 July 2015 |title=Not aware of any will left by Kalam: nephew |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150803120645/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |archive-date=3 August 2015 |access-date=31 July 2015 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation: Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=https://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011056/http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="visit">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|title=A.P.J. Abdul Kalam: The Visionary of India|pages=1–10,153|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|location=New Delhi|date=2002|last1=Bhushan|first1=K.|last2=Katyal|first2=G.|isbn=978-81-7648-380-3|access-date=10 August 2019|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725113051/https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਗਣਿਤ]] ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਈ-ਕਈ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਨਾਥਾਪੁਰਮ ਦੇ ਸ਼ਵਾਰਟਜ਼ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1954 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ. ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068|title=Kalam to join as visiting faculty at IIM Shillong|date=7 March 2013|newspaper=[[Dinamalar]]|access-date=1 June 2024|language=ta}}</ref> ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|title=Kalam may become honorary professor|date=15 July 2007|newspaper=[[The Hindustan Times]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927083323/https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ]] ਸਥਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਬਣੇ।<ref>{{cite web |date=27 May 2008 |title=Honorary Fellowship of IISc |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |archive-date=9 July 2013 |access-date=10 July 2013 |work=[[Indian Institute of Science]]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kalam|first1=Abdul|title=Turning Points: A Journey Through Challenges|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=978-9-35029-543-4|access-date=30 June 2015|publication-date=5 September 2012|pages=48, 69|url=https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517061603/https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|archive-date=17 May 2016|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|title=Kalam appointed IIST Chancellor|date=9 September 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060649/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|archive-date=11 September 2008|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/education/kalam-to-teach-management-students/articleshow/2642842.cms?from=mdr|title=Kalam to teach management students|date=22 December 2007|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=1 June 2024}}</ref> ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ [[ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|title=China professor: Abdul Kalam not just India's scientist but of the world|date=29 July 2015|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008233944/https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੂਡਨਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪਲਾਂਟ]] ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|title=Dr Kalam's 'assurance' on nuclear power plants draws flak|date=7 November 2011|newspaper=Financial Magazine|access-date=11 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108023921/http://www.moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|archive-date=8 November 2011|url-status=live}}</ref> ਪਰੰਤੂ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kalam-bats-for-Kudankulam-but-protesters-unimpressed/articleshow/10637144.cms|title=Kalam bats for Kudankulam but protesters unimpressed|date=7 November 2011|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523204808/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-07/india/30369212_1_kudankulam-plant-kudankulam-nuclear-power-project-kasinath-balaji|archive-date=23 May 2013|url-status=live}}</ref> ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ 'ਵਟ ਕੈਨ ਆਈ ਗਿਵ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=About us |url=http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522051003/http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |archive-date=22 May 2011 |access-date=1 March 2012 |publisher=What Can I Give}}</ref> ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] o4af89uod0u3jnois2icfd44rbk025n 854127 854126 2026-11-10T12:50:14Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ */ 854127 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> ਕਲਾਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=Brother awaits Kalam last trip |url=http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729155853/http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[Telegraph (India)|Telegraph]]}}</ref><ref>{{cite web |date=28 July 2015 |title=How two orthodox Brahmins played a crucial role in APJ Abdul Kalam's childhood |url=http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729090458/http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 July 2016 |work=Qz}}</ref><ref>{{cite web |title=Day before death, Kalam enquired about elder brother's health |url=http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730205650/http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[CNN-News18|IBN Live]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ, ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 1914 ਵਿੱਚ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ 'ਪੰਬਨ ਪੁਲ' ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ, ਜੱਦੀ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |date=31 July 2015 |title=Not aware of any will left by Kalam: nephew |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150803120645/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |archive-date=3 August 2015 |access-date=31 July 2015 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation: Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=https://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011056/http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="visit">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|title=A.P.J. Abdul Kalam: The Visionary of India|pages=1–10,153|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|location=New Delhi|date=2002|last1=Bhushan|first1=K.|last2=Katyal|first2=G.|isbn=978-81-7648-380-3|access-date=10 August 2019|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725113051/https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਗਣਿਤ]] ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਈ-ਕਈ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਨਾਥਾਪੁਰਮ ਦੇ ਸ਼ਵਾਰਟਜ਼ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1954 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਕਲਾਮ 1955 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਦਰਾਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਕਲਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਡੀਨ ਉਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਡੀਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।"[2] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਲੜਾਕੂ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਖੁੰਝ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਅਹੁਦੇ ਉਪਲਬਧ ਸਨ।[3] [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ. ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068|title=Kalam to join as visiting faculty at IIM Shillong|date=7 March 2013|newspaper=[[Dinamalar]]|access-date=1 June 2024|language=ta}}</ref> ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|title=Kalam may become honorary professor|date=15 July 2007|newspaper=[[The Hindustan Times]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927083323/https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ]] ਸਥਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਬਣੇ।<ref>{{cite web |date=27 May 2008 |title=Honorary Fellowship of IISc |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |archive-date=9 July 2013 |access-date=10 July 2013 |work=[[Indian Institute of Science]]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kalam|first1=Abdul|title=Turning Points: A Journey Through Challenges|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=978-9-35029-543-4|access-date=30 June 2015|publication-date=5 September 2012|pages=48, 69|url=https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517061603/https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|archive-date=17 May 2016|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|title=Kalam appointed IIST Chancellor|date=9 September 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060649/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|archive-date=11 September 2008|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/education/kalam-to-teach-management-students/articleshow/2642842.cms?from=mdr|title=Kalam to teach management students|date=22 December 2007|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=1 June 2024}}</ref> ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ [[ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|title=China professor: Abdul Kalam not just India's scientist but of the world|date=29 July 2015|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008233944/https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੂਡਨਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪਲਾਂਟ]] ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|title=Dr Kalam's 'assurance' on nuclear power plants draws flak|date=7 November 2011|newspaper=Financial Magazine|access-date=11 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108023921/http://www.moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|archive-date=8 November 2011|url-status=live}}</ref> ਪਰੰਤੂ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kalam-bats-for-Kudankulam-but-protesters-unimpressed/articleshow/10637144.cms|title=Kalam bats for Kudankulam but protesters unimpressed|date=7 November 2011|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523204808/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-07/india/30369212_1_kudankulam-plant-kudankulam-nuclear-power-project-kasinath-balaji|archive-date=23 May 2013|url-status=live}}</ref> ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ 'ਵਟ ਕੈਨ ਆਈ ਗਿਵ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=About us |url=http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522051003/http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |archive-date=22 May 2011 |access-date=1 March 2012 |publisher=What Can I Give}}</ref> ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] 3739v4wwt7713klsmqvzke59qnp2tky 854128 854127 2026-11-10T12:54:45Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ */ reference added 854128 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> ਕਲਾਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=Brother awaits Kalam last trip |url=http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729155853/http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[Telegraph (India)|Telegraph]]}}</ref><ref>{{cite web |date=28 July 2015 |title=How two orthodox Brahmins played a crucial role in APJ Abdul Kalam's childhood |url=http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729090458/http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 July 2016 |work=Qz}}</ref><ref>{{cite web |title=Day before death, Kalam enquired about elder brother's health |url=http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730205650/http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[CNN-News18|IBN Live]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ, ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 1914 ਵਿੱਚ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ 'ਪੰਬਨ ਪੁਲ' ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ, ਜੱਦੀ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |date=31 July 2015 |title=Not aware of any will left by Kalam: nephew |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150803120645/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |archive-date=3 August 2015 |access-date=31 July 2015 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation: Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=https://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011056/http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="visit">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|title=A.P.J. Abdul Kalam: The Visionary of India|pages=1–10,153|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|location=New Delhi|date=2002|last1=Bhushan|first1=K.|last2=Katyal|first2=G.|isbn=978-81-7648-380-3|access-date=10 August 2019|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725113051/https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਗਣਿਤ]] ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਈ-ਕਈ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਨਾਥਾਪੁਰਮ ਦੇ ਸ਼ਵਾਰਟਜ਼ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1954 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਕਲਾਮ 1955 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਦਰਾਸ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="PIB01march122">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਕਲਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਡੀਨ ਉਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |last=Dixit |first=Sumita Vaid |date=18 March 2010 |title=The boy from Rameswaram who became a President |url=http://getahead.rediff.com/slide-show/2010/mar/18/slide-show-1-achievers-indias-best-students-apj-abdul-kalam.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120702010920/http://getahead.rediff.com/slide-show/2010/mar/18/slide-show-1-achievers-indias-best-students-apj-abdul-kalam.htm |archive-date=2 July 2012 |access-date=4 July 2012 |work=[[Rediff.com]]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਾ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਅਹੁਦੇ ਉਪਲਬਧ ਸਨ।<ref>{{cite web |date=18 August 2013 |title=Failed in my dream of becoming a pilot : Abdul Kalam in new book |url=https://www.thehindu.com/books/books-authors/failed-in-my-dream-of-becoming-pilot-abdul-kalam-in-new-book/article5035287.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818165820/http://www.thehindu.com/books/books-authors/failed-in-my-dream-of-becoming-pilot-abdul-kalam-in-new-book/article5035287.ece |archive-date=18 August 2013 |access-date=18 August 2013 |work=[[The Hindu]]}}</ref> [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ. ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068|title=Kalam to join as visiting faculty at IIM Shillong|date=7 March 2013|newspaper=[[Dinamalar]]|access-date=1 June 2024|language=ta}}</ref> ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|title=Kalam may become honorary professor|date=15 July 2007|newspaper=[[The Hindustan Times]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927083323/https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ]] ਸਥਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਬਣੇ।<ref>{{cite web |date=27 May 2008 |title=Honorary Fellowship of IISc |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |archive-date=9 July 2013 |access-date=10 July 2013 |work=[[Indian Institute of Science]]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kalam|first1=Abdul|title=Turning Points: A Journey Through Challenges|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=978-9-35029-543-4|access-date=30 June 2015|publication-date=5 September 2012|pages=48, 69|url=https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517061603/https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|archive-date=17 May 2016|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|title=Kalam appointed IIST Chancellor|date=9 September 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060649/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|archive-date=11 September 2008|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/education/kalam-to-teach-management-students/articleshow/2642842.cms?from=mdr|title=Kalam to teach management students|date=22 December 2007|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=1 June 2024}}</ref> ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ [[ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|title=China professor: Abdul Kalam not just India's scientist but of the world|date=29 July 2015|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008233944/https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੂਡਨਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪਲਾਂਟ]] ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|title=Dr Kalam's 'assurance' on nuclear power plants draws flak|date=7 November 2011|newspaper=Financial Magazine|access-date=11 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108023921/http://www.moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|archive-date=8 November 2011|url-status=live}}</ref> ਪਰੰਤੂ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kalam-bats-for-Kudankulam-but-protesters-unimpressed/articleshow/10637144.cms|title=Kalam bats for Kudankulam but protesters unimpressed|date=7 November 2011|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523204808/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-07/india/30369212_1_kudankulam-plant-kudankulam-nuclear-power-project-kasinath-balaji|archive-date=23 May 2013|url-status=live}}</ref> ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ 'ਵਟ ਕੈਨ ਆਈ ਗਿਵ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=About us |url=http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522051003/http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |archive-date=22 May 2011 |access-date=1 March 2012 |publisher=What Can I Give}}</ref> ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] 1zaj9rx7nk3sgdgdbcj536t8pgujlyn 854129 854128 2026-11-10T12:55:52Z Tamanpreet Kaur 26648 854129 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਕਲਾਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=Brother awaits Kalam last trip |url=http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729155853/http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[Telegraph (India)|Telegraph]]}}</ref><ref>{{cite web |date=28 July 2015 |title=How two orthodox Brahmins played a crucial role in APJ Abdul Kalam's childhood |url=http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729090458/http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 July 2016 |work=Qz}}</ref><ref>{{cite web |title=Day before death, Kalam enquired about elder brother's health |url=http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730205650/http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[CNN-News18|IBN Live]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ, ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 1914 ਵਿੱਚ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ 'ਪੰਬਨ ਪੁਲ' ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ, ਜੱਦੀ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |date=31 July 2015 |title=Not aware of any will left by Kalam: nephew |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150803120645/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |archive-date=3 August 2015 |access-date=31 July 2015 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation: Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=https://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011056/http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="visit">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|title=A.P.J. Abdul Kalam: The Visionary of India|pages=1–10,153|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|location=New Delhi|date=2002|last1=Bhushan|first1=K.|last2=Katyal|first2=G.|isbn=978-81-7648-380-3|access-date=10 August 2019|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725113051/https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਗਣਿਤ]] ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਈ-ਕਈ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਨਾਥਾਪੁਰਮ ਦੇ ਸ਼ਵਾਰਟਜ਼ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1954 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਕਲਾਮ 1955 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਦਰਾਸ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="PIB01march122">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਕਲਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਡੀਨ ਉਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |last=Dixit |first=Sumita Vaid |date=18 March 2010 |title=The boy from Rameswaram who became a President |url=http://getahead.rediff.com/slide-show/2010/mar/18/slide-show-1-achievers-indias-best-students-apj-abdul-kalam.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120702010920/http://getahead.rediff.com/slide-show/2010/mar/18/slide-show-1-achievers-indias-best-students-apj-abdul-kalam.htm |archive-date=2 July 2012 |access-date=4 July 2012 |work=[[Rediff.com]]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਾ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਅਹੁਦੇ ਉਪਲਬਧ ਸਨ।<ref>{{cite web |date=18 August 2013 |title=Failed in my dream of becoming a pilot : Abdul Kalam in new book |url=https://www.thehindu.com/books/books-authors/failed-in-my-dream-of-becoming-pilot-abdul-kalam-in-new-book/article5035287.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818165820/http://www.thehindu.com/books/books-authors/failed-in-my-dream-of-becoming-pilot-abdul-kalam-in-new-book/article5035287.ece |archive-date=18 August 2013 |access-date=18 August 2013 |work=[[The Hindu]]}}</ref> ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ. ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068|title=Kalam to join as visiting faculty at IIM Shillong|date=7 March 2013|newspaper=[[Dinamalar]]|access-date=1 June 2024|language=ta}}</ref> ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|title=Kalam may become honorary professor|date=15 July 2007|newspaper=[[The Hindustan Times]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927083323/https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ]] ਸਥਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਬਣੇ।<ref>{{cite web |date=27 May 2008 |title=Honorary Fellowship of IISc |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |archive-date=9 July 2013 |access-date=10 July 2013 |work=[[Indian Institute of Science]]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kalam|first1=Abdul|title=Turning Points: A Journey Through Challenges|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=978-9-35029-543-4|access-date=30 June 2015|publication-date=5 September 2012|pages=48, 69|url=https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517061603/https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|archive-date=17 May 2016|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|title=Kalam appointed IIST Chancellor|date=9 September 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060649/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|archive-date=11 September 2008|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/education/kalam-to-teach-management-students/articleshow/2642842.cms?from=mdr|title=Kalam to teach management students|date=22 December 2007|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=1 June 2024}}</ref> ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ [[ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|title=China professor: Abdul Kalam not just India's scientist but of the world|date=29 July 2015|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008233944/https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੂਡਨਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪਲਾਂਟ]] ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|title=Dr Kalam's 'assurance' on nuclear power plants draws flak|date=7 November 2011|newspaper=Financial Magazine|access-date=11 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108023921/http://www.moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|archive-date=8 November 2011|url-status=live}}</ref> ਪਰੰਤੂ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kalam-bats-for-Kudankulam-but-protesters-unimpressed/articleshow/10637144.cms|title=Kalam bats for Kudankulam but protesters unimpressed|date=7 November 2011|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523204808/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-07/india/30369212_1_kudankulam-plant-kudankulam-nuclear-power-project-kasinath-balaji|archive-date=23 May 2013|url-status=live}}</ref> ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ 'ਵਟ ਕੈਨ ਆਈ ਗਿਵ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=About us |url=http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522051003/http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |archive-date=22 May 2011 |access-date=1 March 2012 |publisher=What Can I Give}}</ref> ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] q8hib545tzjwmyo0l98v64j685zp07a 854130 854129 2026-11-10T12:57:24Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ */ image added 854130 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਕਲਾਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=Brother awaits Kalam last trip |url=http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729155853/http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[Telegraph (India)|Telegraph]]}}</ref><ref>{{cite web |date=28 July 2015 |title=How two orthodox Brahmins played a crucial role in APJ Abdul Kalam's childhood |url=http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729090458/http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 July 2016 |work=Qz}}</ref><ref>{{cite web |title=Day before death, Kalam enquired about elder brother's health |url=http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730205650/http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[CNN-News18|IBN Live]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ, ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 1914 ਵਿੱਚ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ 'ਪੰਬਨ ਪੁਲ' ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ, ਜੱਦੀ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |date=31 July 2015 |title=Not aware of any will left by Kalam: nephew |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150803120645/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |archive-date=3 August 2015 |access-date=31 July 2015 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation: Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=https://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011056/http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="visit">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|title=A.P.J. Abdul Kalam: The Visionary of India|pages=1–10,153|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|location=New Delhi|date=2002|last1=Bhushan|first1=K.|last2=Katyal|first2=G.|isbn=978-81-7648-380-3|access-date=10 August 2019|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725113051/https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਗਣਿਤ]] ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਈ-ਕਈ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਨਾਥਾਪੁਰਮ ਦੇ ਸ਼ਵਾਰਟਜ਼ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1954 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਕਲਾਮ 1955 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਦਰਾਸ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="PIB01march122">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਕਲਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਡੀਨ ਉਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |last=Dixit |first=Sumita Vaid |date=18 March 2010 |title=The boy from Rameswaram who became a President |url=http://getahead.rediff.com/slide-show/2010/mar/18/slide-show-1-achievers-indias-best-students-apj-abdul-kalam.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120702010920/http://getahead.rediff.com/slide-show/2010/mar/18/slide-show-1-achievers-indias-best-students-apj-abdul-kalam.htm |archive-date=2 July 2012 |access-date=4 July 2012 |work=[[Rediff.com]]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਾ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਅਹੁਦੇ ਉਪਲਬਧ ਸਨ।<ref>{{cite web |date=18 August 2013 |title=Failed in my dream of becoming a pilot : Abdul Kalam in new book |url=https://www.thehindu.com/books/books-authors/failed-in-my-dream-of-becoming-pilot-abdul-kalam-in-new-book/article5035287.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818165820/http://www.thehindu.com/books/books-authors/failed-in-my-dream-of-becoming-pilot-abdul-kalam-in-new-book/article5035287.ece |archive-date=18 August 2013 |access-date=18 August 2013 |work=[[The Hindu]]}}</ref> ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == [[ਤਸਵੀਰ:Dr_A_P_J_Abdul_Kalam_addresses_the_14th_Convocation_ceremony_at_the_Indian_Institute_of_Technology_Guwahati.jpg|thumb|2012 ਵਿੱਚ ਕਲਾਮ IIT ਗੁਹਾਟੀ ਵਿਖੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ]] ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ. ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068|title=Kalam to join as visiting faculty at IIM Shillong|date=7 March 2013|newspaper=[[Dinamalar]]|access-date=1 June 2024|language=ta}}</ref> ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|title=Kalam may become honorary professor|date=15 July 2007|newspaper=[[The Hindustan Times]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927083323/https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ]] ਸਥਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਬਣੇ।<ref>{{cite web |date=27 May 2008 |title=Honorary Fellowship of IISc |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |archive-date=9 July 2013 |access-date=10 July 2013 |work=[[Indian Institute of Science]]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kalam|first1=Abdul|title=Turning Points: A Journey Through Challenges|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=978-9-35029-543-4|access-date=30 June 2015|publication-date=5 September 2012|pages=48, 69|url=https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517061603/https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|archive-date=17 May 2016|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|title=Kalam appointed IIST Chancellor|date=9 September 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060649/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|archive-date=11 September 2008|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/education/kalam-to-teach-management-students/articleshow/2642842.cms?from=mdr|title=Kalam to teach management students|date=22 December 2007|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=1 June 2024}}</ref> ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ [[ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|title=China professor: Abdul Kalam not just India's scientist but of the world|date=29 July 2015|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008233944/https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੂਡਨਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪਲਾਂਟ]] ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|title=Dr Kalam's 'assurance' on nuclear power plants draws flak|date=7 November 2011|newspaper=Financial Magazine|access-date=11 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108023921/http://www.moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|archive-date=8 November 2011|url-status=live}}</ref> ਪਰੰਤੂ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kalam-bats-for-Kudankulam-but-protesters-unimpressed/articleshow/10637144.cms|title=Kalam bats for Kudankulam but protesters unimpressed|date=7 November 2011|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523204808/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-07/india/30369212_1_kudankulam-plant-kudankulam-nuclear-power-project-kasinath-balaji|archive-date=23 May 2013|url-status=live}}</ref> ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ 'ਵਟ ਕੈਨ ਆਈ ਗਿਵ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=About us |url=http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522051003/http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |archive-date=22 May 2011 |access-date=1 March 2012 |publisher=What Can I Give}}</ref> ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] kwpepq81w4q7r53latdmfqnmvsufrvc 854183 854130 2026-11-10T21:26:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854183 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ | image = A. P. J. Abdul Kalam.jpg | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ {{circa|2002}} | office = 11ਵਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | primeminister = [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]]<br>[[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] | vicepresident = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ]]<br />ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ | term_start = 25 ਜੁਲਾਈ 2002 | term_end = 25 ਜੁਲਾਈ 2007 | predecessor = [[ਕੇ. ਆਰ. ਨਾਰਾਇਣਨ]] | successor = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | birth_date = {{birth date|1931|10|15|df=y}} | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2015|07|27|1931|10|15|df=y}} | death_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] | alma_mater = {{Plainlist| * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤੀਰੂਚੀਰਾਪਲੀ * ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ }} | profession = {{hlist|ਏਰੋਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ|[[ਲੇਖਕ]]}} | module = {{Infobox scientist | embed = yes | fields = [[Aerospace engineering]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Defence Research and Development Organisation]] * [[Indian Space Research Organisation]]}} | signature = A. P. J. Abdul Kalam signature.svg | honours = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1981)<br/>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (1990)<br/>[[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] (1997) | website = {{URL|https://kalamcentre.com|ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਕੇਂਦਰ}} }} | party = [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਆਜ਼ਾਦ]]{{Refn|group=|Contested the [[2002 Indian presidential election]] as an independent candidate backed by the ruling [[National Democratic Alliance]]}} }} '''ਅਵੁਲ ਪਕੀਰ ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ 1931{{snd}}27 ਜੁਲਾਈ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ|ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam|date=26 November 1997|work=[[Rediff.com]]|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717032654/http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਮ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ [[ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ "ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਣ-II ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2002|ਚੁਣਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। 27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਯਾਦਗਾਰ]] ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ [[ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਮ|ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="KalamTiwari1999">{{cite book|last1=Kalam|first1=Avul Pakir Jainulabdeen Abdul|last2=Tiwari|first2=Arun|title=Wings of Fire: An Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|year=1999|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-146-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011216/http://books.google.com/books?id=c3qmIZtWUjAC|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="PIB01march12">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੈਨੁਲਾਬਦੀਨ ਮਰਾਕਾਇਰ, ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਮਾਮ ਸੀ,<ref name="IT">{{cite magazine|last=Akbar|first=M J|date=9 July 2012|title=APJ Abdul Kalam speaks to Editorial Director M.J. Akbar about presidential elections 2012|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/20120709-abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points-758940-2012-06-29|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731011511/http://indiatoday.intoday.in/story/abdul-kalam-presidential-elections-2012-new-book-turning-points/1/203064.html|archive-date=31 July 2015|access-date=23 July 2024|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਸ਼ੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|title=Dr Abdul Kalam, People's President in Sri Lanka|date=23 January 2012|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223333/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2567111001.html|archive-date=18 May 2013|location=Colombo, Sri Lanka|via=[[HighBeam Research]]|url-status=usurped|url-access=subscription}}</ref><ref name="Jai2003">{{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Presidents of India, 1950–2003|url=https://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|year=2003|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-87498-65-0|page=296|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012224650/http://books.google.com/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA295|archive-date=12 October 2013}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਤੋਂ [[ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ]] ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=APJ Abdul Kalam, the unconventional President who learnt the art of the political |url=http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729043804/http://www.abplive.in/incoming/2015/07/28/article664629.ece/APJ-Abdul-Kalam-the-unconventional-President-who-learnt-the-art-of-the-political |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=The greatest student India ever had |url=http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730224338/http://www.dailyo.in/politics/apj-abdul-kalam-peoples-president-greatest-student-india-ever-had/story/1/5271.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2015 |work=Dailyo}}</ref> [[File:House of Abdul Kalam.jpg|thumb|left|ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਕਲਾਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=Brother awaits Kalam last trip |url=http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729155853/http://www.telegraphindia.com/1150729/jsp/nation/story_34253.jsp |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[Telegraph (India)|Telegraph]]}}</ref><ref>{{cite web |date=28 July 2015 |title=How two orthodox Brahmins played a crucial role in APJ Abdul Kalam's childhood |url=http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729090458/http://qz.com/465515/how-two-orthodox-brahmins-played-a-crucial-role-in-apj-abdul-kalams-childhood/ |archive-date=29 July 2015 |access-date=1 July 2016 |work=Qz}}</ref><ref>{{cite web |title=Day before death, Kalam enquired about elder brother's health |url=http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730205650/http://www.ibnlive.com/news/india/day-before-death-kalam-enquired-about-elder-brothers-health-1026767.html |archive-date=30 July 2015 |access-date=1 June 2016 |work=[[CNN-News18|IBN Live]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ, ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 1914 ਵਿੱਚ ਪੰਬਨ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ 'ਪੰਬਨ ਪੁਲ' ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ, ਜੱਦੀ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |date=31 July 2015 |title=Not aware of any will left by Kalam: nephew |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150803120645/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Not-aware-of-any-will-left-by-Kalam-Nephew/articleshow/48297059.cms |archive-date=3 August 2015 |access-date=31 July 2015 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref name="SharmaDas2004">{{cite book|last1=Sharma|first1=Mahesh|last2=Das|first2=P.K.|last3=Bhalla|first3=P.|title=Pride of the Nation: Dr. A.P.J Abdul Kalam|url=https://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-288-0806-7|page=13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011056/http://books.google.com/books?id=TkGyzKt-l6cC&pg=PA13|archive-date=13 October 2013}}</ref><ref name="visit">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|title=A.P.J. Abdul Kalam: The Visionary of India|pages=1–10,153|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|location=New Delhi|date=2002|last1=Bhushan|first1=K.|last2=Katyal|first2=G.|isbn=978-81-7648-380-3|access-date=10 August 2019|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725113051/https://books.google.com/books?id=W3K3wQsM9PUC&pg=PA153|url-status=live}}</ref> ਕਲਾਮ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਗਣਿਤ]] ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਈ-ਕਈ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਨਾਥਾਪੁਰਮ ਦੇ ਸ਼ਵਾਰਟਜ਼ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1954 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਕਲਾਮ 1955 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਦਰਾਸ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="PIB01march122">{{cite web |date=1 March 2012 |title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |url=http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608115449/http://pib.nic.in/profile/apjak.asp |archive-date=8 June 2010 |access-date=1 March 2012 |publisher=Press Information Bureau, [[Government of India]]}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਕਲਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਡੀਨ ਉਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |last=Dixit |first=Sumita Vaid |date=18 March 2010 |title=The boy from Rameswaram who became a President |url=http://getahead.rediff.com/slide-show/2010/mar/18/slide-show-1-achievers-indias-best-students-apj-abdul-kalam.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120702010920/http://getahead.rediff.com/slide-show/2010/mar/18/slide-show-1-achievers-indias-best-students-apj-abdul-kalam.htm |archive-date=2 July 2012 |access-date=4 July 2012 |work=[[Rediff.com]]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਾ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਅਹੁਦੇ ਉਪਲਬਧ ਸਨ।<ref>{{cite web |date=18 August 2013 |title=Failed in my dream of becoming a pilot : Abdul Kalam in new book |url=https://www.thehindu.com/books/books-authors/failed-in-my-dream-of-becoming-pilot-abdul-kalam-in-new-book/article5035287.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818165820/http://www.thehindu.com/books/books-authors/failed-in-my-dream-of-becoming-pilot-abdul-kalam-in-new-book/article5035287.ece |archive-date=18 August 2013 |access-date=18 August 2013 |work=[[The Hindu]]}}</ref> ==ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ== ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਮੁਢਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਯਾਦੁਰਾਈ ਸੋਲੋਮਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੇਕਨੋਲਜੀ ਵਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਵਰਕਰਾਫਟ ਪਰਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਯੋਜਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪਰਖੇਪਣ ਯਾਨ ਐਸਐਲਵੀ3 ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਲਾਈ 1980 ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸੀ ਜਿੰਦਗੀ== ਡਾਕਟਰ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮੀ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਬੱਬ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰਹਵੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 89 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਹਿਦ ਹਰੀਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੋਟਿੰਗ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਚੋਣ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ। == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == [[ਤਸਵੀਰ:Dr_A_P_J_Abdul_Kalam_addresses_the_14th_Convocation_ceremony_at_the_Indian_Institute_of_Technology_Guwahati.jpg|thumb|2012 ਵਿੱਚ ਕਲਾਮ IIT ਗੁਹਾਟੀ ਵਿਖੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ]] ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ. ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068|title=Kalam to join as visiting faculty at IIM Shillong|date=7 March 2013|newspaper=[[Dinamalar]]|access-date=1 June 2024|language=ta}}</ref> ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|title=Kalam may become honorary professor|date=15 July 2007|newspaper=[[The Hindustan Times]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927083323/https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ]] ਸਥਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਬਣੇ।<ref>{{cite web |date=27 May 2008 |title=Honorary Fellowship of IISc |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |archive-date=9 July 2013 |access-date=10 July 2013 |work=[[Indian Institute of Science]]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kalam|first1=Abdul|title=Turning Points: A Journey Through Challenges|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=978-9-35029-543-4|access-date=30 June 2015|publication-date=5 September 2012|pages=48, 69|url=https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517061603/https://books.google.com/books?id=HykusumG6YkC&pg=PT48|archive-date=17 May 2016|url-status=live}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|title=Kalam appointed IIST Chancellor|date=9 September 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060649/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090956211300.htm|archive-date=11 September 2008|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/education/kalam-to-teach-management-students/articleshow/2642842.cms?from=mdr|title=Kalam to teach management students|date=22 December 2007|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=1 June 2024}}</ref> ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ [[ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|title=China professor: Abdul Kalam not just India's scientist but of the world|date=29 July 2015|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008233944/https://indianexpress.com/article/india/india-others/apj-abdul-kalam-not-just-indias-scientist-but-of-the-world-china-professor/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੂਡਨਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[ਕੁੰਡਨਕੁਲਮ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪਲਾਂਟ]] ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|title=Dr Kalam's 'assurance' on nuclear power plants draws flak|date=7 November 2011|newspaper=Financial Magazine|access-date=11 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108023921/http://www.moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html|archive-date=8 November 2011|url-status=live}}</ref> ਪਰੰਤੂ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kalam-bats-for-Kudankulam-but-protesters-unimpressed/articleshow/10637144.cms|title=Kalam bats for Kudankulam but protesters unimpressed|date=7 November 2011|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523204808/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-07/india/30369212_1_kudankulam-plant-kudankulam-nuclear-power-project-kasinath-balaji|archive-date=23 May 2013|url-status=live}}</ref> ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ 'ਵਟ ਕੈਨ ਆਈ ਗਿਵ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=About us |url=http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522051003/http://www.whatcanigive.info/BlankBodyWGnrlRightPanl.php?PageTitle=AboutUs |archive-date=22 May 2011 |access-date=1 March 2012 |publisher=What Can I Give}}</ref> ==ਵਫ਼ਾਤ== ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ 83 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 27 ਜੁਲਾਈ 2015 [[ਦਿਲ]] ਦਾ [[ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਨਾਲ [[ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ]] ਕਰ ਗਏ। [[ਸ਼ਿਲੌਂਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸਾਬਕਾ]] [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਸਪਤਾਲ]] ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|display=ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|wikt=no|c=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|commonscat=Category:Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|n=Former Indian president APJ Abdul Kalam dies at age 83|q=A. P. J. Abdul Kalam|s=A. P. J. Abdul Kalam|author=no|b=no|voy=no|v=no|d=Q9513|species=no|species_author=no|m=no|mw=Wikipedia:VideoWiki/A. P. J. Abdul Kalam|position=right}} * [http://www.abdulkalam.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160818/http://www.abdulkalam.com/ |date=27 February 2021 }} * [http://abdulkalam.nic.in/profile.html Website of Dr. APJ Abdul Kalam during his tenureship as the President of India], hosted by the [[National Informatics Centre]] * {{IMDb name|id=1527897}} {{Bharat Ratna}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਤਖਤ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨੀ]] a544s76bj3y7w9otsuo790uljs6wikg 0 40484 854213 853612 2026-11-11T01:38:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854213 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | title = ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਬਿਰਤਾਂਤ | image = Komogata Maru LAC a034014 1914.jpg | image_upright = | image_alt = | caption = ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਯਾਤਰੀ | native_name = | native_name_lang = | date = ਮਈ 23, 1914 | venue = | location = [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ | outcome = ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ | reported deaths = ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 26{{efn|Para 30 of Report of the ''Komagata Maru'' Committee of Inquiry states that 20 Sikhs, 2 Europeans, 2 Punjab Police Officers and 2 locals died in the riots <ref>{{cite book |title=Report of the ''Komagata Maru'' Committee of Inquiry and Some Further Documents |date=2007 |publisher=Unistar Books and Punjab Centre for Migration Studies |isbn=9788189899349 |page=74 |url=https://books.google.com/books?id=xzeAISr-PPgC&pg=PA74 |access-date=12 April 2022}}</ref> 75 by witnesses present{{Citation needed|date=December 2021|reason=not in article}}}} }} '''"ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਕਾਂਡ"''' ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਫ ਸਟੀਮਰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਵਿੱਚ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਆਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਬਜ ਬਜ]], [[ਕਲਕੱਤਾ]] ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਭਾਰਤੀ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਮੂਹ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਦੰਗਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 22 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=2021-04-05 |title=Komagata Maru {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/komagata-maru |access-date=2023-07-15 |website=web.archive.org |archive-date=2021-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210405043204/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/komagata-maru |url-status=bot: unknown }}</ref> ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਤੋਂ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਹਾਂਗਕਾਂਗ]] ਤੋਂ [[ਸ਼ੰਘਾਈ]], [[ਚੀਨ]] ਅਤੇ [[ਯੋਕੋਹਾਮਾ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਤੋਂ [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]], ਕੈਨੇਡਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 340 ਸਿੱਖ, 24 ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ 12 ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 24 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਕੀ 352 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਧਰਤੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਐਚਐਮਸੀਐਸ ਰੇਨਬੋ, ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Voyage of the Komagata Maru: the Sikh challenge to Canada's colour bar. Vancouver: University of British Columbia Press. 1989. pp. 81, 83.}}</ref> ਇਹ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਬੇਦਖਲੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕੰਟਰੋਲ == ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 8 ਜਨਵਰੀ, 1908 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਆਰਡਰ ਇਨ ਕਾਉਂਸਿਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਏ ਸਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=8 January 1908 |title=Immigrants debarred from landing in Canada who do not come from country of citizenship in through tickets by continuous journey - Min. Int. [Minister of the Interior], 1908/01/03 |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/orders-council/Pages/item.aspx?IdNumber=142346 |access-date= |website=Library and Archives Canada}}</ref> ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਨਿਯਮ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਪਾਨ ਜਾਂ ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਏ ਜਦੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। 1913 ਵਿੱਚ 400,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਆਏ, ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਅੰਕੜਾ ਜਿਸਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਸਬੰਧ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ 1907 ਦੇ ਪੂਰਬੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=June 29, 2016 |title=150 years of immigration in Canada |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-630-x/11-630-x2016006-eng.htm |access-date= |website=Statistics Canada |quote="Record numbers of immigrants were admitted in the early 1900s when Canada was promoting the settlement of Western Canada. The highest number ever recorded was in 1913, when more than 400,000 immigrants arrived in the country."}}</ref> == ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਵਿਚਾਰ == [[File:Baba_Gurdit_Singh.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baba_Gurdit_Singh.jpg|right|thumb|260x260px|ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]] [[ਸਰਹਾਲੀ ਕਲਾਂ|ਸਰਹਾਲੀ]] ਤੋਂ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ|ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ]],<ref>{{Cite web |date=2019-03-27 |title=ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੁਖਾਂਤ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/270319/komagatamaru-baba-gurdit-singh-ji.html |access-date=2023-07-15 |website=Rozana Spokesman}}</ref> ਇੱਕ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਬੇਦਖਲੀ ਕਾਨੂੰਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਜਾਣ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਹਮਵਤਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1914 ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੂ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ, ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਜਨਵਰੀ 1914 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜੂਨ 1913 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਸੀਫਿਕ ਕੋਸਟ ਦੀ ਖਾਲਸਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। === ਯਾਤਰੀ === [[Image:Sikhs aboard Komagata Maru.jpg|thumb|240x240px|ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਯਾਤਰੀ]] ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 340 ਸਿੱਖ, 24 ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ 12 ਹਿੰਦੂ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ, [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਲੈਕਚਰਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2018-08-20 |title=Bhagat Singh Thind - Komagata Maru |url=http://www.bhagatsinghthind.com/Komagata_maru.php |access-date=2023-07-15 |website=web.archive.org |archive-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820022452/http://www.bhagatsinghthind.com/Komagata_maru.php |url-status=dead }}</ref> ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਉਖਾੜਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਖਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Johnston, Hugh J. M. The Voyage of the Komagata Maru: the Sikh Challenge to Canada's Colour Bar. Delhi: Oxford University Press. 1979.}}</ref> ==ਘਟਨਾ== === ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਗੀ === ਜਹਾਜ਼ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ 165 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 8 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸ਼ੰਘਾਈ ਵਿਖੇ ਹੋਰ ਯਾਤਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਹ 3 ਮਈ ਨੂੰ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 23 ਮਈ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਨੇੜੇ ਬਰਾਰਡ ਇਨਲੇਟ ਵਿਚ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਜਹਾਜ ਦੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਨ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਗਏ ਤਿੰਨ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਗ਼ਦਰੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੋਈਆਂ। [[File:Komagata_Maru_and_Rainbow.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Komagata_Maru_and_Rainbow.jpg|right|thumb|250x250px|ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ) HMCS ਰੇਨਬੋ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ]] === ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਆਗਮਨ === ਜਦੋਂ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਪੀਆਰ ਪੀਅਰ ਏ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 200 ਮੀਟਰ (220 ਗਜ਼) ਦੂਰ ਬਰਾਰਡ ਇਨਲੇਟ ਵਿੱਚ ਕੋਲ ਹਾਰਬਰ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਡੌਕ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਫਰੇਡ ਸਾਈਕਲੋਨ ਟੇਲਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰੌਬਰਟ ਬੋਰਡਨ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ, ਰਿਚਰਡ ਮੈਕਬ੍ਰਾਈਡ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਐਮਪੀ ਐਚਐਚ ਸਟੀਵਨਜ਼ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ। ਸਟੀਵਨਜ਼ ਨੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੈਲਕਮ ਆਰ.ਜੇ. ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰੀਡ. ਸਟੀਵਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਰੀਡ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਯੇਲ-ਕੈਰੀਬੂ ਲਈ ਫੈਡਰਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ, ਮਾਰਟਿਨ ਬੁਰੇਲ, ਐਮਪੀ ਦੇ ਦਖਲ ਤੱਕ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਸੇ ਕੁਝ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਕੈਨੇਡੀਅਨਾਂ ਨੇ ਹੁਸੈਨ ਰਹੀਮ (ਗੁਜਰਾਤੀ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ), ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ (ਪੰਜਾਬੀ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ) ਅਤੇ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਪਾਠਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਰ ਕਮੇਟੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।<ref>{{Cite book|url=http://komagatamarujourney.ca/node/561|title=Canadian Sikhs (Part One) and Komagata Maru Massacre|last=Singh|first=Kesar|year=1989|location=Surrey, British Columbia|pages=14|access-date=|archive-date=2025-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250416093954/http://komagatamarujourney.ca/node/561|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਸਨ। ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇਹਨਾਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਮਤਾ ਪਾਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇੰਡੋ-ਕੈਨੇਡੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ ਗ਼ਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਏਜੰਟ ਨੇ ਲੰਡਨ ਅਤੇ [[ਓਟਾਵਾ]] ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਨ। ਸ਼ੋਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਚਾਰਟਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸ਼ਤ ਵਜੋਂ 22,000 ਡਾਲਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੇ. ਐਡਵਰਡ ਬਰਡ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਵੀ ਚਲਾਇਆ। 6 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਕੋਰਟ ਆਫ ਅਪੀਲ ਦੇ ਪੂਰੇ ਬੈਂਚ ਨੇ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਨਵੇਂ ਆਰਡਰ-ਇਨ-ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਸਤੀਕਰਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੇ ਜਪਾਨੀ ਕਪਤਾਨ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਲੈ ਲਿਆ, ਪਰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ''ਹਾਰਬਰ ਟਗ ਸੀ ਲਾਇਨ'' ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਧੱਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Brown, Emily C. (1975). Har Dayal: Hindu Revolutionary and Humanist. Tucson: University of Arizona Press. p. 195}}</ref> 19 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਅਖਬਾਰ '[[ਦ ਸਨ]]' ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ: "ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰ੍ਹਾਏ ... ਇਹ ਕੋਲੇ ਦੀ ਚੁਟਕੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਸੀ"<ref>{{Cite book|url=https://www.ourcommons.ca/Content/House/392/Debates/070/HAN070-E.PDF|title=House of Commons Debates: Official Report (Hansard)- Wednesday, April 2, 2008|publisher=Government of Canada|year=2008|edition=70|volume=142|location=Ottawa|pages=4395|quote="On July 19, the angry passengers fought back with the only weapons they had. They were not armed. The quote from The Sun in Vancouver read: 'Howling masses of Hindus showered policemen with lumps of coal and bricks...it was like standing underneath a coal chute.' "|access-date=|issue=70|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 15, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415195155/https://www.ourcommons.ca/Content/House/392/Debates/070/HAN070-E.PDF|url-status=dead}}</ref> == ਵੈਨਕੂਵਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਗੀ == [[File:Inspector_Reid,_H.H._Stevens_and_Capt._Walter_J._Hose_on_board_the_"Komagata_Maru".jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Inspector_Reid,_H.H._Stevens_and_Capt._Walter_J._Hose_on_board_the_%22Komagata_Maru%22.jpg|thumb|ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ 'ਤੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਰੀਡ, ਐਚ.ਐਚ. ਸਟੀਵਨਜ਼ ਅਤੇ ਵਾਲਟਰ ਹੋਜ਼]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ 11ਵੀਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ "ਆਇਰਿਸ਼ ਫਿਊਸਿਲੀਅਰਜ਼ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ", 72ਵੀਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ "ਸੀਫੋਰਥ ਹਾਈਲੈਂਡਰਜ਼ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ" ਅਤੇ 6ਵੀਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ "ਦਿ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਕਨਾਟਸ" ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਮਾਂਡਰ ਹੋਜ਼ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਇੱਕ ਰਾਇਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਐਚਐਮਸੀਐਸ ਰੇਨਬੋ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=House of Commons Debates |url=https://www.ourcommons.ca/Content/House/392/Debates/070/HAN070-E.PDF |access-date=2023-07-15 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415195155/https://www.ourcommons.ca/Content/House/392/Debates/070/HAN070-E.PDF |url-status=dead }}</ref> ਸਿਰਫ ਵੀਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਬੇਦਖਲੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਕੋਲ ਲੋੜੀਂਦੇ ਫੰਡ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਰਵਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 23 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਵਾਦ ਦੌਰਾਨ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡਬਲਯੂ ਸੀ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਅਗਸਤ 1914 ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 21 ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਦੇ ਦਿਨ ਜਦ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਪੁੱਜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 11 ਜਨਵਰੀ 1915 ਦੇ ਦਿਨ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=Popplewell, Richard J. (1995). "North America, 1905-14". Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire, 1904-1924. Frank Cass. p. 160}}</ref> == ਭਾਰਤ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ == ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ 27 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗੰਨਬੋਟ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਵੈ-ਕਬੂਲ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ, ਸਗੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿਆਸੀ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਗੋਰੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਬਜ ਬਜ 'ਤੇ ਡੱਕਿਆ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵੀਹ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਗੂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੰਗਾ ਹੋਇਆ। ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 19 ਯਾਤਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਬਚ ਗਏ, ਪਰ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਬਜ ਬਜ ਦੰਗੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿੰਗਲੀਡਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1922 ਤੱਕ ਛੁਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਹੋਈ।<ref>{{Cite book|title=Chang, Kornel (2012). Pacific Connections. University of California Press. p. 147}}</ref> == ਮਹੱਤਵ == ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਘਟਨਾ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਭੜਕੀ ਹੋਈ ਜਨੂੰਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਗਠਨ, ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1914 ਵਿੱਚ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, [[ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਮੌਲਾਨਾ|ਬਰਕਤੁੱਲਾ]], [[ਤਾਰਕਨਾਥ ਦਾਸ|ਤਾਰਕ ਨਾਥ ਦਾਸ]], ਅਤੇ [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼|ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ]] ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਲਈ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ==ਵਿਰਾਸਤ== === ਭਾਰਤ === [[File:Komagata_Maru_5.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Komagata_Maru_5.jpg|thumb|ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ, ਬਜ ਬਜ]] 1952 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਜ ਬਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਮਾਰਕ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਰਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉੱਠਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Ship of defiance |url=http://www.telegraphindia.com/1100926/jsp/calcutta/story_12979265.jsp |access-date=2023-07-15 |archive-date=2015-02-28 |archive-url=https://archive.today/20150228074306/http://www.telegraphindia.com/1100926/jsp/calcutta/story_12979265.jsp |url-status=bot: unknown }}</ref> ਕੋਲਕਾਤਾ ਪੋਰਟ ਟਰੱਸਟ, ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਟਰੱਸਟ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਜੂਦਾ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਤਿਕੋਣੀ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲਾਗਤ 24 ਮਿਲੀਅਨ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਹੋਵੇਗੀ। 2014 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ 5 ਅਤੇ 100 ਰੁਪਏ ਦੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਕੇ, ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/|title=India commemorating 100 years of Komagata Maru|date=2014-09-29|work=The Hindu|access-date=2023-07-15}}</ref> === ਕੈਨੇਡਾ === 23 ਜੁਲਾਈ, 1989 ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਜਾਣ ਦੀ 75ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। 75ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਲਈ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੀ ''ਵੀ ਪੋਰਟਲ ਪਾਰਕ'', 1099 ਵੈਸਟ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ। 1994 ਵਿੱਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ 80ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਕਾਂਡ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 23 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਧ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਕੋਲ ਹਾਰਬਰ ਵਿੱਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਵੈਸਟ ਬਿਲਡਿੰਗ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ 100ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 1 ਮਈ 2014 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਪੋਸਟ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2014-05-08 |title=ਕੈਨੇਡਾ ਵਲੋਂ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ |url=https://www.dailypunjabtimes.com/main/archives/6554 |access-date=2023-07-15 |website=Daily Punjab Times}}</ref> ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਜੂਨ 2012 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੈਨਕੂਵਰ ਰੌਸ ਸਟਰੀਟ ਟੈਂਪਲ ਵਿਖੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਅਤੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਤੂਰ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਤੂਰ ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜਨੇਤਪੁਰਾ ਦਾ ਪੋਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Raj Singh Toor · South Asian Canadian Heritage |url=https://www.southasiancanadianheritage.ca/hari-sharma/hari-sharma-1900-1910/raj-singh-toor/ |access-date=2023-07-15 |website=South Asian Canadian Heritage}}</ref> ਤੂਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੀ ਵਿੱਚ 75A ਐਵੇਨਿਊ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨਾਮ 31 ਜੁਲਾਈ, 2019 ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਵੇਅ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2023-02-05 |title=ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫ਼ੈਸਲਾ, ਸੜਕ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਵੇਅ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/international/news/part-of-road-in-canada-to-be-named-komagata-maru-way-1404211 |access-date=2023-07-15 |website=jagbani}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, 17 ਸਤੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਸਰੀ ਦੇ ਆਰ.ਏ. ਨਿਕਲਸਨ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ "ਰੀਮੇਮਰਿੰਗ ਦਾ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਟੋਰੀ ਬੋਰਡ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। 23 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਡੈਲਟਾ ਸਿਟੀ ਕਾਉਂਸਿਲ ਨੂੰ ਤੂਰ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉੱਤਰੀ ਡੈਲਟਾ ਸੋਸ਼ਲ ਹਾਰਟ ਪਲਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੋਰੀ ਬੋਰਡ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2020-10-06 |title=New Storyboard Honours Victims of Komagata Maru {{!}} City of Surrey |url=https://www.surrey.ca/news-events/news/new-storyboard-honours-victims-of-komagata-maru |access-date=2023-07-15 |website=www.surrey.ca |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409212603/https://www.surrey.ca/news-events/news/new-storyboard-honours-victims-of-komagata-maru |archive-date=2023-04-09 |url-status=dead }}</ref> ਨਾਲ ਹੀ, ਤੂਰ ਦੁਆਰਾ ਲਾਬਿੰਗ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, 23 ਮਈ, 2020 ਨੂੰ ਸਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ 23 ਮਈ, 2021 ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੈਨਕੂਵਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਦਗਾਰ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ। ਬਰਨਬੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪੋਰਟ ਕੋਕਿਟਲਮ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਹਰ ਸਾਲ 23 ਮਈ ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2021-05-23 |title=Proclamations |url=https://descendantskomagatamaru.ca/proclamations/ |access-date=2023-07-15 |website=Descendants of the Komagata Maru Society}}</ref><ref>{{Cite web |title=23 ਮਈ ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ |url=http://www.mediapunjab.biz/news?news_id=118331 |website=mediapunjab}}</ref> == ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ == ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰਾਂਟ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਫੰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਡਰਲ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ 23 ਜੂਨ, 2006 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਟੀਫਨ ਹਾਰਪਰ ਨੇ ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈੱਡ ਟੈਕਸ ਲਈ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਸੀ। 6 ਅਗਸਤ, 2006 ਨੂੰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਾਰਪਰ ਨੇ ਸਰੀ, ਬੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੰਡੋ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਪਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ"। ਅਪ੍ਰੈਲ, 2008 ਨੂੰ, ਬਰੈਂਪਟਨ-ਸਪਰਿੰਗਡੇਲ ਦੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ [[ਰੂਬੀ ਢੱਲ|ਰੂਬੀ ਢੱਲਾ]] ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਸ਼ਨ 469 (M-469) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, "ਇਹ, ਸਦਨ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ- ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ 1914 ਦੀ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।"<ref>{{Cite web |date=2020-01-15 |title=Journals No. 70 - April 2, 2008 (39-2) - House of Commons of Canada |url=https://www.ourcommons.ca/DocumentViewer/en/39-2/house/sitting-70/journals |access-date=2023-07-15 |website=web.archive.org |archive-date=2020-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115222657/https://www.ourcommons.ca/DocumentViewer/en/39-2/house/sitting-70/journals |url-status=bot: unknown }}</ref> 23 ਮਈ, 2008 ਨੂੰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ "ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ 23 ਮਈ, 1914 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੁਆਰਾ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਦਨ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਫਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਲਾਭ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" 3 ਅਗਸਤ, 2008 ਨੂੰ, ਹਾਰਪਰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਲਈ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਸਰੀ, ਬੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ 13ਵੇਂ ਸਲਾਨਾ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਤਰਫੋਂ, ਮੈਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"<ref>{{Cite web |title=PM apologizes for 1914 Komagata Maru incident |url=http://cnews.canoe.ca/CNEWS/Politics/2008/08/03/6345366-cp.html |access-date=2023-07-15 |archive-date=2008-08-06 |archive-url=https://archive.today/20080806093424/http://cnews.canoe.ca/CNEWS/Politics/2008/08/03/6345366-cp.html |url-status=dead }}</ref> ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਇਸ ਮੁਆਫ਼ੀ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਜ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਜੇਸਨ ਕੈਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੁਆਫੀ ਮੰਗ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ"<ref>{{Cite web |date=2008-08-03 |title=Sikhs unhappy with PM's Komagata Maru apology |url=https://www.ctvnews.ca/sikhs-unhappy-with-pm-s-komagata-maru-apology-1.313218 |access-date=2023-07-15 |website=CTVNews |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410160818/https://www.ctvnews.ca/sikhs-unhappy-with-pm-s-komagata-maru-apology-1.313218 |archive-date=2023-04-10 |url-status=dead }}</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਰੈਜੀਮੈਂਟ (ਡਿਊਕ ਆਫ ਕਨਾਟਸ ਓਨ), ਜੋ ਕਿ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਦੀ ਕਮਾਨ ਇੱਕ ਸਿੱਖ, [[ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੱਜਣ|ਹਰਜੀਤ ਸੱਜਣ]] ਨੇ 2011 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੱਜਣ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੋ: ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਡੂੰਗਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ – Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee |url=https://sgpc.net/%E0%A8%95%E0%A9%88%E0%A8%A8%E0%A9%87%E0%A8%A1%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%AE%E0%A9%B0%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B8-%E0%A8%B9%E0%A8%B0/ |access-date=2023-07-15 |website=sgpc.net |archive-date=2023-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230715122002/https://sgpc.net/%E0%A8%95%E0%A9%88%E0%A8%A8%E0%A9%87%E0%A8%A1%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%AE%E0%A9%B0%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B8-%E0%A8%B9%E0%A8%B0/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/british-columbia/bc-regiment-that-once-forced-out-the-komagata-maru-is-now-commanded-by-a-sikh/article18832286/|title=B.C. regiment that once forced out the Komagata Maru is now commanded by a Sikh|date=2014-05-24|work=The Globe and Mail|access-date=2023-07-15}}</ref> 18 ਮਈ, 2016 ਨੂੰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ]] ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਲਈ ਰਸਮੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ।<ref>{{Cite web |date=2021-05-22 |title=ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੁਖਾਂਤ – ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਮੰਗੀ ਸੀ ਮਾਫੀ ! |url=https://globalpunjabtv.com/the-komagata-maru-tragedy-justin-trudeau-apology/ |access-date=2023-07-15 |website=Global Punjab Tv}}</ref><ref>{{Cite web |title=Justin Trudeau apologizes in House for 1914 Komagata Maru incident |url=https://www.cbc.ca/news/politics/komagata-maru-live-apology-1.3587827}}</ref> ==ਕਾਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ== ਜ਼ਿਲਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਨਾਮ ! width=14% |ਪਿੰਡ |- |1 |ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ |[[ਰੋਡੇ]] |- |2 |ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ |[[ਰੋਡੇ]] |- |3 |ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ |[[ਰੋਡੇ]] |- |4 |ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ(ਦੂਜਾ) |[[ਰੋਡੇ]] |- |5 |ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |6 |ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |7 |ਰਾਮ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |8 |ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |9 |ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |10 |ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |11 |ਬੰਸੀ ਲਾਲ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |12 |ਰਾਮ ਜੀ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |18 |ਕਰਤਾ ਰਾਮ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |14 |ਰਾਮ ਰਤਨ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |15 |ਥੰਮਣ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |16 |ਦਲਬਾਰਾ ਸਿੰਘ |[[ਮੱਲਣ|ਮੱਲ੍ਹਣ]] |- |17 |ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ |[[ਮੱਲਣ|ਮੱਲ੍ਹਣ]] |- |18 |ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ |[[ਮੱਲਣ|ਮੱਲ੍ਹਣ]] |- |19 |ਬੂੜ ਸਿੰਘ |ਲੰਡੇਆਨਾ |- |20 |ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ |ਲੰਡੇਆਨਾ |- |21 |ਰੂੜ ਸਿੰਘ |ਲੰਡੇਆਨਾ |- |22 |ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ |ਲੰਡੇਆਨਾ |- |23 |ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ |[[ਢੁੱਡੀਕੇ]] |- |24 |ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ |[[ਢੁੱਡੀਕੇ]] |- |25 |ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ |[[ਢੁੱਡੀਕੇ]] |- |26 |ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ |[[ਢੁੱਡੀਕੇ]] |- |27 |ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ |ਅਬੋ |- |28 |ਰਾਮ ਸਿੰਘ |ਅਬੋ |- |29 |ਰਾਇਜ਼ਾਦਾ ਸਿੰਘ |ਅਬੋ |- |30 |ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ |ਅਬੋ |- |31 |ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ |[[ਵਾੜਾ]] |- |32 |ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ |[[ਵਾੜਾ]] |- |33 |ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ |[[ਵਾੜਾ]] |- |34 |ਭਗਤ ਸਿੰਘ |[[ਰਾਜੋਆਣਾ|ਰਾਜੋਆਨਾ]] |- |35 |ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ |[[ਰਾਜੋਆਣਾ|ਰਾਜੋਆਨਾ]] |- |36 |ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ |[[ਸੇਖਾ]] |- |37 |ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ |[[ਸੇਖਾ]] |- |38 |ਮੱਲਾ ਸਿੰਘ |[[ਸੇਖਾ]] |- |39 |ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ (ਦੂਜਾ) |[[ਸੇਖਾ]] |- |40 |ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ |ਘੋਲੀਆ |- |41 |ਮੁਨਸ਼ੀ ਸਿੰਘ |ਘੋਲੀਆ |- |42 |ਸੱਦਾ ਸਿੰਘ |[[ਚੂਹੜ ਚੱਕ|ਚੂਹੜਚੱਕ]] |- |43 |ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ |[[ਚੂਹੜ ਚੱਕ|ਚੂਹੜਚੱਕ]] |- |44 |ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ |ਆਲਮਵਾਲਾ |- |45 |ਭਾਈ ਵੀਰਾ ਸਿੰਘ |ਗੁਰੂਸਰ ( ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) |- |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}}{{Commons category|Komagata Maru incident|ਕਾਮਗਾਟਾਮਾਰੂ ਕਾਂਡ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20130811214922/http://www.centralsikhmuseum.com/gallery/hi/km/ Gallery on ''Komagata Maru'' incident] * [[imdbtitle:0490857|''Continuous Journey'', a feature-length documentary by Ali Kazimi]] * [https://timeline.com/komagata-maru-indian-canada-38d327071c56 Photos: When these Indian immigrants got to Canada, police kept them on their boat for two months] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517004714/https://timeline.com/komagata-maru-indian-canada-38d327071c56 |date=2022-05-17 }} * [https://books.google.com/books?id=Okk452lbaDsC ''Lions of the Sea'', a novel by Jessi Thind] * [http://www.cbc.ca/asianheritage/film/ CBC Radio One's ''As It Happens'' aired an interview with ''Continuous Journey'' filmmaker Ali Kazimi on May 13, 2008] * [https://web.archive.org/web/20121108000824/http://www.canada.com/vancouversun/news/westcoastnews/story.html?id=bc5cdad1-2922-45e9-a828-d5e68baf500a "Tejpal Singh Sandhu was at Monday's meeting representing his great-grandfather Gurdit Singh Indian, who chartered the ship to travel from India to Canada."] * [http://komagatamarujourney.ca/ ''Komagata Maru: Continuing the Journey'' website by Simon Fraser University Library. A resource-rich website about the ''Komagata Maru'' story] * [http://thecanadianencyclopedia.com/articles/komagata-maru ''The Canadian Encyclopedia'': ''"Komagata Maru"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131124080332/http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/komagata-maru |date=November 24, 2013 }} * [https://www.theglobeandmail.com/news/british-columbia/komagata-maru-100-years-later/article18830049/ Globe and Mail: Behind the Komagata Maru’s fight to open Canada’s border] * http://talonbooks.com/books/dream-arteries * [https://descendantskomagatamaru.ca/ Descendants of the ''Komagata Maru'' Society Website, a site dedicated to educating people about the ''Komagata Maru'' Incident] * [https://scroll.in/reel/938657/films-about-komagata-maru-remind-us-of-the-brave-and-risky-journeys-of-refugees-the-world-over Films about ''Komagata Maru''] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] 3j6o8261pe1i35vrm8nyjif4pkldvay 0 40737 854133 838572 2026-11-10T13:48:06Z Amherst99 2075 /* */ 854133 wikitext text/x-wiki [[File:Supposed UFO, Passaic, New Jersey.jpg|thumb|upright|31 ਜੁਲਾਈ, 1952 ਨੂੰ ਨਿਉ ਜਰਸੀ ਤੋਂ ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]] '''ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ unidentified flying object ਜਾਂ '''UFO''') ਜੋ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਣਪਛਾਤਾ ਉਡਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕੇਸ ਮਿਲੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 97 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਧੋਖਾ ਹੀ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਅਕਲਮੰਦ ਹੋਣ ਤੇ ਸਾਡੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਸਕਣ। ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਗਠਨ ਸੈਟੀ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ 30 ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਰੇਡੀਓ ਸਿਗਨਲਾਂ (ਜੋ ਦੁਰਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਰਹੇ ਹਨ) ਨੂੰ ਪੜਤਾਲਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇ ਤਕ ਕੋਈ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਹ ਰੇਡੀਓ ਸਿਗਨਲ ਤਾਰਿਆਂ, [[ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ]]ਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀਆਨ ਅਕਲਮੰਦ ਜੀਵ ਹਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੋਰ ਤਾਰਾ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>http://vault.fbi.gov/UFO/UFO Part 1 of 16/</ref><ref>http://www.bluebookarchive.org/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://apnews.excite.com/article/20130329/DA5AVRAG0.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-06-27 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927222146/http://apnews.excite.com/article/20130329/DA5AVRAG0.html |url-status=dead }}</ref> :ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ: *[[ਜਰਮਨੀ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਊਰਮਬਰਗ ਵਿੱਚ 14 ਅਪਰੈਲ 1561 ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀ ਦੇਖੀ। *12 ਅਗਸਤ 1883 ਨੂੰ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਸ ਬੋਨੀਲਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਟਿੱਕੀ ਦੁਆਲੇ 300 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਾਲੀਆਂ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ]] nzzslxf63feeysq61pqr98eg15hh2sa 0 44243 854186 722208 2026-11-10T21:46:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854186 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | italic title = <!--(see above)--> | name = ਏਹੁ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਣਾ | image = Eho_Hamara_Jeevna_front_cover.jpg | image_size = | alt = | caption = | author = [[ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ]] | audio_read_by = | title_orig = | orig_lang_code = | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = | language = ਪੰਜਾਬੀ | series = | release_number = | subject = | genre = ਨਾਵਲ | set_in = | published = 1969 | publisher = | publisher2 = | pub_date = | english_pub_date = | media_type = | pages = | awards = | isbn = | isbn_note = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | native_wikisource = | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = }} '''''ਏਹੁ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਣਾ''''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ]]: ''This our life'' or ''And Such is Her Fate'') [[ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ 1968 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਲੇਖਕ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਵਲ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਲਈ ਟਿਵਾਣਾ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ।<ref name="Gender as fate">{{cite web|title=Gender as fate|url=http://www.researchscholar.co.in/downloads/83-harleen-kaur.pdf|accessdate=3 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410154030/http://researchscholar.co.in/downloads/83-harleen-kaur.pdf|archive-date=10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="MuseIndia">{{cite web|title=Birinder Kaur and JapPreet Bhangu: Dalip Kaur Tiwana’s And Such is Her Fate|url=http://www.museindia.com/featurecontent.asp?issid=36&id=2531|publisher=MuseIndia|accessdate=3 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170111202050/http://www.museindia.com/featurecontent.asp?issid=36&id=2531|archive-date=11 January 2017|url-status=dead}}</ref> == ਕਥਾ == ਭਾਨੋ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਔਰਤ, ਨਾਵਲ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵਸਤੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜੇ ਪੈਸੇ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਨੋ ਦਾ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਤੱਤੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਇਲਾਜ ਉੱਤੇ ਘਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪੂੰਜੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਓਹ ਝੋਟੀ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਫੇਰ ਵੀ ਓਹ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਧੱਕੇ ਜਾਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਾਨੋ ਦਾ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਰਬਣ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਬਣ ਦੇ ਚਾਰ ਅਣਵਿਆਹੇ ਭਰਾ ਉਸ ਦਾ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਸਰਬਣ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਨੋ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਭਰਾ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰਬਣ ਦੇ ਗਲ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਬਣ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਉਸਦੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਬਣ ਦੀ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਬਣ ਦੇ ਦੋਸਤ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਰਬਣ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਨੋ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਸਰਬਣ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਪ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਰਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਦਵਾਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਨਰਾਇਣ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਸਮੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://researchscholar.co.in/downloads/83-harleen-kaur.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922041841/http://researchscholar.co.in/downloads/83-harleen-kaur.pdf |archive-date=2019-09-22 |url-status=dead}}</ref> ਭਾਨੋ ਨਰਾਇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਥਹੀਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਭੱਜ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਨੋ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਰਾਬੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਵਸ ਸਕਦੇ ਹੋਣ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਨੋ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਕਿੰਤੂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਸਮਝ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਭਾਨੋ ਨੂੰ ਜਵਾਕ ਨਹੀ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਔਲਾਦ ਲੈਣ ਖਾਤਿਰ ਨਰਾਇਣ ਇੱਕ ਹ਼ੋਰ ਤੀਵੀਂ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਓਹਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਫੀ ਝਗੜੇ ਤੋ ਬਾਅਦ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕੇ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਿਨ ਭਾਨੋ ਹੀ ਰਹੂਗੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਤਾ ਸਿਰਫ ਓਹ ਜਵਾਕ ਲੈਣ ਲਈ ਲਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੂਜੀ ਤੀਵੀਂ ਤੋ ਨਰਾਇਣ ਇੱਕ ਪੁਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਨੋ ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਪੁਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਚੁਗਲਖੋਰ ਗੁਆਂਢਣ ਨਰਾਇਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰ ਕੇ ਓਹਨਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਨੋ ਨਾਲ ਲੜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਰਾਇਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤੀਵੀਂ ਭਾਨੋ ਨੂੰ ਜਵਾਕ ਚੁੱਕਣ ਤੋ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਓਸਦੇ ਖੁਦ ਕੋਈ ਜਵਾਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਓਹ ਇਕ ਕੁਲਖਣੀ ਚੁੜੈਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਰ ਦੇਵੇਦੀ। ਨਰਾਇਣ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗ ਕੇ ਭਾਨੋ ਨਾਲ ਲੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਘਰੋ ਬਾਹਰ ਕਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਨੋ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਫੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਾਨੋ ਵੰਜਾਰਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਖਿਲਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਰਜੀ ਖਿਲਾਫ਼ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਔਰਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਕੰਮ]] i1qua94d3cw0aq44k3fidvuks7e7jqj 0 44770 854269 849798 2026-11-11T08:05:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854269 wikitext text/x-wiki {{Cleanup-reorganize}}{{Expert needed | date = ਅਕਤੂਬਰ 2026 }}{{Infobox settlement | name = ਛੱਤਿਆਣਾ | native_name = ਛੱਤੇਆਣਾ | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.328834|N|74.669480|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = [[ਭਾਰਤ]] | subdivision_type1 = ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | subdivision_name2 = [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | subdivision_type3 = ਤਹਿਸੀਲ | subdivision_name3 = [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] | subdivision_type4 = ਬਲਾਕ | subdivision_name4 = [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] | subdivision_type5 = ਪੁਲਿਸ ਥਾਣਾ | subdivision_name5 = [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] | government_type = ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ | governing_body = ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਛੱਤਿਆਣਾ | leader_title = ਸਰਪੰਚ | leader_name = ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ<ref>{{cite web |title=Chhatiana (13) village, Gidderbaha tehsil |url=https://www.voiceofvillage.com/india/punjab/sri-muktsar-sahib/gidderbaha/chhatiana-13 |website=Voice of Village |access-date=21 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260921141105/https://www.voiceofvillage.com/india/punjab/sri-muktsar-sahib/gidderbaha/chhatiana-13 |archive-date=21 ਸਤੰਬਰ 2026 |url-status=dead}}</ref> | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 9.92 | area_footnotes = ਲਗਭਗ 2,477 ਏਕੜ (ਲਗਭਗ 2,477 ਕਿੱਲੇ) | elevation_m = 185 | population_total = 3815 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = 397 | population_footnotes = | population_note = ਲਗਭਗ 756 ਘਰ; ਲਗਭਗ 2,800 ਰਜਿਸਟਰਡ ਵੋਟਰ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | demographics1_title2 = ਬੋਲਚਾਲ | demographics1_info2 = ਦੇਸੀ ਮਲਵਈ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]] | postal_code = 152031 | area_code_type = STD ਕੋਡ | area_code = 01637 | registration_plate = PB60 (ਪੀਬੀ60) | blank_name_sec1 = ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ | blank_info_sec1 = ਛੱਤਿਆਣਾ — ਪੰਚਾਇਤ ਅਧੀਨ ਕੇਵਲ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ | blank1_name_sec1 = ਰਕਬਾ | blank1_info_sec1 = ਲਗਭਗ 2,477 ਏਕੜ; ਲਗਭਗ 2,400 ਏਕੜ ਖੇਤੀਯੋਗ ਅਤੇ 50 ਏਕੜ ਟਿੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਕਬਾ; ਫਿਰਨੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਗਭਗ 75 ਏਕੜ; ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਗਭਗ 15 ਕਿੱਲੇ | blank2_name_sec1 = ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ | blank2_info_sec1 = ਲਗਭਗ 756(2011) ਘਰ; 2,800 ਰਜਿਸਟਰਡ ਵੋਟਰ; 3 ਪੋਲਿੰਗ ਬੂਥ — ਨੰਬਰ 82, 83 ਅਤੇ 84 | blank3_name_sec1 = ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ | blank3_info_sec1 = ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਲਗਭਗ 16 ਕਿ.ਮੀ.; ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ 25 ਕਿ.ਮੀ.; ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਲਗਭਗ 16 ਕਿ.ਮੀ.; ਬਠਿੰਡਾ–ਮੁਕਤਸਰ ਹਾਈਵੇ ਲਗਭਗ 3 ਕਿ.ਮੀ.; ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ–ਦੋਦਾ PMGSY ਸੜਕ; ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ ਪੱਕੀ; 2 ਬੱਸ ਅੱਡੇ | blank4_name_sec1 = ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ | blank4_info_sec1 = 1 ਡਾਕਖਾਨਾ; 6 ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰ; 6 ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ; 4 ਰਾਸ਼ਨ ਡਿਪੂ; 2 CSC ਕੇਂਦਰ; 2 ਮੈਡੀਕਲ ਸਟੋਰ; 4 ਦੁੱਧ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਡੇਅਰੀਆਂ | blank5_name_sec1 = ਪਾਣੀ, ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ | blank5_info_sec1 = 1 ਵਾਟਰ ਵਰਕਸ ਅਤੇ 1 ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੈਂਕੀ; ਲਗਭਗ 400–500 ਟਿਊਬਵੈੱਲ/ਮੋਟਰ; ਖੇਤੀ ਲਈ 8 ਘੰਟੇ ਬਿਜਲੀ; ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾਲ; 6 ਮੋਗੇ; 3 ਛੱਪੜ | blank6_name_sec1 = ਸੰਚਾਰ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ | blank6_info_sec1 = 4G ਅਤੇ 5G ਮੋਬਾਈਲ ਨੈੱਟਵਰਕ; ਆਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰ/ਬ੍ਰਾਡਬੈਂਡ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ Wi-Fi; BSNL ਲੈਂਡਲਾਈਨ; 1 ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ/ਸਟੇਡੀਅਮ, 1 ਵਾਲੀਬਾਲ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ 1 ਜਿਮ; ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ — ਦੋਦਾ, ਲੋਹਾਰਾ, ਸੁਖਨਾ, ਅਬਲੂ, ਬੁੱਟਰ, ਰੁਖਾਲਾ, ਸਾਹਿਬਚੰਦ ਅਤੇ ਭਲਾਈਆਣਾ; ਦਿੱਲੀ ਲਗਭਗ 385 ਕਿ.ਮੀ. | website = https://m.facebook.com/chhattiana555 }} '''ਛੱਤੇਆਣਾ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ ਤੇ ਬਠਿੰਡਾ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ । ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਭੀਸੀਆਣਾ ਇਥੋਂ ਸਿਰਫ਼ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 255 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ’ਤੇ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1972 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।1995 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਦਮਖੋਰ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਬਰਾੜ ਗੋਤ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਪਤ ਮਾਇਆ ਕੱਢ ਕੇ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘਰ ਸਨ, ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਲੱਗਭੱਗ 1925 ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ ਤੇ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹਾ 1870 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਹੈ ਜੋਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਹਿਰੀ ਮਹਿਕਮੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਘਰ ਸੀ। 1883 ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਗਜਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਭਗ 1920 ਵਿੱਚ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਤਾਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਮਹਿਕਮਾ ਹੋਰਾਂ ਕੋਠੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਤਾਰ ਬਾਬੂ ਦੀ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; hight:50%; !ਸ਼ਹਿਰ !ਡਾਕਖਾਨਾ !ਪਿੰਨ ਕੋਡ !ਖੇਤਰ !ਨਜਦੀਕ !ਥਾਣਾ |- |ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ |ਛੱਤਿਆਣਾ |152031 |ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ |ਕੋਟਭਾਈ |ਕੋਟਭਾਈ |} == ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ == * ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ * ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ * ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ * ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰ * ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ — ਇਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਪਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹੈੱਡ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਮੱਲਣ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫੀਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਹੁਣ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ == *ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ *ਵਹਿਮੀ ਪੀਰ ਸਮਾਧ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ *ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ *ਪੁਰਾਤਨ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਖੂਹ == ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ == 1. '''ਸ. ਮਹੈਂਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1952–1958''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਮਹੈਂਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਰੂਲੀਆ ਸਿੰਘ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਚਾਚਾ। ਸ. ਰੂਲੀਆ ਸਿੰਘ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਚੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸ. ਮਹੈਂਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਚੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। 2. '''ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1958–1963''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ ਅਤੇ ਸ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ, ਸ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਤਾਇਆ ਜੀ ਸਨ। ਸ. ਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ। * ਮੁਰੱਬਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਛੱਤਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਮੁਰੱਬਾਬੰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਬਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਹੈ। 3. '''ਮਹੰਤ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ''' * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1963–1971''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਮਹੰਤ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: 1971 ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 4. '''ਸ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1971–1973''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਟੇਕ ਸਿੰਘ, ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ। 5. '''ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1973–1978''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਰਜਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ, ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ। ਭਰਾ — ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ। ਭਤੀਜੇ — ਸ. ਅਮਰਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਸ. ਇੰਦਰਦੀਪ ਸਿੰਘ। ਚਾਚਾ — ਸ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ। ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ — ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ। 6. '''ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਅੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1978–1983''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਸਮੇਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ। 7. '''ਸ. ਪ੍ਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਫੱਤਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1983–1992''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਪ੍ਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਪ੍ਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਹਰਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ। ਸ. ਹਰਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਗੁਨਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਗਿੰਨੀ ਬਰਾੜ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਆਜ਼ਾਦ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ। 8. '''ਸ. ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਰੂੜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: ਜਨਵਰੀ 1993–1998''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਬਲਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਰਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ। 9. '''ਸ. ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਗਾਹਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਮੋਤੀ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1998–2003''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਗਾਹਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਉਧਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ। ਵਾਸੀ — ਛੱਤਿਆਣਾ। 10. '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ''' * ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2003–2008''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਬਲਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ। 11. '''ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2008–2013''' (ਮੈਂਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ — ਸ. ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ — ਸ. ਚਮਕੌਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ। 12. '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਜੀ''' * ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਪੱਪੀ ਜੀ * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2013–2018''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਪਤੀ — ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਉਰਫ਼ ਪੱਪੀ ਜੀ। ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ — ਸ. ਗੁਰਨੈਬ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਜੀ। ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬੇਟੇ — ਸ. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਗੁਰਨੈਬ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਬੇਟੇ — ਸ. ਰਾਜਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। 13. '''ਸ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2018–2023''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕੋਟਭਾਈ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਹਾਇਕ (ਪੀ.ਏ.)।<ref name="news13">ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਹਵਾਲਾ</ref> 14. '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਰਾੜ ਜੀ''' * ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਧੀਰਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2023–ਮੌਜੂਦਾ''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ — ਸ. ਧੀਰਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਵਕੀਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ।<ref name="news14">ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਹਵਾਲਾ</ref> === ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਫ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰਿਆ? === ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸਰਪੰਚਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਸਰਪੰਚਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ, ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। === ਹਵਾਲੇ === <references /> == ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ == === 1. ਅਰਪਨਜੋਤ ਕੌਰ === ਅਰਪਨਜੋਤ ਕੌਰ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ''Water Quality Prediction'' ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ 9ਵੇਂ National Level Exhibition and Project Competition (NLEPC) 2022 ਦੇ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} === 2. ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ === ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ਾਟ-ਪੁੱਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਓਪਨ ਸਟੇਟ ਸ਼ਾਟ-ਪੁੱਟ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ 19.48 ਮੀਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਅਤੇ ਬੈਸਟ ਐਥਲੀਟ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} === 3. ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ === ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ 2026 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। Athletics Federation of India ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ 77 ਮੈਂਬਰੀ ਭਾਰਤੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਟੀਮ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ''Karanveer Singh — Shotput'' ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} === 4. ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਛੱਤੇਆਣੀਆਂ === ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਛੱਤੇਆਣੀਆਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1915 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ''ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੁਸਤਮ ਪਹਿਲਵਾਨ'' ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ ਸੱਤ ਫੁੱਟ ਦੋ ਇੰਚ, ਛਾਤੀ 44 ਇੰਚ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਇੱਕ ਕੁਇੰਟਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਆਲਮਗੀਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1972 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਲਮਗੀਰ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਰਛੀਨ’, ''ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੁਸਤਮ ਪਹਿਲਵਾਨ'', ਸਫ਼ਾ 230.</ref> === 5. ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ === ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੰਪਾਊਂਡ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਮੀ, ਅੰਤਰ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। 2008–09 ਦੀਆਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਪਾਊਂਡ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ 90 ਮੀਟਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ, 70 ਮੀਟਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ, 70 ਮੀਟਰ ਕੰਪਾਊਂਡ ਇੰਡਿਵਿਜੁਅਲ ਓਲੰਪਿਕ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਅਤੇ 70 ਮੀਟਰ ਕੰਪਾਊਂਡ ਟੀਮ ਓਲੰਪਿਕ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਨ ਕੰਬੋਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ''Annual Quality Assurance Report 2008–2009'', ਸਫ਼ੇ 158, 223.</ref> 2008 ਵਿੱਚ ਯਾਂਗੂਨ, ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੰਪਾਊਂਡ ਆਰਚਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਮਈ 2009 ਵਿੱਚ ਤਹਿਰਾਨ, ਇਰਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਆਰਚਰੀ ਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਟੀਮ ਕੰਪਾਊਂਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ''Annual Quality Assurance Report 2008–2009'', ਸਫ਼ਾ 214.</ref><ref>{{cite news |title=Indians dominate qualifiers |work=Hindustan Times |date=2009}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੰਪਾਊਂਡ ਟੀਮ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਚੁੰਗਦਾ ਸ਼ੇਰਪਾ, ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਗੋਕੁਲ ਤਮੁਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੰਪਾਊਂਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{cite news |title=India bag six gold in Asian Archery GP |work=Press Trust of India, NDTV |date=24 October 2009}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 29ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਚਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2008 ਵਿੱਚ ਪੂਨੇ ਵਿਖੇ 30 ਮੀਟਰ ਕੰਪਾਊਂਡ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲਿਆ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ''Annual Quality Assurance Report 2008–2009'', ਸਫ਼ਾ 219.</ref> === 6. ਰਤਿੰਦਰਦੀਪ ਕੌਰ === ਰਤਿੰਦਰਦੀਪ ਕੌਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤੇ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨੈੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ 2025 ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ 650 ਵਿੱਚੋਂ 650 ਅੰਕ (100 ਫ਼ੀਸਦੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਟਾਈ-ਬ੍ਰੇਕ ਨਿਯਮ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news |title=Academic & athletic star: PSEB Class X second position holder is national-level netball player |work=The Tribune |date=16 May 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=3 girls jointly score highest marks in Punjab Board Class 10 exams, topper decided through age criterion |work=The Indian Express |date=16 May 2025}}</ref> ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨੈੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਅੰਡਰ-17 ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਗੇਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=Academic & athletic star: PSEB Class X second position holder is national-level netball player |work=The Tribune |date=16 May 2025}}</ref> === 7. ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ === ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2025 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ 98.60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news |title=Class 8th results: Excellent performance by various schools |work=Punjabi Tribune |date=2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Our Shining Star |work=Baba Farid Public Senior Secondary School, Chhattiana}}</ref> === 8. ਜਸ਼ਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ === ਜਸ਼ਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਹੈ। ਜੂਨ 2021 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬਲਾਕ ਪੱਧਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 9ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ 64 ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ-1 ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਨਤੀਜਾ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਕੂਲ ''GHS Chhattiana'' ਅਤੇ ਨਾਮ ''Jashanpreet Kaur'' ਦਰਜ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Block Level Bhashan Mukabla Result 22.06.2021 |publisher=Samagra Shiksha Abhiyan Punjab |date=22 June 2021}}</ref> === 9. 2026 ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ === 2026 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕੁਲੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦਸ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਹਰਮੀਨ ਕੌਰ ਨੇ 650 ਵਿੱਚੋਂ 631 ਅੰਕ (97.08%) ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ, ਰਸਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ 625 ਅੰਕ (96.15%) ਲੈ ਕੇ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ, ਸਵੀਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ 624 ਅੰਕ (96.00%) ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸਥਾਨ, ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਨੇ 622 ਅੰਕ (95.69%) ਲੈ ਕੇ ਅੱਠਵਾਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਅਰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 616 ਅੰਕ (94.77%) ਲੈ ਕੇ ਦਸਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |title=Complete Stats Matriculation March 2026 |publisher=Punjab School Education Board |date=2026}}</ref> ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਦਿਓਲ — ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਦਿਓਲ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਾਂਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਨੇ ਬੋਹੜ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ “ਇੱਕ ਮਾਂ ਬੋਹੜ ਦੀ ਛਾਂ ਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ” ਗੀਤ ਗਾਇਕ ਜਸਵਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=ਛਾਂਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਨੇ ਬੋਹੜ ਦੀਆਂ |work=ਅਜੀਤ |date=22 August 2026}}</ref> ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੰਘੇਰਾ — ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੰਘੇਰਾ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਡਾਕਟਰ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਮੈਡੀਕਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ 2023 ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਰੋਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ V.P.O. Chhattiana, Via Doda, Distt. Sri Muktsar Sahib ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਡੀਕਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੰਬਰ 41975 ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ MBBS ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ Government Medical College, Patiala ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ Guru Nanak Dev Hospital, Amritsar ਦੇ Cardiology ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |title=Electoral Roll 2023 |url=https://punjabmedicalcouncil.in/wp-content/uploads/2023/08/ELECTORAL-ROLL-2023-AS-PER-PROVISIONS-IN-PUNJAB-MEDICAL-REGISTRATION-ACT-1916-AND-ITS-AMENDMENTS.pdf |website=Punjab Medical Council |access-date=21 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Details of Faculty Members |url=https://gmc.edu.in/pdf/Details-of-Faculty-Members-31-August-2024.pdf |website=Government Medical College, Amritsar |access-date=21 September 2026}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== 1705 ਵਿਚ ਮੁਕਤਸਰ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ āਾਬ, ਜੋ ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਨਖਾਹ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਦਾਇਗੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਸਵੰਧ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ (1/10 ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦਾ 10%) ਜੋ ਕਿ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਸਨ. ਦਸਵੇਂ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿਚ ਤਨਖਾਹ ਵਜੋਂ ਵੰਡਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ. ਸਿਪਾਹੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਪਰ ਇਕ ਸਿੱਖ-ਸਿਪਾਹੀ ਭਾਈ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਫਿਰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖੀ, ਬਪਤਿਸਮਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, "ਤੁਸੀਂ ਮਾਲਵੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਮਾਝੇ ਲਈ ਬਚਾ ਲਿਆ"। ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਈ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪੀਅਰ / ਪੀਰ ਸਯਦ ਇਬਰਾਹਿਮ, ਜੋ ਪੀਅਰ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਜਾਂ ਵੇਹਮੀ ਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਸਥਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ. ਉਹ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਰਸਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਸਿੱਖ-ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਧੂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਦਫਨਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਪਤਸਰ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਅੱਜ, ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਉੱਪਰ ਤਸਵੀਰ ਵੇਖੋ). == ਜਨਸੰਖਿਆ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} == ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਜਨਗਣਨਾ ਅੰਕੜੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ !! ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ !! ਮਰਦ !! ਔਰਤਾਂ !! ਘਰ !! ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (SC) !! SC ਮਰਦ !! SC ਔਰਤਾਂ |- | 1951 || 1,152 || 638 || 514 || — || — || — || — <ref name="census1951">''District Census Handbook, Ferozepore District, Vol. 11, Punjab — Census 1951'', Census of India, 1951.</ref> |- | 1961 || 1,697 || 934 || 763 || 289 || 471 || 256 || 215 <ref name="census1961">''District Census Handbook, Ferozepur District, Census 1961'', Director of Census Operations, Punjab, 1965, p. lxxxiv, Muktsar Tahsil, Village Rural, Chhotiana (13), serial no. 107.</ref> |- | 1971 || 2,102 || 1,118 || 984 || 354 || 736 || 340 || 396 <ref name="census1971">''Village & Townwise Primary Census Abstract, Firozpur, Part X-A & B, Series-17, Punjab'', Census of India, 1971, Chhutiana (13).</ref> |- | 1981 || 2,731 || 1,436 || 1,295 || 422 || 1,172 || 628 || 544 <ref name="census1981">''District Census Handbook, Firozpur District, Census 1981'', Census of India, 1981, village-wise Primary Census Abstract.</ref> |- | 1991 || 2,924 || 1,540 || 1,384 || 485 || 1,375 || 742 || 633 <ref name="census1991">''District Census Handbook, Firozpur District, Census 1991'', Census of India, 1991, village-wise Primary Census Abstract.</ref> |- | 2001 || 3,556 || 1,870 || 1,686 || 644 || 1,733 || 915 || 818 <ref name="census2001">''Primary Census Abstract Total, Punjab, District – Muktsar – 2001'', Census of India, Government of India, village-wise Primary Census Abstract, Chhattiana.</ref> |- | 2011 || 3,815 || 2,035 || 1,780 || 756 || 1,962 || 1,042 || 920 <ref name="census2011">''Primary Census Abstract, Census of India 2011, Punjab'', village-level data for Chhatiana, Census village code 35351.</ref> |} === ਹਵਾਲੇ === <references /> ==ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ== '''1. 1883 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਨਾਮ “Chatteana” ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੀ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀ''' ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 1883 ਦੇ ''Ferozepore District Gazetteer'' ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ “Chatteana” ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ Chatteana ਨੂੰ Jaitu Rajbaha ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ Inspection Choki ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ Jaitu Rajbaha ਦੇ 27ਵੇਂ ਮੀਲ ’ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="ChatteanaInspectionChoki1883">''Gazetteer of the Ferozepore District, 1883–84''. Punjab Government. p. 129.</ref> '''2. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਛੱਤਿਆਣਾ — ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰਣਨ''' ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੀ ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ “Chhatiana” ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ Kaljharani ਤੋਂ Chhatiana ਵੱਲ ਗਏ। Chhatiana ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਆਨੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਆਨੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ Dan Singh ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਧਨ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਕੀ ਧਨ ਨੂੰ ਦੱਬ ਦੇਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="MacauliffeChhatiana">Macauliffe, Max Arthur. ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors''. Vol. V. Oxford: Clarendon Press, 1909. pp. 217–218.</ref> '''3. ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ — ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਿਕਾਰਡ''' ''Who's Who: Punjab Freedom Fighters'' ਵਿੱਚ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ, ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਦਾ ਜਨਮ 1911 ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਕਤਸਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 1929 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 6/1 ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ (INA) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ (P.O.W.) ਬਣੇ।<ref name="HazuraSingh1972">Singh, Fauja, ed. (1972). ''Who's Who: Punjab Freedom Fighters''. Vol. 1. Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University, Patiala. p. 578.</ref> '''4. 1939 — ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ''' 1939 ਵਿੱਚ ਛਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹਨ। ''ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ (1926–1976)'' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਚੁਣੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1939 ਨੂੰ ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਹਾਜ਼ਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 50 ਉੱਤੇ “ਸ: ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਛਤਿਆਣਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਕਤਸਰ (ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ)” ਦਰਜ ਹੈ।<ref name="SGPC50Years">''ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ (1926–1976)''. p. 36.</ref> '''5. 1934 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਰਿਕਾਰਡ''' 1934 ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਨੰਬਰ 319 of 1933 ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰਾਂ (Name of the Debtors) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ Chhatiana ਦਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ Date of Adjudication: 2 ਮਾਰਚ 1934 ਅਤੇ Date of Hearing: 16 ਜੂਨ 1934 ਦਰਜ ਹੈ।<ref name="PunjabGazette1934">''Punjab Government Gazette'', 1934. p. 301.</ref> '''6. 1925 — ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ''' 1925 ਦੇ ‘ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ’ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁਕਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲ ਅਧੀਨ ਰੈਵਨਿਊ ਅਸਟੇਟ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗੁਪਤਸਰ ਐਂਡ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ’ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਜਾ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ 196 ਹੇਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="GurdwarasAct1925">Punjab Legislative Council (1925). ''The Sikh Gurdwaras Act, 1925'' (Punjab Act VIII of 1925). Legislative Department, Punjab. p. 115. Schedule I, serial no. 196.</ref> '''7. 1963 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ Citrus Belt ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਣਾ''' 1963 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ''Soils of the Proposed Citrus Belt of Punjab'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਨਿੰਬੂ-ਜਾਤੀ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ Panjgram Kalan, Kala-Tiba, Wazidpur, Rajenwali, Daulatpur ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="CitrusBelt1963">Kanwar, J. S.; Sehgal, J. L.; Dhingra, D. R. ''Soils of the Proposed Citrus Belt of Punjab''. Punjab Agricultural University. 1963. p. 47.</ref> '''8. 1963 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ Citrus/ਬਾਗਬਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸਾਨ''' ਇਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ Farmer ਅਤੇ Village ਵਾਲੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਦਰਜ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ Joginder Singh, Harcharan Singh, Kirpal Singh, Avtar Singh, Parduman Singh, Karam Singh, Joginder Singh, Fauja Singh, Avtar Singh ਅਤੇ Dewan Singh ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="CitrusFarmers1963">Kanwar, J. S.; Sehgal, J. L.; Dhingra, D. R. ''Soils of the Proposed Citrus Belt of Punjab''. Punjab Agricultural University. 1963. p. 47.</ref> '''9. 1959 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿਕਰ''' 1959 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ'' ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਦਾਸੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਾਬਾ ਬੰਖੰਡੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹਰ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰ ਗਿਆਨ ਦਾਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਧਰਮਸਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਤਮਾ ਦਾਸ ਇਸ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ।<ref name="UdasiSikhanDiVithia">ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ. ''ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ''. 1959. pp. 453–454.</ref><ref name="UdasisColonialPunjab">Sandhu, Kiranjit. ''The Udasis in the Colonial Punjab: 1849 A.D.–1947 A.D.'' Ph.D. thesis, Guru Nanak Dev University, Amritsar, 2011.</ref> '''10. ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਬਹਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸ''' ਇਸੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਇਬਰਾਹੀਮ ਬਹਮੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="UdasiAjmerSingh">ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ. ''ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ''. 1959. pp. 453–454.</ref> '''11. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਛੱਤਿਆਣਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ''' ਪੰਨਾ 218 ’ਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ Brahmi (Ibrahim) ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਅਤੇ Ajmer Singh ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ Sahib Chand, Kot Bhai, Rohila, Bambiha ਅਤੇ Bajak ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="MacauliffeAjmer">Macauliffe, Max Arthur. ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors''. Vol. V. Oxford: Clarendon Press, 1909. p. 218.</ref> '''12. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਛੱਤਿਆਣਾ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਬਰਾੜਾਂ ਦੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ''' ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰੂਪਾਣਾ, ਭੰਡੇਰ, ਗੁਰਸਰ, ਥੇਹੜੀ, ਬੰਬੀਹਾ, ਰੋਹੀਲਾ ਅਤੇ ਜੁੰਗਿਆਣਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੜੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਬਰਾੜਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਚੌਧਰੀ ਦਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="GandhiChhatiana">Gandhi, Surjit Singh. ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' p. 860.</ref> '''13. ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮੁੜ ਛੱਤਿਆਣਾ ਆਉਣਾ''' ਇਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁੜ ਛੱਤਿਆਣਾ, ਕੋਟ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਅਤੇ ਕੋਟ ਭਾਈ ਰਾਹੀਂ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਪਹੁੰਚੇ।<ref name="GandhiSecondChhatiana">Gandhi, Surjit Singh. ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' p. 860.</ref> '''14. ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ''' 1950 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ'' ਵਿੱਚ ਛਤਿਆਣੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਛਤਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਕਰਕੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬੈਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਕਰੀ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਅਸੁਪਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਪਾਹੁਲ ਲੈਣ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।<ref name="MalwaDeshRatan">ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ (ਸੰਪਾਦਕ). ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ''. 1950. pp. 71–73.</ref> '''15. 1960 — ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ''' 1960 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ''Encyclopaedia of Sikh Literature'' ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਬਾਰੇ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਥਾਣਾ ਕੋਟ ਭਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਦਸ ਕੋਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਪਤਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="KahnSinghNabhaChhattiana">ਨਾਭਾ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ. ''Encyclopaedia of Sikh Literature''. ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, 1960.</ref> '''16. ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ''' ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਤੇਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਸਨੀਕ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1706 ਈ. ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਆਏ ਤਾਂ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਈ।<ref name="SikhPanthemVisvokoshAjmer">''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼''. ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਸਬੰਧੀ ਇੰਦਰਾਜ਼.</ref> '''17. ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਿੰਘਾ ਦੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ''' ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਿੰਘਾ ਦੀ ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)'' ਵਿੱਚ “Chhattiana” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਈ. ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾੜ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref name="HSSinghaChhattiana">Singha, H. S. ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)''. p. 46.</ref> '''18. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ''' ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 8 ਏਕੜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ।</ref> '''19. 1934 — ਮਾਈ ਵੀਰੋ ਵਿਰੁੱਧ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ''' 1934 ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਮਲਾ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਕਤਸਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿੱਜੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ''Mst. Viro v. Waryam Singh'' ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ 1934 ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="MstViroWaryamSingh">''Mst. Viro v. Waryam Singh'', AIR 1934 Lahore 185; 147 Indian Cases 361.</ref> '''20. ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਤਰਖਾਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਿਕਾਰਡ''' ਤਰਖਾਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਤਰਖਾਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੱਕਾਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ''Mst. Viro v. Waryam Singh'' ਵਜੋਂ AIR 1934 Lahore 185 ਅਤੇ 147 Indian Cases 361 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="MstViroWaryamSingh"/> '''21. 1883–84 — ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀ''' ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੇ ''Gazetteer of the Ferozepore District, 1883–84'' ਵਿੱਚ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ '''Chatteana Inspection Choki''' ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੇ '''27ਵੇਂ ਮੀਲ''' 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ChatteanaInspectionChoki1883">''Gazetteer of the Ferozepore District, 1883–84''. Punjab Government. p. 129.</ref> '''22. 1915 — ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੋਠੀ''' 1915 ਦੇ ਨਹਿਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦੇ 27ਵੇਂ ਮੀਲ ਉੱਤੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੋਠੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੋਠੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ, ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਇਸ਼ਨਾਨਘਰ, ਇੱਕ ਸਟੋਰ/ਦਫ਼ਤਰੀ ਕਮਰਾ, ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਰਸੋਈ/ਆਊਟਹਾਊਸ, ਛੋਟਾ ਸਟਾਫ਼/ਚੌਕੀਦਾਰ ਕਮਰਾ ਅਤੇ 40 ਫੁੱਟ × 10 ਫੁੱਟ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਢੱਕੀ ਵਰਾਂਡਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="CanalInspectionSpecs">Public Works Department, Punjab (Irrigation Branch) (1915). ''Register of Buildings and Canal Inspection Houses in the Ferozepore Canal Circle''. Lahore: Punjab Government Press. p. 42. "Chhatiana Inspection House (Jaitu Rajbaha, Mile 27): Standard 2nd Class Bungalow with 2 main rooms, attached baths, and a front verandah measuring 40 ft x 10 ft."</ref> '''23. 1916–17 — ਨਹਿਰੀ ਗੇਜ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰ''' 1916–17 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਵਰਕਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਉੱਤੇ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣੇ ਗੇਜ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰ ਦਾ ਦਰਜ ਹੋਣਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰੈਗੂਲੇਟਰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੀ „ਝਾਲ“ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=Statistics of Irrigation, Water Distribution and Working of Distributaries of the Canals in the Punjab for the Year 1916–17 |publisher=Punjab Public Works Department, Irrigation Branch |year=1917 |page=38 }}</ref> '''24. 1922 — ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਸਹੂਲਤ''' 1922 ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੈਨਾਲ ਰੈਸਟ ਹਾਊਸ ਵਿਖੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਸਹੂਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਨਹਿਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭੇਜਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite report |title=Posts & Telegraphs Punjab 1921–22 |year=1922 |page=54 }}</ref> '''25. 1872 — ਜ਼ਮੀਨੀ ਬੰਦੋਬਸਤ''' 1872 ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਮੁਕਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਵਾ ਬਰਾੜ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਸੋਂ ਅਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Brandreth |first=E. L. |title=Report on the Revised Land Revenue Settlement of the Ferozepore District in the Panjab, 1868–1874 |publisher=Central Jail Press, Punjab Government |location=Lahore |year=1872 |page=84 }}</ref> '''26. 1885–86 — ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦਾ ਮੈਸਨਰੀ ਆਰਚ (ਡਾਟ) ਪੁਲ''' 1885–86 ਵਿੱਚ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦੇ 27ਵੇਂ ਮੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਮੈਸਨਰੀ ਆਰਚ (ਡਾਟ) ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੌਰ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਉਸਾਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੁਰਾਣਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ।<ref>{{cite report |title=Administration Report of the Public Works Department, Punjab, Irrigation Branch, for the year 1885–86 |publisher=Public Works Department, Punjab, Irrigation Branch |location=Lahore |year=1886 |page=52 }}</ref> '''27. ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ — ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ''Who's Who: Punjab Freedom Fighters'' ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵਾਸੀ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਹ 1911 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਨ, 1929 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 6/1 Punjab Regiment ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ (INA) ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧਬੰਦੀ (POW) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="SecondWorldWarINA">Singh, Fauja, ed. (1972). ''Who's Who: Punjab Freedom Fighters''. Vol. 1. Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University, Patiala. p. 578. "Hazura Singh s/o Inder Singh, Village Chhattiana, Tehsil Muktsar, INA Freedom Fighter and POW at Singapore."</ref> '''28. 1925 — ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ''' 1925 ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਦੀ ਅਨੁਸੂਚੀ-I ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਰੈਵਨਿਊ ਅਸਟੇਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ''Guptsar and Sahib Chand'' ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਜਾ ਐਕਟ ਦੀ ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ 196 ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref name="GurdwarasAct1925">Punjab Legislative Council (1925). ''The Sikh Gurdwaras Act, 1925'' (Punjab Act VIII of 1925). Legislative Department, Punjab. Schedule I, serial no. 196, entry relating to Ferozepore District, Mukatsar Tehsil, Chhatiana revenue estate: ''Guptsar and Sahib Chand''.</ref> == ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ (ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਲੀਆ) == ਇਹ ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ, [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। 1855 ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ''Kot Bhai Jhumbha'' ਨੂੰ 29 ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ '''90,055 ਏਕੜ''' ਅਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੁੱਲ ਮਾਮਲਾ '''₹12,432''' ਸੀ।''Gazetteer of the Ferozpur District'', table of old Sikh ilákas as they stood in 1855: “Kot Bhai Jhumbha — 29 [agricultural villages], 90,055 acres, Revenue 12,432.” 1846 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਆਫ਼ ਝੁੰਬਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਆਫ਼ [[ਅਰਨੌਲੀ]] ਨੂੰ ਜਗੀਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ 1872 ਦੇ ਲੈਂਡ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਰੈਵਨਿਊ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ '''ਫਸਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ''' ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ।''Gazetteer of the Ferozpur District'', account of the Kot Bhai area and the Bhai of Jhumba and Bhai of Arnauli. 1855 ਦਾ ਇਹ ₹12,432 ਵਾਲਾ ਅੰਕ ''Kot Bhai Jhumbha'' ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਦਰਜ ਮਾਮਲਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਭਾਈ ਆਫ਼ ਝੁੰਬਾ ਜਾਂ ਭਾਈ ਆਫ਼ [[ਅਰਨੌਲੀ]] ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਸੂਲ ਕੀਤੀ ਰਕਮ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਫਸਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਹੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰੈਵਨਿਊ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ, ਜੋ 1872 ਦੇ ਲੈਂਡ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।''Gazetteer of the Ferozpur District'', description of revenue assignments and the 1872 settlement. 1855 ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਅਤੇ ਝੁੰਬਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਇਕੱਠੇ '''“Kot Bhai Jhumbha”''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 29 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ, 90,055 ਏਕੜ ਰਕਬਾ ਅਤੇ ₹12,432 ਕੁੱਲ ਦਰਜ ਮਾਮਲਾ ਸੀ।<ref>''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ 1855 ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੀ ਸਾਰਣੀ।</ref> 1872 ਦੀ ਨਵੀਂ ਲੈਂਡ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ੈਲਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1883 ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ''Kot Bhai Jhumbha'' ਇਲਾਕਾ ਹੁਣ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਜ਼ੈਲਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਜ਼ੈਲ ਵਿੱਚ '''15 ਪਿੰਡ''' ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਮਲਾ '''₹10,815''' ਸੀ, ਜਦਕਿ '''Jhumba''' ਜ਼ੈਲ ਵਿੱਚ '''14 ਪਿੰਡ''' ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਮਲਾ '''₹9,990''' ਦਰਜ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ੈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ '''29 ਪਿੰਡ''' ਸਨ।<ref>''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, Muktsar Tahsil ਦੀਆਂ Zails ਦੀ ਸਾਰਣੀ।</ref> ਇਹ ਵੰਡ 1872 ਦੀ settlement ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੇ ਜ਼ੈਲਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ੈਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਬੀਲਾਈ ਵੰਡ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, “Zaildars, chief headmen, and village headmen” ਵਾਲਾ ਭਾਗ।</ref> ਕੋਟ ਭਾਈ ਥਾਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਇਲਾਕਾ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਛੱਤਿਆਣਾ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1883 ਦੇ ''Ferozepore District Gazetteer'' ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ '''Muktsar, Kot Bhai ਅਤੇ Jalalabad''' ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, ਅਧਿਆਇ “Criminal, Police, and Gaols”, Muktsar Tahsil ਦੇ Police Stations।</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਸੀ। 14 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ''Gazette of India'' ਵਿੱਚ ਵੀ Ferozepore West ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ '''“the police station area of Kot Bhai”''' ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>''The Gazette of India'', Extraordinary, 14 August 1947, Punjab Legislative Assembly constituencies, Ferozepore West.</ref> ਛੱਤਿਆਣਾ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਪੁਲਿਸ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਿੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[https://www.youtube.com/watch?v=r_x4ol9NaN4 "Apna Pind Sambhal"] {{ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] *https://www.facebook.com/ssbrar555 pv72r2rxvln0s6jjcrjkxj2qmic50pk 854299 854269 2026-11-11T11:31:15Z Sandeepchhattiana 24284 /* ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ */ ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾਲੇ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 854299 wikitext text/x-wiki {{Cleanup-reorganize}}{{Expert needed | date = ਅਕਤੂਬਰ 2026 }}{{Infobox settlement | name = ਛੱਤਿਆਣਾ | native_name = ਛੱਤੇਆਣਾ | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.328834|N|74.669480|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = [[ਭਾਰਤ]] | subdivision_type1 = ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | subdivision_name2 = [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | subdivision_type3 = ਤਹਿਸੀਲ | subdivision_name3 = [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] | subdivision_type4 = ਬਲਾਕ | subdivision_name4 = [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] | subdivision_type5 = ਪੁਲਿਸ ਥਾਣਾ | subdivision_name5 = [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] | government_type = ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ | governing_body = ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਛੱਤਿਆਣਾ | leader_title = ਸਰਪੰਚ | leader_name = ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ<ref>{{cite web |title=Chhatiana (13) village, Gidderbaha tehsil |url=https://www.voiceofvillage.com/india/punjab/sri-muktsar-sahib/gidderbaha/chhatiana-13 |website=Voice of Village |access-date=21 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260921141105/https://www.voiceofvillage.com/india/punjab/sri-muktsar-sahib/gidderbaha/chhatiana-13 |archive-date=21 ਸਤੰਬਰ 2026 |url-status=dead}}</ref> | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 9.92 | area_footnotes = ਲਗਭਗ 2,477 ਏਕੜ (ਲਗਭਗ 2,477 ਕਿੱਲੇ) | elevation_m = 185 | population_total = 3815 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = 397 | population_footnotes = | population_note = ਲਗਭਗ 756 ਘਰ; ਲਗਭਗ 2,800 ਰਜਿਸਟਰਡ ਵੋਟਰ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | demographics1_title2 = ਬੋਲਚਾਲ | demographics1_info2 = ਦੇਸੀ ਮਲਵਈ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]] | postal_code = 152031 | area_code_type = STD ਕੋਡ | area_code = 01637 | registration_plate = PB60 (ਪੀਬੀ60) | blank_name_sec1 = ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ | blank_info_sec1 = ਛੱਤਿਆਣਾ — ਪੰਚਾਇਤ ਅਧੀਨ ਕੇਵਲ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ | blank1_name_sec1 = ਰਕਬਾ | blank1_info_sec1 = ਲਗਭਗ 2,477 ਏਕੜ; ਲਗਭਗ 2,400 ਏਕੜ ਖੇਤੀਯੋਗ ਅਤੇ 50 ਏਕੜ ਟਿੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਕਬਾ; ਫਿਰਨੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਗਭਗ 75 ਏਕੜ; ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਗਭਗ 15 ਕਿੱਲੇ | blank2_name_sec1 = ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ | blank2_info_sec1 = ਲਗਭਗ 756(2011) ਘਰ; 2,800 ਰਜਿਸਟਰਡ ਵੋਟਰ; 3 ਪੋਲਿੰਗ ਬੂਥ — ਨੰਬਰ 82, 83 ਅਤੇ 84 | blank3_name_sec1 = ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ | blank3_info_sec1 = ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਲਗਭਗ 16 ਕਿ.ਮੀ.; ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ 25 ਕਿ.ਮੀ.; ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਲਗਭਗ 16 ਕਿ.ਮੀ.; ਬਠਿੰਡਾ–ਮੁਕਤਸਰ ਹਾਈਵੇ ਲਗਭਗ 3 ਕਿ.ਮੀ.; ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ–ਦੋਦਾ PMGSY ਸੜਕ; ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ ਪੱਕੀ; 2 ਬੱਸ ਅੱਡੇ | blank4_name_sec1 = ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ | blank4_info_sec1 = 1 ਡਾਕਖਾਨਾ; 6 ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰ; 6 ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ; 4 ਰਾਸ਼ਨ ਡਿਪੂ; 2 CSC ਕੇਂਦਰ; 2 ਮੈਡੀਕਲ ਸਟੋਰ; 4 ਦੁੱਧ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਡੇਅਰੀਆਂ | blank5_name_sec1 = ਪਾਣੀ, ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ | blank5_info_sec1 = 1 ਵਾਟਰ ਵਰਕਸ ਅਤੇ 1 ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੈਂਕੀ; ਲਗਭਗ 400–500 ਟਿਊਬਵੈੱਲ/ਮੋਟਰ; ਖੇਤੀ ਲਈ 8 ਘੰਟੇ ਬਿਜਲੀ; ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾਲ; 6 ਮੋਗੇ; 3 ਛੱਪੜ | blank6_name_sec1 = ਸੰਚਾਰ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ | blank6_info_sec1 = 4G ਅਤੇ 5G ਮੋਬਾਈਲ ਨੈੱਟਵਰਕ; ਆਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰ/ਬ੍ਰਾਡਬੈਂਡ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ Wi-Fi; BSNL ਲੈਂਡਲਾਈਨ; 1 ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ/ਸਟੇਡੀਅਮ, 1 ਵਾਲੀਬਾਲ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ 1 ਜਿਮ; ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ — ਦੋਦਾ, ਲੋਹਾਰਾ, ਸੁਖਨਾ, ਅਬਲੂ, ਬੁੱਟਰ, ਰੁਖਾਲਾ, ਸਾਹਿਬਚੰਦ ਅਤੇ ਭਲਾਈਆਣਾ; ਦਿੱਲੀ ਲਗਭਗ 385 ਕਿ.ਮੀ. | website = https://m.facebook.com/chhattiana555 }} '''ਛੱਤੇਆਣਾ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ ਤੇ ਬਠਿੰਡਾ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ । ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਭੀਸੀਆਣਾ ਇਥੋਂ ਸਿਰਫ਼ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 255 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ’ਤੇ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1972 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।1995 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਦਮਖੋਰ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਬਰਾੜ ਗੋਤ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਪਤ ਮਾਇਆ ਕੱਢ ਕੇ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘਰ ਸਨ, ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਲੱਗਭੱਗ 1925 ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ ਤੇ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹਾ 1870 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਹੈ ਜੋਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਹਿਰੀ ਮਹਿਕਮੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਘਰ ਸੀ। 1883 ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਗਜਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਭਗ 1920 ਵਿੱਚ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਤਾਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਮਹਿਕਮਾ ਹੋਰਾਂ ਕੋਠੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਤਾਰ ਬਾਬੂ ਦੀ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; hight:50%; !ਸ਼ਹਿਰ !ਡਾਕਖਾਨਾ !ਪਿੰਨ ਕੋਡ !ਖੇਤਰ !ਨਜਦੀਕ !ਥਾਣਾ |- |ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ |ਛੱਤਿਆਣਾ |152031 |ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ |ਕੋਟਭਾਈ |ਕੋਟਭਾਈ |} == ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ == * ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ<ref>{{cite web |title=Office of District Education Officer (EE), Sri Muktsar Sahib – School List |url=https://www.epunjabschool.gov.in/FacultyDocs/Muktsar_p.pdf |website=Punjab School Education Department}}</ref><ref>{{cite web |title=GPS Chhattiana – UDISE Code 3120301601 |url=https://www.scribd.com/document/955468245/Instruction-regarding-Listening-Lab-under-Samagra-2025-26 |website=School Education Records}}</ref> * ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ<ref>{{cite web |title=Government Senior Secondary School, Chhattiana – School Record |url=https://deojalandhar.org/admin/mails/2024/04/10/p1hr3rfi3t1gu11eqr1c65r5cmbe4.pdf |website=District Education Department}}</ref> * ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ<ref>{{cite web |title=Baba Farid Public Senior Secondary School, Chhattiana – Official Website |url=https://www.bfssschhattiana.com/ |website=Baba Farid Public Senior Secondary School}}</ref><ref>{{cite web |title=District Wise Top 10 Students – Matriculation Examination, March 2026 |url=https://faq.pseb.ac.in/2026/10/Complete_Stats_Matriculation_March_2026.pdf |website=Punjab School Education Board}}</ref> * ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰ, ਛੱਤਿਆਣਾ<ref>{{cite web |title=Chhatiana (13) Village Map, PIN Code, Population |url=https://www.villagemaps.in/punjab/chhatiana-13-gidderbaha-muktsar-35351/amp/ |website=VillageMaps.in}}</ref> * ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ * ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ — ਇਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਪਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹੈੱਡ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਮੱਲਣ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫੀਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਹੁਣ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ == *ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ *ਵਹਿਮੀ ਪੀਰ ਸਮਾਧ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ *ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ *ਪੁਰਾਤਨ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਖੂਹ == ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ == 1. '''ਸ. ਮਹੈਂਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1952–1958''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਮਹੈਂਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਰੂਲੀਆ ਸਿੰਘ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਚਾਚਾ। ਸ. ਰੂਲੀਆ ਸਿੰਘ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਚੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸ. ਮਹੈਂਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਚੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। 2. '''ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1958–1963''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ ਅਤੇ ਸ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ, ਸ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਤਾਇਆ ਜੀ ਸਨ। ਸ. ਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ। * ਮੁਰੱਬਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਛੱਤਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਮੁਰੱਬਾਬੰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਬਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਹੈ। 3. '''ਮਹੰਤ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ''' * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1963–1971''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਮਹੰਤ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: 1971 ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 4. '''ਸ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1971–1973''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਟੇਕ ਸਿੰਘ, ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ। 5. '''ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1973–1978''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਰਜਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ, ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ। ਭਰਾ — ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ। ਭਤੀਜੇ — ਸ. ਅਮਰਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਸ. ਇੰਦਰਦੀਪ ਸਿੰਘ। ਚਾਚਾ — ਸ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ। ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ — ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ। 6. '''ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਅੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1978–1983''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਸਮੇਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ। 7. '''ਸ. ਪ੍ਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਫੱਤਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1983–1992''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਪ੍ਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਪ੍ਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਹਰਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ। ਸ. ਹਰਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਗੁਨਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਗਿੰਨੀ ਬਰਾੜ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਆਜ਼ਾਦ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ। 8. '''ਸ. ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਰੂੜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: ਜਨਵਰੀ 1993–1998''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਬਲਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਰਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ। 9. '''ਸ. ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਗਾਹਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਮੋਤੀ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1998–2003''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਗਾਹਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਉਧਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ। ਵਾਸੀ — ਛੱਤਿਆਣਾ। 10. '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ''' * ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2003–2008''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਬਲਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ। 11. '''ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2008–2013''' (ਮੈਂਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ — ਸ. ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ — ਸ. ਚਮਕੌਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ। 12. '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਜੀ''' * ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਪੱਪੀ ਜੀ * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2013–2018''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਪਤੀ — ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਉਰਫ਼ ਪੱਪੀ ਜੀ। ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ — ਸ. ਗੁਰਨੈਬ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਜੀ। ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬੇਟੇ — ਸ. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਗੁਰਨੈਬ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਬੇਟੇ — ਸ. ਰਾਜਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। 13. '''ਸ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਜੀ''' * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2018–2023''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕੋਟਭਾਈ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਹਾਇਕ (ਪੀ.ਏ.)।<ref name="news13">ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਹਵਾਲਾ</ref> 14. '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਰਾੜ ਜੀ''' * ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਧੀਰਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ * '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2023–ਮੌਜੂਦਾ''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ) * ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਰਾੜ ਜੀ * ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ — ਸ. ਧੀਰਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਵਕੀਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ।<ref name="news14">ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਹਵਾਲਾ</ref> === ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਫ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰਿਆ? === ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸਰਪੰਚਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਸਰਪੰਚਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ, ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। === ਹਵਾਲੇ === <references /> == ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ == === 1. ਅਰਪਨਜੋਤ ਕੌਰ === ਅਰਪਨਜੋਤ ਕੌਰ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ''Water Quality Prediction'' ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ 9ਵੇਂ National Level Exhibition and Project Competition (NLEPC) 2022 ਦੇ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} === 2. ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ === ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ਾਟ-ਪੁੱਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਓਪਨ ਸਟੇਟ ਸ਼ਾਟ-ਪੁੱਟ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ 19.48 ਮੀਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਅਤੇ ਬੈਸਟ ਐਥਲੀਟ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} === 3. ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ === ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ 2026 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। Athletics Federation of India ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ 77 ਮੈਂਬਰੀ ਭਾਰਤੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਟੀਮ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ''Karanveer Singh — Shotput'' ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} === 4. ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਛੱਤੇਆਣੀਆਂ === ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਛੱਤੇਆਣੀਆਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1915 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ''ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੁਸਤਮ ਪਹਿਲਵਾਨ'' ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ ਸੱਤ ਫੁੱਟ ਦੋ ਇੰਚ, ਛਾਤੀ 44 ਇੰਚ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਇੱਕ ਕੁਇੰਟਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਆਲਮਗੀਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1972 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਲਮਗੀਰ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਰਛੀਨ’, ''ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੁਸਤਮ ਪਹਿਲਵਾਨ'', ਸਫ਼ਾ 230.</ref> === 5. ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ === ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੰਪਾਊਂਡ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਮੀ, ਅੰਤਰ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। 2008–09 ਦੀਆਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਪਾਊਂਡ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ 90 ਮੀਟਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ, 70 ਮੀਟਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ, 70 ਮੀਟਰ ਕੰਪਾਊਂਡ ਇੰਡਿਵਿਜੁਅਲ ਓਲੰਪਿਕ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਅਤੇ 70 ਮੀਟਰ ਕੰਪਾਊਂਡ ਟੀਮ ਓਲੰਪਿਕ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਨ ਕੰਬੋਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ''Annual Quality Assurance Report 2008–2009'', ਸਫ਼ੇ 158, 223.</ref> 2008 ਵਿੱਚ ਯਾਂਗੂਨ, ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੰਪਾਊਂਡ ਆਰਚਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਮਈ 2009 ਵਿੱਚ ਤਹਿਰਾਨ, ਇਰਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਆਰਚਰੀ ਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਟੀਮ ਕੰਪਾਊਂਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ''Annual Quality Assurance Report 2008–2009'', ਸਫ਼ਾ 214.</ref><ref>{{cite news |title=Indians dominate qualifiers |work=Hindustan Times |date=2009}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੰਪਾਊਂਡ ਟੀਮ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਚੁੰਗਦਾ ਸ਼ੇਰਪਾ, ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਗੋਕੁਲ ਤਮੁਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੰਪਾਊਂਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{cite news |title=India bag six gold in Asian Archery GP |work=Press Trust of India, NDTV |date=24 October 2009}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 29ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਚਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2008 ਵਿੱਚ ਪੂਨੇ ਵਿਖੇ 30 ਮੀਟਰ ਕੰਪਾਊਂਡ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲਿਆ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ''Annual Quality Assurance Report 2008–2009'', ਸਫ਼ਾ 219.</ref> === 6. ਰਤਿੰਦਰਦੀਪ ਕੌਰ === ਰਤਿੰਦਰਦੀਪ ਕੌਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤੇ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨੈੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ 2025 ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ 650 ਵਿੱਚੋਂ 650 ਅੰਕ (100 ਫ਼ੀਸਦੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਟਾਈ-ਬ੍ਰੇਕ ਨਿਯਮ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news |title=Academic & athletic star: PSEB Class X second position holder is national-level netball player |work=The Tribune |date=16 May 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=3 girls jointly score highest marks in Punjab Board Class 10 exams, topper decided through age criterion |work=The Indian Express |date=16 May 2025}}</ref> ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨੈੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਅੰਡਰ-17 ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਗੇਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=Academic & athletic star: PSEB Class X second position holder is national-level netball player |work=The Tribune |date=16 May 2025}}</ref> === 7. ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ === ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2025 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ 98.60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news |title=Class 8th results: Excellent performance by various schools |work=Punjabi Tribune |date=2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Our Shining Star |work=Baba Farid Public Senior Secondary School, Chhattiana}}</ref> === 8. ਜਸ਼ਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ === ਜਸ਼ਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਹੈ। ਜੂਨ 2021 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬਲਾਕ ਪੱਧਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 9ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ 64 ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ-1 ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਨਤੀਜਾ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਕੂਲ ''GHS Chhattiana'' ਅਤੇ ਨਾਮ ''Jashanpreet Kaur'' ਦਰਜ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Block Level Bhashan Mukabla Result 22.06.2021 |publisher=Samagra Shiksha Abhiyan Punjab |date=22 June 2021}}</ref> === 9. 2026 ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ === 2026 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕੁਲੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦਸ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਹਰਮੀਨ ਕੌਰ ਨੇ 650 ਵਿੱਚੋਂ 631 ਅੰਕ (97.08%) ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ, ਰਸਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ 625 ਅੰਕ (96.15%) ਲੈ ਕੇ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ, ਸਵੀਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ 624 ਅੰਕ (96.00%) ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸਥਾਨ, ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਨੇ 622 ਅੰਕ (95.69%) ਲੈ ਕੇ ਅੱਠਵਾਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਅਰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 616 ਅੰਕ (94.77%) ਲੈ ਕੇ ਦਸਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |title=Complete Stats Matriculation March 2026 |publisher=Punjab School Education Board |date=2026}}</ref> ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਦਿਓਲ — ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਦਿਓਲ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਾਂਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਨੇ ਬੋਹੜ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ “ਇੱਕ ਮਾਂ ਬੋਹੜ ਦੀ ਛਾਂ ਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ” ਗੀਤ ਗਾਇਕ ਜਸਵਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=ਛਾਂਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਨੇ ਬੋਹੜ ਦੀਆਂ |work=ਅਜੀਤ |date=22 August 2026}}</ref> ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੰਘੇਰਾ — ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੰਘੇਰਾ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਡਾਕਟਰ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਮੈਡੀਕਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ 2023 ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਰੋਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ V.P.O. Chhattiana, Via Doda, Distt. Sri Muktsar Sahib ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਡੀਕਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੰਬਰ 41975 ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ MBBS ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ Government Medical College, Patiala ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ Guru Nanak Dev Hospital, Amritsar ਦੇ Cardiology ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |title=Electoral Roll 2023 |url=https://punjabmedicalcouncil.in/wp-content/uploads/2023/08/ELECTORAL-ROLL-2023-AS-PER-PROVISIONS-IN-PUNJAB-MEDICAL-REGISTRATION-ACT-1916-AND-ITS-AMENDMENTS.pdf |website=Punjab Medical Council |access-date=21 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Details of Faculty Members |url=https://gmc.edu.in/pdf/Details-of-Faculty-Members-31-August-2024.pdf |website=Government Medical College, Amritsar |access-date=21 September 2026}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== 1705 ਵਿਚ ਮੁਕਤਸਰ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ āਾਬ, ਜੋ ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਨਖਾਹ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਦਾਇਗੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਸਵੰਧ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ (1/10 ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦਾ 10%) ਜੋ ਕਿ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਸਨ. ਦਸਵੇਂ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿਚ ਤਨਖਾਹ ਵਜੋਂ ਵੰਡਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ. ਸਿਪਾਹੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਪਰ ਇਕ ਸਿੱਖ-ਸਿਪਾਹੀ ਭਾਈ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਫਿਰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖੀ, ਬਪਤਿਸਮਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, "ਤੁਸੀਂ ਮਾਲਵੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਮਾਝੇ ਲਈ ਬਚਾ ਲਿਆ"। ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਈ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪੀਅਰ / ਪੀਰ ਸਯਦ ਇਬਰਾਹਿਮ, ਜੋ ਪੀਅਰ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਜਾਂ ਵੇਹਮੀ ਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਸਥਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ. ਉਹ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਰਸਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਸਿੱਖ-ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਧੂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਦਫਨਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਪਤਸਰ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਅੱਜ, ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਉੱਪਰ ਤਸਵੀਰ ਵੇਖੋ). == ਜਨਸੰਖਿਆ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} == ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਜਨਗਣਨਾ ਅੰਕੜੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ !! ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ !! ਮਰਦ !! ਔਰਤਾਂ !! ਘਰ !! ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (SC) !! SC ਮਰਦ !! SC ਔਰਤਾਂ |- | 1951 || 1,152 || 638 || 514 || — || — || — || — <ref name="census1951">''District Census Handbook, Ferozepore District, Vol. 11, Punjab — Census 1951'', Census of India, 1951.</ref> |- | 1961 || 1,697 || 934 || 763 || 289 || 471 || 256 || 215 <ref name="census1961">''District Census Handbook, Ferozepur District, Census 1961'', Director of Census Operations, Punjab, 1965, p. lxxxiv, Muktsar Tahsil, Village Rural, Chhotiana (13), serial no. 107.</ref> |- | 1971 || 2,102 || 1,118 || 984 || 354 || 736 || 340 || 396 <ref name="census1971">''Village & Townwise Primary Census Abstract, Firozpur, Part X-A & B, Series-17, Punjab'', Census of India, 1971, Chhutiana (13).</ref> |- | 1981 || 2,731 || 1,436 || 1,295 || 422 || 1,172 || 628 || 544 <ref name="census1981">''District Census Handbook, Firozpur District, Census 1981'', Census of India, 1981, village-wise Primary Census Abstract.</ref> |- | 1991 || 2,924 || 1,540 || 1,384 || 485 || 1,375 || 742 || 633 <ref name="census1991">''District Census Handbook, Firozpur District, Census 1991'', Census of India, 1991, village-wise Primary Census Abstract.</ref> |- | 2001 || 3,556 || 1,870 || 1,686 || 644 || 1,733 || 915 || 818 <ref name="census2001">''Primary Census Abstract Total, Punjab, District – Muktsar – 2001'', Census of India, Government of India, village-wise Primary Census Abstract, Chhattiana.</ref> |- | 2011 || 3,815 || 2,035 || 1,780 || 756 || 1,962 || 1,042 || 920 <ref name="census2011">''Primary Census Abstract, Census of India 2011, Punjab'', village-level data for Chhatiana, Census village code 35351.</ref> |} === ਹਵਾਲੇ === <references /> ==ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ== '''1. 1883 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਨਾਮ “Chatteana” ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੀ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀ''' ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 1883 ਦੇ ''Ferozepore District Gazetteer'' ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ “Chatteana” ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ Chatteana ਨੂੰ Jaitu Rajbaha ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ Inspection Choki ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ Jaitu Rajbaha ਦੇ 27ਵੇਂ ਮੀਲ ’ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="ChatteanaInspectionChoki1883">''Gazetteer of the Ferozepore District, 1883–84''. Punjab Government. p. 129.</ref> '''2. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਛੱਤਿਆਣਾ — ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰਣਨ''' ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੀ ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ “Chhatiana” ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ Kaljharani ਤੋਂ Chhatiana ਵੱਲ ਗਏ। Chhatiana ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਆਨੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਆਨੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ Dan Singh ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਧਨ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਕੀ ਧਨ ਨੂੰ ਦੱਬ ਦੇਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="MacauliffeChhatiana">Macauliffe, Max Arthur. ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors''. Vol. V. Oxford: Clarendon Press, 1909. pp. 217–218.</ref> '''3. ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ — ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਿਕਾਰਡ''' ''Who's Who: Punjab Freedom Fighters'' ਵਿੱਚ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ, ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਦਾ ਜਨਮ 1911 ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਕਤਸਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 1929 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 6/1 ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ (INA) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ (P.O.W.) ਬਣੇ।<ref name="HazuraSingh1972">Singh, Fauja, ed. (1972). ''Who's Who: Punjab Freedom Fighters''. Vol. 1. Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University, Patiala. p. 578.</ref> '''4. 1939 — ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ''' 1939 ਵਿੱਚ ਛਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹਨ। ''ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ (1926–1976)'' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਚੁਣੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1939 ਨੂੰ ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਹਾਜ਼ਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 50 ਉੱਤੇ “ਸ: ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਛਤਿਆਣਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਕਤਸਰ (ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ)” ਦਰਜ ਹੈ।<ref name="SGPC50Years">''ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ (1926–1976)''. p. 36.</ref> '''5. 1934 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਰਿਕਾਰਡ''' 1934 ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਨੰਬਰ 319 of 1933 ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰਾਂ (Name of the Debtors) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ Chhatiana ਦਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ Date of Adjudication: 2 ਮਾਰਚ 1934 ਅਤੇ Date of Hearing: 16 ਜੂਨ 1934 ਦਰਜ ਹੈ।<ref name="PunjabGazette1934">''Punjab Government Gazette'', 1934. p. 301.</ref> '''6. 1925 — ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ''' 1925 ਦੇ ‘ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ’ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁਕਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲ ਅਧੀਨ ਰੈਵਨਿਊ ਅਸਟੇਟ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗੁਪਤਸਰ ਐਂਡ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ’ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਜਾ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ 196 ਹੇਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="GurdwarasAct1925">Punjab Legislative Council (1925). ''The Sikh Gurdwaras Act, 1925'' (Punjab Act VIII of 1925). Legislative Department, Punjab. p. 115. Schedule I, serial no. 196.</ref> '''7. 1963 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ Citrus Belt ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਣਾ''' 1963 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ''Soils of the Proposed Citrus Belt of Punjab'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਨਿੰਬੂ-ਜਾਤੀ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ Panjgram Kalan, Kala-Tiba, Wazidpur, Rajenwali, Daulatpur ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="CitrusBelt1963">Kanwar, J. S.; Sehgal, J. L.; Dhingra, D. R. ''Soils of the Proposed Citrus Belt of Punjab''. Punjab Agricultural University. 1963. p. 47.</ref> '''8. 1963 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ Citrus/ਬਾਗਬਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸਾਨ''' ਇਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ Farmer ਅਤੇ Village ਵਾਲੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਦਰਜ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ Joginder Singh, Harcharan Singh, Kirpal Singh, Avtar Singh, Parduman Singh, Karam Singh, Joginder Singh, Fauja Singh, Avtar Singh ਅਤੇ Dewan Singh ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="CitrusFarmers1963">Kanwar, J. S.; Sehgal, J. L.; Dhingra, D. R. ''Soils of the Proposed Citrus Belt of Punjab''. Punjab Agricultural University. 1963. p. 47.</ref> '''9. 1959 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿਕਰ''' 1959 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ'' ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਦਾਸੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਾਬਾ ਬੰਖੰਡੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹਰ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰ ਗਿਆਨ ਦਾਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਧਰਮਸਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਤਮਾ ਦਾਸ ਇਸ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ।<ref name="UdasiSikhanDiVithia">ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ. ''ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ''. 1959. pp. 453–454.</ref><ref name="UdasisColonialPunjab">Sandhu, Kiranjit. ''The Udasis in the Colonial Punjab: 1849 A.D.–1947 A.D.'' Ph.D. thesis, Guru Nanak Dev University, Amritsar, 2011.</ref> '''10. ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਬਹਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸ''' ਇਸੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਇਬਰਾਹੀਮ ਬਹਮੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="UdasiAjmerSingh">ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ. ''ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ''. 1959. pp. 453–454.</ref> '''11. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਛੱਤਿਆਣਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ''' ਪੰਨਾ 218 ’ਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ Brahmi (Ibrahim) ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਅਤੇ Ajmer Singh ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ Sahib Chand, Kot Bhai, Rohila, Bambiha ਅਤੇ Bajak ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="MacauliffeAjmer">Macauliffe, Max Arthur. ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors''. Vol. V. Oxford: Clarendon Press, 1909. p. 218.</ref> '''12. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਛੱਤਿਆਣਾ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਬਰਾੜਾਂ ਦੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ''' ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰੂਪਾਣਾ, ਭੰਡੇਰ, ਗੁਰਸਰ, ਥੇਹੜੀ, ਬੰਬੀਹਾ, ਰੋਹੀਲਾ ਅਤੇ ਜੁੰਗਿਆਣਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੜੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਬਰਾੜਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਚੌਧਰੀ ਦਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="GandhiChhatiana">Gandhi, Surjit Singh. ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' p. 860.</ref> '''13. ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮੁੜ ਛੱਤਿਆਣਾ ਆਉਣਾ''' ਇਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁੜ ਛੱਤਿਆਣਾ, ਕੋਟ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਅਤੇ ਕੋਟ ਭਾਈ ਰਾਹੀਂ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਪਹੁੰਚੇ।<ref name="GandhiSecondChhatiana">Gandhi, Surjit Singh. ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' p. 860.</ref> '''14. ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ''' 1950 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ'' ਵਿੱਚ ਛਤਿਆਣੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਛਤਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਕਰਕੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬੈਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਕਰੀ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਅਸੁਪਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਪਾਹੁਲ ਲੈਣ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।<ref name="MalwaDeshRatan">ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ (ਸੰਪਾਦਕ). ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ''. 1950. pp. 71–73.</ref> '''15. 1960 — ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ''' 1960 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ''Encyclopaedia of Sikh Literature'' ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਬਾਰੇ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਥਾਣਾ ਕੋਟ ਭਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਦਸ ਕੋਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਪਤਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="KahnSinghNabhaChhattiana">ਨਾਭਾ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ. ''Encyclopaedia of Sikh Literature''. ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, 1960.</ref> '''16. ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ''' ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਤੇਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਸਨੀਕ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1706 ਈ. ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਆਏ ਤਾਂ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਈ।<ref name="SikhPanthemVisvokoshAjmer">''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼''. ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਸਬੰਧੀ ਇੰਦਰਾਜ਼.</ref> '''17. ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਿੰਘਾ ਦੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ''' ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਿੰਘਾ ਦੀ ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)'' ਵਿੱਚ “Chhattiana” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਈ. ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾੜ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref name="HSSinghaChhattiana">Singha, H. S. ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)''. p. 46.</ref> '''18. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ''' ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 8 ਏਕੜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ।</ref> '''19. 1934 — ਮਾਈ ਵੀਰੋ ਵਿਰੁੱਧ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ''' 1934 ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਮਲਾ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਕਤਸਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿੱਜੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ''Mst. Viro v. Waryam Singh'' ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ 1934 ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="MstViroWaryamSingh">''Mst. Viro v. Waryam Singh'', AIR 1934 Lahore 185; 147 Indian Cases 361.</ref> '''20. ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਤਰਖਾਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਿਕਾਰਡ''' ਤਰਖਾਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਤਰਖਾਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੱਕਾਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ''Mst. Viro v. Waryam Singh'' ਵਜੋਂ AIR 1934 Lahore 185 ਅਤੇ 147 Indian Cases 361 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="MstViroWaryamSingh"/> '''21. 1883–84 — ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀ''' ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੇ ''Gazetteer of the Ferozepore District, 1883–84'' ਵਿੱਚ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ '''Chatteana Inspection Choki''' ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੇ '''27ਵੇਂ ਮੀਲ''' 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ChatteanaInspectionChoki1883">''Gazetteer of the Ferozepore District, 1883–84''. Punjab Government. p. 129.</ref> '''22. 1915 — ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੋਠੀ''' 1915 ਦੇ ਨਹਿਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦੇ 27ਵੇਂ ਮੀਲ ਉੱਤੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੋਠੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੋਠੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ, ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਇਸ਼ਨਾਨਘਰ, ਇੱਕ ਸਟੋਰ/ਦਫ਼ਤਰੀ ਕਮਰਾ, ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਰਸੋਈ/ਆਊਟਹਾਊਸ, ਛੋਟਾ ਸਟਾਫ਼/ਚੌਕੀਦਾਰ ਕਮਰਾ ਅਤੇ 40 ਫੁੱਟ × 10 ਫੁੱਟ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਢੱਕੀ ਵਰਾਂਡਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="CanalInspectionSpecs">Public Works Department, Punjab (Irrigation Branch) (1915). ''Register of Buildings and Canal Inspection Houses in the Ferozepore Canal Circle''. Lahore: Punjab Government Press. p. 42. "Chhatiana Inspection House (Jaitu Rajbaha, Mile 27): Standard 2nd Class Bungalow with 2 main rooms, attached baths, and a front verandah measuring 40 ft x 10 ft."</ref> '''23. 1916–17 — ਨਹਿਰੀ ਗੇਜ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰ''' 1916–17 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਵਰਕਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਉੱਤੇ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣੇ ਗੇਜ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰ ਦਾ ਦਰਜ ਹੋਣਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰੈਗੂਲੇਟਰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੀ „ਝਾਲ“ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=Statistics of Irrigation, Water Distribution and Working of Distributaries of the Canals in the Punjab for the Year 1916–17 |publisher=Punjab Public Works Department, Irrigation Branch |year=1917 |page=38 }}</ref> '''24. 1922 — ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਸਹੂਲਤ''' 1922 ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੈਨਾਲ ਰੈਸਟ ਹਾਊਸ ਵਿਖੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਸਹੂਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਨਹਿਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭੇਜਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite report |title=Posts & Telegraphs Punjab 1921–22 |year=1922 |page=54 }}</ref> '''25. 1872 — ਜ਼ਮੀਨੀ ਬੰਦੋਬਸਤ''' 1872 ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਮੁਕਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਵਾ ਬਰਾੜ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਸੋਂ ਅਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Brandreth |first=E. L. |title=Report on the Revised Land Revenue Settlement of the Ferozepore District in the Panjab, 1868–1874 |publisher=Central Jail Press, Punjab Government |location=Lahore |year=1872 |page=84 }}</ref> '''26. 1885–86 — ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦਾ ਮੈਸਨਰੀ ਆਰਚ (ਡਾਟ) ਪੁਲ''' 1885–86 ਵਿੱਚ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦੇ 27ਵੇਂ ਮੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਮੈਸਨਰੀ ਆਰਚ (ਡਾਟ) ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੌਰ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਉਸਾਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੁਰਾਣਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ।<ref>{{cite report |title=Administration Report of the Public Works Department, Punjab, Irrigation Branch, for the year 1885–86 |publisher=Public Works Department, Punjab, Irrigation Branch |location=Lahore |year=1886 |page=52 }}</ref> '''27. ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ — ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ''Who's Who: Punjab Freedom Fighters'' ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵਾਸੀ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਹ 1911 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਨ, 1929 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 6/1 Punjab Regiment ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ (INA) ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧਬੰਦੀ (POW) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="SecondWorldWarINA">Singh, Fauja, ed. (1972). ''Who's Who: Punjab Freedom Fighters''. Vol. 1. Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University, Patiala. p. 578. "Hazura Singh s/o Inder Singh, Village Chhattiana, Tehsil Muktsar, INA Freedom Fighter and POW at Singapore."</ref> '''28. 1925 — ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ''' 1925 ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਦੀ ਅਨੁਸੂਚੀ-I ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਰੈਵਨਿਊ ਅਸਟੇਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ''Guptsar and Sahib Chand'' ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਜਾ ਐਕਟ ਦੀ ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ 196 ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref name="GurdwarasAct1925">Punjab Legislative Council (1925). ''The Sikh Gurdwaras Act, 1925'' (Punjab Act VIII of 1925). Legislative Department, Punjab. Schedule I, serial no. 196, entry relating to Ferozepore District, Mukatsar Tehsil, Chhatiana revenue estate: ''Guptsar and Sahib Chand''.</ref> == ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ (ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਲੀਆ) == ਇਹ ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ, [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। 1855 ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ''Kot Bhai Jhumbha'' ਨੂੰ 29 ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ '''90,055 ਏਕੜ''' ਅਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੁੱਲ ਮਾਮਲਾ '''₹12,432''' ਸੀ।''Gazetteer of the Ferozpur District'', table of old Sikh ilákas as they stood in 1855: “Kot Bhai Jhumbha — 29 [agricultural villages], 90,055 acres, Revenue 12,432.” 1846 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਆਫ਼ ਝੁੰਬਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਆਫ਼ [[ਅਰਨੌਲੀ]] ਨੂੰ ਜਗੀਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ 1872 ਦੇ ਲੈਂਡ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਰੈਵਨਿਊ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ '''ਫਸਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ''' ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ।''Gazetteer of the Ferozpur District'', account of the Kot Bhai area and the Bhai of Jhumba and Bhai of Arnauli. 1855 ਦਾ ਇਹ ₹12,432 ਵਾਲਾ ਅੰਕ ''Kot Bhai Jhumbha'' ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਦਰਜ ਮਾਮਲਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਭਾਈ ਆਫ਼ ਝੁੰਬਾ ਜਾਂ ਭਾਈ ਆਫ਼ [[ਅਰਨੌਲੀ]] ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਸੂਲ ਕੀਤੀ ਰਕਮ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਫਸਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਹੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰੈਵਨਿਊ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ, ਜੋ 1872 ਦੇ ਲੈਂਡ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।''Gazetteer of the Ferozpur District'', description of revenue assignments and the 1872 settlement. 1855 ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਅਤੇ ਝੁੰਬਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਇਕੱਠੇ '''“Kot Bhai Jhumbha”''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 29 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ, 90,055 ਏਕੜ ਰਕਬਾ ਅਤੇ ₹12,432 ਕੁੱਲ ਦਰਜ ਮਾਮਲਾ ਸੀ।<ref>''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ 1855 ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੀ ਸਾਰਣੀ।</ref> 1872 ਦੀ ਨਵੀਂ ਲੈਂਡ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ੈਲਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1883 ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ''Kot Bhai Jhumbha'' ਇਲਾਕਾ ਹੁਣ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਜ਼ੈਲਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਜ਼ੈਲ ਵਿੱਚ '''15 ਪਿੰਡ''' ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਮਲਾ '''₹10,815''' ਸੀ, ਜਦਕਿ '''Jhumba''' ਜ਼ੈਲ ਵਿੱਚ '''14 ਪਿੰਡ''' ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਮਲਾ '''₹9,990''' ਦਰਜ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ੈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ '''29 ਪਿੰਡ''' ਸਨ।<ref>''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, Muktsar Tahsil ਦੀਆਂ Zails ਦੀ ਸਾਰਣੀ।</ref> ਇਹ ਵੰਡ 1872 ਦੀ settlement ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੇ ਜ਼ੈਲਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ੈਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਬੀਲਾਈ ਵੰਡ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, “Zaildars, chief headmen, and village headmen” ਵਾਲਾ ਭਾਗ।</ref> ਕੋਟ ਭਾਈ ਥਾਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਇਲਾਕਾ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਛੱਤਿਆਣਾ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1883 ਦੇ ''Ferozepore District Gazetteer'' ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ '''Muktsar, Kot Bhai ਅਤੇ Jalalabad''' ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, ਅਧਿਆਇ “Criminal, Police, and Gaols”, Muktsar Tahsil ਦੇ Police Stations।</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਸੀ। 14 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ''Gazette of India'' ਵਿੱਚ ਵੀ Ferozepore West ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ '''“the police station area of Kot Bhai”''' ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>''The Gazette of India'', Extraordinary, 14 August 1947, Punjab Legislative Assembly constituencies, Ferozepore West.</ref> ਛੱਤਿਆਣਾ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਪੁਲਿਸ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਿੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[https://www.youtube.com/watch?v=r_x4ol9NaN4 "Apna Pind Sambhal"] {{ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] *https://www.facebook.com/ssbrar555 khrwp8pl8r8a5wax1mjrpgxqht9j5zp 0 45240 854300 849023 2026-11-11T11:35:36Z Sandeepchhattiana 24284 /* ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ */ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਹਵਾਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। 854300 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ | native_name = ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = [[ਭਾਰਤ]] | subdivision_type1 = ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | subdivision_name2 = [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | subdivision_type3 = ਤਹਿਸੀਲ | subdivision_name3 = [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] | subdivision_type4 = ਸਬ-ਤਹਿਸੀਲ | subdivision_name4 = ਦੋਦਾ | subdivision_type5 = ਬਲਾਕ | subdivision_name5 = ਕੋਟ ਭਾਈ | subdivision_type6 = ਥਾਣਾ | subdivision_name6 = ਕੋਟ ਭਾਈ | area_total_acre = 4706 | population_as_of = 2011 | population_total = 5228 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = ਮਰਦ | population_blank1 = 2806 | population_blank2_title = ਔਰਤਾਂ | population_blank2 = 2422 | postal_code_type = ਪਿਨ ਕੋਡ | postal_code = 152031 | registration_plate = PB-60 | official_name = ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ | blank_name_sec1 = ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ | blank_info_sec1 = [[ਫਰੀਦਕੋਟ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] | blank_name_sec2 = ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ | blank_info_sec2 = [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] (84/117) | coordinates = | website = }} '''ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ,''' ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ–ਦੋਦਾ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਗ੍ਰਾਮ ਸੜਕ ਯੋਜਨਾ (PMGSY) ਅਧੀਨ ਬਣੀ ਸੜਕ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੜਕ 'ਤੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਛੱਤਿਆਣਾ, ਰੁਖਾਲਾ, ਮਣੀਆਂਵਾਲਾ, ਗਿਲਜੇਵਾਲਾ, ਦੋਦਾ ਅਤੇ ਲੁਹਾਰਾ ਪਿੰਡ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਹੀਯੋਗ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹਾ, ਜੋ ਛੱਤਿਆਣਾ ਤੋ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਮੋਘਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਹਿਰ (ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਘਦੀ ਸਰਹੰਦ ਨਹਿਰ ਤੋਂ ਮੋਟਰ ਪੰਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਈਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} == ਜਨਸੰਖਿਆ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} == {| class="wikitable" ! ਸਾਲ !! ਖੇਤਰਫ਼ਲ (ਹੈਕਟੇਅਰ) !! ਘਰ !! ਆਬਾਦੀ !! ਮਰਦ !! ਔਰਤਾਂ !! ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ |- | 1991 || 1,904 || 638 || 4,480 || 2,387 || 2,093 || 1,840 |- | 2001 || 1,904 || — || 4,842 || 2,598 || 2,244 || 1,994 |- | 2011 || 1,904 || 1,047 || 5,228 || 2,806 || 2,422 || 2,375 |} == ਇਤਿਹਾਸ == ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਬਣਨ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਥਾਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਬਲੂ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਡਾ. ਦੁਲਚਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਵੱਲੋਂ 10 ਸਤੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਾਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਦੁਲਚਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ, ''ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਅਤੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਬਣਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤੀ ਵੇਰਵਾ'', 10 ਸਤੰਬਰ 2024।</ref> ਸਥਾਨਕ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਰਾੜ ਗੋਤ ਦੇ ਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਬਾਨੀ ਦੀ ਨੌਵੀਂ ਜਾਂ ਦਸਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਔਲਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਰਾੜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਰਿਸ ਬਾਬਾ ਅਬਲੂ ਨੇ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਮੋਹੜੀ ਗੱਡ ਕੇ ਅਬਲੂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਅਬਲੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਸਥਾਨਕ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਬਲੂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰਕਬਾ ਲਗਭਗ 8,810 ਏਕੜ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Dulcha2024">ਡਾ. ਦੁਲਚਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ, ''ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਅਤੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਬਣਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤੀ ਵੇਰਵਾ'', 10 ਸਤੰਬਰ 2024।</ref> ਅਬਲੂ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ—ਸੁਖਣਾ, ਕੱਕੂ ਅਤੇ ਗਹਿਲਾ—ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮੋਹੜੀ ਗੱਡੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨ ਨਾ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਅਬਲੂ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਾਂ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Dulcha2024"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚੇ ਨਿਹਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਰਕਬੇ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਭਤੀਜਿਆਂ—ਸੁਖਣੇ, ਕੱਕੂ ਅਤੇ ਗਹਿਲੇ—ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਥਾਂ ਰਹਿਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਥਾਨਕ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਕਬੇ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 4,760 ਏਕੜ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Dulcha2024"/> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸੁਖਣੇ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ''ਸੁਖਣਾ'' ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ''ਅਬਲੂ'' ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ''ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ'' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਨਾਮ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਾਂ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Dulcha2024"/> ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸੁਖਣੇ, ਕੱਕੂ ਅਤੇ ਗਹਿਲੇ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਰਾ ਭੋਮੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕੱਲੇ ਦਾ ਜੀਅ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਖਣੇ ਨੇ ਭੋਮੀਏ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਕੱਕੂ ਅਤੇ ਗਹਿਲੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭੋਮੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਿਆ।<ref name="Dulcha2024"/> ਚਾਚੇ ਨਿਹਾਲੇ ਨੇ ਇਕੱਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਧੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਲੜਾਈ ਪੱਖੋਂ ਧੜੱਲੇਦਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ''ਸੰਧੂ'' ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਧੂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Dulcha2024"/> ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਗਵਾੜ ਬਣ ਗਏ। ਚਾਚੇ ਨਿਹਾਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਹਾਲਾ ਪੱਤੀ, ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸੁਖਣੇ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸੁਖਣਾ ਪੱਤੀ, ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਰਾ ਕੱਕੂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਕੱਕੂ ਪੱਤੀ, ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਗਹਿਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਗਹਿਲਾ ਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਨਿਹਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੰਧੂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸੰਧੂ ਪੱਤੀ ਬਣੀ। ਮਗਰੋਂ ਆਏ ਭਰਾ ਭੋਮੀਏ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਭੋਮੀਏ ਕੇ ਘਰ ਜਾਂ ਭੋਮੀਏ ਕਾ ਅਗਵਾੜ ਬਣਿਆ।<ref name="Dulcha2024"/> == ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਭਾਈ ਬਲਾਕ ਅਤੇ ਕੋਟ ਭਾਈ ਥਾਣੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਸਬ-ਤਹਿਸੀਲ ਦੋਦਾ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। 2024 ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਸਰਪੰਚ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ 1,358 ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੂੰ 1 ਵੋਟ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ। ਮੰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੂੰ 1,357 ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ।<ref>{{cite news |title=Punjab Panchayat election: After midnight drama, 1-vote victory for Congress-backed candidate in Gidderbaha |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjab-panchayat-election-sparks-row-5-times-recount-in-gidderbaha-village-3-vote-margin/ |work=The Tribune |date=16 October 2024}}</ref> == ਆਵਾਜਾਈ == ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਪਿੰਡ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ–ਦੋਦਾ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦੋਦਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਗ੍ਰਾਮ ਸੜਕ ਯੋਜਨਾ (PMGSY) ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੁਹਾਰਾ, ਮਣੀਆਂਵਾਲਾ, ਗਿਲਜੇਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰੁਖਾਲਾ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੜਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਮੰਡੀ ਬੋਰਡ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ; ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਸੰਧੂ ਪੱਤੀ, ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਾਲ 1960 ਦਰਜ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=GHS Sukhna Ablu |url=https://www.icbse.com/schools/ghs-sukhna-ablu-kl78l |publisher=iCBSE}}</ref> == ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ == ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪਸ਼ੂ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਮ-III ਸੇਵਾ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Sewa Kendra Sri Muktsar Sahib |url=https://muktsar.nic.in/sewa-kendra-sri-muktsar-sahib/ |publisher=District Sri Muktsar Sahib, Government of Punjab}}</ref> == ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ == ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੁੱਖ ਭੰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੀਰਮ ਦਾਸ ਡੇਰਾ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਦੇ ਪਤੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Punjab State Pharmacy Council record |url=https://pbspc.in/wp-content/uploads/2025/06/Pepsu-11-to-60673.pdf |publisher=Punjab State Pharmacy Council}}</ref> ਸਥਾਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਡੇਰੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। == ਖੇਤੀਬਾੜੀ == ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਹੀਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਣਕ, ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਨਰਮਾ/ਕਪਾਹ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਜੋਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |title=Sukha Ablu village |url=https://www.onefivenine.com/india/census/village/Muktsar/Gidderbaha/Sukha-Ablu |publisher=OneFiveNine}}</ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦੇ ਮੋਗਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਤੋਂ ਮੋਟਰ ਪੰਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਈਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਪਿੰਡ-ਪੱਧਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ।<ref>{{cite web |title=Sukha Ablu village |url=https://www.onefivenine.com/india/census/village/Muktsar/Gidderbaha/Sukha-Ablu |publisher=OneFiveNine}}</ref> == ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ == ==== ਡਾ. ਦੁਲਚਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ==== ਡਾ. ਦੁਲਚਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ (Entomology) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਹੇ ਹਨ। PAU ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ Professor of Entomology (Retired), ਖੋਜ-ਥੀਸਿਸ ਦੇ Major Advisor ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ Acting Head ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>{{cite web |title=Studies on biological attributes of laboratory and field populations of Chilo partellus (Swinhoe) on maize |url=https://krishikosh.egranth.ac.in/server/api/core/bitstreams/07c12024-0934-42b7-ac62-fa123bc7858a/content |publisher=Punjab Agricultural University, Krishikosh}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਕੀਟਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਅਤੇ Indian Journal of Entomology ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਵੈਲਫੇਅਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |title=Brar reinstated as dean at PAU |url=https://indianexpress.com/article/cities/ludhiana/brar-reinstated-as-dean-at-pau/lite/ |work=The Indian Express |date=30 January 2009}}</ref> ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।<ref name="Dulcha2024" /> ==== ਸੌਰਵਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ==== ਸੌਰਵਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦਾ ਨਾਮ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਡਾ. ਦੁਲਚਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Eligible Applicants for PSCSCC Exam 2009 |url=https://www.scribd.com/doc/42288529/PPSC |publisher=Punjab Public Service Commission record}}</ref> ==== ਵਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ==== ਵਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਦੀ ਵਸਨੀਕ ਵਜੋਂ ''Hindustan Times'' ਦੀ 2012 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ EGS ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite news |title=Betrayed, not broken, says slapgate victim |url=https://www.hindustantimes.com/punjab/betrayed-not-broken-says-slapgate-victim/story-MPeOliL7MlcK8ejh1SUd4N_amp.html |work=Hindustan Times |date=5 September 2012}}</ref> ==== ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ==== ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 5 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਲੈਕਟਰ ਵੱਲੋਂ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਲੰਬੜਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਮਲਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite web |title=Manpreet Singh vs Financial Commissioner (Appeals), Punjab |url=https://indiankanoon.org/doc/9500143/ |publisher=Punjab and Haryana High Court |date=21 March 2023}}</ref> ==== ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ==== ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ 2024 ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਦੀ ਸਰਪੰਚ ਚੁਣੀ ਗਈ। ''The Tribune'' ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1,358 ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੋਟ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ।<ref>{{cite news |title=Sarpanch named 18 hrs after polling concludes |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/sarpanch-named-18-hrs-after-polling-concludes/ |work=The Tribune |date=17 October 2024}}</ref> ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਜਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੁਸਾਇਟੀ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਜਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੈਂਬਰਾਂ/ਸ਼ੇਅਰਹੋਲਡਰਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਨਹਿਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਮਾਮਲਾ ਉਠਾਇਆ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ 115.23 ਏਕੜ ਰਕਬਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੋਗਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅਬੋਹਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫੀਡਰ ਦੇ ਲਿਫਟ-ਪੰਪ ਮੋਗੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖਣਾ ਮਾਈਨਰ ਦੇ ਮੋਗਾ ਨੰਬਰ 6339-T.L. ਤੋਂ 28.00 ਏਕੜ, ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦੇ ਮੋਗਾ ਨੰਬਰ 130825-R ਤੋਂ 70.23 ਏਕੜ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦੇ ਮੋਗਾ ਨੰਬਰ 134565-R ਤੋਂ 17.00 ਏਕੜ ਰਕਬਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਨਹਿਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਬਿਨੈਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵੀਂ ਸਿੰਚਾਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸੀ। 18 ਮਈ 2006 ਨੂੰ ਡਿਵੀਜ਼ਨਲ ਕੈਨਾਲ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ 115.23 ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਫੀਡਰ ਦੇ ਬੁਰਜੀ ਨੰਬਰ 279862-L ਵਾਲੇ ਲਿਫਟ-ਪੰਪ ਮੋਗੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਫਟ-ਪੰਪ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਲਿਜਾਣ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਈਪਾਂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਖਰਚਾ ਬਿਨੈਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਿਫਟ-ਪੰਪ ਦੀ ਵਾਰੀ ਸ਼ੇਅਰਹੋਲਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਵੰਡਣੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=The Sukhna Ablu Jal Paryog Society and another v. Superintending Canal Officer, Ferozepur Canal Circle and others |url=https://indiankanoon.org/doc/129742633/ |publisher=Punjab and Haryana High Court |date=28 January 2025 |access-date=24 September 2026}}</ref> ਇਸ ਨਹਿਰੀ ਮਾਮਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਵਾਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ''Sukhna Ablu Jal Paryog Society and another v. Superintending Canal Officer, Ferozepur Canal Circle and others'' ਨਾਮਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ CWP-20474-2024 ਦਾ ਫੈਸਲਾ 28 ਜਨਵਰੀ 2025 ਨੂੰ ਜਸਟਿਸ ਹਰਸ਼ ਬੁੰਗਰ ਵੱਲੋਂ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਨਹਿਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਵਾਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web |title=The Sukhna Ablu Jal Paryog Society and another v. Superintending Canal Officer, Ferozepur Canal Circle and others |url=https://indiankanoon.org/doc/129742633/ |publisher=Punjab and Haryana High Court |date=28 January 2025 |access-date=24 September 2026}}</ref> ==== ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ==== ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਧੀਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ (MANAGE) ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਫ਼ਲਤਾ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਤਾ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ ਦਰਜ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Success Stories in Natural Farming – Balwinder Singh Sandhu |url=https://www.manage.gov.in/nf/pptspdfs/successstory.pdf |website=National Institute of Agricultural Extension Management (MANAGE) |publisher=Ministry of Agriculture and Farmers Welfare, Government of India}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨਰਮਾ, ਸਰ੍ਹੋਂ, ਗੁਆਰ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਰਚ, ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਖੀਰਾ, ਸਟ੍ਰਾਬੈਰੀ ਅਤੇ ਖਰਬੂਜੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।<ref name="MANAGE">{{cite web |title=Success Stories in Natural Farming – Balwinder Singh Sandhu |url=https://www.manage.gov.in/nf/pptspdfs/successstory.pdf |website=National Institute of Agricultural Extension Management (MANAGE) |publisher=Ministry of Agriculture and Farmers Welfare, Government of India}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਜ ਸਿੱਧੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਖੇਤ-ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮਿਰਚ ਪਾਊਡਰ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web |title=Sandhu Farm House – Stepping towards progressive farming |url=https://sandhufarm.apnikheti.co.in/ |website=Apni Kheti}}</ref> ==== ਹੇਨਾ ਕੁਮਾਰ ਸੁਖਨਾ ==== ਹੇਨਾ ਕੁਮਾਰ ਸੁਖਨਾ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਵਸਨੀਕ ਹਨ। ''The Tribune'' ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸੰਘ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਮਿਸ਼ਨ|UPSC]] ਦੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕਰਕੇ 182ਵਾਂ ਰੈਂਕ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਲਾਅਨ ਟੈਨਿਸ ਖਿਡਾਰਨ ਵੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{cite news |title=Ludhiana doctor is 17th |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/community/ludhiana-doctor-is-17th-234932/ |work=The Tribune}} ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰੈਵਨਿਊ ਸਰਵਿਸ (ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ) ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।{{cite web |title=Allocation of candidates to IRS (IT) |url=https://www.nadt.gov.in/writereaddata/MenuContentImages/8_Allocation_of_candidates_to_IRS_IT_10_NADT636166349877228267.pdf |publisher=National Academy of Direct Taxes, Government of India}} ==== ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ==== ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਨਾਮ UPSC ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ''Sukhna Ablu Lohara Road, Sri Muktsar Sahib'' ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{cite web |title=UPSC Civil Services Examination 2026 – Preliminary Examination record |url=https://auts.ac.in/wp-content/uploads/2026/06/Prelims-UPSC-2026_merged.pdf |publisher=Akal University}} ==== ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿੰਘ ==== ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ Guru Kashi College Alumni Association ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ B.Ed. 1984 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।{{cite web |title=Members of Alumni Association |url=https://kcemkt.org/upload/alumni_details/1568881791_membersofalumniassociationconverted.pdf |publisher=Guru Kashi College}} 1959 ਦੇ ''Punjab Government Gazette, Part III'' ਵਿੱਚ ਸੁਖਣਾ ਅਬਲੂ ਦਾ ਹੱਦਬਸਤ ਨੰਬਰ 76 ਅਤੇ ਰਕਬਾ 4,699 ਏਕੜ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=Punjab Government Gazette, Part III |year=1959 |page=173 |publisher=Government of Punjab}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} {{ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 15vttrjl6vdamfl3bic761ufms45r9z 0 49152 854155 841798 2026-11-10T17:42:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854155 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site | name = ਅਲਕਾਲਾ ਦੇ ਏਨਾਰੇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜੁਸਤੁਸ ਅਤੇ ਸੰਤ ਪਾਸਤੋਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ | native_name = Catedral de los Santos Niños Justo y Pastor de Alcalá de Henares | native_language = es | image = Alcalá de Henares (RPS 09-12-2012) Catedral Magistral de los Santos Justo y Pastor.png | caption = | locmapin = ਸਪੇਨ | latitude = 40.480525 | longitude = -3.369258 | location = [[ਅਲਕਾਲਾ ਦੇ ਏਨਾਰੇਸ]], [[ਸਪੇਨ]] | area = | built = | architect = | architecture = | governing_body = [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] | designation1 = ਸਪੇਨ | designation1_offname = Catedral de los Santos Niños Justo y Pastor de Alcalá de Henares | designation1_type = ਅਹਿੱਲ | designation1_criteria = ਸਮਾਰਕ | designation1_date = 1904<ref name="bic" /> | designation1_number = RI-51-0000085 }} '''ਅਲਕਾਲਾ ਦੇ ਏਨਾਰੇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜੁਸਤੁਸ ਅਤੇ ਸੰਤ ਪਾਸਤੋਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ''' ([[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]]: ''Catedral de los Santos Niños Justo y Pastor de Alcalá de Henares'') ਅਲਕਾਲਾ ਦੇ ਏਨਾਰੇਸ, ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ। 1904 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ [[ਬੀਏਨ ਦੇ ਇੰਤੇਰੇਸ ਕੁਲਤੂਰਾਲ]] ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="bic">{{Bien de Interés Cultural}}</ref> ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Catedral Magistral y Jardín de las palabras, Alcalá de Henares 2013.jpg File:Torre Catedral Magistral.JPG File:Interior catedral Alcala de Henares-2.jpg File:DiegoAlc.jpg File:Alcala de Henares catedral 04.JPG File:000651 - Alcalá de Henares (2911651141).jpg File:Alcalá de Henares (RPS 17-01-2015) Catedral, campanario, escalera.png File:Alcala de Henares catedral 03.JPG File:Alcalá de Henares - Catedral Magistral de los Santos Justo y Pastor 4.jpg File:Alcalá de Henares - Catedral Magistral de los Santos Justo y Pastor 2.jpg </gallery> ==ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ== {{commons|Cathedral of Alcalá de Henares}} * [https://web.archive.org/web/20141009011458/http://www.catedraldealcala.org/ Catedral de los Santos Niños Justo y Pastor en Alcalá de Henares] * [https://web.archive.org/web/20150215190443/http://www.gotik-romanik.de/Alcala%20de%20Henares,%20Thumbnails/Thumbnails.html Fotografías] jbalgrvvbceq9ctypwmkuk4pwleemrp 0 56261 854291 578039 2026-11-11T10:35:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854291 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy | Name = ਜੋੜ | Latin = Articulus <br> Junctura <br> Articulatio | GraySubject = | GrayPage = | Image = Joint.svg | Caption = ਕਿਸੇ ਸਿਨੋਵੀ ਜੋੜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ | Width = 300 | Image2 = Gray298.png | Caption2 = ਅੰਤਰ-ਕੰਗਰੋੜੀ ਡਿਸਕ ਜੋ ਇੱਕ ਭੁਰਭੁਰੀ ਹੱਡੀ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ | Precursor = | System = [[Musculoskeletal system]] <br> Articular system | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = | MeshName = | MeshNumber = | Code = | Dorlands = | DorlandsID = }} '''ਜੋੜ''' ਜਾਂ '''ਗੰਢ''' ਉਹ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਹੱਡੀ|ਹੱਡੀਆਂ]] ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://www.emedicinehealth.com/script/main/art.asp?articlekey=4074|title=Joint definition|publisher=eMedicine Dictionary|date=27 April 2011|accessdate=27 January 2012|archive-date=22 ਜਨਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120122022930/http://www.emedicinehealth.com/script/main/art.asp?articlekey=4074|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emedicinehealth.com/script/main/art.asp?articlekey=8746|title=Articulation definition|publisher=eMedicine Dictionary|date=30 October 2013|accessdate=18 November 2013|archive-date=31 ਜੁਲਾਈ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120731092044/http://www.emedicinehealth.com/script/main/art.asp?articlekey=8746|dead-url=yes}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹਿੱਲਜੁੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਕੈਨਕੀ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="isbn0-443-07168-3"/> ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Joints|ਜੋੜਾਂ}} * [https://web.archive.org/web/20100301225552/http://www.sports-db.com/home/information/joints.html Synovial joints Illustrations and Classification] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੋੜ]] 5wf54j0f1fjdhpx602gfkvl4vwkwq2o 3 59633 854200 850725 2026-11-11T00:12:24Z MediaWiki message delivery 7061 /* Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 21 */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 854200 wikitext text/x-wiki {{ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ}}----[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Sushilmishra|Sushilmishra]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Sushilmishra|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ੨੩:੦੨, ੨ ਮਈ ੨੦੧੫ (UTC) {{talkheader}} == 100ਵਿਕੀਦਿਨ ਪੂਰੇ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ == {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}}; width=100%;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:100wikidays-barnstar-2.png|200px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[:meta:100wikidays|The #100wikidays Barnstar]]''' |- |style="vertical-align: middle; direction:ltr; border-top: 1px solid gray;" | ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ Satpal Dandiwal ਜੀ!,<br/><br/>ਤੁਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ 100 ਵਿਕੀਦਿਨ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਵਿਕੀ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ! ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਵਢਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੋਗੇ। ਤੁਹਾਡੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ, ਇਹ ਬਾਰਨਸਟਾਰ!<br><br> ਧੰਨਵਾਦ! |} == ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਨ ਸਬੰਧੀ == ਸਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਨ ਜੋ ਪੰਨੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਧਾਰੇ ਹਨ ਜ਼ਰਾ ਇੱਕ ਝਾਤ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਖ ਲਵੋ ਕਿ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਉਹ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਲੇਖ_ਸੁਧਾਰ_ਐਡਿਟਾਥਾਨ_(1-30_ਅਪਰੈਲ_2016)|ਇਸ ਸੂਚੀ]] ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਲੇਖ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਧੰਨਵਾਦ। --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satnam S Virdi|Satnam S Virdi]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satnam S Virdi|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:44, 6 ਮਈ 2016 (UTC) ==ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ== {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}}; width=100%;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Today's Article For Improvement star.svg|200px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਾਨ (1-30 ਅਪਰੈਲ 2016)|ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਾਨ ]]''' |- |style="vertical-align: middle; direction:ltr; border-top: 1px solid gray;" |<br/> '''ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਾਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਕਰੀਆ!''' <br/>'''ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੋਗੇ।'''--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Baljeet Bilaspur|Baljeet Bilaspur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Baljeet Bilaspur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:14, 8 ਮਈ 2016 (UTC) |} == Address Collection == Congratulations! You have more than 4 accepted articles in [[:m:Wikipedia Asian Month|Wikipedia Asian Month]]! Please submit your mailing address (not the email) via '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSe0KM7eQEvUEfFTa9Ovx8GZ66fe1PdkSiQViMFSrEPvObV0kw/viewform this google form]'''. This form is only accessed by me and your username will not distribute to the local community to send postcards. All personal data will be destroyed immediately after postcards are sent. Please contact your local organizers if you have any question. Best, [[:m:User:AddisWang|Addis Wang]], sent by [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:58, 3 ਦਸੰਬਰ 2016 (UTC) <!-- Message sent by User:AddisWang@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month/2016/Qualified_Editors/Mass&oldid=16123268 --> == ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪ੍ਰਤਿ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ == {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}};" |rowspan="2" valign="middle" | {{#ifeq:{{{2}}}|alt|[[File:Tireless Contributor Barnstar Hires.gif|100px]]| [[File:Tireless Contributor Barnstar.gif|100px]]}} |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲਾ ਮਿਹਨਤੀ ਸੰਪਾਦਕ''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਾਂ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Param munde|<span style='color: #800000;background-color: #ADFF2F;'>param munde</span>]]''' <sup>[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Param munde|<span style='color: #7FFFD4;'>ਗੱਲ-ਬਾਤ</span>]]</sup> |} * ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Param munde|Param Munde]] ਜੀ! - [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satpal Dandiwal|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:12, 22 ਸਤੰਬਰ 2017 (UTC) == Preslava == Namaste dear Satpal Dandiwal! Can you make an Punjabi-language article about singer Preslava? If you make this article, i will be grateful! Thank u! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/89.110.22.119|89.110.22.119]] 17:00, 25 ਸਤੰਬਰ 2017 (UTC) == Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon starts with great enthusiasm == [[File:Bhubaneswar_Heritage_Edit-a-thon_poster.svg|right|200px]] Hello,<br/> Thanks for signing up as a participant of [[:m:Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon|Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon]] (2017). The edit-a-thon has started with great enthusiasm and will continue till 10 November 2017. Please create/expand articles, or create/improve Wikidata items. You can see some suggestions [[:m:Bhubaneswar_Heritage_Edit-a-thon/List|here]]. Please report you contribution '''[[:m:Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon/Report contribution|here]]'''. If you are an experienced Wikimedian, and want to lead this initiative, [[:m:Bhubaneswar_Heritage_Edit-a-thon/Participants#Ambassadors|become an ambassador]] and help to make the event a bigger success. Thanks and all the best. -- [[:m:User:Titodutta|Titodutta]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:05, 14 ਅਕਤੂਬਰ 2017 (UTC) <small>You are getting this message because you have joined as a participant/ambassador. You can subscribe/unsubscribe [[:m:User:Titodutta/lists/BHEAT|here]].</small> <!-- Message sent by User:Titodutta@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/BHEAT&oldid=17328544 --> == Wikipedia Asian Month 2017: engage with audience == Dear WAM organizer, I’m Erick, the coordinator of WAM 2017. Thanks for your effort and help at [[:m:Wikipedia Asian Month 2017]]! Here are some more information about organizational matter of the event at a national level. <small>You are receiving this message because you have signed up as a organizer or in the [[:m:Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers|list]].</small> ; Timeline The event has started and will end in the November 30th 23:59 (UTC). However, we are late for some matter. So we need your help: * '''Invite''' previous participants and your community members to join. We have a [[:m:Wikipedia Asian Month 2017/SampleInvitation|template]] you can use. * '''Translate''' [[m:Special:PrefixIndex/MediaWiki:Centralnotice-WAM_2017-|Central Notice for your community]] (more instruction below) as well as sending a notice in village pump. Go public! * '''Become''' the jury member in a campaign on Fountain which is an amazing tool for you to supervise participants’ articles. If you don’t have the campaign set up, please contact us! And put a link to your community’s campaign page for participants’ navigation. * '''Organize''' a [[:m:Wikipedia Asian Month 2017/Event Partner|off-site]] editathon event. A coffee bar, internet and laptops. Though it’s optional. If you want to do that, please contact me. In the following days, you should answer the questions from your community and supervise the submissions. Hope you have fun! ; Prepare Central Notice Central Notice shows a banner on the top of pages in your wiki project along the event timeframe. We will use this to engage with audience. Steps: # Translate, change logo and link to event page. Find your project's Central Notice [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:PrefixIndex/MediaWiki:Centralnotice-WAM_2017- here]. For example, we can change the banner for Chinese Wikipedia [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=Centralnotice-tgroup-WAM_2017&filter=&language=zh&action=translate here]. # When you mark the 4 items (translation) as done. I'll enable the central notice in your language for this month. ; Interesting articles Have some interesting articles in your mind or from community? Drop us a line so that we can post that [[m:Wikipedia_Asian_Month_2017/Topics|here]] to exchange the information to other communities. ; Special Prize You can find some special prizes in [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2017/Event_Partner|Event Partner]] page. They can be claimed by: * Write an article about Indigenous people in Taiwan at Wikipedia Asian Month (supported by Wikimedia Taiwan). * Write articles on monuments of Bhubaneswar (supported by Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon). The participants who joins for the special prize need to also report their conribution in the speical page. The link is shown in the Event Partner page. ; Looking for help At all times, please reply me back or send me an email at erick@asianmonth.wiki.--[[m:User:Fantasticfears|Fantasticfears]] ([[m:User talk:Fantasticfears|talk]]) 12:12, 5 ਨਵੰਬਰ 2017 (UTC) <!-- Message sent by User:Fantasticfears@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=17385072 --> Dear Satpal Dandiwal! Can you make an article in Punjabi about movie Sardar Saab and find poster? If you make this article, i will be grateful! Thank u! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/178.71.200.47|178.71.200.47]] 15:58, 25 ਨਵੰਬਰ 2017 (UTC) Dear Satpal Dandiwal! Can you make an article about anime Space Pirate Captain Harlock in Punjabi and find poster or DVD cover? Thank u! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/178.71.200.47|178.71.200.47]] 15:58, 25 ਨਵੰਬਰ 2017 (UTC) == Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon Update == Hello,<br/> Thanks for signing up as a participant of [[:m:Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon|Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon]] (2017). The edit-a-thon has ended on 20th November 2017, 25 Wikipedians from more than 15 languages have created around 180 articles during this edit-a-thon. Make sure you have reported your contribution on [[Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon/Report contribution|this page]]. Once you're done with it, Please put a {{tick}} mark next to your username in the list by 10th December 2017. We will announce the winners of this edit-a-thon after this process.-- [[:m:User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:30, 4 ਦਸੰਬਰ 2017 (UTC) <small>You are getting this message because you have joined as a participant/ambassador. You can subscribe/unsubscribe [[:m:User:Titodutta/lists/BHEAT|here]].</small> <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/BHEAT&oldid=17509628 --> == What's Next (WAM) == Congratulations! The Wikipedia Asian Month is has ended and you've done amazing work of organizing. What we've got and what's next? ;Here are some number I would like to share with you :Total submitted: 7429 articles; 694 users ; Here are what will come after the end of WAM * Make sure you judge all articles before December 12th, and participants who can improve their contribution (not submit) before December 10th. * Once you finish the judging, please update [[:m:Wikipedia Asian Month/Status|'''this page''']] after December 12th * There will be three round of address collection scheduled: December 15th, December 20th, and December 25th. * Please report the local Wikipedia Asian Ambassador (who has most accepted articles) [[:m:Wikipedia Asian Month/2017 Ambassadors|'''on this page''']], if the 2nd participants have more than 30 accepted articles, you will have two ambassadors. * There will be a progress page for the postcards. <small>If you no longer want to receive the WAM organizer message, you can remove your username at [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]].</small> '''Best Wishes''',<br /> Sailesh Patnaik using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:37, 5 ਦਸੰਬਰ 2017 (UTC) <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=17513917 --> == WAM Address Collection == Congratulations! You have more than 4 accepted articles in Wikipedia Asian Month! Please submit your postal mailing address via '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdvj_9tlmfum9MkRx3ty1sJPZGXHBtTghJXXXiOVs-O_oaUbw/viewform?usp=sf_link Google form]''' or email me about that on erick@asianmonth.wiki before the end of Janauary, 2018. The Wikimedia Asian Month team only has access to this form, and we will only share your address with local affiliates to send postcards. All personal data will be destroyed immediately after postcards are sent. Please contact your local organizers if you have any question. We apologize for the delay in sending this form to you, this year we will make sure that you will receive your postcard from WAM. If you've not received a postcard from last year's WAM, Please let us know. All ambassadors will receive an electronic certificate from the team. Be sure to fill out your email if you are enlisted [[:m:Wikipedia_Asian_Month/2017_Ambassadors|Ambassadors list]]. Best, [[:m:User:fantasticfears|Erick Guan]] ([[m:User talk:fantasticfears|talk]]) <!-- Message sent by User:Fantasticfears@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Fantasticfears/mass/WAM_2017&oldid=17583922 --> == WAM Address Collection - 1st reminder == Hi there. This is a reminder to fill the address collection. Sorry for the inconvenience if you did submit the form before. If you still wish to receive the postcard from Wikipedia Asian Month, please submit your postal mailing address via '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdvj_9tlmfum9MkRx3ty1sJPZGXHBtTghJXXXiOVs-O_oaUbw/viewform this Google form]'''. This form is only accessed by WAM international team. All personal data will be destroyed immediately after postcards are sent. If you have problems in accessing the google form, you can use [[:m:Special:EmailUser/Saileshpat|Email This User]] to send your address to my Email. If you do not wish to share your personal information and do not want to receive the postcard, please let us know at [[:m:Talk:Wikipedia_Asian_Month_2017|WAM talk page]] so I will not keep sending reminders to you. Best, [[:m:User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Fantasticfears/mass/WAM_2017&oldid=17583922 --> == Confusion in the previous message- WAM == Hello again, I believe the earlier message has created some confusion. If you have already submitted the details in the Google form, '''it has been accepted''', you don't need to submit it again. The earlier reminder is for those who haven't yet submitted their Google form or if they any alternate way to provide their address. I apologize for creating the confusion. Thanks-[[:m:User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Fantasticfears/mass/WAM_2017&oldid=17583922 --> == A barnstar for you! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''The Original Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਬਾਰਨਸਟਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tow|Tow]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tow|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 22:16, 8 ਜਨਵਰੀ 2018 (UTC) |} == Wiki Loves the Olympics 2018 == Hello. In 2016 you participated in Wiki Loves the Olympics. I want to invite you to participate again this year. Tomorrow the Winter Olympic Games starts in South Korea and we have organized a contest about Winter Olympic and Paralimpic Games. You have the information in [[:m:Wiki Loves the Olympics 2018]]. Of course, you can also invite other people that you know they could be interested. Thanks! --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Millars|Millars]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Millars|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:11, 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2018 (UTC) == Space Pirate == Satpal Dandiwal! Can you make an article about anime series Space Pirate Captain Harlock in Punjabi and find and upload DVD cover in Japanese or Hindi? Thank you! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/92.100.25.205|92.100.25.205]] 15:29, 30 ਮਾਰਚ 2018 (UTC) == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey == Hello! Sorry for writing in English. The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=PL Take the survey now]'''</big> You can find more information about this survey [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|on the project page]] and see how your feedback helps the Wikimedia Foundation support editors like you. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]] (in English). Please visit our [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through the EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]] to remove you from the list. Thank you! --[[User:WMF Surveys|WMF Surveys]] ([[User talk:WMF Surveys|talk]]) 01:32, 31 ਮਾਰਚ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/pl&oldid=17888276 --> == ਸਪੇਸ ਪੈਰੀਟ ਕੈਪਟਨ ਹਾਰਲਕ == Satpal Dandiwal! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਏਨੀਮ ਲੜੀ ਦੇ [[ਸਪੇਸ ਪੈਰੀਟ ਕੈਪਟਨ ਹਾਰਲਕ]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀ ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਡੀਵੀਡੀ ਕਵਰ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/178.71.166.123|178.71.166.123]] 17:18, 5 ਅਪਰੈਲ 2018 (UTC) == Reminder: Share your feedback in this Wikimedia survey == Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 26% of Wikimramedia contributors who Wikimedia programs like the Education program, editathons, or image contests. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed. '''[https://www.example.com Take the survey now.]''' If you are not fluent in English, I apologize again for posting in English. If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone.If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thank you! —[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]] ([[:User talk:WMF Surveys|talk]]) 17:18, 15 ਅਪਰੈਲ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/pl&oldid=17888276 --> == Reminder: Wikimedia survey (corrected link) == Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 26% of Wikimramedia contributors who Wikimedia programs like the Education program, editathons, or image contests. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed.'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=PL Take the survey now.]''' If you are not fluent in English, I apologize for posting in English. If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thanks! —[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]] ([[m:User talk:WMF Surveys|talk]]) 17:24, 15 ਅਪਰੈਲ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/pl&oldid=17888276 --> == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''23 April, 2018 (07:00 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=PL Take the survey now.]''' If you are not a native speaker of English, I apologize for writing in English. '''If you already took the survey - thank you! We will not bother you again.''' We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. To opt-out of future surveys, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thank you!! --[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]] ([[m:User_talk:WMF Surveys|talk]]) 05:54, 20 ਅਪਰੈਲ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/pl&oldid=17888276 --> == ਭਾਗ ਲੈਣਾ == ਸਤ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਮੇਨੂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਮਤਲਬ ਕੀ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਕਿਥੇ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ - [[User:‎Michael Singh Rehal|‎Michael Singh Rehal]] : ਹਾਂਜੀ @[[User:‎Michael Singh Rehal|‎Michael Singh Rehal]] ਜੀ! ਤੁਸੀਂ '''[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲਾ/ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ]]''' ਇਸ ਸਫੇ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲਾ]] ਇਹ ਸਫ਼ਾ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ. - [[User:Satpal Dandiwal|<span style="font-variant:small-caps; font-weight:bold; color:darkblue">Satpal</span>]][[User talk:Satpal Dandiwal|<span style="color:green">Dandiwal</span>]] 07:40, 21 ਅਪਰੈਲ 2018 (UTC) == Thank you for keeping Wikipedia thriving in India == <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;"></div> <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#36c;"></div> <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;"></div> <span style="font-size:115%;">I wanted to drop in to express my gratitude for your participation in this important [[:m:Project Tiger Editathon 2018/redirects/MayTalkpageNotice|contest to increase articles in Indian languages]]. It’s been a joyful experience for me to see so many of you join this initiative. I’m writing to make it clear why it’s so important for us to succeed. Almost one out of every five people on the planet lives in India. But there is a huge gap in coverage of Wikipedia articles in important languages across India. This contest is a chance to show how serious we are about expanding access to knowledge across India, and the world. If we succeed at this, it will open doors for us to ensure that Wikipedia in India stays strong for years to come. I’m grateful for what you’re doing, and urge you to continue translating and writing missing articles. <mark>'''Your efforts can change the future of Wikipedia in India.'''</mark> You can find a list of articles to work on that are missing from Wikipedia right here: [[:m:Project Tiger Editathon 2018/redirects/MayTalkpageNoticeTopics|https://meta.wikimedia.org/wiki/Supporting_Indian_Language_Wikipedias_Program/Contest/Topics]] Thank you, — ''Jimmy Wales, Wikipedia Founder'' 18:18, 1 ਮਈ 2018 (UTC)</span> <br/> <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;"></div> <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#36c;"></div> <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;"></div> <!-- Message sent by User:RAyyakkannu (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:RAyyakkannu_(WMF)/lists/Project_Tiger_2018_Contestants&oldid=17987387 --> == ਕਾਰਲ ਬੇੰਜ਼ == Thanks for creating this article. It looks awesome. --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Titodutta|Titodutta]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Titodutta|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:55, 14 ਮਈ 2018 (UTC) : {{smiley}} Thank You @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Titodutta|Titodutta]] - <font color="green" face="Segoe Script" size="4"><b> [[User:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] </b></font><sup><font face="Andalus"> ([[User talk:Satpal Dandiwal|talk]]) &#124;[[Special:Contributions/Satpal Dandiwal|Contribs]])</font></sup> 06:32, 16 ਮਈ 2018 (UTC) == ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[ਤਸਵੀਰ:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''ਖ਼ਾਸ ਬਾਰਨਸਟਾਰ''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰੋਜੇਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲਈ '''47 ਲੇਖ''' ਬਣਾਏ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰੋਜੇਕਟ ਟਾਈਗਰ ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਟੀਮ ਵਰਕ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰਨਸਟਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦ! Punjabi Community is proud of you! [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Wikilover90|Wikilover90]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Wikilover90|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:40, 1 ਜੂਨ 2018 (UTC) |} ==ਰਾਣਾ ਵਿਕਰਮ (ਫ਼ਿਲਮ) ਲੇਖ ਬਾਰੇ == ਪਿਆਰੇ Satpal Dandiwal! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਫਿਲਮ [[ਰਾਣਾ ਵਿਕਰਮ]] ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਕੀਤਾ? ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/217.66.156.139|217.66.156.139]] 17:30, 18 ਜੂਨ 2018 (UTC) == Invitation from WAM 2018 == [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|200px]] Hi WAM organizers! Hope you receive your postcard successfully! Now it's a great time to '''[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2018#Communities_and_Organizers|sign up at the 2018 WAM]]''', which will still take place in November. Here are some updates and improvements we will make for upcoming WAM. If you have any suggestions or thoughts, feel free to discuss on [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month|the meta talk page]]. # We want to host many onsite Edit-a-thons all over the world this year. If you would like to host one in your city, please [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Onsite edit-a-thon|take a look and sign up at this page]]. # We will have many special prize provided by Wikimedia Affiliates and others. [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Event Partner|Take a look at here]]. Let me know if your organization also would like to offer a similar thing. # Please encourage other organizers and participants to sign-up in this page to receive updates and news on Wikipedia Asian Month. If you no longer want to receive the WAM organizer message, you can remove your username at [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]]. Reach out the WAM team here at the [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2018|meta talk page]] if you have any questions. Best Wishes,<br /> [[:m:User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:03, 23 ਸਤੰਬਰ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=18097905 --> == Results from global Wikimedia survey 2018 are published == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! A few months ago the [https://www.http://wikimediafoundation.org Wikimedia Foundation] invited you to take a survey about your experiences on Wikipedia. You signed up to receive the results. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Engagement_Insights/2018_Report The report is now published on Meta-Wiki!] We asked contributors 170 questions across many different topics like diversity, harassment, paid editing, Wikimedia events and many others. Read the report or watch the [https://www.youtube.com/watch?v=qGQtWFP9Cjc presentation], which is available only in English. Add your thoughts and comments to the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Community_Engagement_Insights/2018_Report report talk page]. Feel free to share the report on Wikipedia/Wikimedia or on your favorite social media. Thanks!<br /> --<bdi lang="en">[[m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]</bdi> </div> 19:25, 1 ਅਕਤੂਬਰ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/2018_Report_is_published/ot&oldid=18435587 --> == 27 Communities have joined WAM 2018, we're waiting for you! == [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|200px]] Dear WAM organizers! Wikipedia Asian Month 2018 is now 26 days away! It is time to sign up for '''[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2018#Communities_and_Organizers|WAM 2018]]''', Following are the updates on the upcoming WAM 2018: * Follow the [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Organiser Guidelines|organizer guidelines]] to host the WAM successfully. * We want to host many onsite Edit-a-thons all over the world this year. If you would like to host one in your city, please [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Onsite edit-a-thon|take a look and '''sign up''' at this page]]. * If you or your affiliate wants to organize an event partnering with WAM 2018, Please [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Event Partner|'''Take a look''' at here]]. * Please encourage other organizers and participants to sign-up in [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]] to receive updates and news on Wikipedia Asian Month. If you no longer want to receive the WAM organizer message, you can remove your username at [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]]. Reach out the WAM team here at the [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2018|meta talk page]] if you have any questions. Best Wishes,<br /> [[:m:User:Wikilover90|Wikilover90]] using ~~<includeonly>~</includeonly>~~ <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=18448358 --> == WAM Organizers Update == Hi WAM Organizer! Hopefully, everything works just fine so far! '''[[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2018|Need Help Button''', post in any language is fine]] * Here are some recent updates and clarification of rules for you, and as always, let me know if you have any idea, thought or question. ** Additional souvenirs (e.g. postcard) will be sent to Ambassadors and active organizers. ** A participant's article count is combined on all language Wikipedias they have contributed to ** Only Wikipedia Asian Month on Wikipedia or Wikivoyage projects count (no WikiQuote, etc.) ** The global top 3 article count will only be eligible on Wikipedias where the WAM article requirement is at least 3,000 bytes and 300 words. ** If your community accepts an extension for articles, you should set up a page and allow participants to submit their contributions there. ** In case of redirection not allowed submitting in Fountain tool, a workaround is to delete it, copy and submit again. Or a submission page can be used too. ** Please make sure enforce the rules, such as proper references, notability, and length. ** International organizers will double check the top 3 users' accepted articles, so if your articles are not fulfilling the rules, they might be disqualified. We don't want it happened so please don't let us make such a decision. Please feel free to contact me and WAM team on [[m:Talk:Wikipedia Asian Month 2018|meta talk page]], send me an email by Email this User or chat with me on facebook. For some languages, the activity for WAM is very less, If you need any help please reach out to us, still, 12 more days left for WAM, Please encourage your community members to take part in it. If you no longer want to receive the WAM organizer message, you can remove your username at [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]]. Best Wishes,<br /> Sailesh Patnaik<br /> <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=18557757 --> ==Request for your assistance as Wikisource Community Advocate== Please check my email with added attachments for request for post-processing work needed for the scanning and other tasks done by RJVD Municipal library staff and Wikilover90. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Wikilover90|Wikilover90]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Wikilover90|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:03, 27 ਨਵੰਬਰ 2018 (UTC) : Ji... thanks.. I'll check and reply. - <font color="green" face="Segoe Script" size="4"><b> [[User:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] </b></font><sup><font face="Andalus"> ([[User talk:Satpal Dandiwal|talk]]) &#124;[[Special:Contributions/Satpal Dandiwal|Contribs]])</font></sup> 07:47, 27 ਨਵੰਬਰ 2018 (UTC) Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Wikilover90|Wikilover90]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Wikilover90|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:16, 2 ਦਸੰਬਰ 2018 (UTC) == What's Next (WAM)! == Congratulations! The Wikipedia Asian Month has ended successfully and you've done amazing work of organizing. What we've got and what's next? ; Tool problem : If you faced problem submitting articles via judging tool, use [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/late submit|this meta page]] to do so. Please spread this message with local participants. ; Here are what will come after the end of WAM * Make sure you judge all articles before December 7th, and participants who can improve their contribution (not submit) before December 10th. * Participates still can submit their contribution of November before December 5th at [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/late submit|'''this page''']]. Please let your local wiki participates know. Once you finish the judging, please update [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Status|'''this page''']] after December 7th * There will be three round of address collection scheduled: December 15th, December 20th, and December 25th. * Please report the local Wikipedia Asian Ambassador (who has most accepted articles) [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Ambassadors|'''on this page''']], if the 2nd participants have more than 30 accepted articles, you will have two ambassadors. * There will be a progress page for the postcards. ; Some Questions * In case you wondering how can you use the WAM tool (Fountain) in your own contest, contact the developer [[:m:User:Ле Лой|Le Loi]] for more information. Thanks again, Regards <br> [[User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 04:59, 3 ਦਸੰਬਰ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=18652404 --> == WAM Postcard collection == Dear organiser, Thanks for your patience, I apologise for the delay in sending the Google form for address collection. Please share [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScoZU2jEj-ndH3fLwhwG0YBc99fPiWZIfBB1UlvqTawqTEsMA/viewform this form] and the message with the participants who created 4 or more than 4 articles during WAM. We will send the reminders directly to the participants from next time, but please ask the participants to fill the form before January 10th 2019. Things to do: #If you're the only organiser in your language edition, Please accept your article, keeping the WAM guidelines in mind. #Please report the local Wikipedia Asian Ambassador (who has most accepted articles) [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Ambassadors|'''on this page''']], if the 2nd participants have more than 30 accepted articles, you will have two ambassadors. #Please update the status of your language edition in [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Status|'''this page''']]. Note: This form is only accessed by WAM international team. All personal data will be destroyed immediately after postcards are sent. If you have problems accessing the google form, you can use [[:m:Special:EmailUser/Saileshpat|Email This User]] to send your address to my Email. Thanks :) --[[:m:User:Saileshpat|Saileshpat]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:15, 19 ਦਸੰਬਰ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=18711123 --> == Invitation to Organize Wiki Loves Love 2019 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:WLL Subtitled Logo subtitled b (transparent).svg|frameless|right]] [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Love 2019|Wiki Loves Love]] (WLL) is an International photography competition of Wikimedia Commons to subject love testimonials happening in the month of February 2019. The primary goal of the competition is to document love testimonials through human cultural diversity such as monuments, ceremonies, snapshot of tender gesture, and miscellaneous objects used as symbol of love; to illustrate articles in the worldwide free encyclopedia Wikipedia, and other Wikimedia Foundation (WMF) projects. February is around the corner and Wiki Loves Love team invites you to organize and promote WLL19 in your country and join hands with us to celebrate love and document it on Wikimedia Commons. The theme of 2019 is '''Festivals, ceremonies and celebrations of love'''. To organize Wiki Loves Love in your region, sign up at WLL [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2019/Organise|Organizers]] page. You can also simply support and spread love by helping us [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Love 2019|translate]] the commons page in your local language which is open for translation. The contest starts runs from 1-28 February 2019. Independent from if there is a local contest organised in your country, you can help by making the photo contest Wiki Loves Love more accessible and available to more people in the world by translating the upload wizard, templates and pages to your local language. See for an overview of templates/pages to be translated at our [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2019/Translations|Translations page]]. Imagine...The sum of all love! [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2019/International Team|Wiki Loves Love team]] --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:33, 6 ਜਨਵਰੀ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wiki_Loves_Love&oldid=18760999 --> == ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ == ਦੋਵੇਂ ਪੰਨਿਆਂ ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਰੁਸਤ ਹੈ ਜੀ, ਦੋਵੇਂ ਕਲੱਬ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਜੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾਂ - [[User:SINGH RUPINDER PAL]] : ਸ਼ੁਕਰੀਆ {{ping|SINGH RUPINDER PAL}} ਜੀ। - <font color="green" face="Segoe Script" size="4"><b> [[User:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] </b></font><sup><font face="Andalus"> ([[User talk:Satpal Dandiwal|talk]]) &#124;[[Special:Contributions/Satpal Dandiwal|Contribs]])</font></sup> 10:42, 22 ਮਈ 2019 (UTC) == Structured Data - testing qualifiers for depicts == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> As you [[c:Commons_talk:Structured_data#Adding_qualifiers_to_Depicts|might have seen]], testing is underway for adding qualifiers to depicts statements. If you have not left feedback already, the Structured Data on Commons development team is very interested in hearing about your experience using qualifiers on the file page and in the UploadWizard. To get started you can visit [https://test-commons.wikimedia.org Test-Commons] and chose [https://test-commons.wikimedia.org/wiki/Special:RandomFile a random file] to test out, or upload your own file to [https://test-commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard try out the UploadWizard]. Questions, comments, and concerns can be left on the [[c:Commons talk:Structured data|Structured data talk page]] and the team will address them as best as they can. Thank you for your time. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:08, 11 ਜੂਨ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19075737 --> == Structured Data on Commons - IRC office hours this week, 18 July == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The Structured Data team is hosting an IRC office hour this week on Thursday, 18 July, from 17:00-18:00 UTC. Joining information as well as date and time conversion is available [[m:IRC_office_hours#Upcoming_office_hours|on Meta]]. Potential topics for discussion are the testing of "other statements", properties that may need to be created for Commons on Wikidata soon, plans for the rest of SDC development, or whatever you might want to discuss. The development team looks forward to seeing you there. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:51, 16 ਜੁਲਾਈ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19153218 --> == Structured Data - testing other statements == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> You can now test using other statements for structured data on the file page on [https://test-commons.wikimedia.org Test-Commons]. Some datatypes are not yet available, such a coordinates, but further support will be extended soon. You can find more information about testing on the [[c:Commons_talk:Structured_data#Testing_support_for_all_statements|SDC talk page]]. The team looks forward to your feedback. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 24 ਜੁਲਾਈ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19153218 --> == Project Tiger 2.0 == ''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translating it'' <div style="align:center; width:90%%;float:left;font-size:1.2em;margin:0 .2em 0 0;{{#ifeq:{{#titleparts:{{FULLPAGENAME}}|2}}||background:#EFEFEF;|}}border:0.5em solid #000000; padding:1em;"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:PT2.0 PromoMotion.webm|right|320px]] Hello, We are glad to inform you that [[m:Growing Local Language Content on Wikipedia (Project Tiger 2.0)|'''Project Tiger 2.0/GLOW''']] is going to start very soon. You know about Project Tiger first iteration where we saw exciting and encouraging participation from different Indian Wikimedia communities. To know about Project Tiger 1.0 please [[m:Supporting Indian Language Wikipedias Program|'''see this page''']] Like project Tiger 1.0, This iteration will have 2 components * Infrastructure support - Supporting Wikimedians from India with internet support for 6 months and providing Chromebooks. Application is open from 25th August 2019 to 14 September 2019. To know more [[m:Growing Local Language Content on Wikipedia (Project Tiger 2.0)/Support|'''please visit''']] * Article writing contest - A 3-month article writing contest will be conducted for Indian Wikimedians communities. Following community feedback, we noted some community members wanted the process of article list generation to be improved. In this iteration, there will be at least two lists of articles :# Google-generated list, :# Community suggested list. Google generated list will be given to the community members before finalising the final list. On the other hand, the community may create a list by discussing among the community over Village pump, Mailing list and similar discussion channels. Thanks for your attention,<br/> [[m:User:Ananth (CIS-A2K)|Ananth (CIS-A2K)]] ([[m:User talk:Ananth (CIS-A2K)|talk]])<br/> Sent by [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:41, 21 ਅਗਸਤ 2019 (UTC) </div> </div> <!-- Message sent by User:Tulsi Bhagat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Ananth_(CIS-A2K)/PT1.0&oldid=19314862 --> {{clear}} == Structured Data - computer-aided tagging == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The development team is starting work on one of the last planned features for SDC v1.0, a lightweight tool to suggest depicts tags for images. I've published [[c:Commons:Structured_data/Computer-aided_tagging|a project page for it]], please have a look. I plan to share this page with everyone on Commons much more broadly in the coming days. The tool has been carefully designed to try to not increase any workload on Commons volunteers; for starters, it will be opt-in for auto-confirmed users only and will not generate any sort of backlog here on Commons. Additionally, the tool is highly privacy-minded for the contributors and publicly-minded for the third party being used, in this case Google. The [[c:Commons:Structured_data/Computer-aided_tagging#Implementation_and_usage_notes|implementation and usage notes contain more information]] about these and other potential concerns as a starting place. It's really important that the tool is implemented properly from the start, so feedback is welcome. Questions, comments, concerns are welcome [[c:Commons_talk:Structured_data/Computer-aided_tagging|on the talk page and I will get answers as quickly as possible as things come up]]. On the talk page you can also sign up to make sure you're a part of the feedback for designs and prototype testing. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:57, 17 ਸਤੰਬਰ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19282507 --> == Invitation from WAM 2019 == [[File:WAM logo without text.svg|right|200px]] Hi WAM organizers! Hope you are all doing well! Now it's a great time to '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2019#Communities_and_Organizers|sign up for the 2019 Wikipedia Asian Month]]''', which will take place in November this year (29 days left!). Here are some updates and improvements we will make for upcoming WAM. If you have any suggestions or thoughts, feel free to discuss on [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2019|the meta talk page]]. #Please add your language project by 24th October 2019. Please indicate if you need multiple organisers by 29th October. #Please update your community members about you being the organiser of the WAM. #We want to host many onsite Edit-a-thons all over the world this year. If you would like to host one in your city, please [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/Onsite edit-a-thon|take a look and sign up at this page]]. #Please encourage other organizers and participants to sign-up [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|in this page]] to receive updates and news on Wikipedia Asian Month. #If you no longer want to receive the WAM organizer message, you can remove your username at [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]]. Reach out the WAM team here at the [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2019|meta talk page]] if you have any questions. Best Wishes,<br /> [[User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:03, 2 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=19195667 --> == Structured Data - modeling data == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> As you may have seen, there are [[c:Commons:Structured data/Modeling|community discussions underway]] on how to best model structured data on Commons. Direct links to pages created so far: * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Date|Date]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Date|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Source|Source]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Source|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Author|Author]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Author|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Copyright|Copyright]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Copyright|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Licensing|Licensing]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Licensing|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Location|Location]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Location|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Quality|Quality]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Quality|talk]]) Please visit and participate in topics you might be interested in when you get some time. Thanks. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:39, 2 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19282507 --> == Structured Data - computer-aided tagging designs == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> I've published [[c:Commons:Structured_data/Get_involved/Feedback_requests/Computer-aided_tagging_designs|a design consultation for the computer-aided tagging tool]]. Please look over the page and [[c:Commons talk:Structured_data/Get_involved/Feedback_requests/Computer-aided_tagging_designs|participate on the talk page.]] If you haven't read over [[c:Commons:Structured data/Computer-aided tagging|the project page]], it might be helpful to do so first. The tool will hopefully be ready by the end of this month (October 2019), so timely feedback is important. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:09, 9 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19443090 --> == WikiConference India 2020: IRC today == {{subst:WCI2020-IRC (Oct 2019)}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:27, 20 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 --> == WikiConference India 2020: IRC today == Greetings, thanks for taking part in the initial conversation around the [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations|proposal for WikiConference India 2020]] in Hyderabad. Firstly, we are happy to share the news that there has been a very good positive response [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Individual_Wikimedians|from individual Wikimedians]]. Also there have been community-wide discussions on local Village Pumps on various languages. Several of these discussions [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Community_endorsements|have reached consensus]], and supported the initiative. To conclude this initial conversation and formalise the consensus, an IRC is being hosted today evening. We can clear any concerns/doubts that we have during the IRC. Looking forward to your participation. <u>The details of the IRC are</u> *Timings and Date: 6:00 pm IST (12:30 pm UTC) on 20 August 2019 *Website: https://webchat.freenode.net/ *Channel: #wci <small>'''''Note:''' Initially, all the users who have engaged on [[:m:WikiConference India 2020: Initial conversations|WikiConference India 2020: Initial conversations]] page or its talk page were added to the [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|WCI2020 notification list]]. Members of this list will receive regular updates regarding WCI2020. If you would like to opt-out or change the target page, please do so on [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|this page]].''</small> This message is being sent again because template substitution failed on non-Meta-Wiki Wikis. Sorry for the inconvenience. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:58, 20 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 --> == Happy Diwali == {| style="border: 5px ridge red; background-color: white;" |rowspan="2" valign="top" |[[File:Fuochi d'artificio.gif|120px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | <center>[[File:Diwali Festival.jpg|100px]]'''<span style="color: green;">Happy</span> <span style="color: green;">Diwali</span> [[File:Diwali Festival.jpg|100px]]'''</center> |- |<span style="color: blue;">"Hello, In this festive season of lights, rangoli, fireworks and sweets. I like to wish you & your family a very Happy and Prosperous Diwali". Regards,--[[User:Marajozkee|<span style="font-family: Lucida Calligraphy "><b style="color: #008000">Ra</b><b style="color:#f10">j</b><b style="color:#080">ee</b><b style="color:#008000">b</b>]] [[Image:Bouncywikilogo.gif|25px]]<sup>[[User_talk:Marajozkee|<span style="color:blue;font-family:Lucida Calligraphy">'''(talk!)'''</span></sup>]] |} == [WikiConference India 2020] Invitation to participate in the Community Engagement Survey == This is an invitation to participate in the Community Engagement Survey, which is one of the key requirements for drafting the Conference & Event Grant application for WikiConference India 2020 to the Wikimedia Foundation. The survey will have questions regarding a few demographic details, your experience with Wikimedia, challenges and needs, and your expectations for WCI 2020. The responses will help us to form an initial idea of what is expected out of WCI 2020, and draft the grant application accordingly. Please note that this will not directly influence the specificities of the program, there will be a detailed survey to assess the program needs post-funding decision. *Please fill the survey at; https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd7_hpoIKHxGW31RepX_y4QxVqoodsCFOKatMTzxsJ2Vbkd-Q/viewform *The survey will be open until 23:59 hrs of 22 December 2019. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:10, 12 ਦਸੰਬਰ 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19617891 --> == [WikiConference India 2020] Conference & Event Grant proposal == WikiConference India 2020 team is happy to inform you that the [[m:Grants:Conference/WikiConference India 2020|Conference & Event Grant proposal for WikiConference India 2020]] has been submitted to the Wikimedia Foundation. This is to notify community members that for the last two weeks we have opened the proposal for community review, according to the [[m:Grants:Conference|timeline]], post notifying on Indian Wikimedia community mailing list. After receiving feedback from several community members, certain aspects of the proposal and the budget have been changed. However, community members can still continue engage on the talk page, for any suggestions/questions/comments. After going through the proposal + [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#FAQs|FAQs]], if you feel contented, please endorse the proposal at [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#Endorsements|''WikiConference_India_2020#Endorsements'']], along with a rationale for endorsing this project. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:21, 19 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19740275 --> == [Small wiki toolkits – Indic workshop series 2020] Register now! - Reminder == <small>Note:You have received this message as you an interface-admin on your home Wikimedia project.</small> ---- Greetings, hope this message finds you all in the best of your health, and you are staying safe amid the ongoing crisis. Firstly, to give you context, [[m:Small wiki toolkits|Small wiki toolkits]] (SWT) is an initiative to support [[m:Small_and_large_wikis#Small_wikis|small wiki]] communities, to learn and share technical and semi-technical skills to support, maintain, and grow. We are happy to inform you that the SWT group has planned a series of [[m:SWT Indic Workshop Series 2020/Overview|four online workshops for Indic Wikimedia community members]] during June & July 2020. These workshops have been specifically designed and curated for Indic communities, based on a [[:c:File:Community Engagement Survey report, WikiConference India 2020.pdf|survey conducted]] early this year. The four workshops planned in this regard are; *'''Understanding the technical challenges of Indic language wikis (by [[m:User:BMueller (WMF)|Birgit]]):''' Brainstorming about technical challenges faced by contributors to Indic language Wikimedia projects. *'''Writing user scripts & gadgets (by [[m:User:Jayprakash12345|Jayprakash12345]]):''' Basics to intermediate-level training on writing [[mw:Manual:Interface/JavaScript#Personal_scripts|user scripts]] (Javascript and jQuery fundamentals are prerequisites). *'''Using project management & bug reporting tool Phabricator (by [[m:User:AKlapper (WMF)|Andre]]):''' Introduction to [[mw:Phabricator|Phabricator]], a tool used for project management and software bug reporting. *'''Writing Wikidata queries (by [[m:User:Mahir256|Mahir256]]): '''Introduction to the Wikidata Query Service, from writing simple queries to constructing complex visualizations of structured data. :''You can read more about these workshops at: [[m:SWT Indic Workshop Series 2020/Workshops|SWT Indic Workshop Series 2020/Workshops]]'' -- exact dates and timings will be informed later to selected participants. Registration is open until 24 May 2020, and you can register yourself by visiting [[m:SWT Indic Workshop Series 2020/Registration|this page]]! These workshops will be quite helpful for Indic communities to expand their technical bandwidth, and further iterations will be conducted based on the response to the current series. Looking forward to your participation! If you have any questions, please contact us on the [[m:Talk:SWT Indic Workshop Series 2020/Overview|talk page here]]. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:06, 22 ਮਈ 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/India_Wikis_Interface_Admins&oldid=20108697 --> == Commons - Media Search == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The Structured Data team is working on an alternative, image-focused prototype for media search on Commons. The prototype uses categories, structured data as well as wikitext from Commons, and Wikidata to find its results. The development team would like your feedback on the prototype, as they are looking to work to further enhance the search experience on Commons. If you have a moment, please look over [[c:Commons:Structured data/Media search|the project page set up on Commons]] to find a link to the prototype and leave your feedback on [[c:Commons talk:Structured data/Media search|the talk page]]. Thanks for your time, I'll be posting message similar to this one to other pages on Commons. The team is looking forward to reading what you think. [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:47, 28 ਮਈ 2020 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19701865 --> == ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੋਜ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ == ਪਿਆਰੇ {{ping|user:Satpal Dandiwal}}, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ, ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੋਜ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੋ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_2i2sbUVQ4RcH7Bb ਕੁਝ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿਓ] ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਵੀਡੀਓ ਕੌਲਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਤਹਿ ਕਰਾਂਗੇ। ਧੰਨਵਾਦ, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:BGerdemann (WMF)|BGerdemann (WMF)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:BGerdemann (WMF)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 22:50, 2 ਜੂਨ 2020 (UTC) ਇਹ ਸਰਵੇ ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਧਿਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ ਅਤੇ ਡੇਟਾ-ਸੰਭਾਲਣ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, [https://drive.google.com/file/d/1ck7A3qq9Lz3lEjHoq4PYO-JJ8c7G6VVW/view ਸਰਵੇਖਣ ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ] ਵੇਖੋ। == Project Tiger 2.0 - Feedback from writing contest participants (editors) and Hardware support recipients == <div style="border:8px red ridge;padding:6px;> [[File:Emoji_u1f42f.svg|right|100px|tiger face]] Dear Wikimedians, We hope this message finds you well. We sincerely thank you for your participation in Project Tiger 2.0 and we want to inform you that almost all the processes such as prize distribution etc related to the contest have been completed now. As we indicated earlier, because of the ongoing pandemic, we were unsure and currently cannot conduct the on-ground community Project Tiger workshop. We are at the last phase of this Project Tiger 2.0 and as a part of the online community consultation, we request you to spend some time to share your valuable feedback on the Project Tiger 2.0 writing contest. Please '''fill this [https://docs.google.com/forms/d/1ztyYBQc0UvmGDBhCx88QLS3F_Fmal2d7MuJsiMscluY/viewform form]''' to share your feedback, suggestions or concerns so that we can improve the program further. '''Note: If you want to answer any of the descriptive questions in your native language, please feel free to do so.''' Thank you. [[User:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[User talk:Nitesh Gill|talk]]) 15:57, 10 June 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/list-2/PT2.0_Participants&oldid=20159289 --> </div> ==Translation request== Hello. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijan national football team]] and [[:en:Azerbaijan Premier League]] in Punjabi Wikipedia? They should be short. Yours sincerely, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Artoxx|Artoxx]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Artoxx|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:16, 22 ਜੁਲਾਈ 2020 (UTC) == Commons - Media Sarch, new feedback round == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, I'm following up on a message from earlier in the year about the prototype development for [[c:Special:MediaSearch|Special:MediaSearch]]. Based on community feedback, the Structured Data team has developed some new features for [[c:Special:MediaSearch|Special:MediaSearch]] and are seeking another round of comments and discussions about the tool. [[c:Commons:Structured_data/Media_search|Commons:Structured_data/Media_search]] is updated with details about the new features plus some other development information, and feedback is welcome on [[c:Commons talk:Structured_data/Media_search|Commons talk:Structured_data/Media_search]]. Media Search works in any language, so the team would especially appreciate input around support for languages other than English. I look forward to reading about what you think. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:05, 23 ਸਤੰਬਰ 2020 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=20129313 --> == Commons - Media Sarch, new feedback round == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, I'm following up on a message from earlier in the year about the prototype development for [[c:Special:MediaSearch|Special:MediaSearch]]. Based on community feedback, the Structured Data team has developed some new features for [[c:Special:MediaSearch|Special:MediaSearch]] and are seeking another round of comments and discussions about the tool. [[c:Commons:Structured_data/Media_search|Commons:Structured_data/Media_search]] is updated with details about the new features plus some other development information, and feedback is welcome on [[c:Commons talk:Structured_data/Media_search|Commons talk:Structured_data/Media_search]]. Media Search works in any language, so the team would especially appreciate input around support for languages other than English. I look forward to reading about what you think. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:07, 24 ਸਤੰਬਰ 2020 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=20129313 --> == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:53, 25 ਸਤੰਬਰ 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == Wikipedia Asian Month 2020 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=m:Wikipedia_Asian_Month_2020|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2020]] Hi WAM organizers and participants! Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[:m:Wikipedia Asian Month 2020|Wikipedia Asian Month 2020]], which will take place in this November. '''For organizers:''' Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/Organiser Guidelines|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to: # use '''[https://fountain.toolforge.org/editathons/ Fountain tool]''' (you can find the [[:m:Fountain tool|usage guidance]] easily on meta page), or else you and your participants’ will not be able to receive the prize from WAM team. # Add your language projects and organizer list to the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Communities and Organizers|meta page]] before '''October 29th, 2020'''. # Inform your community members WAM 2020 is coming soon!!! # If you want WAM team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth/ Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth twitter], or you want to share your WAM experience/ achievements on our blog, feel free to send an email to info@asianmonth.wiki or PM us via facebook. If you want to hold a thematic event that is related to WAM, a.k.a. [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Subcontests|WAM sub-contest]]. The process is the same as the language one. '''For participants:''' Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#How to Participate in Contest|event regulations]] and [[:m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&A information]]. Just join us! Let’s edit articles and win the prizes! '''Here are some updates from WAM team:''' # Due to the [[:m:COVID-19|COVID-19]] pandemic, this year we hope all the Edit-a-thons are online not physical ones. # The international postal systems are not stable enough at the moment, WAM team have decided to send all the qualified participants/ organizers extra digital postcards/ certifications. (You will still get the paper ones!) # Our team has created a [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/WAM2020 postcards and certification deliver progress (for tracking)|meta page]] so that everyone tracking the progress and the delivery status. If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the WAM team via emailing '''info@asianmonth.wiki''' or discuss on the meta talk page. If it’s urgent, please contact the leader directly ('''jamie@asianmonth.wiki'''). Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2020 Sincerely yours, [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.10</div> <!-- Message sent by User:KOKUYO@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2020&oldid=20508138 --> == Reminder: Festive Season 2020 edit-a-thon == Dear Wikimedians, Hope you are doing well. This message is to remind you about "[[Festive Season 2020 edit-a-thon|Festive Season 2020 edit-a-thon]]", which is going to start from tonight (5 December) 00:01 am and will run till 6 December, 11:59 pm IST. <br/><br/> Please give some time and provide your support to this event and participate. You are the one who can make it successful! Happy editing! Thank You [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 15:53, 4 December 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Festive_Season_2020_Participants&oldid=20746996 --> == [Small wiki toolkits] Workshop on "Debugging/fixing template errors" - 27 March 2021 (Saturday) == Greetings, this is to inform you that as part of the Small wiki toolkits (South Asia) initiative, a workshop on "Debugging/fixing template errors" will be conducted on upcoming Saturday (27 March). We will learn how to address the common template errors on wikis (related but not limited to importing templates, translating them, Lua, etc.) Details of the workshop are as follows: *Date: 27 March *Timings: 15:30 to 17:00 (IST), 15:45 to 17:15 (NPT), 16:00 to 17:30 (BST) *Languages supported: English and Hindi *Meeting link: https://meet.google.com/cyo-mnrd-ryj If you are interested, please [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Registration#Debugging_template_errors_workshop|sign-up on the registration page]]. Regards, [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Organization|Small wiki toolkits - South Asia organizers]], 13:03, 23 ਮਾਰਚ 2021 (UTC) ''If you would like unsubscribe from updates related "Small wiki toolkits - South Asia", kindly remove yourself from [[:m:Global message delivery/Targets/Small wiki toolkits - South Asia|this page]].'' <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Small_wiki_toolkits_-_South_Asia&oldid=21249539 --> == [Small wiki toolkits] Workshop on "Debugging/fixing template errors" - 27 March 2021 (Saturday) == Greetings, this is to inform you that as part of the Small wiki toolkits (South Asia) initiative, a workshop on "Debugging/fixing template errors" will be conducted on upcoming Saturday (27 March). We will learn how to address the common template errors on wikis (related but not limited to importing templates, translating them, Lua, etc.) Details of the workshop are as follows: *Date: 27 March *Timings: 15:30 to 17:00 (IST), 15:45 to 17:15 (NPT), 16:00 to 17:30 (BST) *Languages supported: English and Hindi *Meeting link: https://meet.google.com/cyo-mnrd-ryj If you are interested, please [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Registration#Debugging_template_errors_workshop|sign-up on the registration page]]. Regards, [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Organization|Small wiki toolkits - South Asia organizers]], 14:08, 23 ਮਾਰਚ 2021 (UTC) ''If you would like unsubscribe from updates related "Small wiki toolkits - South Asia", kindly remove yourself from [[:m:Global message delivery/Targets/Small wiki toolkits - South Asia|this page]].'' <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Small_wiki_toolkits_-_South_Asia&oldid=21249539 --> == [Small wiki toolkits] Workshop on Workshop on "Designing responsive main pages" - 30 April (Friday) == As part of the Small wiki toolkits (South Asia) initiative, we would like to inform you about the third workshop of this year on “Designing responsive main pages”. During this workshop, we will learn to design the main page of a wiki to be responsive. This will allow the pages to be mobile-friendly, by adjusting the width and the height according to various screen sizes. Participants are expected to have a good understanding of Wikitext/markup and optionally basic CSS. Details of the workshop are as follows: *Date: 30 April 2021 (Friday) *Timing: [https://zonestamp.toolforge.org/1619785853 18:00 to 19:30 (India / Sri Lanka), 18:15 to 19:45 (Nepal), 18:30 to 20:00 (Bangladesh)] *Languages supported: English, Hindi *Meeting link: https://meet.google.com/zfs-qfvj-hts If you are interested, please [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Registration#Designing_responsive_main_pages|sign-up on the registration page]]. Regards, [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Organization|Small wiki toolkits - South Asia organizers]], 05:53, 24 ਅਪਰੈਲ 2021 (UTC) ''If you would like unsubscribe from updates related "Small wiki toolkits - South Asia", kindly remove yourself from [[:m:Global message delivery/Targets/Small wiki toolkits - South Asia|this page]].'' <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Small_wiki_toolkits_-_South_Asia&oldid=21367255 --> == SWT South Asia Workshops: Feedback Survey == Thanks for participating in one or more of [[:m:Small wiki toolkits/South Asia/Workshops|small wiki toolkits workshops]]. Please fill out this short feedback survey that will help the program organizers learn how to improve the format of the workshops in the future. It shouldn't take you longer than 5-10 minutes to fill out this form. Your feedback is precious for us and will inform us of the next steps for the project. Please fill in the survey before 24 June 2021 at https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSePw0eYMt4jUKyxA_oLYZ-DyWesl9P3CWV8xTkW19fA5z0Vfg/viewform?usp=sf_link. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:51, 9 ਜੂਨ 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Small_wiki_toolkits_-_South_Asia&oldid=21367255 --> == Invitation for Functionary consultation 2021 == Greetings, Admins of the emerging community, I'm letting you know in advance about a meeting I'd like to invite you to regarding the [[:m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] and the community's ownership of its future enforcement. I'm still in the process of putting together the details, but I wanted to share the date with you: 10/11 July, 2021. I do not have a time on this date yet, but I will let you soon. We have created a [[:m:Universal Code of Conduct/Functionary consultations/June and July 2021|meta page]] with basic information. Please take a look at the meta page and sign up your name under the appropriate section. Thank you for your time.--[[User:BAnand (WMF)|BAnand (WMF)]] 15:14, 10 June 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:BAnand (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/UCoC_Group&oldid=21568660 --> == [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities == Hello, As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]]. An <u>event for community members to know and interact with the candidates</u> is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows: *Date: 31 July 2021 (Saturday) *Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time] :*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm :*India & Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm :*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm :*Pakistan & Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm * Live interpretation is being provided in Hindi. *'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form] For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]]. Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], 06:32, 23 ਜੁਲਾਈ 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21774692 --> == Feedback for Mini edit-a-thons == Dear Wikimedian, Hope everything is fine around you. If you remember that A2K organised [[:Category: Mini edit-a-thons by CIS-A2K|a series of edit-a-thons]] last year and this year. These were only two days long edit-a-thons with different themes. Also, the working area or Wiki project was not restricted. Now, it's time to grab your feedback or opinions on this idea for further work. I would like to request you that please spend a few minutes filling this form out. You can find the form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdNw6NruQnukDDaZq1OMalhwg7WR2AeqF9ot2HEJfpeKDmYZw/viewform here]. You can fill the form by 31 August because your feedback is precious for us. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:58, 16 ਅਗਸਤ 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == ''Invitation for Wiki Loves Women South Asia 2021'' == <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''</span><br>'''September 1 - September 30, 2021'''<span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|<span style="font-size:10px;color:red">''view details!''</span>]]</span> ----[[File:Wiki Loves Women South Asia.svg|right|frameless]]'''Wiki Loves Women South Asia''' is back with the 2021 edition. Join us to minify gender gaps and enrich Wikipedia with more diversity. Happening from 1 September - 30 September, [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women South Asia]] welcomes the articles created on gender gap theme. This year we will focus on women's empowerment and gender discrimination related topics. We are proud to announce and invite you and your community to participate in the competition. You can learn more about the scope and the prizes at the [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|''project page'']]. Best wishes,<br> [[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women Team]] [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:HirokBot|HirokBot]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:HirokBot|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:53, 18 ਅਗਸਤ 2021 (UTC) </div> == ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ੨੦੨੧ ਬੋਰਡ ਆਫ ਟਰੱਸਟੀ ਚੌਣਾਂ ਚ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ। == ਡਿਅਰ Satpal Dandiwal, ਤੁਸੀ ਇਹ ਈਮੇਲ ਇਸਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿਓ ਕਿ ਤੁਸੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ੨੦੨੧ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਟਰਸਟੀ ਚੌਣਾ ਵਿੱਚ ਵੋਟ ਪੌਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ | ਚੋਣਾਂ ੧੮ ਅਗਸਤ, ੨੦੨੧ ਨੂੰ ਖੁੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ੩੧ ਅਗਸਤ, ੨੦੨੧ ਨੂੰ ਬੰਦ ਹੋਣ ਗਿਆਂ | ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਰਗੇ ਪਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਟਰਸਟੀ ਬੋਰਡ ਵਲੋ ਕਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ|ਬੋਰਡ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ਦਾ ਫੈਂਸਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ | [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Overview|ਬੋਰਡ ਆਫ ਟਰਸਟੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣੋ]] | ਇਸ ਸਾਲ ਚਾਰ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਮਿਓਨਟੀ ਵਲੋ ਕਿਤੀ ਜਾਨੀ ਹੈ | ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ੧੯ ਉਮੀਦਵਾਰ ਇਨਾਂ ਸੀਟਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ | [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates#Candidate_Table|੨੦੨੧ ਦੇ ਬੋਰਡ ਟਰਸਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣੋ]] | ਲਗਭਗ ੭੦.੦੦੦ ਕਮਿਉਨਟੀ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ | ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ! ਚੋਣਾਂ ੨੩.੫੯ ਯੂਟੀਸੀ ੩੧ ਆਗਸਤ ਤੱਕ ਹੀ ਨੇ | *[[Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2021|'''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਿਕਿਉਰ ਪੋਲ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੋਟ ਕਰੋ''']] | ਜੇ ਤੁਸੀ ਪਹਿਲਾ ਵੋਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮੇਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰੋ | ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੋਟ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਚਾਹੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਖਾਤੇ ਹੋਨ | [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|ਇਸ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਜਾਨਕਾਰੀ ਲਈ ਪੜੋ]]| [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:37, 28 ਅਗਸਤ 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21946145 --> == Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon to celebrate Mahatma Gandhi's birth anniversary == [[File:Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon poster 2nd.pdf|thumb|100px|right|Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon]] Dear Wikimedian, Hope you are doing well. Glad to inform you that A2K is going to conduct a mini edit-a-thon to celebrate Mahatma Gandhi's birth anniversary. It is the second iteration of Mahatma Gandhi mini edit-a-thon. The edit-a-thon will be on the same dates 2nd and 3rd October (Weekend). During the last iteration, we had created or developed or uploaded content related to Mahatma Gandhi. This time, we will create or develop content about Mahatma Gandhi and any article directly related to the Indian Independence movement. The list of articles is given on the [[:m: Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon|event page]]. Feel free to add more relevant articles to the list. The event is not restricted to any single Wikimedia project. For more information, you can visit the event page and if you have any questions or doubts email me at nitesh@cis-india.org. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:33, 28 ਸਤੰਬਰ 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Wikipedia Asian Month 2021 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hi [[m:Wikipedia Asian Month|Wikipedia Asian Month]] organizers and participants! Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[Wikipedia Asian Month 2021]], which will take place in this November. '''For organizers:''' Here are the [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Rules|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to: # use '''[https://fountain.toolforge.org/editathons/ Fountain tool]''' (you can find the [[m:Wikipedia Asian Month/Fountain tool|usage guidance]] easily on meta page), or else you and your participants' will not be able to receive the prize from Wikipedia Asian Month team. # Add your language projects and organizer list to the [[m:Template:Wikipedia Asian Month 2021 Communities and Organizers|meta page]] before '''October 29th, 2021'''. # Inform your community members Wikipedia Asian Month 2021 is coming soon!!! # If you want Wikipedia Asian Month team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth Twitter], or you want to share your Wikipedia Asian Month experience / achievements on [https://asianmonth.wiki/ our blog], feel free to send an email to [mailto:info@asianmonth.wiki info@asianmonth.wiki] or PM us via Facebook. If you want to hold a thematic event that is related to Wikipedia Asian Month, a.k.a. [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Events|Wikipedia Asian Month sub-contest]]. The process is the same as the language one. '''For participants:''' Here are the [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Rules#How to Participate in Contest?|event regulations]] and [[m:Wikipedia Asian Month 2021/FAQ|Q&A information]]. Just join us! Let's edit articles and win the prizes! '''Here are some updates from Wikipedia Asian Month team:''' # Due to the [[m:COVID-19|COVID-19]] pandemic, this year we hope all the Edit-a-thons are online not physical ones. # The international postal systems are not stable enough at the moment, Wikipedia Asian Month team have decided to send all the qualified participants/ organizers extra digital postcards/ certifications. (You will still get the paper ones!) # Our team has created a [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Postcards and Certification|meta page]] so that everyone tracking the progress and the delivery status. If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the Wikipedia Asian Month team via emailing '''[Mailto:info@asianmonth.wiki info@asianmonth.wiki]''' or discuss on the meta talk page. If it's urgent, please contact the leader directly ('''[Mailto:&#x20;Jamie@asianmonth.wiki jamie@asianmonth.wiki]'''). Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2021 Sincerely yours, [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Team#International Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2021.10 </div> <!-- Message sent by User:Reke@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=20538644 --> == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:18, 4 ਜਨਵਰੀ 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(6)&oldid=22532666 --> == International Mother Language Day 2022 edit-a-thon == Dear Wikimedian, CIS-A2K announced [[:m:International Mother Language Day 2022 edit-a-thon|International Mother Language Day]] edit-a-thon which is going to take place on 19 & 20 February 2022. The motive of conducting this edit-a-thon is to celebrate International Mother Language Day. This time we will celebrate the day by creating & developing articles on local Wikimedia projects, such as proofreading the content on Wikisource, items that need to be created on Wikidata [edit Labels & Descriptions], some language-related content must be uploaded on Wikimedia Commons and so on. It will be a two-days long edit-a-thon to increase content about languages or related to languages. Anyone can participate in this event and editors can add their names [https://meta.wikimedia.org/wiki/International_Mother_Language_Day_2022_edit-a-thon#Participants here]. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:13, 15 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022 (UTC) <small> On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == International Women's Month 2022 edit-a-thon == Dear Wikimedians, Hope you are doing well. Glad to inform you that to celebrate the month of March, A2K is to be conducting a mini edit-a-thon, International Women Month 2022 edit-a-thon. The dates are for the event is 19 March and 20 March 2022. It will be a two-day long edit-a-thon, just like the previous mini edit-a-thons. The edits are not restricted to any specific project. We will provide a list of articles to editors which will be suggested by the Art+Feminism team. If users want to add their own list, they are most welcome. Visit the given [[:m:International Women's Month 2022 edit-a-thon|link]] of the event page and add your name and language project. If you have any questions or doubts please write on [[:m:Talk:International Women's Month 2022 edit-a-thon|event discussion page]] or email at nitesh@cis-india.org. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:53, 14 ਮਾਰਚ 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Indic Hackathon | 20-22 May 2022 + Scholarships == Hello {{PAGENAME}}, <small>''(You are receiving this message as you participated previously participated in small wiki toolkits workshops.)''</small> We are happy to announce that the [[:m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] will be organizing [[:m:Indic Hackathon 2022|Indic Hackathon 2022]], a regional event as part of the main [[:mw:Wikimedia Hackathon|Wikimedia Hackathon]] taking place in a hybrid mode during 20-22 May. The regional event will be an in-person event taking place in Hyderabad. As it is with any hackathon, the event’s program will be semi-structured i.e. while we will have some sessions in sync with the main hackathon event, the rest of the time will be upto participants’ interest on what issues they are interested to work on. The event page can be seen at <span class="plainlinks">https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_Hackathon_2022</span>. We have full scholarships available to enable you to participate in the event, which covers travel, accommodation, food and other related expenses. The link to scholarships application form is available on the event page. The deadline is 23:59 hrs 17 April 2022. Let us know on the event talk page or send an email to {{email|contact|indicmediawikidev.org}} if you have any questions. We are looking forward to your participation. Regards, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:43, 12 ਅਪਰੈਲ 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Small_wiki_toolkits_-_South_Asia&oldid=23135275 --> == You are invited to join/orginize Wikipedia Asain Month 2022 ! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=m:Wikipedia_Asian_Month_2022|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2022]] Hi WAM organizers and participants! Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]], which will take place in this November. '''For organizers:''' Here are the [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Rules|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to: # use '''[https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wikipedia_asian_month_2022/overview/ Wikipedia Asian Month 2022 Programs & Events Dashboard.]''' , or else you and your participants’ will not be able to receive the prize from WAM team. # Add your language projects and organizer list to the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#Communities and Organizers|meta page]] 1 week before '''your campaign start date'''. # Inform your community members WAM 2022 is coming!!! # If you want WAM team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth/ Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth twitter], or you want to share your WAM experience/ achievements on our blog, feel free to send an email to info@asianmonth.wiki. If you want to hold a thematic event that is related to WAM, a.k.a. [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#Subcontests|WAM sub-contest]]. The process is the same as the language one. '''For participants:''' Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#How to Participate in Contest|event regulations]] and [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/FAQ|Q&A information]]. Just join us! Let’s edit articles and win the prizes! '''Here are some updates from WAM team:''' # Based on the [[:m:COVID-19|COVID-19]] pandemic situation in different region, this year we still suggest all the Edit-a-thons are online, but you are more then welcome to organize local offline events. # The international postal systems are not stable, WAM team have decided to send all the qualified participants/ organizers a [[:m:Wikipedia Asian Month 2022/Barnstars|digital Barnstars]]. If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the WAM team via emailing '''info@asianmonth.wiki''' or discuss on the meta talk page. If it’s urgent, please contact the leader directly ('''reke@wikimedia.tw'''). Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2022 Sincerely yours, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2022.10</div> </div> <!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=23975688 --> == ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[ਤਸਵੀਰ:Administrator Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | .. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Official Brar harry|Official Brar harry]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Official Brar harry|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:46, 6 ਨਵੰਬਰ 2022 (UTC) |} == WikiConference India 2023: Program submissions and Scholarships form are now open == Dear Wikimedian, We are really glad to inform you that '''[[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]''' has been successfully funded and it will take place from 3 to 5 March 2023. The theme of the conference will be '''Strengthening the Bonds'''. We also have exciting updates about the Program and Scholarships. The applications for scholarships and program submissions are already open! You can find the form for scholarship '''[[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|here]]''' and for program you can go '''[[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|here]]'''. For more information and regular updates please visit the Conference [[:m:WikiConference India 2023|Meta page]]. If you have something in mind you can write on [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. ‘‘‘Note’’’: Scholarship form and the Program submissions will be open from '''11 November 2022, 00:00 IST''' and the last date to submit is '''27 November 2022, 23:59 IST'''. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:25, 16 ਨਵੰਬਰ 2022 (UTC) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24082246 --> == WikiConference India 2023: Help us organize! == Dear Wikimedian, You may already know that the third iteration of [[:m:WikiConference_India_2023|WikiConference India]] is happening in March 2023. We have recently opened [[:m:WikiConference_India_2023/Scholarships|scholarship applications]] and [[:WikiConference_India_2023/Program_Submissions|session submissions for the program]]. As it is a huge conference, we will definitely need help with organizing. As you have been significantly involved in contributing to Wikimedia projects related to Indic languages, we wanted to reach out to you and see if you are interested in helping us. We have different teams that might interest you, such as communications, scholarships, programs, event management etc. If you are interested, please fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdN7EpOETVPQJ6IG6OX_fTUwilh7MKKVX75DZs6Oj6SgbP9yA/viewform?usp=sf_link this form]. Let us know if you have any questions on the [[:m:Talk: WikiConference_India_2023|event talk page]]. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:21, 18 ਨਵੰਬਰ 2022 (UTC) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&oldid=24094749 --> == WikiConference India 2023: Open Community Call and Extension of program and scholarship submissions deadline == Dear Wikimedian, Thank you for supporting Wiki Conference India 2023. We are humbled by the number of applications we have received and hope to learn more about the work that you all have been doing to take the movement forward. In order to offer flexibility, we have recently extended our deadline for the Program and Scholarships submission- you can find all the details on our [[:m:WikiConference India 2023|Meta Page]]. COT is working hard to ensure we bring together a conference that is truly meaningful and impactful for our movement and one that brings us all together. With an intent to be inclusive and transparent in our process, we are committed to organizing community sessions at regular intervals for sharing updates and to offer an opportunity to the community for engagement and review. Following the same, we are hosting the first Open Community Call on the 3rd of December, 2022. We wish to use this space to discuss the progress and answer any questions, concerns or clarifications, about the conference and the Program/Scholarships. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call * '''WCI 2023 Open Community Call''' * '''Date''': 3rd December 2022 * '''Time''': 1800-1900 (IST) * '''Google Link'''': https://meet.google.com/cwa-bgwi-ryx Furthermore, we are pleased to share the email id of the conference contact@wikiconferenceindia.org which is where you could share any thoughts, inputs, suggestions, or questions and someone from the COT will reach out to you. Alternatively, leave us a message on the Conference [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:21, 2 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC) On Behalf of, WCI 2023 Core organizing team. <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24083503 --> == Indic Wiki Improve-a-thon 2022 == Dear Wikimedian, Glad to inform you that CIS-A2K is going to conduct an event, Indic Wiki improve-a-thon 2022, for the Indic language. It will run from 15 December to 5 January 2023. It will be an online activity however if communities want to organise any on-ground activity under Improve-a-thon that would also be welcomed. The event has its own theme '''Azadi Ka Amrit Mahatosav''' which is based on a celebration of the 75th anniversary of Indian Independence. The event will be for 20 days only. This is an effort to work on content enrichment and improvement. We invite you to plan a short activity under this event and work on the content on your local Wikis. The event is not restricted to a project, anyone can edit any project by following the theme. The event page link is [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. The list is under preparation and will be updated soon. The community can also prepare their list for this improve-a-thon. If you have question or concern please write on [[:m:Talk:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:35, 12 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == Indic Wiki Improve-a-thon 2022 has started == Dear Wikimedians, As you already know, Indic Wiki improve-a-thon 2022 has started today. It runs from 15 December (today) to 5 January 2023. This is an online activity however if communities want to organise any on-ground activity under Improve-a-thon please let us know at program@cis-india.org. Please note the event has a theme ''' Azadi Ka Amrit Mahatosav''' which is based on a celebration of the 75th anniversary of Indian Independence. The event will be for 20 days only. This is an effort to work on content enrichment and improvement. The event is not restricted to a particular project. The event page link is [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]] please add your name in the participant's section. A few lists are there and we will add more. The community can also prepare their list for this improve-a-thon but we suggest you list stub articles from your Wiki. If you have a question or concern please write [[:m:Talk:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:30, 15 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == WikiConference India 2023:WCI2023 Open Community call on 18 December 2022 == Dear Wikimedian, As you may know, we are hosting regular calls with the communities for [[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]. This message is for the second Open Community Call which is scheduled on the 18th of December, 2022 (Today) from 7:00 to 8:00 pm to answer any questions, concerns, or clarifications, take inputs from the communities, and give a few updates related to the conference from our end. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call. * [WCI 2023] Open Community Call * Date: 18 December 2022 * Time: 1900-2000 [7 pm to 8 pm] (IST) * Google Link: https://meet.google.com/wpm-ofpx-vei Furthermore, we are pleased to share the telegram group created for the community members who are interested to be a part of WikiConference India 2023 and share any thoughts, inputs, suggestions, or questions. Link to join the telegram group: https://t.me/+X9RLByiOxpAyNDZl. Alternatively, you can also leave us a message on the [[:m:Talk:WikiConference India 2023|Conference talk page]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:11, 18 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC) <small> On Behalf of, WCI 2023 Organizing team </small> <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&oldid=24099166 --> == Women's Month Datathon on Commons == Dear Wikimedian, Hope you are doing well. CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have planned an online activity for March. The activity will focus on Wikimedia Commons and it will begin on 21 March and end on 31 March 2023. During this campaign, the participants will work on structure data, categories and descriptions of the existing images. We will provide you with the list of the photographs that were uploaded under those campaigns, conducted for Women’s Month. You can find the event page link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event and make it successful. There will be at least one online session to demonstrate the tasks of the event. We will come back to you with the date and time. If you have any questions please write to us at the event [[:m:Talk:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|talk page]] Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:09, 12 ਮਾਰਚ 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Women's Month Datathon on Commons Online Session == Dear Wikimedian, Hope you are doing well. As we mentioned in a previous message, CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have been starting an online activity for March from 21 March to 31 March 2023. The activity already started yesterday and will end on 31 March 2023. During this campaign, the participants are working on structure data, categories and descriptions of the existing images. The event page link is [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event. There is an online session to demonstrate the tasks of the event that is going to happen tonight after one hour from 8:00 pm to 9:00 pm. You can find the meeting link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons/Online Session|here]]. We will wait for you. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:38, 22 ਮਾਰਚ 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Checking files == Hi! All files need a source and author. Could you please check and fix [[:ਤਸਵੀਰ:Soohe Akhar.jpg]]? Files also need a license. Perhaps you could check and fix the files on [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MGA73/NoLicense]]? If files do not have a license, source and author they have to be deleted. So it is important that you fix. --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MGA73|MGA73]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MGA73|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:07, 26 ਮਾਰਚ 2023 (UTC) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=pa medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 2 August 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/pa&oldid=25416310 --> == Image Description Month in India Campaign == Dear Wikimedian, A2K has conducted an online activity or campaign which is an ongoing Image Description Month in India description-a-thon, a collaborative effort known as [[:m:Image Description Month|Image Description Month]]. This initiative aims to enhance image-related content across Wikimedia projects and is currently underway, running from October 1st to October 31st, 2023. Throughout this event, our focus remains centered on three primary areas: Wikipedia, Wikidata, and Wikimedia Commons. We have outlined several tasks, including the addition of captions to images on Wikipedia, the association of images with relevant Wikidata items, and improvements in the organization, categorization, and captions of media files on Wikimedia Commons. To participate, please visit our dedicated [[:m:CIS-A2K/Events/Image Description Month in India|event page]]. We encourage you to sign up on the respective meta page and generously contribute your time and expertise to make essential and impactful edits. Should you have any questions or require further information, please do not hesitate to reach out to me at nitesh@cis-india.org or [[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]]. Your active participation will play a significant role in enriching Wikimedia content, making it more accessible and informative for users worldwide. Join us in this ongoing journey of improvement and collaboration. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:09, 10 ਅਕਤੂਬਰ 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Foundation Bulletin June Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: July 1, 2024 // covering period from June 17 to June 30 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the second half of June 2024. Please help [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/06-02|translate]].''</div> <div style="clear:both;"></div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' [[File:Wikimania 2024 Gracanica Monastery illustration.gif|200px|right|link=diffblog:2024/06/26/register-now-to-attend-wikimania-katowice/|Wikimania Katowice]] <small>''[[:m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * Register now for [[diffblog:2024/06/26/register-now-to-attend-wikimania-katowice/|Wikimania Katowice]] (7–10 August 2024). * [[mediawikiwiki:Editing_team/Community_Conversations#Next_Conversation|Editing team community conversation]] - [[phab:T359107|CopyVio Check]] and [[mediawikiwiki:Edit_check#5_June_2024|Real-time Checks]] (03 July 2024, in English) * [[mediawikiwiki:Growth/Communities/Conversations#Next_conversation|Growth team community conversation]] - New tasks for newcomers and patrollers' burden (16 July 2024, in Spanish) <br/> '''Annual Goals Progress on [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:Wikifunctions:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language_and_Internationalization_Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> [[File:Wikimedia_Hackathon_2024_-_Group_photo,_360_cam.jpg|200px|right|link=diffblog:2024/06/18/wikimedia-hackathon-2024-good-projects-and-good-people/]] * [[diffblog:2024/06/18/wikimedia-hackathon-2024-good-projects-and-good-people/|Wikimedia Hackathon 2024:]] Good projects and good people! * [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KV6USPRY7V2WST7KAWYF7XYVPU7OX3S2/|MediaWiki 1.42 general release.]] * [[:mw:Community_Configuration|The Community Configuration extension]] is released to [[mediawikiwiki:Help:Community_Configuration#Deployment|more Wikipedias]]. * The Trust & Safety Product team published the Incident Reporting System [[metawiki:Incident_Reporting_System/Minimum_Viable_Product_User_Testing_Summary|MVP User Testing Summary]] and a [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|project update]] on temporary accounts. * Recent changes from the [[diffblog:2024/06/24/tech-news-2024-26/|latest Tech News]]. * Reference Check to be rolled out on all Wikipedias. Read [[diffblog:2024/06/17/references-check-encouraging-adding-citations-to-wikipedia/|the initial results]] from the Edit Check project. * Concluded voting on Community Wishlist Survey [[metawiki:Community_Wishlist_Survey/Future_Of_The_Wishlist/Renaming#June_2024_Update|renaming]]; new name now ''Community Wishlist''. * “[[mediawikiwiki:Wikimedia_Apps/iOS_Suggested_edits_project|Add an image]]” suggested edit was released to [[mediawikiwiki:Wikimedia_Apps/Team/iOS|Wikipedia iOS app]] & Donation through native GPay is now available on the [[mediawikiwiki:Wikimedia_Apps/Team/Android|Wikipedia Android app]]. * [[:diffblog:2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|Talk pages permalinks]] are now available at all wikis. * A new task force was formed to [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#A_brief_informal_early_June_update|replace the disabled Graphs]] with more secure, easy to use, and extensible Charts. * Wikimedia Enterprise [[mediawikiwiki:Wikimedia_Enterprise#2024_-_Q2|Quarterly technical update]] focusing on machine readability, content integrity, and API usability. * Proposal for a [[m:Product_and_Technology_Advisory_Council/Proposal|Product & Tech Advisory Council]]. <br/> '''Annual Goals Progress on [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> * [[diffblog:2024/06/19/preserving-assamese-heritage-through-the-wikisource-loves-manuscripts-project/|Highlights]] and [[diffblog:2024/06/19/celebrating-achievements-and-future-plans-a-cohort-journey-with-the-wikisource-loves-manuscripts-learning-partners-network/|achievements & future plans]] from [[metawiki:Wikisource_Loves_Manuscripts|Wikisource Loves Manuscripts Project]]. * Learn how to edit and upload to [[diffblog:2024/06/20/learn-how-to-edit-and-upload-to-wikimedia-commons-with-openrefine/|Wikimedia Commons with OpenRefine]]. * Watch the [https://www.youtube.com/watch?v=y_EUwdb9qyk&list=PLhV3K_DS5YfJM2hhwoRY7MyFLx8XAIwfv recording of the 11th edition] of [https://wikiworkshop.org/ Wiki Workshop] where research sessions on topics like Disinformation, Reliability, Representation and Gender, Governance and Policy, were held. * First edition of [[diffblog:2024/06/28/wikilearn-news-june-2024/|WikiLearn News]] released, highlighting opportunities and progress in the area of skills development. * [[diffblog:2024/06/25/ld42023-iv-wikidata-tools-everyone-is-talking-about/|The WikiData tools everyone is talking about]] during the 2023 LD4 Conference on Linked Data. *The Wikimedia Foundation has [[:mw:WMF membership with Unicode Consortium|become a member of the Unicode Consortium]]. <br/> '''Annual Goals Progress on [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Goals/Safety & Inclusion|Safety & Inclusion]]''' <small>''See also blogs: [[wmfblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * Evaluation of the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Evaluation|U4C election results]] (ongoing) * Building a public policy network from both sides of the Pacific: [[diffblog:2024/06/24/building-a-public-policy-network-from-both-sides-of-the-pacific-lessons-from-the-1st-global-wiki-advocacy-meet-up/|Lessons]] from the 1st Global Wiki Advocacy Meet-up. <br/> '''Annual Goals Progress on [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]''' <small>''See also: [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> * Thoughts on the Wikimedia Foundation's annual plan from the [[diffblog:2024/06/19/newcomers-trustworthiness-and-privacy-priorities-from-the-japanese-wikipedia-community/|Japanese Wikipedia community]]. * Where is [[diffblog:2024/06/25/another-year-in-review-where-is-wikimedia-in-the-climate-crisis-seeing-the-impact-of-wikimedia-projects/|Wikimedia in the Climate Crisis?]] – a recap of sustainability work across the movement and at the Foundation for 2023. Foundation Sustainability metrics for 2023 also [[m:Sustainability#Reports|available on Meta]]. * The Wikimedia Foundation's revamped social media strategy is [[:m:Social media|available on Meta]]. <br/> '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *Wikimedia Foundation Board liaisons published [[metawiki:Talk:Movement_Charter#Wikimedia_Foundation_Board_liaisons_reflections_on_final_Movement_charter_draft|reflections on final Movement Charter draft]]. *June 27 Conversation with Trustees [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/2024-06-27 Conversation with Trustees|Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/2024-06-27 Conversation with Trustees]]: notes & [https://www.youtube.com/live/DBgOvuMs-UA recording] including outcomes of the 20 June Board meeting and a discussion of the movement charter. *Ratification vote on [[:m:Movement Charter|Movement Charter]] until '''July 9, 2024 at 23:59 UTC''' *[[m:Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board Selection]]: [[metawiki:Wikimedia_Foundation_elections/2024|Candidates]] have answered [[metawiki:Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates#Selected_questions|community questions selected]] by the Elections Committee. *[[m:Wikimedia Foundation Affiliates Strategy|Affiliates strategy]]: Affiliate Health Criteria and changes to the User Group recognition process (''[[m:Talk:Wikimedia Foundation Affiliates Strategy|feedback page]]'') *Feedback on [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|Procedure for Sibling Project Lifecycle]] finished on June 23. The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/revised|revised version]] was published. Updates in July <br/> '''Foundation statements''' *[[foundationsite:2024/06/26/wikimedia-foundation-statement-volunteer-processes-reliable-sources/|Wikimedia Foundation statement on volunteer processes on reliable sources]] <!-- '''In the media''' --> '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[:diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:en:w:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:de:w:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Education/News|Education]] · [[outreach:GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/06-02| Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/Archive|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:00, 2 ਜੁਲਾਈ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27047765 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Foundation Bulletin July Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: July 18, 2024 // covering period from June 30 to July 17 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=|class=skin-invert]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the first half of July 2024. Please help [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Bulletin%2F2024%2F07-01&action=page&filter= Translate].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' [[File:Wikimania 2024 Goldhorn at Triglav animation.gif|200px|right|link=diffblog:2024/06/26/register-now-to-attend-wikimania-katowice/|Wikimania Katowice]] <small>''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * Registration for [[diffblog:2024/06/26/register-now-to-attend-wikimania-katowice/|Wikimania Katowice]] (7–10 August 2024) is still open. Register to attend in-person or virtually until 26 July. * The call for presentation [[metawiki:WikiArabia 2024|submissions]] for the WikiArabia 2024 is open (until July 28). '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:Wikifunctions:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language_and_Internationalization_Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * The Community Tech team launched a new, continuous '''[[diffblog:2024/07/15/share-your-product-needs-with-the-community-wishlist/|Community Wishlist]]'''. Wish submission [[metawiki:Special:MyLanguage/Community_Wishlist|is now open]] and can be filled at any time. * Join the [[metawiki:Special:MyLanguage/Product_and_Technology_Advisory_Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council (PTAC)]] as technical volunteers. Applications are open until August 10. * A new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extendible Chart]]. You can [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart_Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart. * [[metawiki:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension, [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/iOS_Suggested_edits#Add_an_image|add an Image]] feature on iOS Wikipedia app and more recent changes from the [[diffblog:2024/07/08/tech-news-2024-28/|Tech News]]. Read also other news in the [[diffblog:2024/07/02/tech-news-2024-27/|previous edition]]. * Dark mode - one of the most requested features [[diffblog:2024/07/17/dark-modes-bright-future-how-dark-mode-will-transform-wikipedias-accessibility/|will transform Wikipedia’s accessibility]] and is now available on select wikis, on mobile and desktop, in both reading and editing mode! * [[mediawikiwiki:MediaWiki_Product_Insights/Reports/June_2024|MediaWiki insights]] into work done to improve security, ease of use, maintainability and overall code health. Also, a 25% increase in the number of authors who have committed more than 5 patches! * Have you ever wished monitoring and fighting vandalism was easier from your mobile device? [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app|Edit Patrol]] is here to help. * On the value of experimentation – [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|a Future Audiences perspective]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> [[File:Equipo de Wikipedistas en El Salvador.jpg|right|alt=An image showing Ellie who was Wikicelebrated recently|thumb]] *[[diffblog:2024/07/15/celebrating-ellie/|Wikicelebrate Ellie from El Salvador]], a passionate Wikipedia trainer, event organizer and someone who finds joy in seeing others grow. *Growing visual knowledge on the Wikimedia projects – [[diffblog:2024/07/10/growing-visual-knowledge-on-the-wikimedia-projects-the-experiences-of-the-image-description-month/|the experiences of the Image Description Month]]. *Enhancing Learning with Ancient Manuscripts – [[diffblog:2024/07/11/wilmas-proofread-a-thon-enhancing-learning-with-ancient-manuscripts/|Wikisource Loves Manuscripts pilot project]] in Indonesia. <br/> '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Safety_%26_Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *The call for candidates for the [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election|special election of the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is open now until July 19. *Protecting the Wikimedia model, its people, and its values – [[diffblog:2024/07/02/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-may-2024/|highlights from the Global Advocacy Team]]. *Reflections from the [[diffblog:2024/07/01/reflections-from-digital-rights-and-inclusion-forum-2024-drif24-a-conversation-with-wikimedians/|Digital Rights and Inclusion Forum 2024 (DRIF24)]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]''' <small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *[[diffblog:2024/07/12/funding-the-movement-key-takeaways-trends-and-lessons-from-fy23-24-community-fund-grants/|Key Takeaways, Trends, and Lessons]] from FY23/24 Community Fund Grants '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *Wikimedia Foundation Board of Trustees published [[metawiki:Wikimedia Foundation Board noticeboard/Board resolution and vote on the proposed Movement Charter|its decision]] not to ratify the draft Movement Charter along with proposed next steps ([[foundation:Minutes:2024-07-08|minutes]], [[foundation:Resolution:Draft_Movement_Charter_and_next_steps|resolution]], [[metawiki:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter/Appendix|appendix]]). *Movement Charter voting is closed. At the time of drafting, the [[metawiki:Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|scrutineers]] are working to ensure that all votes on the ballot are valid. '''Foundation statements''' * Wikimedia Foundation’s Accreditation to the World Intellectual Property Organization was [[foundationsite:news/2024/07/11/accreditation-world-intellectual-property-organization/|blocked for a fourth time by China]]. '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Bulletin%2F2024%2F07-01&action=page&filter= Help translate]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/Archive|Meta-Wiki]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div></div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:19, 18 ਜੁਲਾਈ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27113772 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Foundation Bulletin July Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: August 1, 2024 // covering period from July 18 to August 1 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the second half of July 2024. Please help [[m:Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' [[File:Wikimania 2024 Plitvice Lakes Black Queen animation.gif|200px|right|link=diffblog:2024/06/26/register-now-to-attend-wikimania-katowice/|Wikimania Katowice]] <small>''[[:m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * Where to from here? A [[:m:Wikimedia Foundation/Chief Executive Officer/Updates/August 2024 Update|message from Wikimedia Foundation CEO, Maryana Iskander]]. * The [https://wikimania.eventyay.com/2024/schedule/ program for Wikimania Katowice] (7–10 August 2024) is now live! [https://wikimania-tickets.eventyay.com/wikiorg/Wikimania/ Register now] to attend virtually! * Are you speaking at Wikimania? Here are some [[wikimania:2024:Speaker_resources|resources for speakers]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:Wikifunctions:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language_and_Internationalization_Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * The Foundation recently opened our first data center in South America. Read about [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|how it is already lowering load times]]. * Feature updates from the [[diffblog:2024/07/23/tech-news-2024-30/|Tech News]]: Stewards can now [[metawiki:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts; Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[metawiki:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]; and interface of [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as “Pending Changes”) is improved. * Dark mode will [[diffblog:2024/07/17/dark-modes-bright-future-how-dark-mode-will-transform-wikipedias-accessibility/|transform Wikipedia's accessibility]]. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, [[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading#Get_involved_and_Contact|to find any hard-coded colors and fix them]]. * Measure the impact of Wikimedia Commons with [[wmdoc:generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html|Commons Impact Metrics]] analytics dashboard, [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API. * [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|Key findings from user research]] about confusion in uploading images to Wikipedia. * This month’s [[mediawikiwiki:Wikimedia_Research/Showcase#July_2024|Wikimedia Research Showcase]] highlighted the impact machine translation has on both content and readers of Wikipedia and provided interesting insights on how to overcome related challenges. Watch the [https://www.youtube.com/live/O7AqvHgqUVk?si=CnRpNymhpaDlmRhJ recording]. * The Charts project officially kicked off. The goal of this new initiative is to restore basic data visualization capabilities to the wikis. Check out [[mediawikiwiki:Extension:Chart/Project|the project page]] and follow our progress [[phab:tag/charts/|on Phabricator]]. * The [[metawiki:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on other wikis. This extension helps manage and make events more visible. Learn about [[metawiki:CampaignEvents/Deployment_status|how to request this extension]]. * The Campaigns [[metawiki:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation_Product_Team|Product]] & [[metawiki:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation_Campaigns_Team|Programs]] teams have launched a [[metawiki:Campaigns/WikiProjects|consultation]] on WikiProjects and other forms of collaboration on the wikis. They want to understand why they work (or don’t work) for some Wikimedia communities, and they want to learn what can be done to improve the experience. Everyone is encouraged to share their [[metawiki:Campaigns/WikiProjects|feedback]]. * Are you a technical contributor? Check out the latest [[mediawikiwiki:Technical_Community_Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter.]] [[File:A giraffe with a beautiful background of Nairobi City Skyline.jpg|alt=A giraffe with a beautiful background of Nairobi City Skyline|thumb]] '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> *The Wikimania Core Organizing Team (COT) for 2025 is delighted to [[diffblog:2024/07/24/wikimania-east-africa-2025-in-nairobi-kenya/|announce]] that the 20th Wikimania will be hosted in [[w:en:Nairobi|Nairobi, Kenya]]. *[[foundationsite:our-work/wikimedia-projects/the-wikipedia-library/|The Wikipedia Library]] secured new partnerships with [https://www.ieee.org/ Institute of Electrical and Electronics Engineers] (IEEE), [https://ceupress.com/ Central European University Press], and [https://www.linforme.com/ l’Informé] and is [[diffblog:2024/07/22/whats-new-in-the-wikipedia-library-april-june-2024/|adding more content collections]] in the library. *Three new ''A Wiki Minute'' videos have been released which address [[c:Category:How_does_Wikipedia_protect_readers_privacy_%E2%80%93_A_WIKI_MINUTE|reader privacy]] and [[c:Category:Who_is_in_charge_of_content_on_Wikipedia_-_A_WIKI_MINUTE|content management on Wikipedia]], as well as how Wikipedia [[c:Category:What_makes_Wikipedia_different_from_social_media_platforms_-_A_WIKI_MINUTE|differs from social media platforms]]. Learn how ''A Wiki Minute'' videos have [[diffblog:2024/07/22/the-a-wiki-minute-video-series-explaining-the-wikimedia-movement-one-minute-at-a-time/|helped increase awareness about our work]]. *The Committee Support Team [[diffblog:2024/07/25/the-committee-support-team-at-year-in-review-and-now-more-supportive/|year-in-review and reflections]]. *A new [https://wikipediapodden.se/asaf-bartov-wikilearn-274/ 20-minute audio interview about the WikiLearn platform] with [[m:User:Asaf_(WMF)|Asaf Bartov]], in an episode of the [https://wikipediapodden.se/ WikipediaPodden] podcast. *More of the [[m:Africa_Growth_Pilot/Online_self-paced_course|Wikipedia core policies curriculum]] developed for the [[m:Africa_Growth_Pilot|Africa Growth Pilot]] is available for review. After edits and improvements by the community, recorded videos would become a permanent core policies course on [[m:WikiLearn|WikiLearn]]. *One new wiki has been created: [[:wikivoyage:cs:Hlavní strana|Wikivoyage in Czech]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Safety_%26_Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *Voting period for the [[metawiki:Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is open now until August 10. Learn more about [[metawiki:Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voter_eligibility|voting and voter eligibility]]. *US Supreme Court ruling on NetChoice cases: [[diffblog:2024/07/23/us-supreme-court-ruling-on-netchoice-cases-what-does-it-mean-for-wikipedia/|What does it mean for Wikipedia?]] '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]''' <small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *Announcing the [[diffblog:2024/07/26/announcing-the-2023-2024-research-fund-grantees/|2023-2024 Research Fund Grantees]] and their funded projects. '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *The outcomes of the June Board meeting are [[metawiki:Wikimedia Foundation Board noticeboard/June 2024 Meeting Outcomes|published on Meta]]. Agenda for the August meeting is [[foundation:Agenda:2024-08-05|here]]. *Welcoming new affiliates: Recognition of [[metawiki:Affiliations_Committee/Resolutions/2024/Recognition_of_Wikimedistas_Wayuu_User_Group|Wikimedistas Wayuu User Group]], [[metawiki:Affiliations_Committee/Resolutions/2024/Recognition_of_Wikimedia_Community_of_Togo_User_Group|Wikimedia Community of Togo User Group]], and [[metawiki:Affiliations_Committee/Resolutions/2024/Recognition_of_Wikimedians_of_Singapore_User_Group|Wikimedians of Singapore User Group]]. *The Board of Trustees selection [[metawiki:Wikimedia_Foundation_elections/2024/Resources_for_candidates|pre-onboarding]] and campaign period is open from July 25 to August 26. *Foundation Trustee Dariusz Jemelniak was [https://eit.europa.eu/news-events/news/five-new-eit-governing-board-members-appointed appointed] to the Governing Board of the European Institute of Innovation and Technology, established as part of the EU’s key funding program for research and innovation. *Movement Charter voter feedback: All comments are now on Meta-wiki ([[metawiki:Movement_Charter/Ratification/Voting/Results/Voter_comments_-_affiliates|65 comments from the affiliates voters]] and [[metawiki:Movement_Charter/Ratification/Voting/Results/Voter_comments_-_individuals|447 comments from the individual voters]]). '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:48, 1 ਅਗਸਤ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27214964 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin August Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: August 15, 2024 // covering period from August 1 to August 14 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the first half of August 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Special Wikimania issue''' <small>''This is a special Wikimania issue of the Bulletin. We'll be back to our regular format in the next issue''</small> [[File:Hannah Clover at Wikimania 2024 (cropped).jpg|150px|right|link=diffblog:2024/08/07/meet-the-wikimedians-of-the-year-2024/| Hannah Clover (User:Clovermoss), Wikimedian of the Year 2024.]] *Catch up on missed sessions of Wikimania Katowice or revisit your favourites directly from [https://wikimania.eventyay.com/2024/schedule/ the program], or review the day-long streams on YouTube: [https://www.youtube.com/playlist?list=PLhV3K_DS5YfL7A2HXrpt8ZgnWlGjp0vIP Day 1 streams], [https://www.youtube.com/watch?v=EYYQ-zBqY8s&list=PLhV3K_DS5YfJ9Wvo43XRDbCC2dfhdS7BG Day 2 streams], [https://www.youtube.com/watch?v=fRFuWtDKxwM&list=PLhV3K_DS5YfJ1xyY0LNDNX3RKyRQEXOdB Day 3 streams], [https://www.youtube.com/watch?v=Xxdm_bsuQWY&list=PLhV3K_DS5YfJdC5P86rsDsUtxEow0gDnR Day 4 streams]. *[https://www.youtube.com/live/BI9R11gaWTM?si=GIuUFxyYo48ITCll&t=5081 The Wikimedian of the Year Awards] at Wikimania paid tribute to amazing Wikimedians who have made significant contributions to the movement. Learn about all of [[diffblog:2024/08/07/meet-the-wikimedians-of-the-year-2024/|this year's winners]]. *Daily highlights from Wikimania: [[diffblog:2024/08/07/wikimania-2024-day-1-sessions-meetups-and-wikimedians-of-the-year/|Day 1]], [[diffblog:2024/08/08/wikimania-2024-day-2-the-next-generation/|Day 2]], [[diffblog:2024/08/09/wikimania-2024-day-3-spotlight-on-product-technology/|Day 3]], [[diffblog:2024/08/11/wikimania-2024-made-with-love/|Day 4]]. *[[metawiki:Coolest_Tool_Award#2024_Winners|Winners of the fifth edition of the Coolest Tool Award]] was announced at Wikimania. *Highlights of [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|product and tech sessions on Wikimania]] with links to description and recording. *The [https://wikimania.eventyay.com/2024/talk/LBDZPC/ Open Conversation with the Trustees at Wikimania] hosted breakout discussions about the Movement Charter, affiliate strategy and hubs, the proposal for a Global Resource Distribution Committee (hybrid table--had streaming and is available to watch back online), the Product/Tech Advisory Council & Product/Tech priorities, building a sustainable revenue strategy for the movement: online fundraising, Wikimedia Enterprise and the Wikimedia Endowment, and responding to emerging threats to free knowledge: litigation, censorship, disinformation, and trust in an election year. *Catch up on Foundation-led sessions from Wikimania on safety and information integrity: [https://wikimania.eventyay.com/2024/talk/YHNGTJ/ Protecting Children on-Wiki: a Child Rights Solutions Workshop], [https://wikimania.eventyay.com/2024/talk/ANQYUV/ Information Integrity during Elections: Collective effort to address mis and disinformation], [https://wikimania.eventyay.com/2024/talk/RYDHY9/ Policy Advocacy Showcase: Stories of policy advocacy work in the movement and future trends]. *[[foundationsite:news/2024/07/31/wikimania-poland-celebrates-global-volunteers/|Wikimania 2024 in Poland celebrates global volunteers]] who make Wikipedia and sister projects possible. '''Upcoming and current events and conversations''' <small>''[[:m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> [[File:Wikimania 2024 Wednesday PJ 73.jpg|200px|right|link=|Wikimania Katowice]] *[[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024|Language Community Meeting]]: Have topics to share or discuss? Add agenda [[etherpad:p/language-community-meeting-aug-2024|here]]. (August 30 at 15:00 UTC. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:Wikifunctions:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language_and_Internationalization_Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> *Two new parser functions and more recent changes on [[diffblog:2024/08/05/tech-news-2024-32/|Tech News]]. *Help us better understand [[:en:Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]] or similar online collaboration spaces. Fill out [[metawiki:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[metawiki:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. *Parsoid deployed on first production wikis and more updates on [[mediawikiwiki:MediaWiki_Product_Insights/Reports/July_2024|MediaWiki Product Insights]]. *Applications to join the [[metawiki:Special:MyLanguage/Product_and_Technology_Advisory_Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council (PTAC)]] are extended until September 16. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> *The 4th edition of the [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Newsletter/2024/July|Language & Internationalization newsletter]] (Aug 2024) is available. *Reviving history and spreading the Spirit of Wikisource Loves Manuscripts (WILMA) in [[diffblog:2024/08/06/spreading-the-spirit-of-wikisource-loves-manuscripts-wilma-in-the-philippines/|Naga City, the Philippines]] and [[diffblog:2024/08/03/reviving-history-wilma-engages-youth-in-ancient-manuscript-transcription-in-yogyakarta/|Yogyakarta, Indonesia]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Safety_%26_Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *Digital Rights and Inclusion Forum, Global Digital Compact, and Anti-Disinformation Repository: [[diffblog:2024/07/30/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-june-2024/|Highlights from the Global Advocacy Team]]. '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:32, 15 ਅਗਸਤ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27276341 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin August Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <!-- Intended publication date: August 29, 2024 // covering period from August 15 to August 28 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the second half of August 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-02|translate]]''</div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' <small>''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#30 August 2024|Language Community meeting]] (August 30 at 15:00 UTC). *[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfYQ2sWROtR8jIGKEQaqPUraKqd2lTX61acSdU2Q73pn0wkbA/viewform Cross-Regional Grantee Partner Learning Conversation Part 1] (August 31 at 07:00 UTC, in English, French, and Chinese Mandarin). * The [[m:Wikimedia+Libraries International Convention 2025|Wikimedia+Libraries Convention 2025]] will take place in Mexico City from January 15-17, 2025. The scholarship [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/624765?lang=en application deadline] is August 31. * [[m:ESEAP Hub/Meetings/8 September 2024|ESEAP Community Call]] (September 8 at 07:00 UTC). '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * Highlights of the Product & Technology department's recent work in [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|improving the user experience]]. * Editor tools related to references & categories and more tech updates on [[diffblog:2024/08/20/tech-news-2024-34/|the latest Tech News]]. * [https://www.outreachy.org/ Outreachy] (a paid, remote three-month internship to support underrepresented groups in tech) is open. Mentors should submit projects before September 11 at 16:00 UTC ([https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/RYYOGLIJFXKZOSU4PAS2SBO7TWKRGYU4/ more info]). * The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Campaign Events]] extension is now available on Meta-Wiki, Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested in other language wikis. * The Campaigns teams would like to learn more about how your communities do online collaboration such as WikiProjects, please [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScKWHPjSjSqOmca8E-eQl1HHUxYRbB4QeEV3zR2bd1_tcwuMg/viewform take this Google Form survey] or share examples of [[m:Campaigns/WikiProjects|successful collaborations on Meta Wiki]]. * Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia. * Applications for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council (PTAC)]] are still open until September 16. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> *Central Asian community members share [[diffblog:2024/08/24/central-asian-community-members-share-their-thoughts-on-wikimania-2024/|their thoughts on Wikimania 2024]]. *Take a look at updates on new feature developments and improvements in various [[mediawikiwiki:Wikimedia Language and Product Localization#Projects|language-related technical projects]] in the July 2024 edition of the [[diffblog:2024/08/23/language-and-internationalization-newsletters-3-2/|Language and internationalization newsletter]]. *The [[m:Grants:Conference|Conference and Events Fund]] is open for submission until September 2. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *Meet the Wikimedia Foundation [[diffblog:2024/08/15/meet-the-wikimedia-foundation-global-advocacy-team/|Global Advocacy Team]]. '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *[[diffblog:2024/08/22/some-next-steps-on-a-movement-charter/|Some next steps on a movement charter]]: A message from Wikimedia Foundation CEO, Maryana Iskander, Chair of Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, and Chair of Governance Committee, Dariusz Jemielniak. *[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Elections]] for four community-and-affiliate elected seats on the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation will be held from September 3 to September 17. To learn more about the candidates, watch this [https://www.youtube.com/watch?v=QfbjhJiy41E&list=PLhV3K_DS5YfJdC5P86rsDsUtxEow0gDnR&t=6582s short "Meet the Candidates" presentations]. '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-02|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:06, 29 ਅਗਸਤ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27364928 --> == Indic Technical Consultations 2024 == ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀਓ, [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|ਇੰਡਿਕ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਡਿਵੈਲਪਰਸ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ]] ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਕਨੀਕੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ, ਆਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਰਵੇਖਣ ਫਾਰਮ (ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ) ਭਰੋ। https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfvVFtXWzSEL4YlUlxwIQm2s42Tcu1A9a_4uXWi2Q5jUpFZzw/viewform?usp=sf_link ਇਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ 21 ਸਤੰਬਰ 2024 ਹੈ। ਇਸ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਦੇਖੋ: https://w.wiki/AV78 ਇਹ ਸਰਵੇਖਣ {ਤੁਹਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ} ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਵੀ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਜਾਂ ਸੁਝਾਅ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ! [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:33, 9 ਸਤੰਬਰ 2024 (UTC), ਇੰਡਿਕ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਡਿਵੈਲਪਰਸ ਦੀ ਤਰਫੋਂ <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_Tech_Consults_2024/pa&oldid=27434533 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin September Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: August 29, 2024 // covering period from August 28 to September 11--> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the first half of September 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/09-01|Translate]].''</div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' <small>''[[:m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * The Voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is open until September 17. Go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. * [[m:Wikisource Conference 2025/Scholarships|Scholarship application for Wikisource Conference 2025]] in Bali, Indonesia is open until September 20. * [[m:WikiConference Nigeria 2024/Scholarship|WikiConference Nigeria 2024]] will be held in Abuja, Nigeria from September 12–14. * [[m:Wikimedia CEE Meeting 2024|Wikimedia CEE Meeting 2024]] will take place in Istanbul, Türkiye on September 20–22. * [[m:Celtic Knot Conference 2024|Celtic Knot Wikimedia Languages Conference]] will take place in Waterford City, Ireland on September 25–27'''.''' * [[m:ItWikiCon/2024|Italian WikiConference]] will be held in Padua, Italy on September 27–29. * Join [[c:Commons:Wiki Loves Onam 2024|Wiki Loves Onam]], a photo campaign dedicated to documenting the vibrant and colorful festival of Onam on Wikimedia Commons. The campaign runs until September 30. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. [[phab:T370962|This]] is a planned [[m:Tech/Server switch|datacenter switchover for maintenance purposes]]. * The Alternative Text suggested edits feature has now been fully deployed to production on the iOS App for Spanish, Portuguese, Chinese, and French Wikipedias! This feature, part of [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#WE1.2|WE1.2]], is designed to enhance how newcomers add alt text to images, aiming to improve accessibility and engagement. For more details, visit the [[mediawikiwiki:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|project page]] and explore the new feature in the app! * Editors and volunteer developers interested in data visualization can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help test the charts. * A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia’s APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded. * More recent tech updates from [[diffblog:2024/09/03/tech-news-2024-36/|Tech News]]. * The [[f:Wikifunctions:Status updates/2024-09-06|latest status updates]] from Wikifunctions. * [[m:Campaigns/WikiProjects|Help us find WikiProjects]] or other online collaboration spaces! '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> * [[diffblog:2024/09/04/revamping-movement-strategy-grants-with-hub-focus/|Revamping Movement Strategy Grants]] with Hub Focus. * Watch the recordings of Let's Connect Grantee Partner Learning Conversation: [https://www.youtube.com/watch?v=aMmCJe4lyRs Conversation #1 with Wiki in Africa, Wiki Advocates Philippines, and Indic MediaWiki Developers UG] and [https://www.youtube.com/watch?v=ddHt4opRpqg Conversation #2 with Wikimedia Community UG Malta, Wikimedia MA UG, and Wikimedia Canada]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * Wikimedia Foundation defeats gambling magnate’s [[diffblog:2024/08/26/wikimedia-foundation-defeats-gambling-magnates-lawsuit-in-germany/|lawsuit in Germany]]. * Wikimedia Indonesia and UNESCO Jakarta [[diffblog:2024/09/03/wikimedia-indonesia-and-unesco-jakarta-team-up-against-harmful-content-online/|Team Up Against Harmful Content Online]]. * Child Rights Impact Assessment at EduWiki Knowledge Showcase and more: [[diffblog:2024/08/30/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-july-2024/|Latest updates]] from the Global Advocacy team. * Protecting the people: [[diffblog:2024/09/08/protecting-the-people-some-recommendations-for-safety-while-contributing-to-wikimedia-projects/|Some recommendations for safety]] while contributing to Wikimedia projects. '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * The Movement Charter Drafting Committee published their [[diffblog:2024/08/30/recommendations-for-next-steps-from-the-mcdc-and-farewell/|recommendations]] and bid farewell. * Read updates from the [[diffblog:2024/09/03/updates-from-the-july-2024-wikimedia-endowment-board-meeting/|July 2024 Wikimedia Endowment Board Meeting]]. * Learn more about 12 candidates running for 4 seats on the Board by [[m:Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Wikimedia Foundation elections/2024/Questions for candidates|answers to community questions]]. * See the new [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|members of the U4C]] following the results of the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election, a new decision making group that will enforce the UCoC in specific circumstances. '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/09-01|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:40, 12 ਸਤੰਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27427202 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin September Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: August 29, 2024 // covering period from August 28 to September 11--> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the second half of September 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/09-02|Translate]].''</div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' [[File:Wikimedia United Nations General Assembly 2024 Hero Image.png|alt=Wikimedia at the United Nations General Assembly HQ|Wikimedia event at the United Nations|thumb]] <small>''[[:m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * "[[diffblog:2024/09/24/wikimania-katowice-coverage-travels-around-the-world/|Wikimania Katowice coverage travels around the world]]" – a curated list of community and media coverage of Wikimania 2024. Over 100 pieces so far have been published about the event. * [[m:Campaigns/Future of WikiForHumanRights/Regional Conversations/Home|WikiForHumanRights]] will lead a conversation about the future of the campaign with [[m:Event:Campaigns/Future of WikiForHumanRights/Regional Conversations/Africa|the Africa region]] on September 25 at 15:00 UTC. * [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect|Let’s Connect]]: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc2ZlVtIB_sVsnuvJ7NogSJ9DHOWnafOnQg2RyjjpwvYLKPRw/viewform “Technology for Language Diversity in Wikimedia”] will take place on September 26 at 15:00 UTC. * [[m:Wikisource Conference 2025|Wikisource Conference 2025]], the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfKU36artM5fVRFeG9GAZGhJSVFJKlACkywvE522fJ6zBf_nA/viewform deadline for scholarship applications]  has been extended to September 29. * [[m:EU policy/Big Fat Brussels Meeting 9|Big Fat Brussels Meeting 9]] will be held in Brussels, Belgium from September 29–30'''.''' * [[m:WikiConference North America|WikiConference North America]] will be held in Indianapolis, USA from October 3–6. * [[m:WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference 2024]] will be held in Johannesburg, South Africa from October 4–6. * [[m:3rd Wikimedia Technology Summit (WTS 2024)|Wikimedia Technology Summit (WTS 2024)]]: will be held in Hyderabad, India from October 4–5. * [[m:ESEAP Hub/Meetings/6 October 2024|ESEAP Community Call]] will be held on October 6 at 07:00 UTC. * [[m:Wikimedia+Libraries International Convention 2025|Wikimedia+Libraries International Convention 2025]] is accepting submissions until October 6. * [[mw:Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/Community space/Conversations|The Language and Product Localisation]] team is hosting two office hours to discuss this year's plans and gather feedback from event organizers. The first session is October 5 at 16:00 UTC (Europe-Africa-Americas friendly), and the second is on October 6 at 03:00 UTC (Asia-Pacific friendly). '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * '''MediaWiki Product Insights''': The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|latest edition]] includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more. * '''Tech News''': Find out about the new automated [[m:Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page, the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and more [[diffblog:2024/09/17/tech-news-2024-38/|recent tech updates]]. * '''Wikidata Query Service''': [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|A new change to Wikidata Query Service]] will impact certain uses. The project will enter a transition period until the end of February 2025. For more details, visit the [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announcement page]]. * '''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ Enhanced Free API Accounts]: Recurring Credits and More Frequent Updates, [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ early beta release of Structured Contents in Snapshot API], and [https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ early beta dataset release to Hugging Face]. * '''Wikifunctions''': [https://www.wikifunctions.org/wiki/Wikifunctions:Status_updates/2024-09-20 Status updates] from September 20. * '''Wikipedia Mobile Apps:''' Over 20,000 images have been added via the "Add an Image" feature on both iOS and Android ([[phab:T372954|T372954]])! * '''Knowledge is Human:''' Read about ongoing work on the 2024 iteration of the [[m:Wikimedia Foundation/Communications/Knowledge is Human|"Knowledge is Human" public awareness campaign]] * '''Server Switch''': A [[m:Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully on September 25 with a read-only time of only [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|2 minutes 45 seconds]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> * '''Wikimedia Research Showcase''': Watch [https://www.youtube.com/live/USzLGJ5LLC8 the latest showcase] with the theme of [[mw:Wikimedia Research/Showcase|Curation of Wikimedia AI Datasets]]. * '''Conference and Event Fund''': [[m:Grants:Conference/Updates/September 2024|Updates and changes to the Conference and Event Fund program]] beginning in September 2024. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * '''UN Summit of the Future Action Days:''' Watch the [https://webtv.un.org/en/asset/k11/k11syjqt72 Wikimedia event] titled "[[foundationsite:advocacy/power-of-the-commons-unga-event/|The Power of the Commons: Digital Public Goods for a more secure, inclusive, and resilient world]]" at The Summit of the Future. This is expected to result in a negotiated Global Digital Compact, which represents the final phase of our movement-wide [[m:Global Digital Compact Wikimedia Advocacy Collaboration 2024|campaign to impact the text of the Global Digital Compact]]. * '''Wikipedia and the Digital Services Act''': [https://wikimedia.brussels/wikipedia-and-the-digital-services-act-lessons-on-the-strength-of-community-and-the-future-of-internet-regulation/ Lessons on the strength of community and the future of internet regulation]. '''Foundation statements''' * [[foundationsite:news/2024/09/21/un-general-assembly-wikipedia-future-internet/|Ahead of UN General Assembly, Wikimedia Foundation calls on governments to ensure the future internet is shaped by communities for the public interest.]] '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/09-02|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:10, 27 ਸਤੰਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27522678 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin October Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: October 10, 2024 // covering period from September 26 to October 9--> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the first half of October 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/10-01|Translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' [[File:WikiArabia Oman Clipart 6.svg|alt=WikiArabia 2024|WikiArabia 2024|thumb]] <small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * [https://ae.wikimedia.org/wiki/2024:WikiArabia WikiArabia Conference 2024] will be held in Muscat, Oman, from October 25 to 27. * [[m:WikiConvention francophone/2024|WikiConvention francophone 2024]] will be held in Québec, Canada, from November 2 to 3. * [[m:Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|AffCom, Case Review Committee (CRC) and the Ombuds commission (OC)]] are seeking new member applications from October 14. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * '''Tech News''': Updates on Dark Mode, Vector 2022 skin, CampaignEvents extension, and more on [[diffblog:2024/09/30/tech-news-2024-40/|tech news]]. * '''Translation suggestion:''' Sign up to participate in the test project, [[mw:Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists]], which will help organisers identify and add relevant content based on high-impact topics to their Wikipedia. * '''Wikifunctions''': [[f:Wikifunctions:Status updates/2024-09-26|Status updates]] from September 26. * '''Wikipedia Apps:''' Check out the latest issue of the [[m:Wikimedia Apps/Newsletter/Third quarter of 2024|Apps Quarterly Newsletter]]! '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> * '''WikiWomen Summit''': [[diffblog:2024/09/27/event-summary-wikiwomen-summit-at-wikimania-2024/|Event summary]] at Wikimania 2024. * '''[[m:Special:MyLanguage/Grants:Knowledge Sharing/Connect|Let's Connect]]''': Watch recordings of the session [https://www.youtube.com/watch?v=1d6vGsmkWmQ Technology for Language Diversity in Wikimedia]. * '''WikiLearn''': [[diffblog:es/2024/10/03/wikilearn-news-september-2024/|The latest online learning opportunities]] created by Wikimedians for Wikimedians. * '''Indonesia:''' [[diffblog:2024/10/08/training-for-indonesian-wikipedia-administrators-to-safeguard-knowledge-integrity-ahead-of-the-regional-elections/|Training for Indonesian Wikipedia Administrators]] to Safeguard Knowledge Integrity Ahead of the Regional Elections '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * '''Mexico:''' [[diffblog:2024/10/06/wikimedia-foundation-files-amicus-brief-in-mexico-urging-continued-use-of-intermediary-liability-protections-for-user-generated-content-in-richter-v-google/|Wikimedia Foundation files amicus brief in Mexico]] urging continued use of intermediary liability protections for user-generated content in Richter v. Google. * '''Paraguay:''' [[diffblog:2024/10/08/wikimedia-foundation-to-paraguayan-supreme-court-do-not-allow-people-to-abuse-the-law-to-suppress-legitimate-information/|Wikimedia Foundation to Paraguayan Supreme Court:]] Do not allow people to abuse the law to suppress legitimate information * '''Global:''' Celebrating a legal victory in Germany against censorship, reflections on Open Culture strategic workshop, and [[diffblog:2024/09/23/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-august-2024/|more global advocacy updates]]. '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * '''Board Governance''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/MJ6DHSM3SKPBPONNPFI3NU2IGQHVEUUF/|Update from Wikimedia Foundation Board Governance Committee]], a proposal to ask for help and co-creation in [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard/mapping|Movement Charter Mapping Exercise]]. '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/10-01|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:31, 10 ਅਕਤੂਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27564558 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin October Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: 24 October, 2024 // covering period from 10 October to 23 October --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the second half of October 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/10-02|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> [[File:WikiForHumanRight 2023 Logo SVG.svg|alt=WikiForHumanRights|WikiForHumanRights|thumb]] *[https://www.fastcompany.com/91210242/how-wikipedia-is-staying-relevant-in-the-ai-era How Wikipedia is staying relevant in the AI era]: Wikimedia Foundation CEO Maryana Iskander talks about Wikipedia and AI in an interview with the ‘Rapid Response’ podcast. *[[metawiki:Campaigns/Future_of_WikiForHumanRights|Wiki for Human Rights]] is organizing a call for South Asia, East, Southeast Asia and the Pacific communities to discuss the Future of WikiForHumanRights on October 24 at 10 UTC. *[[metawiki:Event:CampaignEvents extension for Indonesian Wikipedia|Campaign Events tool]]: a call with the Indonesian communities will be hosted on October 25. *[[mediawikiwiki:Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists project]]: an office hour with event/campaign organisers and contributors who use [[mediawikiwiki:Content translation|Content Translation]] tool will be hosted on October 26th. Visit [[mediawikiwiki:Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/Community space/Conversations|this page]] for more details. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': In issue [[diffblog:2024/10/14/tech-news-2024-42/|2024/42]], read about the removal of the Structured Discussion extension (also known as Flow), work on making text searches easier, and more. In issue [[diffblog:2024/10/22/tech-news-2024-43/|2024/43]], read about improvements to mobile app navigation, temporary accounts pilot details, the [[:mw:Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments]], and more updates. *'''MediaWiki''': The latest monthly [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/MediaWiki_Product_Insights/Reports/September_2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available and include updates on Wikimedia’s authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, and more. *'''CampaignEvents extension''': The [[metawiki:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] provides tools to create, manage, and promote collaborative activities on the wikis, such as edit-a-thons, meetups, and more. You can visit the [[metawiki:CampaignEvents/Deployment_status|Deployment page]] to learn how to get the extension on your wiki. *'''Research:''' The Research team and collaborators are launching [[metawiki:Research:Wikipedia_Administrator_Recruitment,_Retention,_and_Attrition|new research on editors with extended rights]]. *'''New Content Translation feature''': Translators using Content Translation on wikis with mobile support can now customize their article suggestions with 41 filtering options. [[mediawikiwiki:Content_translation/Section_translation#Try_the_tool|This feature]] helps translators find relevant articles based on their interests for translation. *'''Wikifunctions:''' We are collecting [[f:Wikifunctions:Project_chat#Feedback_on_the_%22About%22_widget_on_Wikifunctions|feedback on the "About" widget]] that shows more info about the functions. Also, status updates from [[f:Wikifunctions:Status_updates/2024-10-11|October 11]] and [[f:Wikifunctions:Status_updates/2024-10-17|October 17]]. *'''Temporary Accounts:''' Temporary accounts will begin rolling out on '''October 29''' to production wikis with an aim to do a complete deployment by May 2025. You can see the deployment plan and timeline on the [[mw:Trust_and_Safety_Product/Temporary_Accounts#September_2024:_Deployment_plan_is_ready!|project page]]. As we rollout this change, it is likely that some tools (gadgets, user scripts, templates and bots) will be impacted by it. We have a [[mw:Trust_and_Safety_Product/Temporary_Accounts/For_developers#FAQ_for_developers|developer FAQ]]'' ''to help developers with making necessary changes to their maintained tool(s). Please let us know on [[mw:Help_talk:Temporary_accounts|our talk page]] if you have any tool in mind that may need updating or if you need help with updating your maintained tools. *'''Knowledge is Human campaign:''' The Communications department has just launched [[metawiki:Wikimedia_Foundation/Communications/Knowledge_is_Human|a public awareness campaign]] ([https://wikimediafoundation.org/our-work/knowledge-is-human/ landing page]) to showcase how real articles are edited and highlight Wikipedia as a source of information ahead of the [[:en:Wikipedia:Fundraising/2024_banners|2024 “Big English” fundraising drive]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Grants''': Announcing the [[diffblog:2024/10/09/announcing-the-newest-round-of-knowledge-equity-fund-grantees/|newest round of Knowledge Equity Fund grantees]]. *'''Wikimedia Research Showcase''': Watch [https://www.youtube.com/live/61j55R7UZZA the latest showcase] with the theme of [[mediawikiwiki:Wikimedia_Research/Showcase|Wikipedia for Political and Election Analysis]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Latest transparency report''': The latest Transparency Report, covering the period from January to June 2024, is now live on [[foundationsite:about/transparency/|the Foundation website]]. View also [[diffblog:2024/10/10/the-wikimedia-foundations-latest-transparency-report-2/|highlights from the report]]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board Elections''': [[metawiki:Wikimedia_Foundation_elections/2024/Announcement/Results_(long_version)|Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] has been announced. *'''Affiliates Strategy''': [[metawiki:Affiliations_Committee/News/Issue_3#Affiliate_Strategy_Updates|Implementation status of a new affiliate health criteria and changes to User Groups recognition process]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/10-02|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:52, 24 ਅਕਤੂਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27655236 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin November Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!--Intended publication date: Nov 7 // covering period from to Oct 24 - Nov 6 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the first half of November 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/11-01|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Mārtiņš Bruņenieks.jpg|alt=WikiCelebrate Mārtiņš Bruņenieks|WikiCelebrate Mārtiņš Bruņenieks|thumb]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * '''Commons Community Call:''' The first [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year will take place on November 21. The theme of this call will be about how content should be organised on Wikimedia Commons. The call will be hosted by Chief Product and Technology Officer Selena Deckelmann. * '''Conferencia Justicia climática Perú 2024:''' [[:m:Conferencia Justicia climática Perú 2024|Conference on climate justice, indigenous voices and Wikimedia platform]] will be held in Huaraz, Peru from November 8 to 10. * '''Affiliations Committee:''' [[m:Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|Applications for joining the Affiliations Committee]] is open until November 18. * '''Ombuds Commission and Case Review Committee: '''[[m:Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|Applications for joining the Ombuds commission]] and the Case Review Committee are open until December 2. * '''Language community meeting:''' A [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 November 2024|language community meeting]] will be hosted on November 29, 16:00 UTC, discussing technical updates and problem-solving. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> * '''Advisory Council''': [[m:PTAC|The new Product and Technology Advisory Council (PTAC) was announced]]. The PTAC will try to publish a set of community-validated recommendations that can serve as a potential 2-3 year blueprint for product and technical success. * '''Wikifunctions''': The Abstract Wikipedia team is working toward a rewrite of our backend services in a different programming language, likely Rust. [[wikifunctions:Wikifunctions:Status updates/2024-11-01|More status updates]]. * '''Tech News''': [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|The Guided Tour extension]], which help newcomers understand how to edit, now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]; Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with potential features that [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|making it easier for readers to discover information on the wikis]]. More tech updates from tech news [[diffblog:2024/10/30/tech-news-2024-44/|44]] and [[diffblog:2024/10/22/tech-news-2024-43/|43]]. * '''Temporary accounts:''' Logged-out editors on 12 wikis, including Norwegian, Romanian, Serbian, Danish, and Cantonese Wikipedia, receive [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] now. This new account type enhances the privacy of logged-out editors and makes it easier for community members to communicate with them. [[diffblog:2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection/|Read the new Diff post to learn more about temporary accounts]]. * '''Mobile apps:''' The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app’s navigation, now available in the latest App store version. * '''Campaign Events Extension''': The [[m:CampaignEvents|Campaign Events extension]] is now live on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|two more wikis]], Wikidata and the Spanish Wikipedia. * '''Admin Retention''': A survey on [[m:Research:Wikipedia Administrator Recruitment, Retention, and Attrition|Wikipedia Administrator Recruitment, Retention, and Attrition]] is open until November 11. As part of the Foundation's 2024-2025 Annual Plan, the research team and collaborators are studying recruitment, retention, and attrition patterns among long-tenured community members in official moderation and administration roles. * '''Knowledge is Human:''' The [[foundationsite:our-work/knowledge-is-human/|campaign web page]], which educates visitors on Wikipedia’s model and why it’s trustworthy, has earned over 140,000 clicks. The campaign has increased pageviews on WikimediaFoundation.org by more than 50%. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> * '''WikiCelebrate''': From making a minor maintenance edit in 2005 to being one of the most appreciated Wikimedians in the Central Eastern European (CEE) region: this month [[diffblog:2024/10/29/from-closing-tags-to-opening-collaborations-wikicelebrating-martins-brunenieks/|we celebrate Mārtiņš Bruņenieks]]. * '''Wiki Loves Earth:''' [[diffblog:2024/10/25/mountains-birds-and-lakes-wiki-loves-earth-2024-central-asia-edition/|Mountains, Birds and Lakes – Central Asia Edition]] * '''Future of Language Incubation''': As part of a new [[mw:Future of Language Incubation|Future of Language Incubation]] initiative to support language onboarding, Wikipedia is now live for five languages: Pannonian Rusyn, Tai Nüa, Iban, Obolo, and Southern Ndebele. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * '''Global Advocacy''': Reflecting on the anniversary of the EU’s Digital Service Act (DSA), Wikimedians share successes and public policy priorities at digital rights Global Gathering event, and [[diffblog:2024/11/04/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-september-2024/|more global advocacy updates]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> * '''English Fundraising''': [[diffblog:2024/10/22/the-road-to-launch-wikimedias-2024-english-fundraising-campaign/|The Road to Launch: Wikimedia’s 2024 English Fundraising Campaign]]. * '''Fundraising Report''': Our [[m:Fundraising/2023-24 Report|annual fundraising report]] for the 2023-2024 fiscal year is published. Last year, we had over 8 million donors giving an average donation of m:Fundraising/2023-24 Report0.58. We ran campaigns in 33 countries, 18 languages, and received donations from over 200 countries. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/11-01|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:34, 7 ਨਵੰਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27710067 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin November Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!--Intended publication date: // covering period from Nov 7 to Nov 21 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation from November 7 to November 21, 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/11-02|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br /><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> [[File:Wikimania.svg|alt=Wikimania logo|thumb|150px|Scholarships open for Wikimania 2025]] * '''Conversation with the trustees:''' Speak directly with the Wikimedia Foundation trustees about their work at the [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/2024-11-27 Conversation with Trustees|next Conversation with the Trustees]] on 27 November from 12:00 – 13:30 UTC. * '''Wikimedia Hackathon:''' [[diffblog:2024/11/13/registration-is-now-open-for-the-2025-wikimedia-hackathon/|Registration is now open]] for the 2025 Wikimedia Hackathon which will be held in Istanbul, Turkey, May 2–4, 2025. * '''Language Community:''' [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 November 2024|The next language community meeting]] will be held on November 29 at 16:00 UTC. * '''Wikimania 2025:''' [[diffblog:2024/11/07/apply-for-a-scholarship-for-wikimania-2025/|Application for scholarship]] to attend Wikimania 2025 in Nairobi is open until the end of December 8. * '''Central Asian WikiCon:''' [[m:Central Asian WikiCon 2025|The Central Asian WikiCon 2025]] will take place on April 19–20, 2025, in Tashkent, Uzbekistan. [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdcEkOAaScx42HW_xvo4Oi_y3ZM5IEQ9P_fln4-gVehxLmbrQ/viewform Applications to be part of the Program and Scholarship Committee] is open until November 30. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br /><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:WikiFunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> * '''Tech News:''' Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions; Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. Learn about the latest tech updates from tech news [[diffblog:2024/11/04/tech-news-2024-45/|45]], [[diffblog:2024/11/12/tech-news-2024-46/|46]], and [[diffblog:/024/11/19/tech-news-2024-47/|47]]. * '''Wikifunctions''': [[f:WikiFunctions:Status updates/2024-11-13|Wikifunctions now has a new Type]]: [https://www.wikifunctions.org/view/en/Z19677 rational numbers]. They expand the ability to deal with numbers considerably, allowing us to work with fractions and decimals, and not just whole numbers anymore. [[f:WikiFunctions:Status updates|More status updates]]. * '''Temporary accounts:''' We are rolling out [[mw:Help:Temporary accounts|temporary accounts for unregistered (logged-out) editors]] for more wikis including Romanian, Serbian, Danish, and Norwegian Bokmål. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> * '''Language & Internationalization:''' [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|The fifth edition of the Language & Internationalization newsletter]] is available. Some [[diffblog:2024/11/06/language-and-internationalization-newsletters-5/|key highlights]]: Mooré Wikipedia is live; Keyboard Layouts for Multiple Languages Added; New Projects Added to Translatewiki.net. * '''Wikimedia Research Showcase''': Watch [https://youtube.com/live/oH0PCNIzF0E?feature=share the latest showcase] which looked at [[mw:Wikimedia Research/Showcase| external factors that help different language versions of Wikipedia thrive]]. * '''Wikipedia Library''': [[diffblog:2024/11/18/whats-new-in-the-wikipedia-library-july-september-2024/|What's new]] in the Wikipedia Library? * '''Tulu Wikisource''': [[diffblog:2024/11/19/welcoming-tulu-wikisource/|Welcoming]] Tulu Wikisource. * '''CEE Meeting 2024''': [[diffblog:2024/11/19/central-asian-community-members-experiences-and-highlights-from-the-cee-meeting-2024/|Highlights]] from Central Asian community members at the CEE Meeting 2024. * '''Let's Connect:''' Let's Connect Learning clinic on [[m:Event:Let's Connect Learning Clinic: Gender Sensitivity Training|Gender Sensitivity Training within Wikimedia communities]] was held on November 22. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br /><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> * '''Audit reports 2023-24:''' [[diffblog:2024/11/07/highlights-from-the-fiscal-year-2023-2024-wikimedia-foundation-and-wikimedia-endowment-audit-reports/|Highlights]] from the fiscal year 2023–2024 Wikimedia Foundation and Wikimedia Endowment audit reports. * '''Wikimedia Enterprise:''' [[diffblog:2024/11/07/wikimedia-enterprise-financial-report-fiscal-year-2023-2024/|Financial report]] of Wikimedia Enterprise for the fiscal year 2023–2024. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * '''Board Updates''': The Board met in Katowice, Poland on August 5 and held its quarterly business meeting before Wikimania. Learn more about the [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|outcomes of the meeting]]. * '''AffCom''': The Affiliates Committee has [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/2UUDICRTMP3KTCZLW6LW25MRM6ZZCMCK/|resumed User Group recognition work]] after a pause to improve the User Group recognition process. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/11-02|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:18, 25 ਨਵੰਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27824573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin December Issue</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our second November issue. This will be the final bulletin for 2024 and we'll be back in late January 2025 with the next issue. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/12-01|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> [[File:Kanguya Isaac 03 (cropped).jpg|alt=Chabota Kanguya Isaac|thumb|150px|Celebrating Chabota and his contributions to the movement.]] * '''Wikimania:''' [[diffblog:2024/12/02/host-wikimania-2027-and-beyond-open-call-for-wikimedia-organizers/|Open call to host Wikimania 2027 and beyond]] is open until end of January 27 anywhere on earth. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> * '''Tech News''': [[mw:Extension:Chart/Project/Updates|Chart extension]] is now available on Commons and Testwiki; a new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[m:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]; [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. More updates from tech news [[diffblog:2024/12/09/tech-news-2024-50/|50]], [[diffblog:2024/12/02/tech-news-2024-49/|49,]] and [[diffblog:2024/11/25/tech-news-2024-48/|48]]. * '''Wikifunctions''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-11-27|WordGraph dataset is released]], which is particularly useful for abstract descriptions for people in Wikidata. [[f:Wikifunctions:Status updates/2024-11-21|More status updates]]. * '''Wikipedia 2024 Year in Review:''' [[foundationsite:wikipedia-year-in-review-2024/|Wikipedia 2024 Year in Review]] launched, showcasing the collective impact of Wikipedia and Wikipedia contributors in the last calendar year. The iOS App also released a [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] to Italy and Mexico, with insights based on reading, editing, and donation history. * '''Wikipedia Android App:''' The Android team has launched the Rabbit Holes feature in the final release of the year as part of [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#Wiki Experiences|Wiki Experiences 3.1]]. Currently being tested in Sub-Saharan Africa and South Asia, this feature suggests a search term and a reading list based on the user's last two visited articles. For more details or to share feedback, visit the [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|project page]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]'''<br /><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> * '''WikiCelebrate''': From Challenges to Change-Making: [[diffblog:2024/11/21/from-challenges-to-change-making-celebrating-chabota/|We Wikicelebrate Chabota Isaac Kanguya]], a passionate contributor from Zambia, whose journey through the Wikimedia movement embodies resilience, collaboration, and a commitment to representing underrepresented voices. * '''Conference:''' Announcing [[diffblog:2024/11/26/central-asian-wikicon-2025/|Central Asian WikiCon 2025]] which will be hosted at Diplomat International School on April 19–20, 2025, in Tashkent, Uzbekistan. * '''Campaigns and topical collaboration:''' The Campaign Product and Programs teams [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|published research on the needs of WikiProject and other topical collaborations.]] * '''Wikisource''': The journey so far and looking ahead with [[diffblog:2024/11/25/wikisource-loves-manuscripts-the-journey-so-far-and-looking-ahead/|Wikisource Loves Manuscripts (WiLMa).]] * '''CEE Meeting''': [[diffblog:2024/11/19/central-asian-community-members-experiences-and-highlights-from-the-cee-meeting-2024/|Experiences and Highlights]] by Central Asian Community Members. * '''Partnership''': [[diffblog:2024/11/28/wikimedia-indonesia-and-google-join-forces-for-wikipedia-content-enrichment-in-indonesia/|Wikimedia Indonesia and Google Join Forces for Wikipedia Content Enrichment]] in Indonesia. * '''Wikimedia Research Showcase''': Watch the [https://www.youtube.com/live/_hk6KLD-0tg latest showcase] which discussed AI for Wikipedia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br /><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * '''Ongoing litigation:''' Update on [[:en:Wikipedia talk:2024 open letter to the Wikimedia Foundation#2 December Update from the Wikimedia Foundation|litigation in India.]] '''Board and Board committee updates'''<br /><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * '''Board Elections''': The Board’s Executive Committee shared [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/M4PFMZOTBRVE4OIMQ5JTORF5NGCBKYX3/|some thoughts on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]]. '''External media releases & coverage''' * '''Most popular articles:''' [[foundationsite:news/2024/12/03/announcing-english-wikipedias-most-popular-articles-of-2024/|Announcing English Wikipedia’s most popular articles of 2024]]. * '''Interview:''' [https://nymag.com/intelligencer/article/jimmy-wales-on-why-wikipedia-is-still-so-good.html Jimmy Wales on Why Wikipedia Is Still So Good]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br /><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/12-01|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:03, 16 ਦਸੰਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27929949 --> == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue in December 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/1|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> [[File:WP20Symbols CAKE WIP.jpg|Ideas for Wikipedia @ 25 needed|thumb|150px]] *'''Conversation with the trustees:''' Speak directly with the Wikimedia Foundation trustees about their work at the [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/2024-11-27 Conversation with Trustees|next Conversation with the Trustees]] on January 30 at 14:30 UTC. *'''Community Resilience and Sustainability:''' Join the [[m:Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Conversation Hour 2025 01 30|conversation hour]] which will discuss Trust and Safety, the Universal Code of Conduct, Committee Support, and Human Rights on January 30 at 20:00 UTC. *'''Annual Planning:''' Shaping Wikimedia Foundation’s 2025–2026 annual goals: [[diffblog:2025/01/10/shaping-wikimedia-foundations-2025-2026-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Key questions for the Wikimedia movement]]. *'''Central Asia Wikicon:''' [[m:Special:MyLanguage/Central Asian WikiCon 2025/Submissions|Submission for sessions]] is open until March 22. *'''Wikipedia is turning 25:''' We just celebrated Wikipedia's 24th birthday, and are already planning for next year's big milestone! [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25|Share your thoughts]] on what you have in mind to mark the silver jubilee of Wikipedia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikipedia App:''' iOS App users worldwide can now access a [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] feature, providing insights based on their reading and editing history on Wikipedia. *'''Design System:''' [[diffblog:2024/12/18/codex-year-2024-in-reviewkey-milestones-and-innovations/|Codex – Year 2024 in Review]]: Key Milestones and Innovations. *'''Tech News:''' The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management directly on-wiki; The Single User Login system is being updated over the next few months; Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. More updates from tech news [[diffblog:2024/12/16/tech-news-2024-51/|Dec 16]], [[diffblog:2025/01/14/tech-news-week-03-13-january-2025/|Jan 13]], and [[diffblog:2025/01/21/tech-news-2025-week-04/|Jan 21]]. *'''Wikifunctions:''' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-01-15|Wikifunctions shares their Quarterly planning]] for January-March 2025. *'''Admin Research Report:''' The Research Team published their final [[m:Research:Wikipedia Administrator Recruitment, Retention, and Attrition/Report|report on administrator recruitment, retention, and attrition]] patterns among long-tenure community members in moderation and administration roles. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]'''<br /><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Distribution of Funds:''' Next steps toward the creation of the [[diffblog:2025/01/14/next-steps-toward-the-creation-of-the-interim-global-resource-distribution-committee/|interim Global Resource Distribution Committee]]. *'''Wikipedia Library:''' [[diffblog:2025/01/13/whats-new-in-the-wikipedia-library-oct-dec-2024/|What’s new in The Wikipedia Library?]] (Oct-Dec 2024). *'''Conferences:''' Your Sneak Peak into the [[diffblog:2024/12/17/your-sneak-peak-into-the-9-approved-wikimedia-conference-proposals-for-2025/|9 approved Wikimedia Conference Proposals for 2025]]. *'''Wikimania:''' [[diffblog:2024/12/19/road-to-wikimania-nairobi-travel-essentials-tips/|Road to Nairobi:]] Travel Essentials & Tips. *'''Wikisource Loves Manuscripts:''' Meet-up in Bali: [[diffblog:2025/01/09/wilma-meet-up-in-bali-strengthening-the-manuscript-preservation-ecosystem/|Strengthening the manuscript preservation ecosystem]]. *'''Wikimedia Research Showcase:''' Watch [https://www.youtube.com/live/gvF8p4r91NE the latest showcase] which looked at [[mw:Wikimedia Research/Showcase|Reader Attention and Curiosity.]] *'''Resource Support Pilot:''' Join the discussion about shaping [[:w:en:Wikipedia talk:WikiProject Resource Exchange/Resource Request#We want to buy you books|a pilot project]] on the English Wikipedia that would fund small resource requests (like books) to support editors in improving content. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Global Advocacy:''' Wikimedians will promote cultural preservation and knowledge diversity at RightsCon 2025. [[diffblog:2025/01/17/wikimedians-will-promote-cultural-preservation-and-knowledge-diversity-at-rightscon-2025-tune-in/|Tune in]]! *'''Mis- and disinformation''': Training on misinformation and disinformation prevention for communities in Indonesia: [[diffblog:2025/01/08/training-on-misinformation-and-disinformation-prevention-for-communities-in-indonesia-a-recap/|A recap]]. *'''December's Global Advocacy Newsletter:''' For quarterly insights into the internet governance and policy work the Foundation is doing, subscribe to [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter our Global Advocacy Newsletter]. You can see our [https://us11.campaign-archive.com/?u=7e010456c3e448b30d8703345&id=e6f0776d39 latest December edition here]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board of Trustees''': The Wikimedia Foundation welcomes [[diffblog:2024/12/19/the-wikimedia-foundation-welcomes-community-and-affiliate-selected-trustees/|community-and-affiliate selected trustees]] and the Board appoints [[diffblog:2025/01/22/wikimedia-foundation-board-appoints-lorenzo-losa-its-first-chair-elect/|Lorenzo Losa its Chair-Elect]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/XX-XX|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:58, 27 ਜਨਵਰੀ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28028810 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 24 January. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/2|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br /><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''2025 reflections''': [[diffblog:2025/01/29/reflections-on-2025-from-the-wikimedia-foundation-executive-team/|Reflections on 2025]] from the Wikimedia Foundation's Executive team. *'''Annual Planning''': [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs#We want to improve the experience of collaboration on the wikis, so it’s easier for contributors to find one another and work on projects together, whether it’s through backlog drives, edit-a-thons, WikiProjects, or even two editors working together. How do you think we could help more contributors find each other, connect, and work together?|How can we help more contributors connect and collaborate?]] *'''Let's Connect''': The next Learning Clinic will be about [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|WikiLearn Essentials for Course Creators: Building Community Skills Online Part 2]] on [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdfspLA4vhstWm9fX8XfN4qIRO1Ai7gFB1lx80YRvU_RHJIpg/viewform February 13 at 16:30 UTC]. *'''WikiCredCon 2025''' will take place on [[m:WikiCredCon 2025|February 14–16]] in San Francisco, USA. *'''Wikisource Conference''' will take place on [[m:Wikisource Conference 2025|February 14–16]] in Bali, Indonesia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br /><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Future Audiences''': [[m:Future Audiences/Community discussions|Watch the recording]] for lessons from the short video experiments. A new Discord bot experiment as a way to interact with Wikipedia, the Future Audiences Discord server and future plans for experiments around how to use gamification. *'''WikiProjects''': Bridging Knowledge Gaps: [[diffblog:2025/01/23/bridging-knowledge-gaps-rethinking-collaboration-through-wikiprojects-and-campaigns/|Rethinking Collaboration through WikiProjects and Campaigns]]. *'''Wikifunctions''': The newest sister project [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-01-29|now has 2000 functions]]. *'''Tech News:''' Editors who use the “Special characters” editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki; The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]] to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. More updates from tech news week [[diffblog:2025/01/27/tech-news-2025-week-05/|05]] and [[diffblog:2025/02/04/tech-news-2025-week-06/|06]]. *'''Product & Tech Advisory Council:''' The council looked at data, needs and trends to make a recommendation for the Foundation's annual plan. They recommended that [[m:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|improving mobile contribution experiences]] has the greatest potential to bring in new and unheard voices onto Wikipedia and sister projects, and improve the experience of readers and contributors most widely. They are requesting [[m:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback and discussion.]] *'''Structured Tasks:''' The "[[mw:Help:Growth/Tools/Add an image|Add an Image]]" structured task is being tested on a representative sample of Wikipedias which allows users to add an image and an appropriate caption to a Wikipedia article. *'''Talk page improvements:''' [[mw:Talk pages project/Usability|Usability improvements]] are being deployed on remaining wikis. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br /><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Language Preservation''': Empowering the Next Generation to [[diffblog:2025/02/03/empowering-the-next-generation-to-preserve-indigenous-languages-through-wikikata/|Preserve Indigenous Languages through WikiKata]]. *'''Resource Distribution''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/BICNERLGSMRHSLSRTACHGDX5C7KQDB7F/|Call for candidates for the interim Global Resource Distribution Committee]] (GRDC) is opened. Apply until Feb 25. *'''WikiLearn''': A new edition of [[diffblog:2025/01/28/wikilearn-news-january-2025/|WikiLearn News]] highlights how Wikimedia affiliates are leveraging this online learning platform to support the movement. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br /><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy Medium blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Diff policy articles]''</small> *'''Global Advocacy''': The Wikimedia Foundation has officially joined the [[ccorg:2024/11/01/creative-commons-launches-taroch-coalition-for-open-access-to-cultural-heritage/|TAROCH (Towards an Open Cultural Heritage Recommendation) Coalition]], a campaign run by Creative Commons that aims for UNESCO to release an official recommendation to improve open access to cultural heritage. The team also discussed how media freedom, Wikipedia, and AI connect at the United Nations (UN) Forum on Business and Human Rights; [[diffblog:2025/01/24/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-november-december-2024/|read more monthly updates from the Global Advocacy team]]. *'''Banner & Logo Policies''': [[diffblog:2025/01/24/help-us-collect-examples-of-community-discussions-to-run-banners-or-make-temporary-logo-changes/|Help us collect examples of community discussions]] to run banners or make temporary logo changes. '''Board and Board committee updates'''<br /><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Welcoming new affiliates''': Recognition of [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2024/Recognition of Inari Saami Wikimedians User Group|Inari Saami Wikimedians User Group]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br /><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/2|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:33, 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28234179 --> == ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[ਤਸਵੀਰ:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''ਖ਼ਾਸ ਬਾਰਨਸਟਾਰ''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਤਪਾਲ ਜੀ, 2 ਮਈ 2025 ਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡਆ ਉਪਰ 10 ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਸਰਗਰਮ ਹੋਵੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਕੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਯਾਦਗਰ ਬਣਾਓ। ਆਓ! ਆਪਾਂ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਨਲਾਈਨ ਗਿਆਨ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਤਿਲ-ਫੁਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਈਏ। [[File:Natural-moustache Simple Black.svg|80px]]<big>[[User:Stalinjeet Brar|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="black"><b>Stalinjeet Brar</b></font></span>]]</big>[[User talk:Stalinjeet Brar|<sup>''Talk''</sup>]] 14:23, 11 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 (UTC) |} : ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[User:Stalinjeet Brar|Stalinjeet]] ਜੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹਾ ਸਿਰ-ਮੱਥੇ...। - [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satpal Dandiwal|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:45, 15 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 3</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 10 February. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/3|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> [[File:DpgBadge.svg|alt=Digital public good logo|thumb|Wikipedia recognised as a digital public good.]] *'''Wikipedia as a digital public good''': Wikipedia has [[diffblog:2025/02/12/wikipedia-recognized-as-a-digital-public-good|been recognized]] as a digital public good by the UN-endorsed [[w:en:Digital Public Goods Alliance|Digital Public Goods Alliance]]. *'''Middle East and Northern Africa (MENA) Connect''': The first edition of this regional community call for 2025 will be [[m:Event:MENA Connect فبراير 2025|held on February 22]]. *'''Wikimedia Research Showcase:''' The next showcase will be about "Wikipedia Administrator Recruitment, Retention, and Attrition" and will [[mw:Wikimedia Research/Showcase|take place on February 26 at 17:30 UTC]]. *'''Celebrate Women 2025''': The Gender Organizing community in the Wikimedia Movement hosts an annual campaign every March called [[m:Celebrate Women|Celebrate Women]]. Conversation hours to learn about some exciting tools that can support your efforts at closing the gender gap will be held on [[m:Event:Celebrate Women 2025 Office Hour Series/Tooling Training|February 25 at 14:00–16:00 UTC]]. *'''Outreachy''': Wikimedia Foundation is participating in Round 30 of the [https://www.outreachy.org/ Outreachy program] that runs from June – August 2025. The deadline to submit projects is March 4 at 16:00 UTC . '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Growth features''': The new [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|Community Updates module]] is a new feature to facilitate the connection between wiki editing initiatives and newcomers. *'''Simple article summaries''': The Web team at the Wikimedia Foundation has introduced [[mw:Reading/Web/Content_Discovery_Experiments/Simple_Article_Summaries|Simple Article Summaries project]] on [[:en:Wikipedia:Village_pump_(technical)/Archive_218#h-Simple_Article_Summaries:_research_so_far_and_next_steps-20250210151100|select Wikipedias]]. It aims to display article summaries that would be easy to digest for readers. *'''Language and internationalization''': Five new languages added to Wikipedia as part of the future of language incubation initiative. [[diffblog:2025/02/12/language-and-internationalization-newsletters-5-2/|Read more on the latest edition]] of the Language and internationalization newsletter. *'''Tech News''': Communities using growth tools can now showcase one event on the Special:Homepage for newcomers. More updates from tech news week [[diffblog:2025/02/11/tech-news-2025-week-07/|07]] and [[diffblog:2025/02/17/tech-news-2025-week-08/|08]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Community Insights:''' The [[m:Community Insights/Community Insights 2024 Report|Community Insights 2024 report]] captures new insights on newcomers (who are more likely to be younger), their motivations (97% liked that their contributions help others), and how for the first time, more than half of respondents (51%) agreed that the [[m:Community Insights/Community Insights 2024 Report#The Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation communicates well]] about its projects and initiatives. *'''Let’s Connect Learning Clinic''': [https://www.youtube.com/watch?v=iKOpqEnm4lw Watch the recording] of WikiLearn Essentials for Course Creators: Building Community Skills Online session 1. *'''Global Resource Distribution Committee''' '''(GRDC)''': Are you interested in improving how funds are distributed across the Wikimedia Movement? [[diffblog:2025/02/05/global-resource-distribution-committee-call-for-candidates/|Apply to be part of the interim GRDC by February 25]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Public Policy''': How Wikimedia projects advance a positive vision for the internet's future [[diffblog:2025/02/12/the-public-domain-digital-commons-and-digital-public-goods-dpgs-how-wikimedia-projects-advance-a-positive-vision-for-the-internets-future/|through the public domain, the digital commons, and digital public goods]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise:''' Wikimedia Enterprise has [https://enterprise.wikimedia.com/blog/ecosia-and-wikimedia-enterprise-partner/ partnered] with Ecosia, a Berlin-based search engine. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Wikimedia Brasil''': [[diffblog:2025/02/13/wikimedia-brasil-becomes-the-newest-wikimedia-chapter/|Wikimedia Brasil becomes the newest Wikimedia Chapter]]! *'''Wikimedia Community User Group South Sudan''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/Recognition of Wikimedia Community User Group South Sudan|Recognition]] of [[m:Wikimedia Community User Group South Sudan|Wikimedia Community User Group South Sudan]]. *'''Affiliations Committee''': [[diffblog:2025/02/10/shaping-the-future-insights-from-the-affiliations-committee-strategy-retreat-2024/|Insights about the future of the movement organization ecosystem]] from Affiliations Committee Strategy Retreat 2024. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/3|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:13, 24 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28304046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 4</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 24 February. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/4|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WIkimania 2025 Theme.jpg|alt=Wikimania 2025 Theme|thumb|Wikimania 2025 programming proposals are now open.]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> * '''Annual Planning''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Help shape our early-stage thinking]] around our Product & Tech work and [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|provide feedback]] before budgets and measurable targets are committed. *'''Global Trends 2025''': As part of annual planning, we identify [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|a list of global trends]] that will impact the Wikimedia movement, such as changes in how and where people search for and contribute information online, the rise of misinformation and disinformation in online spaces, and evolving regulation of online information providers. *'''Wikimania 2025''': [[diffblog:2025/03/03/apply-now-to-speak-at-wikimania-2025/|Apply now]] to speak at Wikimania 2025 whether to lead a workshop, host a panel, present a poster, or showcase a tool demonstration. [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/cfp Submit your session by March 31] anywhere on earth. If you're interested reviewing proposals for Wikimania 2025 and helping shape the program, you can fill out a [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/656959 short form to apply to be a program reviewer] by 17 March. *'''WikiConference North America 2025''': Scholarship applications are now open [[wcna:2025/Attendance/Scholarships|until April 4]]. This conference will take place in New York City from October 16–19, 2025, under the theme “Wiki’s World Fair". *'''Wikimedia Enterprise and Global Advocacy at SXSW 2025''': Wikimedia Enterprise is coming together with Creative Commons [https://enterprise.wikimedia.com/blog/sxsw-2025/ on March 9] for a day of conversations and panel discussions at SXSW 2025 that tackles the challenges of AI and the preservation and ethical development of open data. Global Advocacy is participating on a panel [https://www.linkedin.com/posts/wikimedia-foundation_sxsw-wikimedia-futureofknowledge-activity-7303428562341027840-HMhO/?utm_source=share on March 8], diving into conversations about the future of the internet. *'''WikiCauserie''': The online bi-monthly meeting aimed at bringing together the French-speaking member communities of WikiFranca will be held next on [[m:Special:MyLanguage/WikiFranca/WikiCauserie/Editions|March 21 at 18:00 UTC]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Datacenter Switchover''': All wikis will be in read-only mode for a few minutes for a [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Technology report|datacenter server switchover]] on [[wikitech:Switch Datacenter#Upcoming Switches|March 19 starting at 14:00 UTC]] for up to 30 minutes. * '''Tech News''': The [https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org] portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. More updates from tech news week [[diffblog:2025/02/25/tech-news-2025-week-09/|09]] and [[diffblog:2025/03/04/tech-news-2025-week-10/|10]]. * '''Wikimedia Recommendation API''': [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|We will be removing the recommendation API from the current offerings after March 31]]. This API is no longer used by newer versions of the Wikipedia Android Mobile application, which was its sole user. * '''Wikifunctions''': We deployed and tested [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-02-26|one of our main milestones for this quarter]]: the ability to get the right Lexeme given a Wikidata Item, or, put simpler, to get the right word from a thing. * '''Wikimedia Apps''': We are inviting users to help [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|improve Wikipedia mobile app's reading and editing experiences in offline or limited internet use]]. We will organize focus groups to discuss these experiences in more detail. Share your thoughts and help improve the app by joining the [[mw:Talk:Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|discussion]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Women’s History Month''': Wikimedia Foundation is running a campaign to spotlight some of the Wikimedians working to close the gender gap on Wikimedia projects. The campaign, [http://wikimediafoundation.org/knowledge-is-her ''Knowledge is human. Knowledge is her.''], is aimed at reaching external audiences in Sub-Saharan Africa. *'''Wikimedia Research Showcase''': "Gender Gaps" will be the featured theme for the next research showcase [[mw:Wikimedia Research/Showcase|taking place on March 19 at 16:30 UTC]]. *'''Global Resource Distribution Committee (GRDC)''': The call for candidates is being extended [[m:Global Resource Distribution Committee/Creation of the interim GRDC|until March 31]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Privacy and Transparency''': [[diffblog:2025/02/26/privacy-and-transparency-staying-safe-in-an-open-movement/|Finding the balance between privacy and openness to stay safe in an open movement]]. *'''Legal Victory''': The Wikimedia Foundation has [[diffblog:2025/02/21/legal-victory-in-germany-protects-the-wikimedia-projects-and-volunteers-from-forum-shopping/|won a legal victory in Germany’s courts]] that sets a legal precedent defending the Wikimedia projects and volunteers against "forum shopping", choosing a court in a jurisdiction whose laws might be more favorable to them. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/pleias-and-wikimedia-enterprise-partner/ Wikimedia Enterprise and French AI startup Pleias have joined forces] to show that structured, machine-readable knowledge can drive AI innovation while upholding openness, verifiability, and ethical development. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Ombuds Commission''': [[m:Talk:Ombuds commission#Announcing the 2025 Ombuds Commission|Announcing the 2025 Ombuds Commission]]. *'''Universal Code of Conduct''': [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Announcements#U4C Non-voting member appointed|Wikimedia Foundation has chosen to appoint Jacob Rogers, Associate General Counsel]], to the Foundation advisory seat on the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). *'''Wikimedia Foundation Board of Trustees''': The Board met virtually on 11 December to hold its quarterly business. See the most recent corporate actions taken on the [[m:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard|Board Noticeboard]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/4|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:55, 10 ਮਾਰਚ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28358976 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 5</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 10 March. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/5|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimania 2025''': Program submission is still open until March 31. [[wikimania:Special:MyLanguage/2025:Program|Apply now]] to speak at Wikimania 2025. *'''Research Fund''': The [[m:Special:MyLanguage/Grants:Programs/Wikimedia Research & Technology Fund/Wikimedia Research Fund|2025 Wikimedia Research Fund]] is launching, inviting proposals from researchers aiming to advance free knowledge through Wikimedia projects. [[diffblog:2025/03/13/announcing-the-newest-round-of-the-research-fund/|Submit your proposal before April 16]]. *'''Central Notice Training''': [[diffblog:2025/03/17/learn-more-about-updates-to-the-central-notice-guidelines-by-joining-a-central-notice-requester-training/|Learn more about updates to the Central Notice Guidelines]] by joining a Central Notice Requester training [[m:Event:Central Notice Requester Training|on March 26 at 14:00 UTC]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Design System''': [[diffblog:2025/03/14/wikimedia-design-jam-introduces-codex-to-designers/|Learn more about Wikimedia’s Codex design system]] and how to use it while designing for Wikimedia projects. *'''Tech News''': The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special%3AContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es&wprov=wppw2 improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]; on Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced. More updates from tech news week [[diffblog:2025/03/10/tech-news-2025-week-11/|11]] and [[diffblog:2025/03/17/tech-news-2025-week-12/|12]]. *'''P&T Annual Planning''': The Product & Technology department [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|publishes its plans]] early in the annual planning process, which is on Meta-Wiki and [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|open for feedback]]. These [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs#Product and Technology Objectives|objectives and key results]] are not a list of projects, but instead, a set of directions for problems to solve and impacts to achieve over the course of the year. We look forward to engaging with the community on this plan. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Resource Support Pilot''': [[:en:Wikipedia talk:WikiProject Resource Exchange/Resource Request#We want to buy you books|The pilot project]] on English Wikipedia to fund small resource requests (like books) to support editors in improving content has moved to [[:en:Wikipedia talk:WikiProject Resource Exchange/Resource Request#Working on specifics|the next phases of the discussion]]. *'''Wikisource Conference''': [[diffblog:2025/03/13/wikisource-volunteers-reunite-after-a-decade-at-the-international-wikisource-conference-2025-in-bali/|Some highlights]] from the Wikisource Conference 2025 in Bali. *'''ESEAP Hub''': [[diffblog:2025/03/20/eseap-hub-the-story-so-far-and-look-ahead/|Future plans for the ESEAP Hub]] one-year pilot project. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Litigation review''': [[diffblog:2025/03/14/2024-wikimedia-foundation-litigation-review-defending-the-wikimedia-projects-and-volunteers-in-court-and-shaping-the-future-of-the-internet/|Read key points of the Wikimedia Foundation's legal work last year]] to protect free and open knowledge broadly, and the Wikimedia volunteers and projects in particular. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliations Committee''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/X7FQFUXRZ5JBLBNNA2GZY7XMWUOKPZDA/|Announcement of the 2025 Affiliations Committee Appointments]]. *'''Wikimedia MKD''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/North Macedonian affiliates|Recognition]] of [[m:Wikimedia MKD|Wikimedia MKD User Group]]. *'''Wikimedia Community User Group Burundi''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/Recognition of Wikimedia Community User Group Burundi|Recognition]] of [[m:Wikimedia Community User Group Burundi|Wikimedia Community User Group Burundi]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/5|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:38, 24 ਮਾਰਚ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28401145 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 6</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 21 March. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/6|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Progress on the Annual Plan''': [[diffblog:2025/03/24/progress-on-the-annual-plan-six-month-snapshot/|Six-Month Snapshot]]. *'''Global Trends''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard/Global trends and strengthening Wikipedia’s neutral point of view|A message from Wikimedia Foundation's Board of Trustees]] on global trends and [[diffblog:2025/03/27/strengthening-wikipedias-neutral-point-of-view/|strengthening Wikipedia’s neutral point of view]]. *'''Wikimedia Hackathon''': [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|The registration]] to attend the Wikimedia Hackathon is still open until midnight April 13. *'''Central Asia Wikicon''': [[m:Special:MyLanguage/Central Asian WikiCon 2025|The Central Asian WikiCon 2025]] will take place on April 19–20 in Tashkent, Uzbekistan. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Infrastructure''': [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|How crawlers impact the operations of the Wikimedia projects]]. *'''Tech News''': The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025; The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check’s goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage. More updates from tech news week [[diffblog:2025/03/24/tech-news-2025-week-13/|13]] and [[diffblog:2025/04/01/tech-news-2025-week-14/|14]]. *'''Wikifunctions''': Read the [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-03-28|latest status updates]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Wikipedia Library''': [[diffblog:2025/04/02/whats-new-in-the-wikipedia-library-january-march-2025/|What’s new]] from January to March 2025. *'''Let's Connect Learning Clinic''': Missed the last Learning Clinic on "Safe Spaces, Strong Voices: Advancing Inclusion through the UCoC"? [[m:Special:MyLanguage/Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|Recording is now available]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Transparency report''': The Wikimedia Foundation’s publishes its [[foundationsite:about/transparency/2024-2/|latest Transparency Report]] covering the period from July to December 2024. View [[diffblog:2025/03/31/the-wikimedia-foundations-latest-transparency-report-3/|highlights from the report]]. *'''Global Advocacy''': Read [[diffblog:2025/03/21/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-february-2025/|the latest developments on public policy advocacy]] from Wikimedia Foundation's Global Advocacy team. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/prorata-ai-and-wikimedia-enterprise-partner/ Wikimedia Enterprise Partners with ProRata.ai to Champion Sustainable Search Engine Practices]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Elections Committee''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/GN6N7INJGG7L6AFK63T27DGCXKR376AL/|Wikimedia Foundation Governance Committee has appointed a new Elections Committee]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/6|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:53, 7 ਅਪਰੈਲ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28457464 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 7</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on April 4. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/7|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> * '''Annual Planning and global trends''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration#Meetings, events and calls|Join one of the many conversations]] happening over April and May about how Wikimedians around the world are responding to [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration|help shape the Foundation's annual plan]]. * '''CEE Catchup''': Join the upcoming [[:m:Event:CEE Catch up Nr. 9 (April 2025)|global trends workshop for the CEE communities]] organized together with the [[:m:CEE Hub|CEE Hub]] on April 23 at 16:00 UTC, to discuss AI, NPOV, Wikimedia communities and more. * '''Neutral point of view''': [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends/Common global standards for NPOV policies|More information and an update]] about the work to strengthen Wikipedia's neutral point of view. * '''Wiki Workshop 2025''': [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Register for the 12th annual Wiki Workshop]] taking place on May 21–22. It brings together researchers and scholars from around the globe who are interested in or actively engaged in research and development on Wikimedia projects. * '''Learning Clinic''': The upcoming [[metawiki:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|Let’s Connect Learning Clinic]] is focusing on "Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part 1)" and will take place on April 29 at 14:30 UTC. * '''Community Resilience and Sustainability''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Conversation Hour 2025 04 24|Quarterly Conversation hour]] taking place on April 24 at 18:00 UTC to discuss Trust and Safety, the Universal Code of Conduct, Committee Support, and Human Rights. * '''Wikimedia Hackathon''': [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|The Wikimedia Hackathon 2025]] will take place on May 2–4. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikifunctions''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-09-13|integrated with Dagbani Wikipedia]]. It is the first Wikimedia project that will be able to call and integrate functions directly into Wikipedia articles. [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Read more weekly updates on Wikifunctions]]. *'''Edge Uniques''': [[:m:Edge Uniques|Introducing Edge Uniques]], a technical approach which consists of privacy-preserving first-party cookies that will enable usability testing of features through A/B testing, more accurate counting of site visits, and a way to stop distributed denial-of-service (DDoS) with better precision. *'''Tech News''': The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29; Last week, the default thumbnail size was increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn’t previously possible due to technical limitations. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/04/07/tech-news-2025-week-15/|15]] and [[diffblog:2025/04/15/tech-news-2025-week-16/|16]]. *'''Outreachy''': Celebrating the excellent contributions from both interns and mentors in [[diffblog:2025/04/04/outreachy-round-29-internship-program/|Round 29 of the Outreachy internship program]]. *'''Developer Satisfaction Survey''': The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]] are available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br /><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]] · [[m:WikiLearn#Stay updated|WikiLearn]]''</small> *'''Wiki Loves Monuments''': [[foundationsite:news/2025/04/08/redemption-the-winners-of-wiki-loves-monuments-2024/|Celebrating the winners of Wiki Loves Monuments 2024]]. *'''Wikimedia Research Showcase''': Watch the latest research showcase featuring the theme of "[[mw:Wikimedia Research/Showcase|Motivation of Wikipedia Editors]]". '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Digital Rights''': [[diffblog:2025/04/12/merging-ubuntu-and-digital-rights-in-africa-wikimedians-leading-conversations-at-the-digital-rights-and-inclusion-forum-2025-drif25/|Wikimedians leading conversations at the Digital Rights and Inclusion Forum 2025 (DRIF25)]]. *'''Community Resilience''': To better support community members when they are facing challenges while contributing to Wikimedia projects, the Trust and Safety team worked with the Arbitration Committees to create [[diffblog:2025/04/09/do-you-know-how-to-get-support-in-the-wikimedia-community/|Project Maps of communities]]. *'''RightsCon 2025''': [[diffblog:2025/04/11/wikimedia-at-rightscon-2025-key-takeaways-on-advocacy-and-inclusion/|Key takeaways on advocacy and inclusion]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/7|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|class=skin-invert|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:16, 21 ਅਪਰੈਲ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28559530 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 8</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on April 18. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/8|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Marking a transition at the Wikimedia Foundation''': [[:diffblog:/2025/05/06/marking-a-transition-at-the-wikimedia-foundation/|update from CEO Maryana Iskander]]. *'''Annual Planning''': We published the [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|draft Annual Plan]] for the coming fiscal year (2025-2026) which prioritizes work to respond to [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends.]] Feedback welcome on [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|the talk page]] and [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration|many other places]]. *'''WikiForHumanRights''': Join the information session for [[m:Event:2025 WikiForHumanRights Information Session|the 2025 WikiForHumanRights Campaign]] on May 9 at 16:00 UTC. *'''Youth Conference''': [[m:Youth Conference 2025|Wikimedia Youth Conference 2025]] will take place on May 16-18 in Prague. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''AI Strategy''': [[diffblog:2025/04/30/our-new-ai-strategy-puts-wikipedias-humans-first/|Our new AI strategy puts Wikipedia's humans first]]. *'''Tech News''': Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, now have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/04/21/tech-news-2025-week-17/|17]] and [[diffblog:2025/04/28/tech-news-2025-week-18/|18]]. *'''Abstract Wikipedia selected as a grant finalist''': Abstract Wikipedia has been selected by the MacArthur Foundation as [[diffblog:2025/04/30/abstract-wikipedia-is-a-100change-finalist/|one of five finalists for their 100&Change competition]]. The winner will be announced in late 2025. *'''Language and Internationalization''': Read some key highlights from [[diffblog:2025/04/24/language-and-internationalization-newsletters-7/|the April 2025 edition of the Language and internationalization newsletter]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]''</small> *'''Wikimania''': [[diffblog:2025/04/23/announcing-the-wikimania-2025-location/|Wikimania 2025 will be held in the Nairobi neighborhood of Gigiri]] and will host a special one-off [[diffblog:2025/05/01/convening-users-with-extended-rights-to-discuss-safety-privacy-and-tools-during-wikimania-2025/|preconference day for users with extended rights]]. *'''Learning Clinic''': The recent [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] was about "Exploring Diff Blog: Sharing your story, & understanding Technical Implementation" and took place on May 6 at 12:00 UTC. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Data privacy''': Arguing for data privacy and safety of internet users worldwide: [[diffblog:2025/04/25/arguing-for-data-privacy-and-safety-of-internet-users-worldwide-our-amicus-brief-in-the-snap-v-pina-lawsuit/|Our amicus brief in the Snap v. Pina lawsuit]]. *'''World Press Freedom Day''': We will be advocating for Wikimedia's model and speaking about "Information as a Public Good in the Age of AI" for [https://www.unesco.org/en/press-freedom/programme-2025?hub=66704 UNESCO's World Press Freedom Day] event in Brussels. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *'''Risk preparedness:''' We shared the Foundation's approach to [[:diffblog:/2025/05/02/risk-preparedness-in-the-foundations-annual-plan/|risk preparedness as part of the annual plan]]. *'''Financial Report''': [[diffblog:2025/04/29/takeaways-from-the-wikimedia-foundations-form-990-for-fiscal-year-2023-2024/|Takeaways from the Wikimedia Foundation's Form 990 for fiscal year 2023-2024]]. *'''Annual Report''': The Foundation published the Annual Reports for both the [[foundationsite:annualreports/2023-2024-annual-report/|Wikimedia Foundation]] and the [https://wikimediaendowment.org/annualreports/2023-2024-annual-report Wikimedia Endowment]. These reports highlight the impact of work done by our global community of volunteers, staff, and donors over the past year. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board and Board committee updates''': The Board met in in March to hold its quarterly business meeting and joined other meetings as part of the Wikimedia Foundation's annual strategic planning. See the most recent actions and updates on the [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|Board Noticeboard]]. *'''Wikimedians of Chicago User Group''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/Recognition of Wikimedians of Chicago User Group|Recognition]] of [[m:Wikimedians of Chicago User Group|Wikimedians of Chicago User Group]]. *'''Affcom News''': Read [[m:Affiliations Committee/News/Issue 5|the latest issue of AffCom News (January-March 2025)]], the newsletter that distributes relevant news and events about the work of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]]. *'''Elections Committee update:''' [[m:Wikimedia Foundation elections/2025#Proposed rules|Review and comment on the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules]] for the upcoming 2025 selection process. The deadline is May 15 at 23:59 AoE. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/8|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|class=skin-invert|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:00, 6 ਮਈ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28664042 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 9</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 6 May. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/9|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Global Trends Community Workshop''': Join Foundation staff and trustees on [[m:Event:Global Trends Community Workshop|May 28th from 16:00 UTC]] for an online community workshop about [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends impacting Wikimedia]]. This workshop is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration|continuous conversations]] aimed at connecting the movement and collaborating on the Foundation's annual plan. *'''Wiki Causerie''': [[m:WikiFranca/WikiCauserie/Editions|Wiki Causerie]] call with a focus on discussing the global trends to help shape the Foundation's annual plan will be held on [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration#Meetings, events and calls|May 23]]. *'''ESEAP Summit''': The [[m:ESEAP Strategy Summit 2025|ESEAP Strategy Summit 2025]] will take place in Manila, Philippines on May 23–25. *'''EduWiki Conference 2025''': The [[m:EduWiki Conference 2025|EduWiki Conference 2025]] will take place in Bogotá, Colombia on May 30–June 1. *'''Wiki Workshop 2025''': [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|The 12th annual Wiki Workshop]] will take place online on May 21–22. *'''U4C Call for Candidates''': The [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|Universal Code of Conduct Coordinating Committee 2025 elections]] are accepting candidates until May 28. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Content Translation''': A decade of consistent improvements to the [[diffblog:2025/05/08/a-decade-of-consistent-improvements-to-the-content-translation-tool-yields-over-two-million-wikipedia-articles/|Content Translation tool]] yields over two million Wikipedia articles. *'''Charts Extension''': After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, we are moving forward with the next phase of deployment. Please consult [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. *'''Abstract Wikipedia''': [[f:Wikifunctions:Status updates/2025-05-09|Where Abstract Wikipedia fits into the new Wikimedia AI strategy]]. *'''Tech News''': The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|“Get shortened URL”]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/05/06/tech-news-2025-week-19/|19]] and [[diffblog:2025/05/12/tech-news-2025-week-20/|20]]. *'''Topical Lists''': Read about [[diffblog:2025/05/06/the-list-effect-how-organized-information-drives-wikipedia-growth/|the important role of topical lists]] in supporting campaigns and editing, as well as strategies for the future development, implementation, and sustainment of list-building support. *'''Two-factor Authentication''': From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with [[w:en:Multi-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA) to be able to use their advanced rights. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Read the announcement]]. *'''Mobile Apps''': The iOS app team is experimenting with an "[[mw:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Activity Tab Experiment|Activity Tab]]" on Turkish, Spanish, French, and Chinese Wikipedias to see if inviting new editors to add images through Suggested Edits increases engagement. This insight will guide future improvements to the app experience. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]''</small> *'''Learning Clinic''': The next [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will be about "Communication and Cultural Sensitivity in Conflict Resolution - Best practices (Part 2)" and will take place on May 27 at 13:00 UTC. *'''The Wikipedia Library''': [[diffblog:2025/05/07/the-wikipedia-library-a-million-links-and-beyond/|An important milestone for The Wikipedia Library (TWL) has been reached]]. More than a million links have been added to Wikimedia projects by Library users. *'''Wikisource''': [[diffblog:2025/05/13/wikisource-preserving-the-past-for-the-future/|Watch the video celebrating the global Wikisource community]] in safeguarding our cultural heritage for future generations. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''India Legal Update''': [[w:en:Special:Permalink/1290423136#c-JSutherland_(WMF)-20250509212200-JSutherland_(WMF)-20250502175300|Good news from our legal team]], the Supreme Court of India set aside the Delhi High Court’s order directing the takedown of the [[w:en:Asian News International vs. Wikimedia Foundation|''Asian News International v. Wikimedia Foundation'' English Wikipedia article]]. [https://api.sci.gov.in/supremecourt/2025/2483/2483_2025_4_1501_61678_Judgement_09-May-2025.pdf The Supreme Court’s verdict] upholds the right to report and share information on matters of public interest, including legal proceedings in open courts. *'''UK Legal Challenge''': [[diffblog:2025/05/08/wikimedia-foundation-brings-legal-challenge-to-new-uk-online-safety-act-requirements/|Wikimedia Foundation brings legal challenge to new UK Online Safety Act requirements]]. *'''UCoC Updates''': The [[m:Universal Code of Conduct/Annual review/2025|Universal Code of Conduct 2025 annual review]] concluded, with community voting approving the proposed changes to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/9|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:45, 20 ਮਈ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28731993 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 16 May. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/10|translate]].''</div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> [[File:Colorful_Acacia_Tree.png|right|250px]] *'''Wikimania''': [[diffblog:2025/05/27/register-now-to-attend-wikimania-nairobi/|Register now to attend Wikimania Nairobi]]! Registration for the in-person event will be open until July 13 or while places remain. For joining virtually, you will be able to register at any time. *'''Let's Connect''': The next Let's Connect Learning Clinic will focus on "1Lib1Ref: Tools, Tactics and Innovation". The session will take place on [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|June 5 at 15:00 UTC]]. *'''U4C Call for Candidates''': The voting period for [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|Universal Code of Conduct Coordinating Committee 2025]] is open from June 3 to June 17 at 12:00 UTC. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': The Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]] to showcase and get user feedback on product experiments; The Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/05/19/tech-news-2025-week-21/|21]] and [[diffblog:2025/05/26/tech-news-2025-week-22/|22]]. *'''Abstract Wikipedia''': A community-wide discussion for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. *'''Temporary accounts''': Admins, bureaucrats, or stewards will be manually granting [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Access to Temporary Account IP Addresses Policy|access to temporary account IP addresses]] to users without certain extended rights. Previously, these users were gaining this right automatically. The decision to change this was made by the Trust and Safety Product team after discussing with almost 20 large Wikipedia communities and Meta-Wiki. See the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates/2025-05 Access to IP addresses|full message about the change]]. In addition, the team is finishing work which unblocks rollouts on large wikis. A series of deployments will be happening in June. [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|See the latest project update]] to learn about the satisfaction survey, related changes to features and tools, and more. *'''Wikifunctions''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is deployed on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. Users of the five projects are now allowed to call on Wikifunctions' functions freely from their user interface. *'''WikiGames''': A daily trivia game called ''[[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]]'' is coming to the Wikipedia Android app. It invites users to test their knowledge by guessing which historical event happened first based on real events from Wikipedia's "On this day" content. The game's goal is to help new audiences discover a preferred destination for discovering, engaging, and building encyclopedic content. It has been gradually rolled out as an A/B test to 50% of users in English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. *'''Wikimedia Cloud VPS''': [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ We have introduced IPv6 to the cloud virtual network], enhancing the platform's scalability, security, and future-readiness. *'''CampaignEvents extension''': Two new features [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/12/promoting-events-and-wikiprojects/ Invitation Lists and Collaboration List] that allow organizers to promote events and WikiProjects on the wikis are now available. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]''</small> *'''WikiLearn''': Discover how online learning is helping develop Wikidata skills and the new courses coming up this quarter on [[diffblog:2025/05/15/wikilearn-news-may-2025/|WikiLearn News May 2025 edition]]. *'''Youth Conference''': Young Wikimedians gathered in Prague for [[diffblog:2025/05/15/the-future-is-now-young-wikimedians-gather-in-prague-for-the-first-ever-youth-conference/|the first-ever Youth Conference]], created ''for'' young people and ''by'' young people. *'''Gender Gap''': [[diffblog:2025/05/14/celebrate-women-campaign-2025-wikimedia-foundation-reflections/|Wikimedia Foundation Reflections]] on the Celebrate Women* Campaign 2025. *'''Accessibility''': In celebration of Global Accessibility Awareness Day 2025, we would like to look back together and highlight [[diffblog:2025/05/15/celebrating-global-accessibility-awareness-day-2025/|recent improvements and progress]] to ensure that the Wikimedia projects are more accessible for everyone. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''India Legal Update''': A victory for free speech, for Wikipedia and Beyond! [[diffblog:2025/05/23/indian-apex-court-restores-wikipedia-article-about-an-ongoing-lawsuit/|The Supreme Court of India overturned a Delhi High Court order]] that had required the removal of an English Wikipedia article about an ongoing lawsuit. *'''Mandatory 2FA''': Checkusers and oversighters will need to have two-factor authentication (2FA) enabled, otherwise they won't be able to use their tools. In the future, this requirement may apply to more user right groups. This is to increase the security of user accounts. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|See the full message]]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board Election''': [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions]]. *'''Assamese Wikimedia Community User Group''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/Recognition of Assamese Wikimedia Community User Group|Recognition]] of [[m:Assamese Wikimedia Community User Group|Assamese Wikimedia Community User Group]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/10|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:56, 3 ਜੂਨ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28823402 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on May 30. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/11|translate]].''</div> ---- [[File:Cdl Magistrali Aprile 2018.jpeg|thumb|This month we celebrate Loretta and her contributions.|alt=This month we celebrate Loretta and her contributions.]] '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/06/03/tech-news-2025-week-23/|23]] and [[diffblog:2025/06/10/tech-news-2025-week-24/|24]]. *'''New Engagement Experiments''': [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|We're testing out WikiRun]], a fun game that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible! It's an experiment to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Give it a try] and let us know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]]! '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]''</small> *'''WikiCelebrate''': How one librarian brought Wikipedia into the classroom and beyond: this month [[diffblog:2025/06/09/wikicelebrating-loretta-how-one-librarian-brought-wikipedia-into-the-classroom-and-beyond/|we celebrate Loretta]]. *'''Wikimedia Research Showcase''': The next showcase will center around the theme of "Ensuring Content Integrity on Wikipedia" and will [[mw:Wikimedia Research/Showcase|take place on June 18 at 16:30 UTC]]. *'''Resource Support''': [[w:en:Wikipedia:Resource support pilot|Resource Support pilot project is now open to requests]]. This is a pilot project which aims to support Wikipedia content editors in obtaining resources that they need to improve content on Wikipedia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Global Advocacy''': Read [[diffblog:2025/06/08/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-april-2025/|important highlights on public policy advocacy]] from Wikimedia Foundation's Global Advocacy team. *'''Global Advocacy''': The Global Advocacy team will be representing the Wikimedia Foundation at [https://medium.com/wikimedia-policy/join-the-wikimedia-foundation-to-discuss-ai-open-source-for-the-public-good-and-global-internet-93e368cce381 several events in June and July] – including hosting an edit-a-thon during UN Open Source week and running a booth at the [[w:en:Internet Governance Forum|Internet Governance Forum]]. '''Board and Board committee updates'''<br /><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board Election''': The call for candidates for the [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection]] will be opened on June 17. *'''Wikimedia Aotearoa New Zealand''': [[diffblog:2025/06/12/welcoming-wikimedia-aotearoa-new-zealand-as-the-latest-wikimedia-chapter/|Welcoming Wikimedia Aotearoa New Zealand as the Latest Wikimedia Chapter]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/11|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|class=skin-invert|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:39, 17 ਜੂਨ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28843544 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on June 13. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/12|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Wikimedia Hackathon 2025 Istanbul 3D printed logo.jpg|Wikimedia Hackathon 2025 Istanbul|alt=Wikimedia Hackathon 2025 Istanbul|thumb]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Elections for the Wikimedia Foundation Board of Trustees''': [[diffblog:2025/06/17/call-for-candidates-is-now-open-wikimedia-foundation-board-of-trustees/|Call for candidates is now open]] until July 2 at 11:59 UTC. *'''Sister projects task force''': The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|sister projects task force]] has started a [[diffblog:2025/06/27/community-consultation-about-the-wikispore-and-wikinews/|community consultation about Wikispore and Wikinews]]. *'''Wikimania 2025''': [[wikimania:2025:Wikimania|Register now]] to join Wikimania 2025 virtually from 6–9 August. *'''Neutral Point of View''': This year's annual planning [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration|saw many conversations]] about the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]] that affect our movement including [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends/Common global standards for NPOV policies#What we are hearing about neutrality in our meetings with the communities|neutrality and the NPOV policies]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikimedia Hackathon 2025''': [[diffblog:2025/06/24/wikimedia-hackathon-2025-a-place-where-everything-is-technically-possible/|Highlights from Wikimedia Hackathon]], a place where everything is 'technically possible'. *'''Wiki Mentor Africa Hackathon''': [[diffblog:2025/06/12/reflections-from-the-wiki-mentor-africa-hackathon-insights-from-participants-and-mentors/|Reflections and insights]] from participants and mentors. *'''Wikimedia API''': The MediaWiki Interfaces team will be [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ investing in Wikimedia web (HTTP) APIs] to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. *'''Tech News''': The Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to most Wikipedias. This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/06/16/tech-news-2025-week-25/|25]] and [[diffblog:2025/06/23/tech-news-2025-week-26/|26]]. *'''Temporary Accounts''': [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary accounts]] were rolled out on ten large and medium-size Wikipedias, including Arabic, Chinese, French, Polish, Indonesian and more. Deployments on more Wikipedias will follow this week. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. *'''Mobile Apps''': Mobile Apps team launched A/B test of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing]] on the iOS Wikipedia App. Users in Arabic, English, and Japanese in select regions will see the test. *'''WikiGames''': The Android team launched ''Which Came First?'' — a fun, multilingual [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]] now available to all Android users in nine languages (Arabic, Chinese, English, French, German, Portuguese, Russian, Spanish and Turkish). It's a new step in making Wikipedia more interactive and engaging for mobile users. *'''Community Wishlist''': Read [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#June 18, 2025: Results of our last Wishathon sprint|results]] of the recently closed "[[m:Special:MyLanguage/Community Tech/Wishathon|Wishathon]]", our internal hackathon organized by [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] to help fulfil more wishes from Community Wishlist. *'''Wikifunctions''': Read Wikifunctions' [[f:Wikifunctions:Status updates/2025-06-21|July–September 2025 plans]]. *'''CampaignEvents Extension''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has now been deployed to all Wikipedia, meaning that organizers on any language Wikipedia can now gain access to the extension features directly on that Wikipedia through the Wikipedia local admins. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]''</small> *'''Let's Connect Peer Learning''': A look into 3 years of [[diffblog:2025/06/13/why-you-should-be-part-of-lets-connect-evaluating-the-programs-results/|Let's Connect and peek into what's next]]. *'''Knowledge Equity Fund''': How a [[diffblog:2025/06/18/how-a-knowledge-equity-fund-grantee-and-a-wikimedia-affiliate-collaborate-on-human-rights-the-partnership-between-kontras-and-wikimedia-indonesia/|Knowledge Equity Fund grantee and a Wikimedia affiliate]] collaborate on Human Rights. *'''A Wiki Minute Videos''': We published [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Communications/A Wiki Minute#What are the videos?|three new 'A Wiki Minute' videos]] about what it takes to run Wikipedia and more topics. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Communications/A Wiki Minute#Where are the videos?|All videos]] are recorded and captioned in Arabic, German, English, French, Brazilian-Portuguese, Spanish. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Legal''': [[diffblog:2025/06/17/administrative-update-to-the-wikimedia-foundation-terms-of-use/|Administrative update to the Wikimedia Foundation Terms of Use]]. *'''Global Advocacy''': [[diffblog:2025/06/18/inside-the-first-big-un-wikipedia-edit-a-thon-expanding-tech-policy-knowledge/|Expanding tech policy knowledge at the first big UN Wikipedia edit-a-thon]]. *'''Legal''': [[m:Wikimedia Forum#Update on the UK legal challenge to Online Safety Act categorisation rules|We announced that a Wikipedia admin has joined our UK Online Safety Act lawsuit]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/12|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:08, 1 ਜੁਲਾਈ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28877612 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on June 27. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/13|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Laptop with Wikipedia "W" illustration.png|The Wikimania Hackathon 2025 inviting project ideas.|alt=Laptop with Wikipedia "W" illustration|thumb]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimania Hackathon 2025''': The Wikimania Hackathon 2025 is inviting you to [[diffblog:2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/|submit your project idea]]. *'''WikiWomen* Summit 2025''': [[wikimania:2025:WikiWomen* Summit|The WikiWomen* Summit 2025]] will take place in a hybrid format on 5th August, the pre-conference day of Wikimania 2025. [[diffblog:2025/06/27/wikiwomen-summit-2025-weaving-inclusive-futures-together/|Register now]]. *'''WikiIndaba 2025''': [[diffblog:2025/06/24/wikiindaba-2025-call-for-scholarship-applications-program-submission/|The scholarship applications and program submissions]] are open until 23:59 GMT on July 20. *'''WikiCon Brasil 2025''': [[wmbr:WikiCon Brasil 2025|WikiCon Brasil 2025]] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. *'''WikiConvention francophone 2025''': [[m:WikiConvention francophone/2025|The WikiConvention 2025]] will take place in Cotonou, Benin, October 2-5. The call for submissions [[m:WikiConvention francophone/2025/Soumissions|is open until July 15]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese; The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/06/30/tech-news-2025-week-27/|27]] and [[diffblog:2025/07/08/tech-news-2025-week-28/|28]]. *'''AbuseFilter''': AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user’s IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. *'''Favorite Templates''': A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]]. *'''Wikipedia App''': We have launched an A/B test of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|tabbed browsing in the Wikipedia iOS app]]. This feature allows users to open multiple articles in separate tabs, making it easier to switch between topics, explore, and return to previous reading spots. The test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. We’re collecting feedback and plan to make the feature more widely available soon. *'''MediaWiki''': The MediaWiki Platform team has introduced a unified [[mw:Manual:Notifications|Built-in Notifications]] system, as part of [[mw:MediaWiki 1.44|MediaWiki 1.44]], that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications across the platform. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Hubs''': Personal, consistent and deeply human: [[diffblog:2025/06/26/personal-consistent-and-deeply-human-cee-hub-support-for-the-region-organizations/|How CEE Hub support the region organizations]]. *'''Legal''': Good intentions make for bad law in Utah, we argue in [[diffblog:2025/07/07/good-intentions-make-for-bad-law-in-utah-we-argue-in-our-amicus-brief-in-the-netchoice-v-brown-case/|our amicus brief in the Netchoice v. Brown case]]. *'''Wikimedia Organizations''': The Wikimedia Foundation and a group of experienced co-authors with affiliate background have drafted the paper [[m:Towards a Healthy Ecosystem of Wikimedia Organizations|Towards a Healthy Ecosystem of Wikimedia Organizations]]. This paper aims to be presented as a proposal for the movement at Wikimania in August 2025 in Nairobi. [[diffblog:2025/07/08/wikimedia-movement-organizations-draft-paper-open-for-community-review/|Share your feedback before July 29]]. *'''Advocacy''': We have created [[foundationsite:news/2025/06/27/the-wikipedia-test/|The Wikipedia Test]]: a public policy tool and a call to action to help ensure regulators consider how new laws can negatively affect online communities and platforms that provide services and information in the public interest. *'''Wikimedia Research Showcase''': The next showcase will center around the theme of "Examining the Impact of LLMs on Knowledge Production Communities" and will [[mw:Wikimedia Research/Showcase|take place on July 16 at 16:30 UTC]]. *'''Administrative Update to Our Privacy Policies''': Following personnel changes, we are removing the name of our former point of contact serving the European Economic Area and the UK for questions and requests related to personal data in the [[foundation:Special:Diff/518090|privacy policy]] and [[foundation:Special:Diff/518161|donor privacy policy]]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliations Committee''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/User Group recognition interval period|New resolution from AffComm on User Group recognition interval period]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/13|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|class=skin-invert|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:55, 15 ਜੁਲਾਈ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28981719 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks">[[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on July 11. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/14|translate]]. The bulletin will be back after Wikimania with a special issue on the 19th August.''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Matatu bus illustration.png|Get Ready for Wikimania 2025!|alt=Matatu bus illustration.png|thumb]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimania 2025''': [[wmania:2025:Registration|Register to join virtually]] the 20th Wikimania taking place from [[diffblog:2025/07/21/wikimania-2025-connecting-wikimedians-across-the-world-for-20-years/|August 6-9]]. [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule The programme] has highlights from across Wikimedia projects and communities including the reveal of who will be this year's [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/SQKC3A Wikimedians of the year.] *'''Strengthening a neutral point of view''': An overview of NPOV policies across Wikipedia projects, shows that 153 Wikipedias out of 342 (45%) don’t have easily accessible guidance on neutrality. The research was conducted to help understand how neutrality is ensured in our projects. and to provide an opportunity for peer learning across project communities. [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends/Common global standards for NPOV policies/Analysis of Neutral Point of View Policies across Wikipedias|Read the full research and join the conversation]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': See all the 60 community-submitted tasks that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved over the last two weeks]] in Tech News week [[diffblog:2025/07/14/tech-news-2025-week-29/|29]] and [[diffblog:2025/07/21/tech-news-2025-week-30/|30]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldwikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books [[phab:T374457|are accurate]]. *'''Temporary Accounts''': After the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on 18 large and medium-sized Wikipedias, we are monitoring the impact of this change, and preparing for the next deployments. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates#July 2025: Deployment on 18 large and medium-sized Wikipedias, and our plans for next months|See the full project update]]. *'''Add a link''': Administrators can now limit [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"Add a Link"]] to newcomers, as opposed to keeping it open to more experienced editors as well. "Add a link" [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|helps newcomers to start editing]], so restricting the feature to them enables Administrators to cater the feature to that specific group, which they can do via the [[m:Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Digital Safety''': PEN America shares [[diffblog:2025/07/12/pen-america-shares-5-tips-for-bolstering-your-safety-and-privacy-online/|5 tips for bolstering your safety and privacy online]]. *'''Amicus brief''': [[diffblog:2025/07/10/our-amicus-brief-in-patterson-v-meta-defending-free-speech-and-the-open-internet-in-another-section-230-legal-case/|Our amicus brief in Patterson v. Meta]]: Defending free speech and the open internet in another Section 230 legal case. *'''UK Online Safety Act''': Court hearings for the Wikimedia Foundation's [[foundationsite:2025/07/17/wikimedia-foundation-challenges-uk-online-safety-act-regulations/|challenge to the UK Online Safety Act "Categorisation Regulations"]] happened on July 22 and 23. A verdict is not expected until August. *'''Advocacy sessions''': Collaborate for change at [[diffblog:2025/07/21/collaborating-for-change-dont-miss-these-policy-advocacy-sessions-at-wikimania-2025/|these policy advocacy sessions at Wikimania 2025]]. *'''Public-Interest content''': Expanding Indonesian Wikipedia with Public-Interest Content through [[diffblog:2025/07/23/expanding-indonesian-wikipedia-with-public-interest-content-through-project-gayatri/|Project Gayatri]]. *'''The Wikipedia Test''': [[diffblog:2025/07/17/introducing-the-wikipedia-test-a-tool-to-protect-the-public-interest-internet/|Learn how to use the Wikipedia Test]], a tool to protect the public interest internet. *'''Equity Fund''': As it closes, the Equity Fund has [[m:Special:MyLanguage/Knowledge Equity Fund/Grantee#Final round|announced its final round of grants]] to six past grantees. It will also be providing four "Connected Grants" to movement organizations who will pair closely with one of the grantees to collaborate together. *'''Don't blink''': [[diffblog:2025/07/12/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-may-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Content Translation''': Translators who use the Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new "Regions" filter. *'''Wikifunctions''': [[f:Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|Wikifunctions now has a new kind of Types]]: Wikidata-based enumerations, also known as light-weight enumerations. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Progress|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Endowment''': Sharing the [[diffblog:2025/07/14/sharing-the-wikimedia-endowments-form-990-for-fiscal-year-2023-2024/|Wikimedia Endowment’s Form 990]] for fiscal year 2023 – 2024. Learn more from [[m:Wikimedia Endowment reports/Financial/Form 990/2023-2024 - frequently asked questions|the frequently asked questions]]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Annual plan''': The Wikimedia Foundation Board of Trustees approved the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Foundation's annual plan]] for next year virtually in their [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|quarterly meeting]]. You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals for next year]] and a summary of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration|continuous conversations]] that shaped the plan. *'''Board selection''': The Elections Committee shared a [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|list of the all eligible candidates]]. As there are more than 10 eligible candidates, a [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Shortlisting process|shortlisting process]] is currently taking place. Representatives of Wikimedia movement affiliates that are [[m:Wikimedia movement affiliates/Affiliates Status Report/Archive/2025-07|currently compliant]] with their reporting obligations can participate in the shortlisting process. Learn more about this process and next steps on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025#Timeline|Meta]]. '''Foundation statements''' *'''WIPO permanent observer''': For fifth time, [[foundationsite:news/2025/07/09/china-block-wikimedia-wipo/|China blocks Wikimedia Foundation as permanent observer to the World Intellectual Property Organization (WIPO)]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/14|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:02, 29 ਜੁਲਾਈ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29017999 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on July 25. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/15|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Robertsky at Wikimedians of the Year 2025 awards 2025-08-06 02.jpg|250px|thumb|link=diffblog:2025/08/06/meet-the-wikimedians-of-the-year-2025/|Robert Sim ([[w:en:User:Robertsky|User:Robertsky]]), Wikimedian of the Year 2025|alt=Photo of Robert Sim]] [[File:Wikimania 2025 à Nairobi Kenya.jpg|thumb|Wikimania 2025 group photo|alt=Group photo of hundreds of Wikimania attendees]] '''Special Wikimania issue''' <small>''This is a special Wikimania issue of the Bulletin. We'll be back to our regular format in the next issue''</small> * '''Wikimania Nairobi''': Catch up on missed sessions of Wikimania 2025 by [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ checking session pages in the program]. These links will be replaced by Commons links when the uploads are finished. * '''Meet the Wikimedians of the Year 2025''': [https://www.youtube.com/live/yjENat8ts4Q?si=191tNJO1oPw43Nti&t=15892 The Wikimedian of the Year awards] give us an opportunity to pause, taking a moment to recognize people who make our mission possible. Learn about all of [[diffblog:2025/08/06/meet-the-wikimedians-of-the-year-2025/|this year's winners]]. * '''Highlights:''' Daily highlights from Wikimania: ** [[diffblog:2025/08/06/wikimania-2025-day-1-celebrating-20-years-of-wikimania-in-nairobi/|Day 1 - Celebrating 20 years of Wikimania]], ** [[diffblog:2025/08/07/wikimania-2025-day-2-technology-in-a-changing-world/|Day 2 - Technology in a changing world]], ** [[diffblog:2025/08/08/wikimania-2025-day-3-connecting-with-africa/|Day 3 - Connecting with communities in Africa]], ** [[diffblog:2025/08/10/wikimania-2025-day-4-bringing-generations-together/|Day 4 - Bringing generations together]]. * '''Product and Tech''': [[diffblog:2025/08/06/wikimania-2025-sessions-about-product-and-tech-you-dont-want-to-miss/|Wikimania 2025 sessions about Product and Tech]] you can watch, with links to the recordings. * '''Affiliate Strategy''': [[diffblog:2025/08/06/wikimania-2025-brings-affiliate-strategy-recommendations-into-focus/|Wikimania 2025 Brings Affiliate Strategy Recommendations into Focus]]. * '''Twentieth edition of Wikimania''': [[foundationsite:news/2025/08/05/wikimania-2025-celebrates-humans/|Celebrating humans who make Wikipedia possible.]] '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> * '''Tech News''': Some of the latest update from Tech News week [[diffblog:2025/07/29/tech-news-2025-week-31/|31]], [[diffblog:2025/08/05/tech-news-2025-week-32/|32]], and [[diffblog:2025/08/11/tech-news-2025-week-33/|33:]] The Wikimedia Commons community has decided to block [[mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16; The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. * '''Collaborative Contributions''': [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|Share your comments]] on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]]. This project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. * '''PTAC''': The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|Feedback on the proposals]] are welcomed until August 22. * '''Watchlists and Recent Changes''': The Foundation will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages over the next few months. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic. * '''Wikifunctions''': The Foundation is working on [[wikifunctions:Wikifunctions:Status updates/2025-07-26|demonstrating functions that generate sentences and fragments in several languages]]. This is a considerable step towards creating text for Abstract Wikipedia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> * '''Wikimedia Futures Lab''': [[m:Wikimedia Futures Lab|The Wikimedia Futures Lab]] is a process and convening co-designed by the Wikimedia Foundation and Wikimedia Deutschland that will help us all learn more about global trends and discuss potential movement-wide responses. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Futures Lab/Participation|You can apply now to join]] the in-person convening hosted on January 30 – February 1, 2026 in Frankfurt, Germany with participants from affiliates, contributors and external experts. * '''Don't Blink''': [[diffblog:2025/08/01/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-june-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. * '''Language and Internationalization''': Read about language support for new languages and other highlights from the July 2025 edition of [[diffblog:2025/08/12/language-and-internationalization-newsletters-8/|the Language and internationalization newsletter]]. * '''Language Community:''' The next language community meeting will be held on [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|August 29 at 15:00 UTC]]. * '''UK Online Safety Act''': The High Court of Justice has dismissed the [[foundationsite:2025/07/17/wikimedia-foundation-challenges-uk-online-safety-act-regulations/|Wikimedia Foundation's challenge to the UK's Online Safety Act (OSA) Categorisation Regulations]]. While the decision does not provide the immediate legal protections for Wikipedia that we hoped for, [[m:Wikimedia Forum#c-PBradley-WMF-20250811100200-PBradley-WMF-20250724174300|the Court’s ruling]] emphasized the responsibility of Ofcom and the UK government to ensure Wikipedia is protected as the OSA is implemented. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * '''Affcom News''': Read [[m:Affiliations Committee/News/Issue 6|the latest issue of AffCom News (April-June 2025)]], the newsletter that distributes relevant news and events about the work of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/15|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:39, 19 ਅਗਸਤ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29138148 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on August 16. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/16|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Primary lockup black.png|thumb|250px|link=m:Wikipedia 25/Celebration toolkit|Wikipedia’s 25th birthday logo.|alt=Wikipedia 25 logo]] [[File:WP25 Birthday cake.gif|thumb|Wikipedia 25 Birthday cake|alt=Wikipedia 25 Birthday cake icon]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimedia Futures Lab''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Futures Lab/Participation|Apply]] before Sep 4 to join [[diffblog:2025/08/18/announcement-and-call-for-application-wikimedia-futures-lab/|The Wikimedia Futures Lab]], the in-person convening hosted on January 30 – February 1, 2026 in Frankfurt, Germany with participants from affiliates, contributors and external experts, to learn more about global trends and discuss potential movement-wide responses. *'''Wikimania 2026''': The theme and date for [[m:Wikimania 2026/en|Wikimania 2026]] have been decided: Liberté, Équité, Fiabilité (Freedom, Equity, Reliability). This edition will take place in Paris, from July 21 to July 25, 2026. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': Some of the latest updates from Tech News week [[diffblog:2025/08/19/tech-news-2025-week-34/|34]] and [[diffblog:2025/08/26/tech-news-2025-week-35/|35]]: An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki and English Wikipedia for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September; Administrators can now access the [[m:Special:BlockedExternalDomains|Special:BlockedExternalDomains]] page from the [[m:Special:CommunityConfiguration|Special:CommunityConfiguration]] list page. This makes it easier to find. *'''Spread Wikilove, thank comments''': A new improvement was added to the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta feature]]; it is now possible to [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|thank a user for their comment]]. This new feature is released for a 3-months long test. *'''Community Wishlist''': Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. *'''Wikipedia Mobile Apps:''' The Android app team has launched a new [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Customizable Donation Reminder Experiment|experiment]] in Italy that lets logged-out readers of Italian and English Wikipedia set their own donation reminders based on how often they read. This new approach responds to feedback from donors who say their motivation to give is tied to their reading habits. Instead of one-size-fits-all banners, readers can now choose reminders that fit their own usage, all while keeping their privacy intact. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Wikipedia 25''': [[diffblog:2025/08/26/resources-for-celebrating-wikipedias-25th-birthday/|To celebrate Wikipedia’s 25th birthday]], the Wikimedia Foundation is adding several resources to the [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25|Wikipedia 25 Meta-Wiki hub]]. *'''The Wikipedia Library''': Collections from [[w:en:Dow Jones & Company|Dow Jones & Company]], including the [[w:en:The Wall Street Journal|The Wall Street Journal]], are now available to editors who are eligible for [[diffblog:2025/08/21/whats-new-in-the-wikipedia-library-april-june-2025/|The Wikipedia Library]]. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2025/08/25/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-july-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliate recognition''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/HZSAJ3BK7G5KPVQWDYFSMJH2DZCE4GUB/|The recognition of new User Groups, Chapters, and Thematic Organizations is paused]] until March 31, 2026. *'''Board of Trustees selection''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/52HHRA5RPTSKXIB76OSD3VCNYFUTGEH6/|The voting period for the upcoming Board selection process]] will now open on October 8 and close October 23. *'''New Board member''': [[foundationsite:news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/|Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/16|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:13, 2 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29200713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on August 16. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/16|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Primary lockup black.png|thumb|250px|link=m:Wikipedia 25/Celebration toolkit|Wikipedia’s 25th birthday logo.|alt=Wikipedia 25 logo]] [[File:WP25 Birthday cake.gif|thumb|Wikipedia 25 Birthday cake|alt=Wikipedia 25 Birthday cake icon]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimedia Futures Lab''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Futures Lab/Participation|Apply]] before Sep 4 to join [[diffblog:2025/08/18/announcement-and-call-for-application-wikimedia-futures-lab/|The Wikimedia Futures Lab]], the in-person convening hosted on January 30 – February 1, 2026 in Frankfurt, Germany with participants from affiliates, contributors and external experts, to learn more about global trends and discuss potential movement-wide responses. *'''Wikimania 2026''': The theme and date for [[m:Wikimania 2026/en|Wikimania 2026]] have been decided: Liberté, Équité, Fiabilité (Freedom, Equity, Reliability). This edition will take place in Paris, from July 21 to July 25, 2026. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': Some of the latest updates from Tech News week [[diffblog:2025/08/19/tech-news-2025-week-34/|34]] and [[diffblog:2025/08/26/tech-news-2025-week-35/|35]]: An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki and English Wikipedia for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September; Administrators can now access the [[m:Special:BlockedExternalDomains|Special:BlockedExternalDomains]] page from the [[m:Special:CommunityConfiguration|Special:CommunityConfiguration]] list page. This makes it easier to find. *'''Spread Wikilove, thank comments''': A new improvement was added to the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta feature]]; it is now possible to [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|thank a user for their comment]]. This new feature is released for a 3-months long test. *'''Community Wishlist''': Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. *'''Wikipedia Mobile Apps:''' The Android app team has launched a new [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Customizable Donation Reminder Experiment|experiment]] in Italy that lets logged-out readers of Italian and English Wikipedia set their own donation reminders based on how often they read. This new approach responds to feedback from donors who say their motivation to give is tied to their reading habits. Instead of one-size-fits-all banners, readers can now choose reminders that fit their own usage, all while keeping their privacy intact. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Wikipedia 25''': [[diffblog:2025/08/26/resources-for-celebrating-wikipedias-25th-birthday/|To celebrate Wikipedia’s 25th birthday]], the Wikimedia Foundation is adding several resources to the [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25|Wikipedia 25 Meta-Wiki hub]]. *'''The Wikipedia Library''': Collections from [[w:en:Dow Jones & Company|Dow Jones & Company]], including the [[w:en:The Wall Street Journal|The Wall Street Journal]], are now available to editors who are eligible for [[diffblog:2025/08/21/whats-new-in-the-wikipedia-library-april-june-2025/|The Wikipedia Library]]. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2025/08/25/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-july-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliate recognition''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/HZSAJ3BK7G5KPVQWDYFSMJH2DZCE4GUB/|The recognition of new User Groups, Chapters, and Thematic Organizations is paused]] until March 31, 2026. *'''Board of Trustees selection''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/52HHRA5RPTSKXIB76OSD3VCNYFUTGEH6/|The voting period for the upcoming Board selection process]] will now open on October 8 and close October 23. *'''New Board member''': [[foundationsite:news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/|Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/16|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:14, 2 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29200713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on August 29. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/XX|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimania 2026''': The scholarship application for Wikimania 2026 is open. [[wikimania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Apply now]] by October 31. *'''Wikipedia 25''': [[m:Talk:Wikipedia 25#Help us find inspiring stories to share during birthday celebrations|Help us find inspiring stories]] to share during birthday celebrations by September 23. *'''Wikimedia Research Showcase''': "Readers and Readership Research" will be the featured theme for the next research showcase taking place on [[mw:Wikimedia Research/Showcase|September 24 at 16:30 UTC]]. *'''Update to banner and logo policies''': Feedback is requested on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Update to banner and logo policies|proposed policy and documentation updates]] regarding the use of banners and logos for advocacy purposes. *'''GLAM Wiki 2025''': [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Participate/Registration|The registration for GLAM Wiki Conference]] is open until September 30. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Cybersecurity.png|thumb|A better way to protect Wikimedia from malicious bots|alt=Cybersecurity]] *'''Better bot detection''': [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|How we are improving bot detection and replacing our CAPTCHA]]. *'''Temporary Accounts''': [[mw:Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] are now deployed to almost all wikis except the last 11. *'''User Info''': This [[mw:Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|new feature]] displays data related to a user account when you tap or click on the "user avatar" icon button next to a username. It's meant to be useful for different users with extended rights as well as newcomers. *'''Newsletter highlights''': The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. It includes considerations about Wikipedia's declining pageviews in the recent years, how the Foundation and communities may work on addressing this together, and the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience. *'''Activity Tab Experiment''': The Foundation launched an [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment#How does this work fit into the Wikimedia Foundation's Annual Plan?|experiment testing a new Activity tab]] in the Wikipedia Android app to our beta testers. Instead of only showing editing activity, this tab also surfaces insights about reading and donation behavior. *'''Search Suggestions''': To make it easier for users to find articles, logged-out users on both desktop and mobile will see [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|suggestions of articles]] for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. All non-English wikis received this update in June and July. *'''Paste Check''': The Foundation is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted to ensure it is aligned with the Movement's values. This check will soon be tested at a few wikis. *'''CampaignEvents extension''': The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. To request the extension for your wiki, visit the [[mw:Help:Extension:CampaignEvents/Deployment status|information page]]. *'''Structured Task''': The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a Link]] Structured Task has been fully released at English Wikipedia. This release is an important step in making editing more accessible for new contributors, especially on mobile. *'''Tech News''': Read more updates from Tech News week [[diffblog:2025/09/01/tech-news-2025-week-36/|36]] and [[diffblog:2025/09/09/tech-news-2025-week-37/|37]]. *'''Wikifunctions''': Wikifunctions is now [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29|available on 65 Wiktionaries]] and has a new capability to [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-07|copy function calls from one Wikipedia to another]]. *'''Multilingual Contributors''': The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization|Language and Product Localisation team]] is launching a [[phab:T391045#11071277|CentralNotice campaign]] to attract multilingual contributors to specific Wikipedias. The campaign will feature regionally targeted banners to reach potential native speakers. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Global Resources''': [[diffblog:2025/09/08/introducing-the-interim-global-resource-distribution-committee/|Introducing the interim Global Resource Distribution Committee (GRDC)]]. *'''Funding the Movement''': [[diffblog:2025/09/02/funding-the-movement-key-takeaways-trends-and-lessons-from-fy-2024-2025-community-fund-grants/|Key Takeaways, Trends, and Lessons]] from FY 2024-2025 Community Fund Grants. *'''Open Indonesia''': Reflections on [[diffblog:2025/09/01/open-indonesia-energizing-the-open-knowledge-movement/|Open Indonesia]], an event in Bandung gathering communities dedicated to advancing open knowledge to build the country's Open Knowledge Roadmap. *'''WikiWomen*''': [[diffblog:2025/09/06/reflections-from-the-wikiwomen-summit-2025/|Reflections from the WikiWomen* Summit 2025]]. *'''Gender & AI''': Is Gendering AI Possible? [[diffblog:2025/09/03/is-gendering-ai-possible-reflections-from-the-2025-gendering-ai-conference/|Reflections from the 2025 Gendering AI Conference]]. *'''Wikipedia 25''': [[diffblog:2025/09/10/what-one-centenarian-contributor-can-teach-us-about-25-years-of-wikipedia/|What one centenarian can teach us about 25 years of Wikipedia]]. *'''Knowledge Equity Fund''': [[diffblog:2025/09/05/wikimedia-ghana-user-group-receives-knowledge-equity-fund-connected-grant/|Wikimedia Ghana User Group receives Knowledge Equity Fund Connected Grant]]. *'''Wikimania 2025''': [[diffblog:2025/09/03/eseap-first-timers-at-wikimania-nairobi/|ESEAP First Timers at Wikimania Nairobi]]. *'''César do Paço Lawsuit''': [https://medium.com/wikimedia-policy/what-happened-in-the-c%C3%A9sar-do-pa%C3%A7o-lawsuit-f91b7fb5e54b Update about a lawsuit in Portugal] and the Foundation's appeal to the European Court of Human Rights. *'''UK Online Safety Act''': [[foundationsite:news/2025/09/12/wikimedia-foundation-challenges-uk-online-safety-act-regulations/|The Wikimedia Foundation will not appeal]] the UK High Court’s decision to dismiss our challenge to the UK’s Online Safety Act (OSA) Categorisation Regulations. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''August board meeting''': [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard/August 2025 Meeting Outcomes|Updates on]] board appointments and selection, CEO search, work to strengthen Wikipedia's approach to neutral point of view and updates on three pilots around more shared decision-making and shared accountability across the movement. *'''New Endowment board members''': [[foundationsite:news/2025/08/29/welcoming-new-wikimedia-endowment-board-members-kevin-bonebrake-and-ike-kier/|Welcoming New Wikimedia Endowment Board Members, Kevin Bonebrake and Ike Kier]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/17|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:04, 17 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29226349 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on September 13. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/18|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''CEE Meeting''': [[m:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] will be held in Thessaloniki, Greece, September 26-28. *'''Learning Clinic''': The next [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will talk about "Mastering the Capacity Exchange (CapX) Tool" and will take place on September 30 at 13:00 UTC. *'''Big Fat Brussels Meeting''': The tenth in-person gathering of Wikimedians enthusiastic in free knowledge advocacy, [[m:Wikimedia Europe/Advocacy/Big Fat Brussels Meeting X|Big Fat Brussels Meeting]], will take place on October 3-4. *'''Wikimedia Research Showcase''': "Celebrating 13 Years: Wikidata’s Role in Learning and Culture" will be the featured theme for the [[mw:Wikimedia Research/Showcase#October 2025|next research showcase]] taking place on [https://zonestamp.toolforge.org/1760545800 October 15 at 16:30 UTC]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Wikifunctions in 7 minutes.webm|thumbtime=0:01|thumb|Wikifunctions now available on 123 Wiktionaries]] *'''Tech News''': Read updates from Tech News week [[diffblog:2025/09/15/tech-news-2025-week-38/|38]] and [[diffblog:2025/09/22/tech-news-2025-week-39/|39]]. *'''Wikifunctions''': Wikifunctions is now available on [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-19|123 Wiktionary languages]] and have [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12|more than 3,000 functions]] available. *'''Collaborative Contributions''': A new feature, [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions| called Collaborative Contributions]], allows editors to see the impact of their collaborative editing activities. It was [[m:Event:Connection learning session 2|live demoed earlier]] and you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions/Testing Version 1|follow instructions to test it out]]. *'''CampaignEvents extension''': The CampaignEvents extension was [[c:Special:AllEvents|deployed to Wikimedia Commons]] and all Wikisources -80+ wikis. *'''Event registration''': Starting the week of October 6, on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. [[m:CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|More information on Meta]]. *'''Search Suggestions:''' Upon clicking an empty search bar, logged-out users now see [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|suggestions of articles for further reading]] on all Wikipedias, in order to make it easier for users to find articles. *'''Datacenter server switchover''': A successful [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|datacenter server switchover backup test]] took place on September 24. *'''Activity Tab now on Android:''' Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Banners & Logos policies''': The Wikimedia Foundation has published [[diffblog:2025/09/11/proposed-policies-related-to-the-use-of-banners-and-logo-changes-to-advocate-on-external-topics/|draft proposals for policies related to the use of banners and logo changes for advocacy purposes]]. *'''Wikipedia 25''': Wikimedia Foundation is creating [[m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|playful, celebratory interventions]] on the [https://wikipedia.org/ Wikipedia portal page], the Wikipedia app, and potentially any interested Wikipedias to celebrate Wikipedia’s 25th birthday. Please [[m:Wikipedia 25/Easter egg experiments#We need your input:|share your inputs]] and add your username on the [[m:Talk:Wikipedia 25/Easter egg experiments#Do you have ideas for other fun Easter eggs that work within the concept brief?|Talk page]] if you think your community would be interested in participating. *'''Regional Funds''': [[diffblog:2025/09/18/welcoming-new-eseap-regional-funds-committee-members/|Welcoming new ESEAP Regional Funds Committee Members]]. *'''Peer Learning''': [[diffblog:2025/09/21/kujifunza-pamoja-lets-connect-at-wikimania-nairobi-2025/|Reflections from Let’s Connect at Wikimania Nairobi 2025]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Progress|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Structured Contents now supports Wikipedia tables as structured JSON]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Wikimedia Georgia''': [[diffblog:2025/09/19/wikimedia-georgia-becomes-the-newest-wikimedia-chapter/|Wikimedia Georgia becomes the newest Wikimedia Chapter.]] '''Foundation statements''' *'''Knowledge integrity''': The Wikimedia Foundation launches [[foundationsite:news/2025/09/18/keeping-information-reliable/|a new series that explores how Wikipedia can inspire new standards of knowledge integrity for our times]]. '''Highlights from other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> *'''National award''': Wikipedian and current chair of Wikimedia Deutschland, Alice Wiegand, receives the [https://blog.wikimedia.de/2025/09/19/wikipedianerin-alice-wiegand-erhaelt-bundesverdienstkreuz-wikimedia-deutschland-gratuliert-zu-besonderer-ehrung/ Order of Merit of the Federal Republic of Germany] for her voluntary commitment to Wikipedia and the global Wikimedia movement. *'''Supporting admins and patrollers''': Motivating, training and networking – [[diffblog:2025/09/22/motivating-training-and-networking-wikimedia-ukraines-plan-to-support-wikipedia-admins-and-patrollers/| Wikimedia Ukraine’s plan to support Wikipedia admins and patrollers]]. *'''Wikimania roundup''': A [https://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:RAW/2025-09-05#Wikimania_! roundup of Wikimania and this year's Wikimedians of the year] by the French-speaking community's newsletter, ''Regards sur l’actualité du mouvement Wikimédia'' (Views on Wikimedia movement's events, or RAW). <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/18|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:27, 30 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29349834 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on September 26. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/19|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimedia Foundation Board of Trustees Selection''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard/October 2025 update|Announcement of the final ballot]] for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees election and [[m:Talk:Wikimedia Foundation Board noticeboard/October 2025 update#More answers on the Board's decision on the 2025 final ballot|more answers about the decision]]. Eligible voters can [[votewiki:Special:SecurePoll/vote/1864|vote between October 8 – October 23]]. *'''Wikipedia 25''': Are you planning to organize events to celebrate [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25|Wikipedia's 25th birthday]]? The Wikimedia Foundation offers grants to support active Wikimedia groups in organizing short-term, low-cost projects to celebrate this milestone. [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Grants|Applications are open until November 1]]. *'''WikiConference North America 2025''': [[m:WikiConference North America|WikiConference North America]] will take place from October 16–19 in New York City, USA. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Accessibility for reading mockup with dark mode on.png|thumb|Dark Mode will soon be available on all Wikimedia sites.]] *'''Mobile Editing''': [[diffblog:2025/09/26/insights-on-mobile-web-editing-on-wikipedia-in-2025-part-i/|Insights on mobile web editing]] on Wikipedia in 2025 are now available. This report highlights that ~95% of IP mobile users editing via wikitext open the editor but make no changes at all, a vast untapped potential. It also pinpoints where contributors most often drop off. *'''Dark Mode''': [[mw:Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|Dark Mode]] user interface will be rolled out on all Wikimedia sites on October 29. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. *'''Community wishlist extension:''' [[m:Community Wishlist/Updates#September 25, 2025: A new extension for the Community Wishlist|The new Community Wishlist extension has been released]]. This will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. *'''Paste Check''': [[phab:T403680|22 Wikis are now testing]] a new Edit Check feature, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]], to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. *'''Tone Check''': The Wikimedia Foundation is working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits. *'''Search Suggestions''': [[mw:Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Search Suggestions was deployed on English Wikipedia]]. Upon clicking an empty search bar, logged-out users see suggestions of articles for further reading. The feature is available on both desktop and mobile. *'''Unsupported Tools Working Group''': A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed to help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. The group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. *'''Tech News''': Read updates from Tech News week [[diffblog:2025/09/29/tech-news-2025-week-40/|40]] and [[diffblog:2025/10/06/tech-news-2025-week-41/|41]] including about [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] – a new feature to re-use references with different details. *'''Wikimedia Research Showcase''': Don't miss the next Wikimedia Research Showcase, "Celebrating 13 Years: Wikidata's Role in Learning and Culture" taking place on [[mw:Wikimedia Research/Showcase|October 15 at 16:30 UTC]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Wikimania''': Wikimania Nairobi has been featured in [[diffblog:2025/10/01/coverage-of-wikimania-nairobi-from-east-africa-to-the-world/|more than 100 stories across community platforms and international media outlets]]. *'''Wikifunctions''': [[f:Wikifunctions:Status updates/2025-10-03|Rich text is now available for embedded Wikifunctions calls]] across the 150 wikis where it’s enabled. *'''WikiLearn''': [[diffblog:2025/10/05/wikilearn-news-october-2025/|New Wikipedia online courses]] you can join to strengthen your Wikimedia editing skills. *'''Human Rights''': Making sure AI serves people and knowledge stays human: Wikimedia Foundation publishes a [[diffblog:2025/09/30/making-sure-ai-serves-people-and-knowledge-stays-human-wikimedia-foundation-publishes-a-human-rights-impact-assessment-on-the-interaction-of-ai-and-machine-learning-with-wikimedia-projects/|Human Rights Impact Assessment]] on the interaction of AI and machine learning with Wikimedia projects. *'''Don't blink''': [[diffblog:2025/09/30/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-august-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Digital Safety & Privacy''': [[diffblog:2025/10/02/frequently-asked-questions-about-our-legal-work/|Frequently Asked Questions]] about Wikimedia Foundation's Legal Work. *'''Transparency Report''': Wikimedia Foundation publishes its [[diffblog:2025/09/30/the-wikimedia-foundations-latest-transparency-report-4/|Latest Transparency Report]]. *'''Privacy Policy''': The [[foundation:Policy:Privacy policy|Wikimedia Foundation Privacy Policy]] is getting [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/LEJCT6LFF35F6NW5TPSPZ7NOWNIBUHPO/|a minor update]] in preparation for Temporary Accounts. *'''Learning Clinic''': Join the next Let's Connect Learning Clinic on the topic of "Mastering the Capacity Exchange (CapX) Tool (Part 2)" taking place on [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|October 20 at 17:00 UTC]]. '''Foundation statements''' *'''Knowledge integrity''': [[foundationsite:news/2025/10/02/the-3-building-blocks-of-trustworthy-information-lessons-from-wikipedia/|Lessons from Wikipedia on the 3 building blocks of trustworthy information]]. This is part of the new series from the Wikimedia Foundation that explores how Wikipedia can inspire new standards of knowledge integrity for our times. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/19|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14:51, 14 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29437761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on October 11. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/20|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimedia Foundation Board of Trustees selection''': [[m:Talk:Wikimedia Foundation Board noticeboard/October 2025 update#Additional perspectives on current and future board selection processes|Additional perspectives on current and future board selection processes]]. *'''Global trends''': We are seeing 8% declines in human page views on Wikipedia as some users don't directly visit Wikipedia to get information. [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|Learn about this new user trend]], how the Wikimedia Foundation anticipate these changes, and how you can help. *'''WECUDI 2025''': The second conference of [[m:Special:MyLanguage/WECUDI2025|Wikimedia, Education, and Digital Cultures]] will be held from October 29–31 in Mexico City, Mexico. *'''GLAM Conference:''' [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|Wiki GLAM Culture and Heritage Conference (WGCHC)]] will take place on 30 October – 1 November in Lisbon, Portugal. *'''WikidataCon 2025''': [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]] will take place online from October 31 – November 2. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Abstract Wikipedia and wiki of functions.webm|thumbtime=0:10|thumb|The naming contest for the new Wikimedia project, known until now as Abstract Wikipedia, is ongoing. ]] *'''Making it easier to say thanks''': Users on most wikis will now have [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|the ability to thank a comment directly]] from the talk page it appears on. Before this change, thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. *'''Account security''': Improvements to [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|account security]] and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. Another part of the project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. *'''Abstract Wikipedia''': [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|The naming contest]] for the new Wikimedia project, known until now as Abstract Wikipedia, is ongoing. [[m:Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest/First round voting|Voting is now open until November 3]]. *'''Tech News''': Read updates from Tech News week [[diffblog:2025/10/13/tech-news-2025-week-42/|42]] and [[diffblog:2025/10/20/tech-news-2025-week-42-2/|43]] including the community-submitted tasks that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. *'''Wikimedia apps''': The Wikipedia iOS App launched an A/B/C test of improvements to the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|Tabbed browsing feature]] into Beta for select regions & languages. Called ''“More dynamic tabs”'', the experiment adds user-requested improvements and introduces article recommendations within the tabs overview, showing “Did you know” or “Because you read” content depending on how many tabs are open. * '''CampaignEvents extension:''' [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaignevents extension]] will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: ''Event Registration, Collaboration List, and Invitation List''. For this rollout, [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]] will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. * '''Event registration tool:''' Autoconfirmed users on [[Git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[Git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the extension can now use [[m:Event_Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Digital safety''': Explore how you can help make Wikimedia safer by taking our new self-paced course, [[diffblog:2025/10/10/wikilearn-course-safety-for-young-wikimedians/|Safety for Young Wikimedians]]. *'''Wikimedia Core Curriculum''': The Wikimedia Foundation has developed [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/5LWTEKBENPBR3GVI2LLIPVXFFO26XNTU/|seven online video learning modules]] covering the core English Wikipedia policies. You are invited to use, adapt, and translate the course. *'''Advocacy''': The Wikimedia Foundation has signed [https://www.gp-digital.org/ten-steps-to-strengthen-stakeholder-engagement-in-the-wsis20-intergovernmental-phase/ onto a statement] that calls on governments and UN bodies to keep discussions about the future of internet governance accessible to non-government actors like industry and civil society. This statement is part of ongoing joint advocacy with affiliates to influence UN discussions about the future of internet governance such as the [[m:Special:MyLanguage/Global Digital Compact Wikimedia Advocacy Collaboration 2024|Global Digital Compact campaign]] and [https://www.gp-digital.org/everything-you-need-to-know-about-the-wsis20-review/ WSIS+20] deliberations. *'''GLAM:''' The Wikimedia Foundation and several affiliates have signed onto the [https://medium.com/wikimedia-policy/wikimedia-foundation-signs-the-open-heritage-statement-a-global-call-for-unrestricted-access-to-663931374067 Open Heritage Statement], which supports galleries, libraries, archives, and museums (GLAM institutions) to have the legal rights they need to collect, preserve, and provide access to cultural heritage. '''Foundation statements''' *'''How Wikipedia works''': [[foundationsite:news/2025/10/10/wikimedia-foundation-responds-to-questions-about-how-wikipedia-works/|Wikimedia Foundation responds to questions about how Wikipedia works]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/20|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:09, 28 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29511411 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on October 24. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/21|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small>[[File:Gran Torre Santiago (26058231758).jpg|thumb|Wikimania Santiago will happen in 2027.]] *'''Wikimania 2027''': Santiago, Chile is announced as the location for [[diffblog:2025/11/04/wikimania-2027-location-announcement/|Wikimania 2027]]. The annual conference returns to Latin America after more than 10 years, following previous editions in Buenos Aires (2009) and Mexico City (2015). *'''Wikidata recognized as a Digital Public Good''': [[foundationsite:news/2025/10/29/wikipedia-recognized-as-a-digital-public-good/|Wikidata became the second Wikimedia project to be officially recognized as a digital public good by the Digital Public Goods Alliance]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': Read updates from Tech News week [[diffblog:2025/10/27/tech-news-2025-week-44/|44]] and [[diffblog:2025/11/03/tech-news-2025-week-45/|45]] including the community-submitted tasks that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. *'''Activity Tab''': The Wikipedia Android app expands the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]] to all users. It offers a complete view of your Wikipedia activity: reading time, saved articles, edits, and donation history (for known donors). This change aims to make Wikipedia a more engaging experience for readers and contributors alike, while keeping all personal data private and stored locally on your device. *'''Tabbed browsing''': [[diffblog:2025/10/27/new-on-the-wikipedia-app-for-ios-tabbed-browsing-tabs/|Tabbed browsing]] is now available on the Wikipedia App for iOS. Tabs will let you keep more than one article open at a time, making it easier to explore complex topics, follow links without losing your place, and pick up where you left off. *'''CampaignEvents extension''': Autoconfirmed users on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. *'''Image browsing''': The Wikimedia Foundation launched [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.3 Image Browsing|image browsing]], an experiment that puts images on top of your Wikipedia article reading journey, on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. *'''Temporary accounts''': [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] are now enabled on 1,000+ projects including English Wikipedia. *'''Abstract Wikipedia naming contest''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-10-29|The first round of “abstract content wiki” naming vote has ended]] and the first legal review had begun to determine the 6 names that will make it to the second round on November 17. *'''Wikifunctions''': [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Wikifunctions deployment|Wikifunctions is now deployed across 12 Wiktionaries and 4 Wikipedias]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> [[File:Digital-first-aid-kit.png|thumb|150px| [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Human Rights/Digital Security Resources|Digital Safety Resource Center]] provides tips and tools to protect yourself online.]] *'''Privacy in Wikipedia research''': The Wikimedia Foundation published [https://osf.io/preprints/osf/uyxnf_v2 Privacy in Public: Navigating Research, Personal Data, and Safety on Wikipedia], a whitepaper which guides researchers in navigating privacy of Wikipedia editors in their research. [[diffblog:2025/11/02/privacy-in-public-a-new-whitepaper-on-privacy-in-wikipedia-research/|Read the highlights and key takeaways for researchers and Wikipedians]]. *'''Digital Safety''': The Wikimedia Foundation is launching [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/QYTDJWIAVWVXTSGCDHYD2SG4LZN4UTE6/|Digital Safety Office Hours]] to explore how to stay safe digitally, what does digital safety mean, what extra precautions can Wikimedians take. The first session will take place on November 28 at 9 AM and 7 PM UTC. Check out also our [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Human Rights/Digital Security Resources|Digital Safety Resources Center]] to learn practical tips and tools you can use immediately. *'''Volunteer roles for movement governance''': The Movement governance committees are seeking new volunteers to support essential and high-impact work across the Wikimedia ecosystem. The current appointment cycle is open for the [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|AffCom]], [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds Commission]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee]]. Applications for these committees will remain open until December 11. The team will host a community conversation on [[m:Event:2025 Committee appointments conversation hour 2|November 26]], at 3 AM UTC. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2025/10/26/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-september-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Wikimedia Core Curriculum''': Want to learn how to edit Wikipedia? – A [[diffblog:2025/10/24/a-new-core-curriculum-seven-comprehensive-video-modules-from-the-wikimedia-foundation-for-beginners/|new '''free''' self-paced course, all in video with subtitles]], is available from the Wikimedia Foundation! '''Foundation statements''' *'''Transparency builds trust''': [[foundationsite:news/2025/10/22/transparency-builds-trust/|The latest edition from the series "Lessons from Wikipedia"]] explores how deep transparency has helped make Wikipedia one of the most trusted sources on the internet. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/21|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:05, 12 ਨਵੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29590086 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on November 7. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/22|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> [[File:Wikipedia 25 graphic with dancer and protractor.png|thumb|link=diffblog:2025/11/10/wikipedia-is-turning-25-older-wiser-and-now-fully-referenced-citation-needed/|Join the celebration for Wikipedia’s 25th virtual birthday party.]] *'''Board election:''' The [[m:Wikimedia Foundation elections/2025/Results|2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees vote]] has elected two new trustees, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates/Bobby Shabangu|Bobby Shabangu]] ([[m:User:Bobbyshabangu|Bobbyshabangu]]) and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates/Michał Buczyński|Michał Buczyński]] ([[m:User:Aegis Maelstrom|Aegis Maelstrom]]), who will be appointed at the next Board meeting in December 2025. *'''Wikipedia 25''': Wikipedia is turning 25 and it’s time to party! Register now for [[diffblog:2025/11/10/wikipedia-is-turning-25-older-wiser-and-now-fully-referenced-citation-needed/|Wikipedia’s 25th virtual birthday bash]] on 15 January at 16:00 UTC. *'''Wikimedia Hackathon''': The [[mw:Wikimedia Hackathon 2026|2026 Wikimedia Hackathon]] will be taking place in person May 1 - 3, 2026 in Milan, Italy. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are open] until November 28. *'''Language Community:''' [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 November 2025|The next language community meeting]] will be held on November 28 at 16:00 UTC. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': Some of the latest updates from Tech News week [[diffblog:2025/11/10/tech-news-2025-week-46/|46]] and [[diffblog:2025/11/17/tech-news-2025-week-47/|47:]] Wikimedia Foundation is experimentating with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later; One new wiki has been created: a Wikisource in [https://min.wikisource.org/wiki/Palanta Minangkabau]. *'''Wikifunctions''': The second round of voting for naming the wiki with abstract content is kicking off with [[wikifunctions:Wikifunctions:Status updates/2025-11-13|six name proposals to vote for]]. *'''Reference check''': The A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|reference check]] has begun on English Wikipedia and will run until December 17. This is a feature which prompts new editors to add citations before they publish an edit adding content to an article. *'''Image browsing''': Wikimedia Foundation is launching an experiment called "[[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.3 Image Browsing|Image browsing]]" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, is taking place on on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting a small number of users. *'''CampaignEvents extension''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] is now available on all Wikimedia wikis. The extension offers tools for running and coordinating events and other on-wiki collaborations. These features include ''Event Registration, Collaboration List, and Invitation List'', plus a new feature, [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]], which helps organizers and participants see the impact of their collaborative activities. Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|upcoming learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. *'''Dark Mode:''' Dark mode is now available on all Wikimedia projects for all anonymous users! This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [[mw:Manual:Dark_mode|Learn how to activate this feature]]. *'''Wikimedia Apps''': [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|The Activity tab]] in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. *'''Usability Improvements:''' [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|Improvements for talk pages]] is being [[phab:T409297|rolled out]]. Users can opt out of these changes [[m:Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in “Show discussion activity.” '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Wikipedia 25 Press toolkit''': Wikimedia Foundation is providing [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Celebration toolkit/Press|press toolkit]] as guidance and resources to Wikimedia volunteers and affiliates to spread the word about Wikipedia’s 25th birthday to local and regional media. *'''Language and Internationalization''': Read some key highlights from the [[diffblog:2025/11/13/language-and-internationalization-newsletters-9/|October 2025 edition of the Language and internationalization newsletter]]. *'''Information integrity''': [[diffblog:2025/11/09/wikimedia-project-from-south-america-selected-by-the-unesco-global-initiative-for-information-integrity-on-climate-change-fund/|Wikimedia Project from South America Selected by the UNESCO Global Initiative for Information Integrity on Climate Change Fund]]. *'''The Wikipedia Library''': [[diffblog:2025/11/13/whats-new-in-the-wikipedia-library-july-september-2025/|The Wikipedia Library team attended the CEE Meeting 2025 celebrated a new partnership with Times of Malta]]. *'''Understanding movement organizers''': Wikimedia Foundation concluded a [[m:Research:Organizers in the Wikimedia movement/Literature review|literature review]] on organizers in the Wikimedia movement focused on capturing their personas, motivations, and impact in order to highlight best practices and opportunities for further support. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/reef-media-ai/ Reef Media uses Wikimedia Enterprise Snapshot API to Fact Check and Verify Sources]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliations Committee''': [[m:Affiliations Committee/Recommendations November 2025|Draft recommendations]] on three strategic areas that need continuous consideration to best support Wikimedia affiliates. '''Foundation statements''' *'''Lessons from Wikipedia''': The latest edition from the series explores [[foundationsite:news/2025/11/10/how-wikipedia-navigates-disputes/|the art of disagreement and how Wikipedia navigates disputes]]. *'''Artificial Intelligence''': [[foundationsite:news/2025/11/10/in-the-ai-era-wikipedia-has-never-been-more-valuable/|In the AI era, Wikipedia has never been more valuable]]. This explainer shows how human-created knowledge isn’t replaceable. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/22|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:30, 25 ਨਵੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29707950 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on November 21. This will be the final bulletin for 2025 and we'll be back in late January 2026 with the next issue. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/XX|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25_Birthday_cake.gif|right|200px]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''CEO appointment''': The Wikimedia Foundation Board of Trustees has [[diffblog:2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|appointed Bernadette Meehan]] as the new CEO of the Wikimedia Foundation. She will be meeting communities around the puzzle globe when she officially joins on January 20, 2026. *'''Wikipedia's 25th birthday party:''' Join the virtual celebration for games, prizes, musical performances, volunteer spotlights, data visualization, surprise guests and more. January 15 at 16:00 UTC. [[m:Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration|Register on Meta]]. *'''Wikimedia Foundation Board of Trustees''': Join the next Conversation with the Trustees on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/2025-12-11 Conversation with Trustees|December 11 at 17:30 UTC]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wishathon:''' [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#December 1, 2025: Results of our last Wishathon sprint|15 patches were written and 5 merged]], as part of a [[m:Special:MyLanguage/Community Tech/Wishathon|Wishathon]] for the Community Wishlist. One wish from the community was completed ([[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W265|"Preview page with this template" should not work with pages that do not transclude the template]]), and three more now have a clearer path forward. *'''Activity Tab on Mobile App''': The Wikipedia iOS app is running an experiment that replaces the History tab with a [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/Activity Tab|redesigned Activity tab]]. This new tab surfaces personalized insights about reading, editing, and donations — all stored locally on your device for privacy. The goal is to see whether the new experience increases engagement and retention among logged-in readers. *'''Wikipedia Year in Review in Apps''': [[mw:Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|The Wikipedia Year in Review 2025]] is now available for the iOS and Android apps. This year introduces new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. *'''Add a Link''': A feature that suggests links to be added to articles based on a prediction model, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]], has been deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. *'''Abstract Wikipedia''': The [[m:Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest/Votes|second round of voting]] on the name of Abstract Wikipedia concluded with ''Abstract Wikipedia'' as the top-voted name with 100 votes, followed by Wikigenerator with 91 votes. The name for the wiki project [[:f:Wikifunctions:Status_updates/2025-12-04|will now remain Abstract Wikipedia]]. *'''Anti-vandalism tool:''' [[mw:Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]], now has the option to choose between two machine learning models to power the software on wikis using the tool. *'''Tools to support newcomers:''' Newcomers failing to add a citation to support added content has been one of the most common mistakes on Wikipedia. [[mw:Edit check/Reference Check|Reference Check]], a tool that prompts them to add a citation before publishing an edit, has gone live for an A/B test on English Wikipedia. *'''Tech News''': Latest updates from Tech News [[diffblog:2025/11/24/tech-news-2025-week-48/|week 48]] and [[diffblog:2025/12/01/tech-news-2025-week-49/|week 49]] include the Foundation working on [[phab:T396155|improving the text and presentation of the Verification Email]] sent to new users to make them more welcoming, useful, and informative; and two new wikis being created: a [[w:tok:|Wikipedia in Toki Pona]] and a [[q:pcm:|Wikiquote in Nigerian Pidgin]]. *'''Infrastructure''': [https://techblog.wikimedia.org/2025/11/21/unifying-mobile-and-desktop-domains/ Unifying our mobile and desktop domains] achieved 20% faster mobile response times, improved SEO, and reduced infrastructure load. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Legal win in France''': Wikimedia Foundation secures crucial [[diffblog:2025/12/01/wikimedia-foundation-secures-crucial-legal-win-in-france/|legal win in France]] against legal attacks on freedom of speech. *'''CEE Hub''': [[diffblog:2025/12/01/cee-hub-three-years-of-growth-learning-and-regional-impact/|Overview]] of three years of growth, learning, and regional impact of CEE Hub. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2025/12/01/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-october-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Digital Violence''': How the Wikimedia movement is responding to [[diffblog:2025/11/20/uniting-to-end-digital-violence-16-days-of-activism-against-gender-based-violence/|digital gender based violence]]. *'''Wikimedia Research Showcase''': The next research showcase will feature a special panel on "Experimentation on Wikipedia" and will [[mw:Wikimedia Research/Showcase|take place on December 10 at 17:30 UTC]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Audit Report''': Key takeaways from the [[diffblog:2025/11/24/highlights-from-the-wikimedia-foundations-fiscal-year-2024-2025-audit-report/|Foundation’s audit report]] for fiscal year 2024-2025. *'''Wikimedia Enterprise''': [[diffblog:2025/11/24/wikimedia-enterprise-financial-report-fiscal-year-2024-2025/|Wikimedia Enterprise Financial Report]] for fiscal year 2024-2025. *'''Annual Plan Progress''': A look back at progress made against the plan [[diffblog:2025/11/21/progress-on-the-annual-plan-a-look-at-the-second-half-of-our-fiscal-year/|during the second half of our fiscal year.]] Up to date regular updates are included in the Foundation Bulletin. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Sister Projects Task Force''': [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force/Results of the consultation about Wikispore and Wikinews#Results of the consultations|Results of the consultation about Wikispore and Wikinews]]: No immediate changes should be made to Wikispore's current technical setup and archive all editions of Wikinews, preserving their content. '''Foundation statements''' *'''Wikipedia's unique revenue model''': [[foundationsite:news/2025/11/26/how-is-wikipedia-funded/|How is Wikipedia funded]] and [[foundationsite:news/2025/11/26/how-does-the-wikimedia-foundation-use-donations-to-wikipedia/|how does the Wikimedia Foundation use donations to Wikipedia]]? *'''Most read articles:''' Wikipedia’s [[foundationsite:news/2025/12/02/announcing-wikipedias-most-read-articles-of-2025/|most-read articles of 2025]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/X|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 04:50, 11 ਦਸੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29735761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on December 5. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/01|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Graphics Landscape of astronaut and batik maker.png|700px|center]] [[File:WP25 Film.gif|right|200px]] '''Highlights''' *'''Wikipedia turns 25:''' Time to start the party! [[m:Special:MyLanguage/Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration|Join the virtual celebration]] featuring musical performances, games, and more on January 15 at 16:00 UTC. and The party will be live interpreted into Arabic, Chinese, French, Spanish, and Portuguese. <span class="mw-ui-button" role="button" aria-disabled="false">[[m:Special:MyLanguage/Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration|Join the celebration]]</span> '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Annual planning''': [[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Key questions for the Wikimedia movement]] to shape the Wikimedia Foundation’s 2026-2027 annual goals. [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Join the discussion on-wiki]]. *'''Hackathon''': **[[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Apply to join the Northwestern Europe 2026 Hackathon]] from March 13-14 in Arnhem, the Netherlands. Application will close mid-January 2026 or earlier based on event capacity. **General Registration for the [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ 2026 Wikimedia Hackathon is now open]! The hackathon will take place in Milan, Italy from May 1 - 3, 2026. Event details [[mw:Wikimedia_Hackathon_2026|can be found here]] and registration will remain open until March 30th or until event capacity is reached. *'''Semantic search''': Wikimedia Foundation is working on [[diffblog:2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/|making it easier to find the information readers want]]. *'''Tech News:''' Latest updates from Tech News week [[diffblog:2025/12/08/tech-news-2025-week-50/|50]], [[diffblog:2025/12/15/tech-news-2025-week-51/|week 51]], and [[diffblog:2025/12/22/tech-news-2025-week-52/|week 52]] include that now edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details which will help oversighters to prevent doxxing. *'''Wikifunctions''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-12-18|The first Wikifunctions Volunteers' Corner of the next year]] will take place on February 9. *'''Blazegraph Migration:''' To support the migration away from Blazegraph as the backend of Wikidata Query Service (WDQS), we are hosting regular calls [[d:Event:Blazegraph Migration Office Hours - January 2026|starting on January 27]]. Wikidata users and tool maintainers are [[d:Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|are invited to join]], ask questions, and share migration-related concerns. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small>'' *'''Upcoming Conferences''': Announcing the [[diffblog:2025/12/16/learn-about-the-approved-wikimedia-conference-proposals-for-2026-round-1/|six Wikimedia conferences funded for 2026]] in the first round. *'''Wikimania 2026''': [[diffblog:2025/12/19/looking-ahead-to-wikimania-2026/|A glimpse on what the team is currently working on]] to prepare for Wikimania 2026 in Paris. *'''Public Policy''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Global Advocacy/Resources|Explore the resources available for public policy advocacy work]], including explainers that describe key policy positions, guides on how to build a campaign or write a policy brief, and examples of open letters submitted to governments. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2025/12/18/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-november-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Public-Interest content''': The Project Gayatri content expansion program brought [[diffblog:2025/12/22/project-gayatri-a-year-of-building-knowledge-closing-with-heart/|7,656 new articles on Indonesian Wikipedia]]. *'''Wikimedia Research Showcase''': [[mw:Wikimedia Research/Showcase|The research showcase will return on January 22 at 17:30 UTC]] with the theme "Celebrating 25 Years of Wikipedia and the Research Behind It". *'''Wikimedia Research Report''': The Wikimedia Foundation has published its [https://research.wikimedia.org/report.html 13th bi-annual Research Report], highlighting the work completed during the first six months of this fiscal year. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Past issues of the bulletin for progress on the annual plan]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/2025-api-wrap-up/ Read the full annual wrap-up of 2025 of Wikimedia Enterprise] and how the year marked a fundamental shift in open knowledge. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board of Trustees''': Wikimedia Foundation [[diffblog:2025/12/17/wikimedia-foundation-welcomes-two-new-board-trustees/|welcomes two new Board Trustees]] Bobby Shabangu and Michał Buczyński. *'''Affcom News''': Read the [[m:Affiliations Committee/News/Issue 7|year-end issue of AffCom News (July-December 2025)]], the newsletter that distributes relevant news and events about the work of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br /><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]&nbsp;·[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;·</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/01|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:31, 14 ਜਨਵਰੀ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29895265 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on Jan 10. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/02|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Graphics Desktop.png|right|200px]] '''Highlights'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Annual planning''': The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan]] is the Wikimedia Foundation’s description of what we hope to achieve in the coming year. This is a time of urgency and focus for the Wikimedia projects and we [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|invite you to shape this plan together with us.]] *'''Year 2 of PTAC''': As it reached its first year, Product & Technology Advisory Council (PTAC) shared [[m:Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|a retrospective and proposed future improvements]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Account security''': All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA), providing a simple and [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|secure way]] to log in. *'''Wikifunctions''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-01-22|An overview of the quarterly plan (January–March)]] and how it connects to the broader goals for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. *'''Tech News:''' Latest updates from Tech News week [[diffblog:2026/01/12/tech-news-2026-week-03/|03]], [[diffblog:2026/01/19/tech-news-2026-week-04/|04]] and [[diffblog:2026/01/26/tech-news-2026-week-05/|05]] include unregistered contributors on blocked IPs can now interact on-wiki to [[phab:T398673|appeal a block]] by creating a temporary account. *'''Collaborative contributions''': Wikimedia Foundation is hosting [[m:Event:Connection learning session 4|a learning session]] to share [[m:CampaignEvents/Collaborative contributions|new releases around collaborative contributions]] and discuss future project ideas. *'''Structured task''': The [[mw:Growth/Revise Tone|Revise Tone Structured Task]] is now live in A/B testing on pilot wikis: English, Arabic, Portuguese, and French Wikipedia. It helps new editors improve promotional language in existing articles through a quiz style onboarding experience and a guided in article suggestion. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> [[File:WP25 The Birthday Cake Song.webm|thumb|"The Birthday Cake Song" is an original song created for Wikipedia's 25th Birthday, performed by the WikiChoir, featuring Wikipedia and Wikimedia Commons content.]] *'''Wikimania 2026''': [[diffblog:2026/01/27/call-for-sessions-wikimania-2026-is-coming-to-paris/|Call for sessions]] is open until March 1. *'''Wikipedia 25''': Wikipedia celebrates 25 years of knowledge at its best with [[foundationsite:news/2026/01/15/wikipedia-celebrates-25years/|docuseries, time capsule, and more]]. *'''Virtual celebration''': In case you missed it, over 10,000 people have watched [[m:Special:MyLanguage/Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration|the virtual celebration]] that [[:c:File:WP25 Generations.webm|brought together generations of Wikimedians]], featured [[:c:File:WP25 A Tribute to the Talk Page.webm|an ode to the talk page]], a [[:c:File:WP25 A Dramatic Reading of a Wikipedia TalkPage for Orange.webm|dramatic reading of a real talk page]], a Magnetikpunk [[:c:File:WP25 "Cyklepedia" by Open Reel Ensemble.webm|song dedicated to Wikipedia]], a passing of the [[:c:File:WP25 CEO Cake Pass.webm|cake baton from Maryana to Bernadette]], [[c:File:WP25 The Birthday Cake Song.webm| "The Birthday Cake Song"]] and more. All of it written and performed by humans of Wikimedia. *'''Birthday mascot''': [[diffblog:2026/01/15/meet-the-wikimedian-whose-casual-sketch-inspired-wikipedias-25th-birthday-mascot/|Meet the Wikimedian]] whose casual sketch inspired Wikipedia’s 25th birthday mascot. *'''Legal''': Learn about two recent submissions advocating [[diffblog:2026/01/16/why-the-wikimedia-foundation-is-advocating-proportionality-and-carve-outs-for-digital-public-goods-in-brazils-new-online-child-safety-law-eca-digital/|the need for proportionality in Brazil’s new online child safety law]]. *'''Policy:''' The Global Advocacy team shared a report from digital policy organization InternetLab about the intersection between the [https://medium.com/wikimedia-policy/why-the-open-knowledge-movement-and-public-interest-journalism-must-unite-forces-b011bef63cf0 open knowledge movement and public interest journalism]. *'''Global Resource Distribution Committee''': Refreshed [[m:Global Resource Distribution Committee/Funding Principles|Funding Principles]] are ready for review. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br /><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Solving puzzles together''': [[diffblog:2026/01/19/solving-puzzles-together/|A final reflection from Maryana Iskander]]. *'''Wikimedia Enterprise''': Mistral AI and Wikimedia Enterprise announced [https://enterprise.wikimedia.com/blog/mistral-ai-partners-with-wikimedia-enterprise/ a new strategic partnership]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/02|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:06, 4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30007243 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 3</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on January 30. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/3|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Graphics of Astronaut.png|right|200px]] '''Highlights''' *'''Wikipedia Library''': [[diffblog:2026/01/30/whats-new-in-the-wikipedia-library-october-december-2025/|Wikipedia Library gained new content partnerships]], restored access to the British Newspaper Archive, and added an Arabic language academic resource with more than 7 million records. *'''Gender gap''': The [[m:Event:Celebrate Women|Celebrate Women 2026]] campaign will run from March 1–31 to advance the achievements of the women’s rights and gender equity movement globally. *'''Annual Planning''': The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/| Annual Plan]] is the Wikimedia Foundation’s description of what we hope to achieve in the coming year. We invite you [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/| to shape this plan]] together with us. Between now and the end of June 2026, we will have [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration|continuous conversations]] about how global trends may shape our future, how we can experiment, adapt and respond together. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br /><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Patrolling improvements''': A new feature available on [[m:Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. *'''Wikifunctions''': [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-01-29|How Abstract Wikipedia articles can be integrated]] into Wikipedia language editions to enable Wikipedians to write an abstract article once and have it available in many languages. *'''Suggestion Mode''': A new Beta Feature for the VisualEditor, [[mw:VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode,]] is [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)#Suggestion Mode %E2%80%93 new Beta Feature on Tuesday|now available on English Wikipedia]] for experienced editors. This features proactively suggests actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, such as "add citation", "improve tone", or "fix an ambiguous link". *'''WDQS Blazegraph Migration''': As part of the migration away from Blazegraph (the current backend of the Wikidata Query Service), an initial evaluation of open-source triple store candidates [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/47/WDQS_Triple_Store_Evaluation_-_Benchmark_Results_Report.pdf has been completed]. Using the published [[D:Wikidata:SPARQL query service/Triple store evaluation methodology|evaluation methodology]], performance, stability, and compatibility was assessed. *'''Tech News:''' Latest updates from Tech News week [[diffblog:2026/02/02/tech-news-2026-week-06/|06]] and [[diffblog:2026/02/09/tech-news-2026-week-07/|07]] include the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature that allows logged-in contributors to organise and filter watched pages in ways that improve their workflows. They also link to the 44 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> [[File:Karolina Gruszczyk 4 at Wikipedia 25 celebration in Warsaw.jpg|thumb|Wikipedia 25 celebration in Warsaw.]] *'''Funding Principles''': The interim [[m:Global Resource Distribution Committee|Global Resource Distribution Committee]] (GRDC) has published a first version of the [[m:Global Resource Distribution Committee/Funding Principles|Funding Principles]] which guides the broader grantmaking ecosystem across the Wikimedia Movement. Share your feedback in the [[m:Talk:Global Resource Distribution Committee/Funding Principles|Discussion]] page. *'''Wikipedia 25''': [[diffblog:2026/02/09/wikipedia25-celebrations-in-warsaw/|Celebrating 25 years of Wikipedia in Warsaw]]. *'''Responsible AI''': Why the [[diffblog:2026/02/03/why-the-global-index-on-responsible-ai-matters-for-wikimedians/|Global Index on Responsible AI]] matters for Wikimedians. *'''Open Knowledge''': Why the Open Knowledge Movement and Public Interest Journalism [https://medium.com/wikimedia-policy/why-the-open-knowledge-movement-and-public-interest-journalism-must-unite-forces-b011bef63cf0 must unite forces]. Shared principles and interdependence, points of convergence and the path forward. *'''Journalism Awards:''' Applications for [[foundationsite:news/2026/02/02/open-knowledge-journalism-awards-applications-open/|the Open the Knowledge Journalism Awards]] are now open until March 1. Presented by the International Center for Journalists in partnership with the Wikimedia Foundation, the awards seek to recognize African journalists whose reporting helps close knowledge gaps about Africa on Wikipedia. *'''UN General Assembly''': Wikimedia Foundation was invited to speak at the UN General Assembly (UNGA) hall about [[diffblog:2026/02/11/wikimedia-foundation-at-the-united-nations-remarks-on-multistakeholderism-digital-public-goods-and-internet-governance/|Wikipedia’s role in global digital governance]]. *'''Advocacy''': Wikimedia Foundation has [[diffblog:2026/02/11/announcing-new-policies-related-to-the-use-of-wikimedia-sites-for-advocacy-purposes/|adopted new and updated policies]] regarding the use of banners, logo changes, and blackouts on the projects, particularly for advocacy purposes. Specifically, the new [[:foundation:Special:MyLanguage/Policy:Use of Wikimedia sites for advocacy purposes|"Use of Wikimedia sites for advocacy purposes"]] policy, and updates to the guidelines for [[:m:Special:MyLanguage/CentralNotice/Usage guidelines|CentralNotice usage]] and [[:m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting wiki configuration changes]]. The policies establish clearer processes for advocacy activities, and require notification of Foundation staff for some proposed uses of the Wikimedia sites. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Wikimedia Futures Lab''': [[diffblog:/2026/02/12/from-baghdad-to-frankfurt-wikimedia-futures-lab-2026/|Reflections from a Wikimedian]] who attended the [[m:Wikimedia Futures Lab|Wikimedia Futures Lab]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/3|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:27, 17 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30053915 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 4</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on Feb 13. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/04|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Work-in-progress animation of the Wikipedia 25 birthday mascot scrolling on a phone.gif|right|200px|]] '''Highlights'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Birthday mode''': This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on ~2,500 articles, waiting to be discovered by readers. The feature is available for all Wikipedias to customise through Community Configuration until 6 April 2026. So far [[m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|17 Wikipedias]] have joined in the fun. *'''Wikipedia's 25th birthday party celebrated on Commons''': Content from the January 15th global birthday party selected as [[c:Template:Motd/2026-02#22|Media of the day]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Etherpad cleanup''': For security and performance reasons, all current pads on Wikimedia’s [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based "ephemeral" editor for real-time collaborative document editing, [[m:Talk:Etherpad#Etherpad wipe/deletion/clean slate proposal|will be permanently deleted after 30 April]]. We will continue running this Etherpad instance to support events and other short-term collaboration, but will be periodically deleting data going forward. If you have content in Etherpad you want to keep, please create local backups, as data will be permanently deleted and will not be able to be recovered. *'''Activity tab''': Wikipedia iOS app has rolled out the improved [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/Activity Tab|Activity tab]] to all users in version 7.9.0. A/B test results showed increased account creation among users with access to the feature. Updates include enhanced editing impact insights, module customization, and relocation of History into the Search tab. *'''Reference Check''': The feature [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to all Wikipedias. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop (or acknowledge/explain why they did not) and about 17.5 times more likely on mobile web. *'''Semantic search''': The Foundation has launched a limited [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both [[diffblog:2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/|semantic]] and keyword queries. The [[mw:Readers/Information_Retrieval/Phase_1|Phase 1 beta]] is now live on Greek Wikipedia. The goal is to understand whether combining meaning-based retrieval with keyword search helps readers find information more effectively. Testing will expand to English, French, and Portuguese Wikipedias in March. *'''Navigation experience''': The Foundation will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [[File:Abstract Wikipedia prototype - Kolkata.png|thumb|right|Screenshot of the current prototype of Abstract Wikipedia, showing a two sentence article about Kolkata.]] *'''Site notices''': Site notices ([[m:MediaWiki:Sitenotice|MediaWiki:Sitenotice]] and [[m:MediaWiki:Anonnotice|MediaWiki:Anonnotice]]) now will render on all platforms, not just on the desktop site. Users on mobile web will now see these notices and be informed. *'''Tech News''': Latest updates from Tech News week [[diffblog:2026/02/16/tech-news-2026-week-08/|08]] and [[diffblog:2026/02/23/tech-news-2026-week-09/|09]] include the new “Edit full page” button for people who are editing a page-section using the mobile visual editor. They also link to the 40 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''Wikifunctions''': Abstract Wikipedia is going to have its public preview within the next few weeks, [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-02-20|here is the preview]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Gender gap''': The [[diffblog:2026/02/24/celebrate-women-2026-is-coming/|Celebrate Women 2026]] is coming! The Wikimedia Foundation will host a kick-off celebration that will work as a welcome session for both organizers and participants on [[m:Event:Celebrate Women 2026 Welcome Session|March 5 at 13:00 UTC]]. *'''Language''': New edition of the [[diffblog:2026/02/17/language-and-internationalization-newsletters-10/|Language and internationalization newsletter]] highlights new feature developments and improvements in various [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization#Projects|language-related technical projects]]. *'''Let’s Connect Learning Clinic''': Watch the recordings of past [[metawiki:Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|learning clinics]] about Wikipedia’s 25th Birthday Tool and Strengthening Local-Language Admin Communities. *'''Wikimedia Research Showcase''': You can [https://www.youtube.com/live/qW5IQJv84HY watch the recording] of this month research showcase whose theme is about "[[mw:Wikimedia Research/Showcase|AI and Communities]]". *'''Hubs''': Lessons [[diffblog:2026/02/13/what-we-are-learning-from-hub-pilots/|from hub pilots]]. *'''Banners & logo policies''': Wikimedia Foundation has adopted [[diffblog:2026/02/11/announcing-new-policies-related-to-the-use-of-wikimedia-sites-for-advocacy-purposes/|new and updated policies regarding the use of banners, logo changes, and blackouts]] on the projects, particularly for advocacy purposes. *'''Digital Safety''': The next edition of [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/MFK6V57X7B3XBCPYS63PBP764UZWEE7X/|Digital Safety Office Hours]] will be on Mar 27 at 9:00 UTC and 19:00 UTC. The session will explore practical threat modelling: a structured way to think about risks, assess your exposure, and make informed choices. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/ecosia-enriches-search-results-and-ai-answers/ Ecosia Enriches Search Results and AI Answers with Wikimedia Enterprise]. *'''Human centered AI''': Members of the Wikimedia Enterprise team presented on "[https://enterprise.wikimedia.com/blog/event-stanford-human-centered-ai/ Wikipedia in the Age of AI and Bots]" at the seminar of Stanford’s Institute for Human-Centered Artificial Intelligence. *'''Inclusive AI''': Advancing Open, Inclusive AI with Free and Open Knowledge at the [https://medium.com/wikimedia-policy/wikimedia-foundation-at-the-india-ai-impact-summit-2026-advancing-open-inclusive-ai-with-free-and-131bf9625f8b India AI Impact Summit 2026]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/04|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12:37, 3 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30155780 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 5</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on February 27. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/05|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Blue W25.png|right|200px|]] '''Highlights''' *'''Supporting readers''': For most of its history, Wikipedia did not have to worry about attracting readers. But with the way people search for information changing, there is a drop in the number of readers which is impacting the number of accounts created and contributions to our sites. Have a look at some of [[diffblog:2026/03/10/engaging-and-reengaging-wikipedia-readers/|the ongoing and planned work to support reader experience.]] *'''Server switch''': [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on March 25 at 15:00 UTC. This is for the [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|datacenter server switchover backup tests]], which happen [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|twice a year]]. *'''Tools improvement''': The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|Work is still ongoing in some areas]], including changes related to deprecated server-side uploads. *'''Wikipedia 25 Grants''': The celebration continues! The Wikimedia Foundation offers [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Grants|Wikipedia 25 Birthday Funds]] to communities planning Wikipedia’s 25th birthday events with funding between USD 1,000–2,000. Apply before March 31. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Experiments''': The Foundation is frequently conducting experiments to help learn what features will be most effective and valuable to the projects. [[m:List of experiments in Product and Technology|The list of experiments in Product and Technology]], tracks upcoming, live, in-analysis, and completed experiments as well as their rationale. For example, the tracker shares that [[m:List of experiments in Product and Technology#Upcoming|one upcoming experiment, Reader to Contributor Baseline]], will measure how many readers create contributor accounts and whether the rate differs depending on how people arrived to the site. *'''Article guidance''': Help less experienced editors by filling out a questionnaire [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on this page]] (available in 7 languages). The Foundation are looking particularly for experienced Wikipedia editors from these [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]]. Your answers will help [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|customize guidance for less experienced editors while creating an article]]. *'''Wikifunctions:''' You can now create Functions that will [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-03-06|show a citation in their output.]] *'''Editing feature''': [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] is available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. *'''Paste Check''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] is now available at all Wikipedias. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. *'''Mobile experience''': The user menu in the top corner for all mobile users [[phab:T413912|is standardized]] so that it is closer to the desktop experience to improve the user interface for readers. *'''Two-factor authentication''': For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. *'''Tech News''': Latest updates from Tech News week [[diffblog:2026/03/02/tech-news-2026-week-10/|10]] and [[diffblog:2026/03/09/tech-news-2026-week-11/|11]] include the new GraphQL API has been released as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS). They also link to the 50 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. [[File:Mervat Salman.jpg|thumb|right|200px|[https://diff.wikimedia.org/2026/03/09/wikicelebrate-mervat-a-decade-of-building-knowledge-community-and-trust/ WikiCelebrates Mervat.]]] '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''WikiCelebrate''': [[diffblog:2026/03/09/wikicelebrate-mervat-a-decade-of-building-knowledge-community-and-trust/|Celebrating Mervat]], one of the most experienced and dedicated contributors to Arabic Wikipedia. *'''Wikimedia ecosystem''': The [[diffblog:2026/03/05/draft-proposal-for-a-future-affiliate-landscape/|pilot on the ecosystem of Wikimedia organizations]] has published a draft proposal for a [[m:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Future Affiliate Landscape|Future Affiliate Landscape]]. It welcomes your review and [[m:Talk:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Future Affiliate Landscape|feedback]]. *'''Fundraising''': The Fundraising Report 2024–2025 has now been [[m:Fundraising/2024-25 Report|published]] on meta. *'''International Women's Day 2026:''' [[diffblog:2026/03/10/international-womens-day-2026-women-visibility-and-the-future-of-trusted-knowledge-on-wikimedia/|Women, visibility, and the future of trusted knowledge on Wikimedia]]. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2026/03/12/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-january-2026/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Wiki Loves Earth 2025''': [[foundationsite:news/2026/03/02/the-winners-of-wiki-loves-earth-2025/|See the winners]] from the 13th annual edition of the globe-trotting photo contest. *'''Wikimania 2026''': While most Wikimania program submissions are closed, [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Program/Research|the research track is open until March 31]]. It accepts proposals from both professional researchers and Wikimedians. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/05|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:17, 17 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30218350 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 6</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on March 13. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/6|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Adapted Wikipedia20symbols mobile w.svg|right|thumb|200px|Editing on the mobile apps]] '''Highlights''' *'''Supporting the mobile experience''': The Foundation is starting conversations with communities to [[mw:Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|explore how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The goal is to understand how to better support both new and experienced editors, and how the app can guide users to the right editing tools. Your input is welcome. Join the [[mw:Talk:Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|discussion]]! *'''Wikimania 2026''': [[diffblog:2026/03/25/registration-for-wikimania-paris-is-opening-soon/|Registration for Wikimania 2026]] is opening soon from the end of March to May 1. Like other Wikimedia events this year, we are introducing a "request for invitation" process, with trust and safety checks conducted prior to confirming in-person attendance. Our priority is to create a safe environment for connection, collaboration, and shared learning. *'''Around the Puzzle Globe in the CEE region''': On March 23 almost 60 Wikimedians took part in [[m:Event:CEE Catch Up: Around the Puzzle Globe|the CEE-Catch up]]- a meeting for Wikimedians from Central and Eastern Europe and Central Asia. As a part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration|continuous conversations]] we have with the communities around the Foundation's annual plan, participants discussed the global trends related to Readers and Contributors in their regional context. The meeting was also an opportunity to connect with the new Foundation CEO, Bernadette Meehan, who is meeting communities [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Chief Executive Officer/Around the puzzle globe|around the puzzle globe]] to listen, learn and engage with the communities. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br /><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Crawlers:''' The Foundation is now [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|detecting and blocking billions of bot requests]] that don’t follow our robot policy, such as aggressive scrapers, to make sure our resources go towards serving human readers. In the coming months we’ll be working on better detection of rapidly changing bot behavior and better API infrastructure. *'''Moderator tools for newer editors''': Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to an [[mw:Moderator Tools/Dashboard|early version of Special:PersonalDashboard]]. It introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. *'''Account creation on mobile''': Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] are now presented with a simplified logged-out warning message, which encourages them to create an account or log in. This test is part of our ongoing effort to enhance the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and increase participation. *'''Verification email redesign:''' [[phab:T416748|The verification email sent to new accounts]] that add an email address during signup has been redesigned. When tested on English Wikipedia, Wikimedia Commons, and Wikidata, the same-week email verification rate increased from 41.6% to 45.9%. *'''Retaining notification history''': Wikimedia site users can export their notifications older than 5 years using [[toolforge:echo-chamber|a new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain important notifications and avoid losing them based on the planned change to delete notifications older than 5 years, [[phab:T383948|as previously announced]]. *'''Tech News''': Latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/03/16/tech-news-2026-week-12/|12]] and [[diffblog:2026/03/23/tech-news-2026-week-13/|13]] include the update that Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys as a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. See also the 64 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''Experiments''': Check out [[m:List of experiments in Product and Technology|the list of experiments in Product and Technology]] to see all upcoming, live, in-analysis, and completed experiments. One new experiment that just went live is the "Improve the logged-out warning message on mobile web," which aims to reduce the sense of friction or alarm when users encounter the logged-out warning upon editing. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br /><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> [[File:Microtask generator tool.png|right|thumb|200px|Screenshot of the Microtask generator tool.]] *'''Digital rights and free knowledge''': Wikimedia Foundation staff and Wikimedians from across the movement will contribute to [[diffblog:2026/03/16/wikimedians-champion-digital-rights-and-free-knowledge-at-rightscon-2026-join-the-global-conversation-wherever-you-are/|important conversations on AI governance, information integrity, and equitable access to knowledge at RightsCon 2026]] from May 5–8. [https://www.rightscon.org/registration/ Join the conversation virtually]. *'''Microtask Generator''': [[diffblog:2026/03/23/from-overwhelming-lists-to-bite-sized-edits-meet-the-microtask-generator/|Learn more about the Microtask Generator]], a tool which identifies content quality gaps in Wikipedia articles and suggests tasks for editors to address within a dashboard. Users can input lists of articles for analysis, or get recommendations based on article categories. Ideal for edit-a-thons and other article improvement drives. *'''WikiLearn''': Discover [[diffblog:2026/03/12/wikilearn-news-march-2026/|the latest edition of WikiLearn News]] where you can find the latest online learning opportunities to take your editing skills to new heights. *'''Diff Event calendar''': [[diffblog:2026/03/11/movement-events-on-the-move-diff-event-calendar-transitions-to-meta-wiki/|The event calendar on Diff is now redirected]] to [[m:Special:AllEvents|the list of events on Meta-wiki]]. This list pulls in all events that are open to all wikis. *'''Grantmaking Strategy''': The GRDC has identified the [[m:Global Resource Distribution Committee/Key challenges for a new Grantmaking Strategy|key challenges that will inform the design of the new Grantmaking Strategy]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br /><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Audit report''': Highlights from the [[diffblog:2026/03/19/highlights-from-the-wikimedia-endowments-fiscal-year-2024-2025-audit-report/|Wikimedia Endowment’s fiscal year 2024-2025 audit report]]. *'''Enterprise partnerships''': Wikimedia Enterprise announced new partnerships. Together with [https://enterprise.wikimedia.com/blog/firecrawl-replaces-wikipedia-scraping-with-enterprise-apis/ Firecrawl to reform how AI agents access the world’s largest online repository of human knowledge] and with [https://enterprise.wikimedia.com/blog/aligned-ai-is-developing-ethical-ai/ Aligned AI to develop Ethical AI products for families by providing Wikimedia Enterprise Snapshot API]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Endowment Board''': [[diffblog:2026/03/24/welcoming-nataliia-tymkiv-to-the-wikimedia-endowment-board/|Welcoming Nataliia Tymkiv to the Wikimedia Endowment Board of Directors]]. *'''Affiliate recognition''': Affiliations Committee [[diffblog:2026/03/26/affiliate-recognition-pause-extended-until-september-2026/|extended the pause on new affiliate recognition to September 1, 2026]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/6|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:04, 31 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30333201 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 7</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on March 28. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/7|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:People browsing on smartphone together - RWiC.png|right|thumb|150px|]] '''Highlights''' *'''Community Wishlist update''': This [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#April 7, 2026: What we have done so far and what the team will be working on in the next months|monthly update covers]] how 44 wishes were fulfilled, 17 are in progress, and 15 more will start work soon. It includes completion of work on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]], which allow users to add labels to items in their watchlist to help with managing and filtering; fixing a bug with [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W265|preview page feature]]; indexing of [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W303|Commons on Google & DuckDuckGo search]]; and a wish simplifying the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W141|insertion of maths formulas]] in articles. You can submit, vote on, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes|subscribe to wishes]] here. *'''Goal setting for edit-a-thons''': The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|group goal-setting feature]], enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. This feature is now available on all Wikimedia wikis. Join the [[m:Event:Connection learning session 5|Connection Learning Session]] on April 14 at 16:00 UTC to learn more about this feature and new ways to promote events and campaigns to editors. *'''Collaboration with the United Nations''': Learn how the Foundation [[diffblog:2026/03/27/securing-our-collective-voice-why-engaging-with-the-united-nations-is-key-to-protecting-free-knowledge/|engages with the United Nations]] to secure our collective voice and protect free knowledge. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]''' <br /><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Mobile page previews mock.png|right|thumb|150px|Design mock for mobile page previews.]] *'''Navigating articles on mobile''': The Foundation is [[:en:Wikipedia:Village pump (technical)#Phase 1: Mobile page previews|launching an experiment]] to test how to make it easier and more intuitive for readers to navigate through articles on mobile. To do this, we want to test [[mw:Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Mobile Page Previews.]] This experiment will go live the week of April 20 and will run for four weeks. *'''Editing tools for new editors''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Tone check|Tone Check]] was [[phab:T419177|deployed on French, Japanese, and Portuguese Wikipedia]] as a default-on feature for editors who have published 100 or fewer edits locally. When promotional or subjective language is added, users are prompted to consider "neutralizing" the tone of the edit. *'''Managing watchlist labels''': The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature is now available via VisualEditor, the source editor, and the "watchstar" (or watch link, for skins that don’t have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[m:Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. *'''Latest experiments''': See all upcoming, live, in-analysis, and completed [[m:List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. A new experiment that just went live is one which aims to establish a [[phab:T419634|baseline retention rate]] for logged-in readers. *'''Latest Wikifunctions''': Check out the [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-04-02#Fresh Functions weekly: 102 new Functions|partial list]] of the 102 new functions created last week – likely the first week we have exceeded 100. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/03/30/tech-news-2026-week-14/|14]] and [[diffblog:2026/04/06/tech-news-2026-week-15/|15]] include an [[mw:Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|ongoing A/B test]] running on 10 Wikipedias to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. See also the 68 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''Community discussions on Semantic Search''': The Wikimedia Foundation, in collaboration with the CEE Hub, hosted a discussion session on [[diffblog:2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/|Semantic Search]] for members of the CEE Youth Group. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]''' <br /><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Don't Blink!''': This month's [[diffblog:2026/04/05/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-february-2026/|highlights from the Global Advocacy team]] include how the Wikimedia Foundation co-presented alongside the Internet Archive at the State of the Net conference. *'''Digital rights and inclusion''': Take a look at the [[diffblog:2026/04/07/youth-inclusion-open-data-inclusive-language-at-drif26-wikimedians-bring-community-solutions-to-shape-the-future/|sessions]] that Wikimedians and allied partners will lead during Digital Rights and Inclusion Forum [https://drif.paradigmhq.org/ (DRIF)] 2026. *'''Manuscript preservation''': The Wikimedia Foundation supported [[diffblog:2026/03/28/reconnecting-balinese-manuscripts-with-local-voices-wikisami-university-workshops-in-bali/|volunteer-lead workshops]] to write Balinese Wikipedia articles about palm-leaf manuscripts (''lontar'') from the Leiden University Library collection. *'''Youth content creators''': Wikimedia Indonesia, together with the Wikimedia Foundation, delivered an [[diffblog:2026/04/06/asean-y-impact-content-creators-engage-with-the-wikimedia-movement/|introductory session on Wikipedia]] for young content creators representing all 11 ASEAN member states. *'''Legal and Safety Contacts''': The Wikimedia Foundation has created a single [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|"Legal and Safety Contacts" page]], to be linked in the footer of each wiki page. This will ensure that everyone has access to accurate and up to date Legal contact information. Insertion of the new links on different wikis will be done in stages, based on assessment of legal risk and necessity. *'''Building shared principals for the internet as a public good:''' The Global Advocacy team [https://wikimediapolicy.medium.com/a-shared-path-reinventing-an-internet-in-latin-america-that-serves-people-not-power-62b71c122ebf published a blog] with the Center for Studies on Freedom of Expression and Access to Information ([https://observatoriolegislativocele.com/en/ CELE]) and the Electronic Frontier Foundation ([https://www.eff.org/ EFF]) summarizing a workshop that brought together digital rights advocates from Latin America to dream of a "digital utopia." '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]''' <br /><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Wikidata API''': Wikidata’s structured knowledge [https://enterprise.wikimedia.com/blog/wikidata-api-endpoints-wikimedia-enterprise/ is now available] through Wikimedia Enterprise. *'''Annual Planning and global trends''': Join the [[m:Event:America APP call|America APP call]] on April 21 at 18:00 UTC. This meeting is an opportunity for the Latin American community to ensure that the region's voice helps shape the Wikimedia Foundation's work and priorities for the next fiscal year. The call will be in Spanish with interpretation into Portuguese and English. The [[m:Wikimedia EDs and Foundation meetings|last meeting]] between Wikimedia EDs and Foundation staff was dedicated to discuss global trends too. More discussions are [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration#On-Wiki|happening on-wiki]] and in [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration#Co-created Community spaces|community spaces]] around different regions and projects. *'''Futures Lab:''' The world is changing around us. As the Wikimedia movement navigates this moment over a hundred Wikimedians from different Wikimedia projects came together to deepen our understanding of how these trends are impacting our people and projects at the [[diffblog:/2026/04/09/inside-the-wikimedia-futures-lab-how-the-wikimedia-movement-is-responding-to-a-changing-internet/|Wikimedia Futures Lab.]] *'''Fundraising Hub:''' The Wikimedia Foundation has launched [[:en:Wikipedia:Fundraising/Fundraising Hub|Fundraising Hub]] on English Wikipedia. The first discussion you can participate in is about distributing fundraising banner on English Wikipedia throughout the year. '''Board and Board committee updates''' <br /><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Ombuds Commission''': Announcement of the [[m:Talk:Ombuds commission#Announcing the 2026 Ombuds Commission|2026 Ombuds Commission]], the small group of volunteers who investigate complaints about violations of the Privacy Policy, the Access to Nonpublic Personal Data Policy, the CheckUser Policy and the Oversight Policy. *'''Wikinews closure''': All Wikinews editions will be [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|closed]] and switched to read-only mode on May 4. Content will remain accessible, but no new edits or articles will be able to be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. '''Other Movement-curated newsletters & news''' <br /><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/7|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:10, 14 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30380476 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 8</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on April 10. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/08|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Graphics Cursor.png|right|thumb|150px|]] '''Highlights''' *'''Annual Planning''': The Wikimedia Foundation published the [[metawiki:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|draft Annual Plan]] for the coming fiscal year (2026&ndash;2027) which will focus on four main goals that directly respond to the external trends. The goals include increasing our reach, deepening engagement, protecting our projects and building speed and resilience to enable the change needed to respond to the internet being at an inflection point. Feedback welcome on [[metawiki:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|the talk page]] and [[metawiki:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration|many other places]]. *'''Global conversation''': A [[:m:Event:Global Call: Annual Planning Around the Puzzle Globe|global conversation about the Wikimedia Foundation Annual Plan]] will take place on May 7 at 5:00 PM UTC. *'''Sustainable reuse of Wikimedia content''': The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now in [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. It makes it easier to credit Wikimedia content fairly wherever it is used. It provides all information required by the [https://wikimedia-attribution.toolforge.org/ Wikimedia Attribution Framework] in a single, well-structured and easy-to-use endpoint, simplifying attribution for off-wiki reuse. Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Feedback on Article guidance''': Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature. This tool helps less-experienced editors create structured, policy-compliant Wikipedia articles. Review [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines] and share your feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Check out the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|step-by-step]] and [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|video]] instructions. *'''Games Hub available on Android''': The Games Hub is live in the Wikipedia app for Android. This new feature offers a space for users to find all available [[mw:Wikimedia Apps/Team/Games|games]] in one place, explore archives, and get updates on new games. It currently includes ''[[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/TriviaGame|Which Came First?]]'', with more games coming soon. *'''Update to Wikipedia app for iOS''': A major update to the Wikipedia app for iOS has rolled out, redesigning the interface to align with Apple’s latest “Liquid Glass” visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. *'''Confirming email addresses''': On several wikis, logged-in editors who haven’t [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] now see a banner encouraging them to do so. [[mw:Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Confirming the email address]] helps users restore account access if they lose it and receive messages about their accounts. It also provides an easy option to communicate with other users off-wiki if they choose. As of early 2026, about 62.9% of all registered Wikimedia [[metawiki:Help:Unified login|user accounts]] that have an email set had not confirmed it. *'''Testing mobile web page previews''': [[mw:Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Mobile page previews]] experiment was launched on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page previews are pop-ups that show a thumbnail, a lead paragraph, and a link to the full article to improve content discovery. It is already available on desktop and in the apps. *'''Account creation experiment''': [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account creation experiment]] is live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia targeting 10% of logged-out mobile web users. It looks at whether adding a button to create accounts in the mobile web header boosts new registrations and increases mobile users contributing to the wikis. *'''Experimenting with Hybrid Search on mobile apps''': The Hybrid Search [[mw:Readers/Information Retrieval/Phase 1|Phase 1 experiment]] on the Wikipedia Android app has concluded. It tested a combined keyword and meaning-based search methods to meet various information needs. The team is analyzing data and feedback, and will share insights and next steps soon. [[File:Android Explore Feed Top Read.png|right|thumb|150px|Top read element on the current Explore Feed on Android]] *'''Latest experiments''': See all live, upcoming, and completed [[metawiki:List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. One [[phab:T419916|upcoming experiment]] is testing a refreshed Explore Feed to make it easier for readers to discover interesting content and visit Wikipedia app more often. *'''Wikifunctions''': Wikifunctions crossed 4,000 functions, with [[f:Z33366|subtracting two complex numbers]] as the 4,000th function. Also, Abstract Wikipedia reached 1,000 articles. The article about the famous Indian Brahmin [[abstract:Q9045|Chanakya]] marked this milestone. *'''Reading lists now a beta feature''': New accounts are now opted into [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] by default on all Wikipedia wikis. This brings the "Save pages" feature to the web, which has been popular in mobile apps. For users in the beta, a "Save page" (bookmark) button appears in the toolbar on every page. The watch/unwatch (star) option moves to the tools menu. The "Watchlist" button in the top navigation shifts to the user menu. A new "Saved pages" button takes its place. In June, the feature will be available to all users and a user preference will be added to choose between two sets of buttons: Watch + Watchlist or Save + Saved list. The other set will be in the tool and user menus. *'''Structured Contents''': Article Images and Lists now in [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-article-images-and-lists/ Structured Contents payloads]. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/04/13/tech-news-2026-issue-16/|16]] and [[diffblog:2026/04/20/tech-news-2026-issue-17/|17]] include CodeMirror 6 being promoted out of beta on Tuesday, April 21. See also the 45 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Wikimedia Research Fund submissions in review:''' The submission period for this year's [[metawiki:Grants:Programs/Wikimedia Research & Technology Fund/Wikimedia Research Fund|Wikimedia Research Fund]] is now closed. The technical and internal reviews of [[metawiki:Category:Under review Wikimedia Research Fund applications in FY 2025-26|the proposals]] have begun. *'''Events and conferences''': Take a look at the different community events happening later this year: [[metawiki:ESEAP Conference 2026|ESEAP Conference]] (May 15-17), [[metawiki:WikiConference India 2026|WikiConference India]] (Sep 4-6), [[wcna:2026/Main Page|WikiConference North America]] (Sep 24-27), [[metawiki:Language Diversity Conference|Language Diversity Conference]] (Oct 2 to 4), [[metawiki:Queering Wiki 2026|Queering Wiki]] (Oct 23-25), [[metawiki:WikiArabia 2026|WikiArabia]] (Nov 6-8). *'''Around the puzzle globe in the America region''': More than 60 people joined [[metawiki:Event:America APP call|America call]] to discuss the annual plan and the global trends impacting the movement. Participants came from across the region, and the audience included a mix of affiliates from LATAM, online contributors, and users with extended rights. *'''Transparency Report:''' The Wikimedia Foundation published a [[foundationsite:who-we-are/transparency/2025-2/|transparency report]] covering July to December 2025. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board selection process''': The Wikimedia Foundation Board of Trustees is reviewing and improving [[metawiki:Wikimedia Foundation elections/2025/Debrief|how it selects new members]]. The goal is to ensure that there is the right mix of expertise and community representation on the board. Join the conversation and share your ideas on [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2025/Debrief|the talk page]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/08|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 04:21, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30449136 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 9</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on April 25. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/09|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Highlights''' *'''Community Protection''': Wikimedia Foundation [[diffblog:2026/04/30/wikimedia-foundation-secured-governments-commitment-to-user-safety-privacy-and-content-integrity-ahead-of-administrative-registration-in-indonesia/|secured Indonesian government’s commitment]] to user safety, privacy, and content integrity ahead of administrative registration in Indonesia. *'''Stronger protections against bots''': Wikimedia Foundation is replacing our CAPTCHA with [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|a new approach]] to detect bad-faith activities without making things harder for users. *'''Transparency Report:''' The Wikimedia Foundation has published its latest [[foundationsite:who-we-are/transparency/2025-2/|Transparency Report]]. This provides an overview of the work to protect Wikimedia projects and support the volunteer communities who handle the majority of content requests. Our users trust us to protect their identities against unlawful disclosure, and we take this responsibility seriously, granting only 1 of 30 requests for disclosure we received from July to December 2025. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Wikipedia app Reading Challenge - Opt into challenge.png|right|thumb|150px|Mock-up of the Wikipedia app reading challenge.]] *'''Reading Challenge''': As part of the 25th birthday celebrations, Wikipedia Mobile Apps launched a limited-time feature, the [[mw:Wikimedia Apps/Team/25th Birthday Reading Challenge|25-day reading challenge with Baby Globe]]. This challenge encourages a daily habit of reading one Wikipedia article. The goal is to motivate users to come back to the app regularly. *'''Latest experiments''': One [[mw:Product Safety and Integrity/Incident Reporting System#April 2026: Trial on English Wikipedia|upcoming experiment]] is introducing the Incident Reporting System (IRS) to help contributors easily find the right place to seek help when facing harassment or other issues. See all live, upcoming, and completed [[m:List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Change in how new users are autoconfirmed''': The account age for [[m:Special:MyLanguage/Meta:Autoconfirmed users|autoconfirmed users]] will [[phab:T418484|now start]] from their first edit, not the registration date. This is to avoid exploitation by vandals. This change will only apply to wikis that require at least one edit for autoconfirmation. *'''Organized Reading lists''': All Wikipedia users with new accounts and those who activated the “automatically enable most beta features” option can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature. This lets you save articles for later reading and keep it organized in one place for easy access. *'''Thumbnail size preferences''': Default thumbnail size preference for article content is now [[phab:T424909|limited to three sizes]]: Small (180px), Regular (250px), and Large (400px). This change aims to improve performance and reduce strain on thumbnail services. Current preferences will shift to the nearest new size. *'''Wikifunctions''': To make the development of Abstract Wikipedia visible, the Foundation is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-05-02|requesting your input]]: which metrics about Abstract Wikipedia pages do you deem important? *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/04/27/tech-news-2026-issue-18/|18]] and [[diffblog:2026/05/04/tech-news-2026-issue-19/|19]] include improvements on [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]]. See also the 62 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Annual Planning''': We welcome your [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|feedback]] on [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|the main talk page]] for the 2026–2027 draft Annual Plan and [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration|many other places]] for the coming fiscal year. *'''Wikimania''': Wikimania is a joyful event. It is a chance to celebrate our community and projects, share ideas and information, build connections among Wikimedians, and inspire and develop future projects. If you and your community are interested in hosting Wikimania in 2028 and 2029 submit an [[wmania:Wikimania:Expressions of Interest/Current call|expressions of interest]]. *'''Community Conferences''': The Foundation is supporting [[diffblog:2026/05/04/approved-wikimedia-conference-proposals-for-2026-round-2-continuing-to-connect-grow-and-learn-together/|15 strategic, diverse, and critical convenings]] taking place in 2026 and 2027, bringing together approximately 1800 Wikimedians across various regions, themes, and language communities. *'''Don't blink''': [[diffblog:2026/05/02/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-march-2026/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Wiki Loves Monuments''': The winners of the 2025 Wiki Loves Monuments photo contest [[foundationsite:news/2026/04/29/2025-wiki-loves-monuments-photo-contest/|are announced]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Enterprise''': How CivicLens Uses Wikidata APIs to [https://enterprise.wikimedia.com/blog/how-civiclens-uses-wikidata-apis/ Make Civic Data More Accessible]. '''Board and Board committee updates'''<br /><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Wikinews closure''': All Wikinews have been [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|closed]] and switched to read-only mode. Content will remain accessible, but no new edits or articles will be able to be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. *'''Affcom News''': Read [[m:Affiliations Committee/News|the latest issue of AffCom News (January-March 2026)]] to learn more about the latest news about the work of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]]. *'''Model for affiliates to support contributors through tools''': The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. *'''Grantmaking''': The Global Resource Distribution Committee closed their request for feedback on [[m:Talk:Global Resource Distribution Committee#Request for feedback: What are the most significant challenges your community faces as it relates to resource distribution within the movement?|three initial questions about grantmaking]], and published their [[m:Talk:Global Resource Distribution Committee#GRDC update – April 2026|monthly update for April]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br /><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/09|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:58, 12 ਮਈ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30515701 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on May 8. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/10|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Highlights''' *'''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Community_Wishlist/Updates#May_20,_2026:_Community_Tech_becomes_a_program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community_Wishlist#Proposed_direction_for_Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. *'''Digital Public Goods''': The Wikimedia Foundation [[foundationsite:news/2026/05/13/wikimedia-foundation-joins-the-digital-public-goods-alliance/|has become a member]] of the Digital Public Goods Alliance (DPGA). *'''Better bot detection''': A [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]] on several Wikipedias, including English, French, and Japanese, showed it can effectively detect and deter bad-faith automated activity, on its own and by giving [[:w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Based on these results, hCaptcha will be rolled out across all wikis. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Attribution examples.png|right|thumb|200px|Example of the Attribution Framework recommendations.]] *'''A better way to give credit''': [[diffblog:2026/05/18/a-better-way-to-give-credit-introducing-the-wikimedia-attribution-framework-and-api/|The Wikimedia Attribution Framework and API]] makes it simple for developers to fairly credit volunteer contribution. When anyone encounters Wikimedia content, we want them to know that it comes from our projects, and they are invited to participate. *'''Baby Globe joins the Reading Challenge''': The Android and iOS Wikipedia apps released the [[foundationsite:news/2026/05/19/want-to-read-more-download-the-wikipedia-app/|25-day reading challenge]], to drive readers engagement through reading milestones. To track their reading streak during the challenge, users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. *'''Account security''': The Foundation is technically enforcing that all [[m:Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|privileges that enable users to take security- or privacy-sensitive actions]] can only be held by users who have enabled [[m:Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. Logging in with passkeys is quicker than logging in without two-factor authentication. In addition, logged-in users can see a banner encouraging them to confirm their email address. These changes secure individual accounts as well as communities and the wikis. *'''Incident reporting form''': The Foundation began a [[w:en:Wikipedia:Village pump (WMF)#Two-month trial of an incident reporting form|trial on English Wikipedia]] of the incident reporting form. 60% of unblocked logged-in users see a new Report button, allowing them to report conduct issues. *'''Encouraging account creation''': Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis this week. [[phab:T424595|The change]] will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. *'''Wikimedia Android App''': The Wikipedia Android App is at the [[mw:Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of redesigning its Home Feed. The new feed includes two tabs: ''Community,'' featuring refreshed Explore content, and ''For You,'' with personalized reading recommendations based on reader interests and activity. The ''For You'' feed refreshes daily with updated suggestions. *'''Better discovery of images''': The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature was rolled out for all Wikipedias on mobile following two successful experiments. The beta feature will include a carousel of all an article’s images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader Growth/Image Browsing#Phase 2.1 beta feature|exclude images from the article’s carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. *'''Reading Lists feature''': The Foundation is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18 on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and will run for a month. [[File:Quote share design mockup.png|right|thumb|200px|A design mockup of what the share card looks like.]] *'''Testing Suggestion Mode''': [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure its impact on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. It will also evaluate the feature’s impact on editor retention and monitor changes in revert and block rates. *'''Wikifunctions now supports Wikidata references''': References in Wikidata statements are now [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-05-08|available on Wikifunctions]], and you now can use external links in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-06|Wikifunctions-generated citations]]. This allows the use of more than 1.3 billion references available in Wikidata and adding them as citations to individual statements in Abstract Wikipedia. *'''Pilot wikis adopting Abstract Wikipedia:''' The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. *'''Latest experiments''': An [[m:List of experiments in Product and Technology|upcoming experiment]] is testing whether we can serve readers better when a footnote click in read mode shows the full bibliographic information rather than flying them to the reference list. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/05/11/tech-news-2026-issue-20/|20]], [[diffblog:2026/05/18/tech-news-2026-issue-21/|21]], [[diffblog:2026/05/25/tech-news-2026-issue-22/|22]], [[diffblog:2026/06/01/tech-news-2026-issue-23/|23]] include an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Share Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles and share them online See also the 92 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Tech blog moved to Diff''': The [[diffblog:2026/05/28/a-diff-tech-blog/|migration of the Techblog to Diff]] is now complete: 138 posts going back over a decade have been successfully migrated. Diff is now happy to welcome technology-focused blog posts with renewed vigor. *'''What’s new in the Wikipedia Library''': Access to the American Psychological Association was renewed and collections from the Harvard Business Review and Swiss Media Database (Swissdox) are now available to editors who are eligible for [[diffblog:2026/05/31/whats-new-in-the-wikipedia-library-jan-mar-2026/|The Wikipedia Library]]. *'''New course on WikiLearn''': [[diffblog:2026/05/29/a-new-online-course-for-researchers-who-want-to-make-their-field-more-visible-on-wikipedia/|A free self-paced online course]], designed for researchers who want to make their field more visible on Wikipedia, was launched on WikiLearn. Share "[https://learn.wiki/courses/course-v1:WikimediaFoundation+WR001+2026/about Wikipedia for Researchers]” if you work with early-career researchers, teach in an academic institution, or support open knowledge communities. *'''Wiki Mentor Africa:''' The first edition of [[diffblog:2026/05/29/wiki-mentor-africa-women-tech-summit-a-story-of-learning-confidence-and-community/|Wiki Mentor Africa - Women Tech Summit]] brought together over 315 registered participants across Africa to learn, explore, and grow in tech together. *'''Let's Connect Learning Clinic''': If you missed it, you can now [https://www.youtube.com/watch?v=lnjFIQVJVnU watch the recording] of the Let's Connect Learning Clinic "How to support up-and-coming groups in the movement as a long-time Wikimedian" with Wikimedistas El Salvador. *'''Community Conferences''': Registration for [[diffblog:2026/06/02/wikiconference-north-america-registration-opens-on-june-3/|WikiConference North America]] and [[diffblog:2026/05/30/call-for-self-funded-registration-now-open-queering-wiki-conference-2026/|Queering Wiki Conference]] is now opened. [[diffblog:2026/05/15/programme-submissions-call-for-speakers-for-the-queering-wiki-2026-conference-is-now-open/|Call for Speakers]] for the Queering Wiki is also opened until June 30. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Sharing the Form 990s:''' The Wikimedia Foundation and the Wikimedia Endowment published their Form 990s, covering the fiscal year that ran from July 2024 to June 2025. The Form 990 is an annual form required of all nonprofit organizations in the United States. You can read the [[diffblog:2026/05/18/sharing-the-wikimedia-foundation-and-wikimedia-endowment-fiscal-year-2024-2025-form-990s/|highlights]] on [[m:IRS tax related information/2024 Wikimedia Foundation Form 990 Frequently Asked Questions|Form 990 for the Foundation]] and [[m:Wikimedia Endowment reports/Financial/Form 990/2024-2025 - frequently asked questions|Form 990 for the Endowment]] on Meta-Wiki. *'''Wikimedia Enterprise''': Wikimedia Enterprise's free API accounts gets [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ a substantial upgrade] across the Snapshot and On-demand APIs, including free access to Structured Contents Snapshots. *'''Structured Contents''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/how-databricks-parsed-wikipedia-to-markdown-with-python/ How Databricks Parsed Wikipedia] to Markdown with Python. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board selection process''': The Wikimedia Foundation Board of Trustees is reviewing and improving [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Debrief|how it selects new members]]. The goal is to ensure that there is the right mix of expertise and community representation on the board. Join the conversation on [[m:Event:Board Selection Process Conversation - June 2026|16 June at 17:00 UTC]], and share your ideas on [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2025/Debrief|the talk page]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/10|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:31, 9 ਜੂਨ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30647051 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on June 5. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/11|translate]].''</div> ---- '''Highlights''' [[File:Baby Globe in Paris.gif|thumb|150px|The Wikimania program [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/schedule/ is now live]!]] *'''Community Wishlist''': Weigh in on proposals and open questions on how the [[m:Community_Wishlist/Updates#June_17,_2026:_Wishlist_program_in_the_future|wishlist will operate in the future.]] *'''Simplifying account creation:''' The Foundation is working on improving the [[diffblog:2026/06/11/wikipedias-account-creation-process-is-broken/|account creation process]] to reduce potential friction for newcomers to create an account. Improvements include making "Create Account" icon more prominent on mobile, simplifying the registration form, and introducing real-time username validation. *'''New U4C members elected:''' The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) has [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2026/Results|new members]] and has two remaining vacancies in Middle East & North Africa and Sub-Saharan Africa. *'''Wikimania conference program''': The Wikimania 2026 program is [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/schedule/ now live]! Take a moment to review the program, and, if you are logged in, you can mark your "must see” sessions with a star to start building your personal schedule. Register for [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/#tickets a virtual ticket] here, if you haven't signed up yet. *'''Neutral Point of View''': [[m:Special:MyLanguage/Proposed_baseline_NPOV_standard|A proposal for a baseline NPOV standard]] for Wikipedias that do not have one was published, with [[m:Talk:Proposed_baseline_NPOV_standard|a community discussion]] open until July 15, 2026. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Phase 1 Feed - Community Tab.jpg|thumb|250px|Screenshot showing the Explore Feed refresh in the Wikipedia app (from the Community tab entry point)]] *'''App Explore feed''': The [[mw:Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|redesigned App Explore feed]], now called "Home", has been released to all Android users. The update introduces a refreshed feed experience along with the first set of new content modules, including Did You Know, Places of Interest, Random Article, and a new end-of-feed experience. Additional content and improvements are planned in future releases. *'''Wikipedia games''': The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia’s “On This Day” content and challenges readers to guess which of two events happened first. *'''Reusing references''': [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, has been rolled out to [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia following a successful pilot phase. *'''Article guidance''': The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:en:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. *'''Mobile Page Previews''': The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded with the decision not to roll out the feature. The results showed no statistically significant impact on reader retention – the primary success metric. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. *'''Wikifunctions''': You can now [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-06-05|add images]] to Abstract Wikipedia and the loading and display of test results when viewing Functions has been improved. *'''Wikidata''': The Foundation is migrating the [[d:Wikidata:SPARQL query service|Wikidata Query Service]] (WDQS) away from the Blazegraph backend since it no longer scales efficiently with Wikidata’s growth. The migration will take place in several phases. Here is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update#Migration Phases (more detail to come)|the timeline]]. *'''Growth features:''' Growth features are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]!''' ''' Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration, but this update enables access to Mentorship ([[mw:help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). *'''Mentors' management''': The Growth team will soon provide a system to automatically suspend or remove inactive mentors from the [[mw:help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|list of mentors]]. Communities can already start configuring the process in the Community Configuration. *'''Collaborative''' '''Contributions''': If you need help setting up the Collaborative Contributions and the Goal setting features, check out these [[c:Category:Collaborative contributions video guides|video guides]]. These features allow you to view which edits are made during an event and allows the group to track progress against a goal with a public progress bar. [[mw:Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions|Learn more]]. *'''Latest experiments''': An [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|upcoming experiment]] is testing whether we can serve readers better when a footnote click in read mode shows the full bibliographic information rather than flying them to the reference list. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News week [[diffblog:2026/06/08/tech-news-2026-issue-24/|24]] and [[diffblog:2026/06/15/tech-news-2026-issue-25/|25]] include how the [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] is [[phab:T399175|being updated.]] Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. See also the 62 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br /><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Digital Safety''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Community_Resilience_and_Sustainability/Human_Rights/Office_Hours_FY25/26_Q4|Join a conversation about Using AI Safely.]] It'll explore risks & concerns of using AI tools in personal and organisational contexts and practical strategies to reduce those risks. It will take place at 03:30 UTC & 14:30 UTC on June 26. This session is not about using AI to edit Wikipedia. It's focused entirely on safe personal and organisational use. *'''Don't Blink''': Read [[diffblog:2026/06/06/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-april-2026/|the latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. Highlights include exploring the implications that new child safety regulations have on privacy online. *'''Grantmaking strategy & Affiliate model''': Members of the [[m:Global_Resource_Distribution_Committee|Global Resources Distribution Committee]] (GRDC) and the [[m:Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] met to advance two key movement initiatives: the development of a new Grantmaking strategy and a refreshed Affiliate Model. They produced initial proposals and advanced work on both initiatives ahead of broader conversations planned for Wikimania 2026. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/how-simppl-fact-checks-social-media/ SimPPL Uses Wikimedia Enterprise] to Map Online Conversations and Fact-Check Social Media. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/11|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:38, 23 ਜੂਨ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30717735 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on June 19. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/12|translate]].'' This edition uses the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|new annual plan goals]] for this fiscal year (July 2026–June 2027).</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Highlights''' *'''Wikipedia 25''': Wikipedia's 25th birthday was celebrated with various projects designed to grow awareness and support for Wikipedia and the people who make it possible. This includes the virtual birthday event on January 15, which garnered 10,000 live viewers and 15,000 reactions. Find more details on all related projects and results in [[m:Wikipedia 25/Results|the program report]]. *'''Sustainable use of Wikimedia infrastructure''': A valid user-agent string will now be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. *'''Increasing account creation''': [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|The experiment]] providing direct access to “Create account” and “Log in” actions on mobile increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality. The feature will now be [[phab:T428220|rolled out to all wikis]] on mobile web. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> [[File:Sub-referencing – add details to a main reference.png|thumb|250px|With Sub-referencing editors can reuse and add details to a main reference.]] *'''Add A Link''': The Foundation deployed [[mw:Help:Suggestion mode#Add a link|Add A Link]] as a default-on suggestion within [[mw:VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]]. It is now launched on all wikis to all editors who have opted in to the Suggestion Beta Feature. *'''Reusing references''': [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], the new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, was deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions. *'''Wikifunctions''': Check out [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-06-26|the 71 new functions]] with implementations to get a taste of what functions have been created. *'''Range calculator''': The special page [[m:Special:RangeCalculator|Special:RangeCalculator]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. *'''Captcha verification''': Abuse filters that are set to “require CAPTCHA verification” now [[phab:T402595|also affect users]] with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. *'''Latest experiments''': An [[mw:Readers/Reader Experience/WE 3.5.5 Donor badge experiment|upcoming experiment]] is testing two variations of a "thank you" badge shown to donors after a recent donation to deepen the relationship between donors and the Wikimedia movement. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Account security on private wikis''': [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|Two-factor authentication]] will become mandatory for user accounts on private wikis. This will protect private information from being exposed by an account with a compromised password. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News week [[diffblog:2026/06/24/tech-news-2026-issue-26/|26]] and [[diffblog:2026/06/29/tech-news-2026-issue-27/|27]] include users will now get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. See also the 65 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''Team Challenges''': The core organizing team for Wikimania is introducing [[diffblog:2026/06/24/team-challenges-new-perspectives-and-innovation-at-wikimania-2026/|Team Challenges]], a different approach to Wikimania Hackathon. This year, Wikimedians and professionals from other fields will join forces to undertake one of the 2026 technical challenges. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Enable|Enable]]'''<br/><small>''See also: [[m:Research:Newsletter|Research newsletter]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikimedia Hackathon''': A look at the [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|2026 edition of Wikimedia Hackathon]] which brought together 216 participants from 29 countries building, collaborating, and shaping the future together. *'''Wikimedia Hubs''': The [[m:Grants:Wikimedia Hub Fund|Hub Fund]] will [[diffblog:2026/06/29/hub-fund-and-hub-piloting-a-look-back-and-whats-ahead/|pause funding for new pilots]] in fiscal year 2026–2027 to align with the work on the Ecosystem of Movement Organizations and the Global Resource Distribution Committee. Existing pilots in transition will be offered an additional year of funding. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Protect|Protect]]'''<br/><small>''See also: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]]&nbsp;· [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter]&nbsp;· [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Open Knowledge And Digital Rights''': Wikimedians shared [[diffblog:2026/06/29/bridging-open-knowledge-and-digital-rights-reflections-from-drif-2026-and-the-wikimedia-community/|their reflections]] on how Digital Rights and Inclusion Forum reinforced the role of our movement within broader digital rights conversations. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Reach|Reach]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]''</small> *'''Journalism Award''': Wikimedia Foundation [[foundationsite:news/2026/06/24/african-journalists-open-the-knowledge-awards-icfj-wikimedia/|announced]] three journalists from Africa as recipients of the [https://www.icfj.org/our-work/open-knowledge-journalism-awards Open the Knowledge Journalism Awards,] run in partnership with the [https://www.icfj.org/ International Center for Journalists] (ICFJ). The awards celebrate the essential role journalists play in creating well-researched articles that volunteer editors can use as source materials to develop content on Wikipedia and other Wikimedia projects. In total, 320 submissions were received from 40 African countries. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br/><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/foundation-bulletin.lists.wikimedia.org/ Receive the bulletin by email] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/12|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:54, 7 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30775782 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on July 3. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/13|translate]]. The work follows [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|annual plan goals]] for this fiscal year (July 2026–June 2027).''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Wikimania_2026_francophonie_retake_w_colo.png|right|frameless|200x200px]] '''Highlights''' *'''Reflections from around the puzzle globe''': Wikimedia Foundation CEO, Bernadette Meehan shares her [[Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Chief Executive Officer/Updates/Reflections from Around the Puzzle Globe|reflections from around the puzzle globe]]. *'''Wikimania 2026''': [[:wikimania:Special:MyLanguage/2026:Wikimania|Wikimania]] is happening this week! After the event, all streamed sessions will be linked in [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/schedule/ the program on Eventyay] and later uploaded to Commons. *'''Grantmaking''': The Global Resource Distribution Committee has published a [[m:Global_Resource_Distribution_Committee/Grantmaking_Strategy_2026|Grantmaking Strategy draft]] that sets out a renewed approach to how the Wikimedia Foundation's Community Fund is distributed across the Wikimedia Movement. The GRDC is requesting feedback from volunteers and affiliates, regardless of whether they are grantees or not. *'''Movement Ecosystem''': [[m:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Recognition and Funding for Movement Organizations|A proposal]] that would update movement affiliate recognition and establish new, connected criteria for eligibility to receive Community Fund grants is [[diffblog:2026/07/08/a-proposal-for-updating-the-wikimedia-movement-recognition-and-funding-model/|now available]] for community review. You are invited to read the proposal and [[m:Talk:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Recognition and Funding for Movement Organizations/Funding Eligibility|participate in the discussion]] until August 7. *'''AI's impact on Free Knowledge''': How AI [[diffblog:diff.wikimedia.org/2026/07/17/how-ai-threatens-the-social-contract-of-free-knowledge/|threatens the social contract]] of free knowledge and what we can do about it. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> [[File:Wikipedia Library owl with text.svg|right|frameless|250x250px]] *'''The Wikipedia Library''': [[diffblog:2026/07/11/whats-new-in-the-wikipedia-library-april-june-2026/|Five new collections were added]] to the [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Wikipedia Library] and a course developed by leading experts in academic publishing and open knowledge was launched. *'''Women+ contributions in Wikimedia Tech''': [[diffblog:2026/07/13/welcoming-women-into-wikimedia-tech-a-guide-based-on-lived-experiences/|A guide based on lived experience]] on how to address some of the invisible barriers for women+ in more technical Wikimedia spaces and recommendations to become more inclusive. Help further by filling out [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|this survey]] to better understand technical contributions by women+ across Wikimedia projects until July 20. *'''Structured Experimentation''': [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects/|A reflection on the first year]] of structured experimentation highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. *'''Revise Tone test ended''': The A/B test of [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise Tone|Revise Tone]] ended on July 9. It showed that newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise Tone#Experiment Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The feature is now available for everyone on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. *'''Keeping mentor list up to date''': Administrators on wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|Growth features are available]] can now automatically remove inactive mentors by configuring the settings at [[Special:CommunityConfiguration/Mentorship]] to keep the list updated. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. *'''Wikifunctions''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-07-01|How Abstract Wikipedia fits]] into the Wikimedia Foundation's annual plan FY26/27. *'''Wikidata:''' The latest [[d:Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|Wikidata Platform newsletter (July edition)]] shares how to identify and rewrite queries that rely on Blazegraph-specific extensions and affected by the migration off Blazegraph. *'''Discussion Tools''': On English Wikipedia, [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]' Usability Improvements [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)#Discussion Tools usability improvements becoming default|has now become default]] for talk pages. You can opt-out of these changes at any time [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]]. With this, Discussion Tools are now fully available at all wikis. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News week [[diffblog:2026/07/06/tech-news-2026-issue-28/|28]] and [[diffblog:2026/07/13/tech-news-2026-issue-29/|29]] include the new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. See also the 72 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. Overall, from April – June 2026 about [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|337 community tasks]] were resolved by the Wikimedia Foundation. *'''Language inclusivity at Wikimania 2026''': [[diffblog:2026/07/14/language-inclusivity-at-wikimania-2026-live-interpretation-and-more/|New approaches]] to translation and interpretation will be tested at Wikimania this year. *'''Call for submissions open for Wikimedia Latin America Conference 2026:''' The Wikimedia community in Latin America [[m:Conferencia Wikimedia de América Latina 2026/Programa|has opened the call for session proposals]] for the Wikimedia Latin America Conference 2026. Community members are invited to submit proposals for the conference program by August 10. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Protect|Protect]]'''<br/><small>''See also: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]]&nbsp;· [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter]&nbsp;· [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Advocacy''': [[foundationsite:news/2026/07/08/wikimedia-foundation-denied-wipo-permanent-observer-status/|China again blocks the Wikimedia Foundation]] as a permanent observer to the World Intellectual Property Organization (WIPO). *'''UK Online Safety Act''': Ofcom, the United Kingdom's Office of Communications, announced that [[foundationsite:news/2026/07/10/wikimedia-foundation-challenges-uk-online-safety-act-regulations/|Wikipedia is not designated as a Category 1]] service under the [https://www.ofcom.org.uk/online-safety Online Safety Act] (OSA). This is an important and welcomed outcome as a Category 1 designation could have included privacy and safety risks to our global community of volunteers. *'''UN Open Source Week edit-a-thon''': Volunteers created 60 new Wikipedia articles and made nearly 700 updates to improve Wikipedia's coverage of UN and open source topics at the second [[foundationsite:news/2026/07/09/un-open-source-week-edit-a-thon-2026/|UN Open Source Week edit-a-thon]] co-hosted by Wikimedia Foundation. *'''"Don’t Blink"''': [[diffblog:2026/07/09/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-may-2026/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Reach|Reach]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]''</small> [[File:Why do you still need Wikipedia when AI can answer anything – A WIKI MINUTE 16-9 (Thumbnail).png|thumb|250px|A Wiki Minute video series are now available.]] *'''"A Wiki Minute" videos''': [[diffblog:2026/07/14/debunking-myths-and-more-new-a-wiki-minute-videos-added-to-the-series/|New videos are added]] to the series answering some of the most common questions such as "Do you still need Wikipedia when AI can answer anything?" and "Does Wikipedia push a political agenda?". *'''Wikipedia 25 brand collaboration in Indonesia:''' On 4 July, the Jakarta-based street wear company [https://aglxy.com/collections/aglxy-x-wikipedia Ageless Galaxy launched a Wikipedia 25 collection], the first ever Wikipedia Brand Collaboration in Asia. The apparel collection featured hats, t-shirts, and a jigsaw puzzle cardigan. Wikimedians in Indonesia joined Ageless Galaxy for a launch party. '''Other updates''' *'''Leadership''': [[diffblog:2026/07/06/reflections-on-15-years-at-wikimedia-foundation-and-a-new-chapter/|Reflections on 15 years]] at Wikimedia Foundation and a new chapter. *'''Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/gnomi-partners-with-wikimedia-enterprise/ GNOMI Partners with Wikimedia Enterprise] to Bring Trusted Human Knowledge to Its AI News Agent. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board Elections Eligibility:''' There are [[Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2027/Proposed eligibility criteria|new proposed eligibility criteria]] for standing as a candidate in Wikimedia Foundation Board of Trustees election now [[Talk:Wikimedia Foundation elections/2027/Proposed eligibility criteria|available for feedback]]. The requirements are more specific and detailed than in years past, to both inform the community of what the Board needs and to create multiple pathways to the Board for Wikimedians. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br/><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/XXXXX|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:23, 22 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30782820 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on July 18. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/14|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Wikimania 2026 Day 4 group photo.jpg|thumb|250px|Wikimania 2026 group photo with [[foundationsite:wikipedia25/wikipedia-mascot|Baby Globe]]]] '''Special Wikimania issue'''<br/> <small>''This is a special Wikimania issue of the Bulletin. We'll be back to our regular format in the next issue''</small> *'''Wikimania Paris''': [[foundationsite:news/2026/07/22/wikimania-2026-paris/|Paris hosted Wikimania 2026]] as Wikipedia celebrates 25 years of free knowledge. Catch up on missed sessions of Wikimania 2026 by [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/schedule/ checking session pages in the program.] *'''Meet the Wikimedians of the Year 2026:''' The beloved Wikimedian of The Year awards shine the light on exceptional individuals, and through them, on the whole Wikimedia community. Learn about all of [[diffblog:2026/07/22/meet-the-wikimedians-of-the-year-2026/|this year's winners]]. *'''Daily highlights from Wikimania:''' **[[diffblog:2026/07/22/wikimania-2026-defining-a-moment-of-change/|Day 1 – Defining a moment of change]] **[[diffblog:2026/07/23/wikimania-2026-freedom-equity-and-reliability/|Day 2 – Freedom, equity and reliability]] **[[diffblog:2026/07/24/wikimania-2026-growing-language-communities/|Day 3 – Growing language communities]] **[[diffblog:2026/07/25/wikimania-2026-the-joy-of-contributing/|Day 4 – The joy of contributing]] *'''Public policy advocacy''': Overview of Wikimania 2026 [[diffblog:2026/07/20/understand-the-forces-shaping-free-knowledge-wikimania-2026-public-policy-advocacy-sessions-to-join/|sessions about public policy advocacy]]. While not all sessions are recorded, you can watch some by clicking the session. *'''Users with extended rights''' '''pre-conference''': 190 users with extended rights from all around the world gathered at a [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/talk/SJHKEK/ Wikimania pre-conference], to exchange experiences, learn from each other and connect. *'''Media coverage:''' The event was mentioned in many media outlets as part of wider coverage about the Wikimedia projects including in [https://www.lemonde.fr/pixels/article/2026/07/23/le-modele-de-wikipedia-menace-par-l-ia_6731138_4408996.html?srsltid=AfmBOoom_Z9VnLLbIIzRsvJvlEfrPdOn7nE6bx_lE57mgckjj70pOEJH Le Monde], [https://www.elnacional.com/2026/07/wikipedia-celebra-25-anos-de-resistencia-en-paris/&sa=D&source=editors&ust=1785509024172436&usg=AOvVaw2j7MHBb_WewEYxHLBYrJ0O El Nacional] and [https://www.radiofrance.fr/franceinter/podcasts/le-18-20-le-telephone-sonne/le-telephone-sonne-du-mercredi-22-juillet-2026-5846524 Radio France]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> *'''Improvement to Reading Lists''': Community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]] has been incorporated. 93% of participating users reported that it was useful. This feature allows saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. *'''Creating custom edit suggestions''': With the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature, volunteers can now create custom local suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration. Share your [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]]. *'''Dark mode for Content Translation:''' [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. *'''Mobile page preview''': Based on the conclusion of the experiment, [[mw:Readers/Reader Growth/Mobile page previews|mobile page previews]] feature will not be rolled out. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. *'''Scaling of Explore Feed to iOS''': The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Home Feed redesign will be scaled to iOS by applying the learnings from the Android release. *'''Improving Account Creation process''': After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[m:Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. [[phab:T430604|Read more]]. *'''Latest experiments''': An [[phab:T416418|ongoing experiment]] is testing to better guide Temporary Account users toward full account creation. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News week [[diffblog:2026/07/21/tech-news-2026-issue-30/|30]] and [[diffblog:2026/07/27/tech-news-2026-issue-31/|31]] include that now wikis can [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|restrict editing in the “User” namespace]] to only the page owner and certain user groups. See also the 50 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''New bot detection system for all wikis''': After a successful trial, which showed evidence of both deterring bots and being easier to use, hCaptcha (our new bot detection system) has been rolled out to all wikis, for account creation, and for most newcomer edits. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Protect|Protect]]'''<br /><small>''See also: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]]&nbsp;· [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter]&nbsp;· [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Online age verification''': Around the world, governments are adopting different approaches to online age verification. Learn more about it and how it is shaping our experiences online in a new three-part blog series: [[diffblog:2026/07/20/online-age-verification-explained-part-1-3-what-is-it-a-timeline-of-age-based-restrictions-and-why-it-matters/|"What is it, a timeline of age-based restrictions, and why it matters"]], [[diffblog:2026/07/20/online-age-verification-explained-part-2-3-what-means-what-how-its-done-and-balancing-child-rights-and-safety/|"What means what, how it's done, and balancing child rights and safety"]], and [[diffblog:2026/07/20/online-age-verification-explained-part-3-3-age-based-restrictions-draft-bills-to-watch-global-complexity-and-engaging-with-lawsuits/|"Age-based restrictions, draft bills to watch, global complexity, and engaging with lawsuits"]]. '''Board and Board committee updates'''<br /><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliation Committees''': [[diffblog:2026/07/20/celebrating-20-years-of-the-wikimedia-affiliations-committee/|Celebrating 20 Years]] of the Wikimedia Affiliations Committee. '''Other updates''' *'''Enterprise''': How Wikimedia Enterprise [[foundationsite:news/2026/07/16/wikimedia-enterprise-protecting-wikipedia-ai/|protects Wikipedia in the AI era]]. *'''Unionization''': [[foundationsite:news/2026/07/27/statement-cwa-recognition-request/|Wikimedia Foundation Statement]] on US unionization request. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br /><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/14|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:24, 4 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30782820 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on August 1. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/15|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Highlights''' *'''Improving Account Creation process''': As part of [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] an improved [[phab:T409236|account creation form]] has been released. The form now provides live username validation, a clearer username policy popover, and a reveal password button. We also removed redundant elements and jarring warning messages, improved the form's information hierarchy, and aligned the design with Codex design system guidelines. *'''Create charts from your own data''': The new ChartWizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. The ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]]. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> [[File:Worklist from Eventdetails page.png|thumb|250px|Worklist feature opened from Eventdetails page]] *'''Worklist Feature Setup Workshop''': Are you organizing or planning a Wikimedia editing event soon? Join one of [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|these workshops]] (Aug 18 at 16:00 UTC and Aug 19 at 11:00 UTC) to set up the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|new worklist feature]] for your event. With this feature, organizers can list the specific articles their event will focus on, directly on the event page. *'''Reading Lists to launch as full feature''': The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], will be launched in September as a full feature. Volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists-user&filter=&action=translate string translations] into a number of languages before the launch. *'''Improving Commons' section headings''': The [[phab:T332644|table of contents on Wikimedia Commons file pages was improved]] to make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. *'''From Abstract Wikipedia''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-08-05|An apple is a fruit]] and new experimental type: [[f:Z38546|anonymous functions]]. *'''Latest experiments''': An [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Upcoming|upcoming experiment]] would test methods for email confirmation enforcement for new accounts to determine which approach is the most effective at driving email confirmation. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News week [[diffblog:2026/08/03/tech-news-2026-issue-32/|32]] and [[diffblog:2026/08/10/tech-news-2026-issue-33/|33]] include that Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category to make it easier to find recently or long-standing categorized pages. See also the 43 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Protect|Protect]]'''<br/><small>''See also: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]]&nbsp;· [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter]&nbsp;· [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Don't blink''': Representing Wikimedia at the United Nations’ Open Source Week and other [[diffblog:2025/07/12/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-may-2025/|latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Online Identity Verification''': Anonymity is Important for Democracy and [https://medium.com/wikimedia-policy/anonymity-is-important-for-democracy-and-its-also-at-risk-discussing-online-identity-6e9a83099ba7 It’s Also at Risk]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Wikimedia Foundation Board of Trustees''': [[diffblog:2026/08/11/board-of-trustees-reflections-on-wikimania-2026/|Reflections on Wikimania 2026]]. '''Other updates''' *'''Leadership''': Wikimedia Foundation will welcome Rena Kokalari as [[foundationsite:news/2026/08/04/wikimedia-foundation-welcomes-rena-kokalari-as-new-chief-people-officer/|new Chief People Officer]] from 1 September. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br/><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/15|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:24, 18 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30921733 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on August 15. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/16|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Community wishlist graphic.svg|thumb|150px|Future of Community Wishlist]] '''Highlights''' *'''Simplifying account creation''': The [[m:Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page [[phab:T433783|has been simplified]] as part of ongoing work to modernize the account creation experience. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. *'''Movement Ecosystem strategy''': Deadline to provide feedback on the [[m:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Recognition and Funding for Movement Organizations|first version of the proposal]] are extended until Sep 30 to allow more time for community feedback and discussion. *'''New format for the Community Wishlist''': You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. [[m:Talk:Community Wishlist/Community Wishlist 2027|Please let us know]] what you think will work well or if there are ways to make this proposal stronger. This consultation is open for two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> *'''Improving page performance''': In order to improve page performance, images now load [[phab:T148047|when they are viewed]]. This means images that are lower down within an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. *'''Android Reading list updates''': Some of the recent Android releases include [[phab:T420788|updates]] to the '''Saved''' feature. This first round of changes on the Android app include redesigning the "Saved" tab to include an "All articles" view, and remove the user-facing default "Saved" reading list. *'''Reading list on desktop''': Reading lists [[phab:T435258|has been released]] on Chinese, Bengali, Czech, and Vietnamese Wikipedias. The feature is now available for logged-in users on those wikis. *'''Event Registration tool''': The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event’s Worklist. *'''Call for Projects and Mentors for Outreachy''': Wikimedia is participating in Round 33 of the [https://www.outreachy.org/ Outreachy program] that runs from December 2026 through March 2027. The deadline to [[phab:T436035|submit projects on Phabricator]] is Sept 4 at 4pm UTC and the project list will be finalized by Sep 11. *'''Latest experiments''': A [[mw:Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 2|current experiment]] is testing to introduce a new content type in Apps home. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News week [[diffblog:2026/08/17/tech-news-2026-issue-34/|34]] and [[diffblog:2026/08/24/tech-news-2026-issue-35/|35]] include that a new Wikipedia in [[d:Q3436680|Bole]] has been created. See also the 58 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''UwER Conference''': In December, the Wikimedia Portugal and Wikimedia Foundation will be hosting a first-of-its-kind [[:m:Special:MyLanguage/Users with Extended Rights Conference 2026|convening for users with extended rights]]. Applications to attend opened August 13 and will close on September 4. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Enable|Enable]]'''<br/><small>''See also: [[m:Research:Newsletter|Research newsletter]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikimedia Endowment''': [[diffblog:2026/08/19/updates-from-the-july-2026-wikimedia-endowment-board-meeting/|Updates]] from the July 2026 Wikimedia Endowment Board Meeting. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Protect|Protect]]'''<br/><small>''See also: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]]&nbsp;· [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter]&nbsp;· [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Don't Blink''': [[diffblog:2026/08/21/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-july-2026/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Legal footer update:''' The Foundation had updated the Legal and Safety Contact Information on 300+ content wikis. The project adds a link to a [[foundation:Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|Foundation-managed central page]] where people can find contact information to report illegal issues and serve official legal notices. This helps to resolve gaps if community-managed contact pages are missing or incomplete. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Reach|Reach]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]''</small> *'''Collaboration''': UNESCO and Wikimedia Movement [[diffblog:2026/08/18/unesco-and-wikimedia-movement-deepen-their-partnership-at-wikimania-2026/|deepen their partnership]] at Wikimania 2026. *'''Digitization''': Bringing [[diffblog:2026/08/22/bringing-balinese-manuscripts-to-wikimania-2026/|Balinese Manuscripts]] to Wikimania 2026. *'''Language''' '''related projects''': Read some key highlights from the latest edition of the [[diffblog:2026/08/21/language-and-internationalization-newsletters-11/|Language and internationalization newsletter]]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''AffCom''': The Affiliations Committee is [[m:Affiliations_Committee/Extension_of_the_pause_on_new_affiliate_recognition|extending the pause]] on new affiliate recognition until the affiliate recognition and funding model is further clarified. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br/><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/16|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:00, 1 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30962150 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on August 28. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/17|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Wikipedia scale of justice.svg|thumb|150px|Baseline Neutral Point of View policy is now being introduced.]] '''Highlights''' *'''Data center switch:''' All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23 at 14:00 UTC as part of a [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|scheduled switchover]] to allow for essential maintenance and improvements. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes in advance. *'''Baseline NPOV Policy''': The public conversation regarding the proposed baseline NPOV policy for Wikipedias that do not yet have one has been concluded. Read [[m:Special:MyLanguage/Baseline NPOV policy/Discussion on a proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) Standard#Outcome of the public conversation|the summary report]] and [[m:Special:MyLanguage/Baseline NPOV policy|the updated baseline NPOV policy text and enforcement guidance here]]. *'''Save the date.''' [[wikimania:Special:MyLanguage/2027:Wikimania|Wikimania 2027]] will be taking place in Santiago, Chile, and online from August 18 to 21, with the theme "The Internet we want". See the [[diffblog:2026/09/11/coverage-of-wikimania-2026-from-paris-to-the-world/|Wikimania 2026 coverage highlights]] and [[diffblog:2026/09/10/setting-our-sights-on-wikimania-santiago/|a brief update on what's ahead]]. *'''Chart extension is now beginner-friendly''': Creating graphs and charts previously required manual JSON editing. In response to a [[m:Community Wishlist/W414|Community wish]] to make the Charts extension more user-friendly, [[c:Special:ChartWizard|a new Visual mode]] for adding values has been introduced. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> [[File:TextMatch diff illustration 2.png|thumb|150px|TextMatch: A paste from an LLM triggering a Suggestion.]] *'''Introducing TextMatch''': Communities are [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|shaping Suggestion Mode with TextMatch]] to create custom suggestions that are tailored to their own policies and writing conventions. Share your [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]]. *'''Visual editor becoming default:''' Design work on the user experience for visual editing for newcomers [[w:en:Wikipedia talk:VisualEditor#Design follow-up on visual editing for newcomers|is underway]]. This follows visual editor becoming default on [[w:en:Wikipedia:Requests for comment/Visual Editor for new editors#RfC on the default editor for new Desktop editors|English Wikipedia]] following a community discussion. *'''Community Wishlist 2027 consultation:''' The consultation on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|proposed new Wishlist process]] is closing this week. This year's cycle plans for wish submissions in late October/early November, triage completed by late November, and voting in early to mid January. Share feedback in any language [[m:Talk:Community Wishlist/Community Wishlist 2027|on the talk page]]. *'''Improved Add a Link feature''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with [[phab:T434259|improved detection]] of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. *'''Wikipedia Android app''': [[phab:T420788|Latest release]] includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. *'''Domain change for thumbnails''': The domain of URLs for thumbnails [[phab:T427465|is changing]] from <code dir=ltr>upload.wikimedia.org</code> to <code dir=ltr>thumb.wikimedia.org</code>. The old URLs will continue to work but MediaWiki will advertise the new domain instead. Original files, videos, and transcodes will still be served from <code dir=ltr>upload.wikimedia.org</code>. *'''Reading lists rollout continues on desktop:''' Following the initial deployment to Bengali, Chinese, Czech, and Vietnamese Wikipedias, [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] went live on Arabic, French, and Indonesian Wikipedias and will go live on [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)#Phase 3: Reading lists full feature rollout|English Wikipedia on Sep 14]], with all remaining wikis following on Sep 28. *'''New features of Pageviews Analysis''': Several new features have been added to the [https://pageviews.wmcloud.org/ Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. *'''Article guidance:''' As part of an A/B experiment, [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] is now available in Turkish and Simple English. *'''Latest experiments''': A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Minimal Minerva|current experiment]] for logged-out mobile readers on Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias is testing whether simplifying the Minerva navigation bar improves reader retention. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Wikifunctions status updates''': Thanks to all contributors, Wikifunctions has now [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-09-03|reached 5,000 functions]]. *'''Latest highlights from Tech News:''' Weeks [[diffblog:2026/08/31/tech-news-2026-issue-36/|36]] and [[diffblog:2026/09/07/tech-news-2026-issue-37/|37]] of Tech News include the Article guidance feature is now enabled by default for editors with less than 100 edits on Simple English and Turkish Wikipedia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Enable|Enable]]'''<br/><small>''See also: [[m:Research:Newsletter|Research newsletter]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Affiliates and grant funding:''' Have your say [[m:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Recognition and Funding for Movement Organizations|on proposals establishing]] (1) a new model and set of expectations for movement affiliates; (2) new, connected requirements to determine eligibility for receiving Community Fund grants from the Wikimedia Foundation; and (3) updated criteria for affiliate recognition processes. *'''Community Fund reflections''': Read [[diffblog:2026/08/31/fy25-26-annual-funding-programs-reflections-learnings/|the reflections]] on the fiscal year 2025–2026 of the Rapid Fund and General Support Fund, covering $17.73 million across 427 grants in 90 countries, with 56.2% distributed outside North America and Northern & Western Europe. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Reach|Reach]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]''</small> *'''World of Wikipedia launches:''' The [https://worldof.wiki/ World of Wikipedia] game has been released. It is an online collectible card game where players sort fact from fiction across Wikipedia articles to build their card library. The game is the latest experiment in reaching younger audiences through familiar formats, following ''Wikispeedia'' on Roblox and ''Which Came First?'' on the Wikipedia app. '''Other updates'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * '''Celebrate Women 2026:''' [[diffblog:2026/09/05/more-than-a-campaign-the-measurable-impact-of-celebrate-women-2026/|Read the impact]] of Celebrate Women 2026 as the campaign concluded with 112 events, 238,222 unreverted content edits and 2,499,773,577 bytes added. * '''US staff union vote:''' On Sep 3, eligible Wikimedia Foundation staff in the United States [[foundationsite:news/2026/09/03/us-staff-unionization-vote/|voted in favor]] of union representation in a National Labor Relations Board (NLRB) election. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br/><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/17|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:53, 16 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=31036199 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 15 September. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/18|translate]].''</div> ---- [[File:Wikipedia Starter Kit Design Mockup 1 - Dashboard Overview.png|thumb|250px|Starter Kit dashboard overview.]] '''Highlights''' *'''Introducing the Wikipedia Starter Kit:''' The Foundation has launched a [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|new Toolforge-hosted tool]] giving new and small language Wikipedia communities a guided pathway through essential onboarding tasks, activity indicators, and connections to the wider movement. *'''Apply for a scholarship to Wikimania 2027:''' Scholarship applications [[diffblog:2026/09/22/scholarship-applications-for-wikimania-santiago-are-now-open/|are now open]] to attend Wikimania 2027 in Santiago. To help with preparing submissions, orientation sessions in Spanish, Portuguese, and English will be held starting the week of October 5. The final deadline is October 31. *'''Reading Lists rolling out to all Wikipedias:''' Starting September 28, logged-in users on every Wikipedia will be able to [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|save articles to a "read later"]] list using the bookmark icon, following successful rollouts on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. *'''WikiCelebrate''': [[diffblog:2026/09/14/we-mostly-do-this-stuff-just-for-the-love-of-it-wikicelebrating-juan-bugwarp-kulichevsky/|WikiCelebrating Juan "BugWarp" Kulichevsky]], who has contributed to Wikimedia projects since childhood and is passionate about sports photography and community building in Argentina and beyond. *'''The 2026 appointment cycle is open''' now through 31 October 2026 for the Ombuds Commission (OC) and the Case Review Committee (CRC). You can learn more about the committees, the roles, and how to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|Committee Appointments page on Meta-wiki]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> *'''Community Wishlist 2027:''' The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|Community Wishlist Process]] is now updated, taking into account the feedback received. Look out for the call for wish submissions towards the end of October. *'''Wikimedia CEE Meeting 2026''': From Sep 18-20, Wikimedians, open-knowledge researchers, and free-culture advocates from Central and Eastern Europe [[diffblog:2026/09/15/central-and-eastern-europes-premier-free-knowledge-conference-debuts-in-romania-wikimedia-cee-meeting-2026-to-convene-in-cluj-napoca/|gathered]] for the first time in Romania. [[diffblog:2026/09/14/cee-beyond-the-crossroads-wikimedia-cee-meeting-2026-convenes-in-cluj-napoca/|Take a look]] at the novelties and history behind CEE Meeting. *'''Increasing account creation''': To convert more casual users into logged-in daily users, the [[phab:T434847|evergreen account creation]] prompt is released into Beta / TestFlight for iOS and Android. Also, a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]] will now be released to all wikis. The new notice has proven to increase permanent account creation from 1.94% to 3.66%. *'''VisualEditor''' '''is now the default at English Wikipedia''': this wiki has now adopted VisualEditor as the default editor on both desktop and mobile web, following [[w:en:Wikipedia:Requests for comment/Visual Editor for new editors|a sitewide discussion]] that found overwhelming consensus to make the change. *'''Retesting image carousel''': The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]] will be retested using three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. *'''Wikifunctions''': Your code can now call back to the Wikidata fetch functions. Wikifunctions have [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-09-10|deployed an initial capability]] by which a code Implementation (in JavaScript or Python) can call certain other Wikifunctions Functions, get back the result, and have it available for further processing. *'''Latest experiments''': A [[phab:T436352|current experiment]] is testing whether offering a "generic guidance" path for Article Guidance that does not depend on a Wikidata match would increase the chances of more article creation attempts. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Tech News:''' The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/09/14/tech-news-2026-issue-38/|38]] and [[diffblog:2026/09/21/tech-news-2026-issue-39/|39]] include a Reader Growth experiment testing whether showing only part of an article at first on mobile, with a “Read more” button to reveal the rest, encourages people to keep reading. See also the 56 community-submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''Suggestions for Transliterated Search''': If you regularly use two different writing systems (such as Hindi and Latin alphabet), sometimes you accidentally type with the wrong one and need to switch to the right keyboard. Now, [[diffblog:2026/06/11/do-what-i-mean-second-try-suggestions-for-wrong-keyboard-and-transliterated-search/|this gadget]] will be able to suggest query based on what you typed. *'''Peer-to-peer learning program''': Let’s Connect, a peer-to-peer learning program is [[diffblog:2026/09/10/lets-connect-a-peer-to-peer-learning-program-the-shift-to-a-community-organized-model/|shifting to a community-organized model]]. *'''LLM Paste Check rolling out to Wikipedia:''' A [[mw:Edit check/LLM Paste Check|new Edit Check]] will prompt editors who paste text likely copied from an external AI chatbot to consider whether it aligns with movement AI-use policies and decide whether to keep or remove it. It goes live as a default-on feature at English Wikipedia on Sep 24 and at all Wikipedias on Oct 8. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Enable|Enable]]'''<br/><small>''See also: [[m:Research:Newsletter|Research newsletter]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikidata bulk downloads now free via Wikimedia Enterprise:''' New beta API endpoints let anyone [https://enterprise.wikimedia.com/blog/wikidata-bulk-snapshots-batches/ download full Wikidata snapshots and pull] hourly batch diffs at no cost, opening up bulk access that previously required a paid tier. *'''Accountability for Wikimedia production services''': To ensure clear accountability for responding to incidents in Wikimedia production services, Wikimedia Foundation published the [[mw:Wikimedia Production/Service Catalog|Service Catalog]] page. The page is the canonical source of [[mw:Wikimedia Production/Service Catalog/Ownership Roles and Responsibilities|service ownership]] for code deployed to the Wikimedia Foundation cluster. See also [[mw:Wikimedia Production/Service Catalog/FAQ|FAQ]] pages which contain more background details. *'''Datacenter switchover has been postponed:''' [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual. *'''Affiliates and grant funding''': The conversations on the new proposed model, requirements and criteria continues until the end of next week with [[:m:Updating_the_ecosystem_of_Wikimedia_organizations/Recognition_and_Funding_for_Movement_Organizations#Public_feedback_calls%3A_September_2026|public calls]] on 1) Tuesday, September 29, 16:00-17:00 UTC on affiliate growth paths and Friday, October 2nd, 17:00-18:00 UTC on affiliate overlaps. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Reach|Reach]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]''</small> *'''AI literacy program''': [[diffblog:2026/09/10/wacana-puts-self-determination-at-the-center-of-ai-literacy/|A new regional initiative]] in ASEAN was launched to support training and conversations around AI literacy, accountability, and Indigenous self-determination. *'''Testing Google preferred sources''': [[w:en:Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about %E2%80%9CGoogle preferred sources%E2%80%9D|An experiment]] is proposed on English Wikipedia to run a temporary (2-week) notice asking readers who come from Google to set Wikipedia as a “preferred source” in Google. We would see if this causes people who use Google to visit Wikipedia more. If your language wiki is interested, please reach out on [[m:Future Audiences/Preferred sources|the project's talk page]]. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br/><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[wikt:en:Wiktionary:The Headword|The Headword (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/18|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:50, 30 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=31063756 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on September 25. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/19|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Thanks-Notification-New-Icon-Cropped.png|thumb|200px|Screenshot of the Thanks feature.]] '''Highlights''' *'''Community Wishlist:''' Community Wishlist is [[m:Community Wishlist/Updates|looking for volunteers]] to join their working group. You can find details on the goal of the group, roles and expectations, norms we'll follow, and how to sign up [[m:Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|on this Meta-Wiki page]]. *'''Human knowledge at stake''': Wikimedia Foundation [[foundationsite:news/2026/09/30/un-general-assembly-wikipedia-human-knowledge/|makes the case]] for human knowledge at the UN General Assembly and how scrapers are straining our infrastructure and the larger human knowledge ecosystem online. *'''Joy of contributing:''' [[diffblog:2026/09/30/the-thanks-that-drove-a-wikimedian/|How a simple thanks fuelled]] one of our Wikimedians of the Year as they connect the community. *'''PTAC technical topics''': The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] calls for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Submit your topic on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council#Call for discussion topics|the council’s talk page]]. *'''Wikimania scholarship deadline extended''': The deadline for [[wikimania:2027:Scholarships|Wikimania 2027 scholarship applications]] has been extended through the end of day on November 4, 2026 (Anywhere on Earth). This is to compensate for a pause in the application window on October 15, 2026 from 1pm to 6pm UTC, to allow for an upgrade to the LimeSurvey platform. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> [[File:Screen-20260922-162150-1790111988090.webm|thumb|150px|Prototype Video of Listening to Wikipedia.]] *'''OpenAI agent activities on Wikimedia projects''': The Wikimedia Foundation have [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|discovered some activity]] by “rogue” OpenAI agents on Wikimedia platforms. These unauthorized bot activities included edits to our wikis, some unsuccessful attempts to exploit a public note-taking tool we host, and heavy traffic. *'''Listening to Wikipedia''': The [[mw:Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Phase 1]] experiment for Listening to Article intros within the Android app’s “For you” feed has been released into the [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia.beta&hl=en_US Wikipedia Beta App]. This experiment tests whether adding a listening format into the "For you" feed has the potential to deliver improvements in reader retention. *'''Wikimedia Hackathon''': The [[mw:Wikimedia Hackathon 2027|2027 Wikimedia Hackathon]] will be taking place in person April 9-11, 2027 in Tirana, Albania. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ Scholarship applications are open] until October 30. *'''Bookmark button on mobile web''': Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, [[phab:T438769|the bookmark button]] prompts users to log in or create an account to save an article for later, to encourage more readers to become account holders. *'''Abstract Wikipedia piloting showing articles to readers''': Three initial pilot communities are [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-10-02|currently working with the team]] to explore using abstract articles on their Wikipedias: [[:ml:പ്രധാന താൾ|Malayalam]], [[:dag:Solɔɣu|Dagbani,]] and [[:ig:Ihu mbụ|Igbo]]. *'''Simplifying account creation''': [[phab:T430058|An experiment]] has begun on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. *'''Suggestions mode:''' It is now possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <code dir=ltr>Draft:</code> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. *'''Latest experiments''': An upcoming experiment is testing a personalised module, [[phab:T436787|called 'Review Changes',]] for [[mw:Home|Home]] which aims to introduce newer editors to the concept of reviewing the edits that other users are making. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Tech News:''' The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/09/28/tech-news-2026-issue-40/|40]] and [[diffblog:2026/10/08/tech-news-2026-issue-41/|41]] include users of default skins on desktop and mobile web will now be informed if the search results displayed [[phab:T303013|come from page redirects]]. See also the 20 community-submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Enable|Enable]]'''<br/><small>''See also: [[m:Research:Newsletter|Research newsletter]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/mantic-uses-wikimedia-enterprise/ Mantic Uses Wikimedia Enterprise] to Power AI Forecasting. *'''Improving developers experience''': Two new features has been shipped to improve developer experience: Spiderpig (deployment web interface) which allows developers to leave notes for each other about errors they see in the logs and Patchdemo, which [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/FS25HTRPMVNH2BSDGDNARCSLZBFIAUJ6/|now supports in-browser code editing]], so developers can make quick changes without needing to push a new patch and recreate the demo. *'''Strengthening infrastructure''': To reduce the workload from non-pageview requests, the overall number of database queries per logged-out pageview has been reduced by 52%, from a baseline of 23 queries/pageview in August, to 11 queries/pageview today. [[phab:T347123#12304074|Read more]]. *'''Increasing test reliability''': To reduce friction in post-merge validation and ultimately improve confidence in release decisions: Catalyst [[phab:T435222#12319752|was proven to be a much more reliable environment to run daily Selenium tests]] (95.7% eventually green) compared with the beta cluster (79.1% over the same 10 suites). This gives confidence to automatically catch issues before they reach production. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Protect|Protect]]'''<br/><small>''See also: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]]&nbsp;· [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter]&nbsp;· [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Transparency Report''': [[diffblog:2026/09/30/the-wikimedia-foundations-latest-transparency-report-6/|The latest Transparency Report]] has been published. Out of 953 requests for content alteration and takedown, [[foundationsite:who-we-are/transparency/2026-1/content/|only 2 requests were granted]]. The Foundation continues to prioritize the public interest and is guided by the content moderation policies the volunteer community has shaped over the past 25 years. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Reach|Reach]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]''</small> *'''Grantmaking''': [[diffblog:2026/09/28/a-season-of-subsidiarity-two-reflections-on-transferring-ownership-of-rapid-funds-to-wikimedia-organizations/|Two reflections]] on transferring ownership of Rapid Funds to Wikimedia organizations. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliations Committee''': Wikimedia Affiliations Committee Has [[diffblog:2026/10/06/wikimedia-affiliations-committee-has-new-officers-and-advisors/|New Officers and Advisors]]. Read also [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News/Issue 9|the latest issue]] of the AffCom News to learn more about their work. *'''Governance committees looking for volunteers''': [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds Commission (OC)]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] welcome [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|new volunteers to contribute]] to important work across the Wikimedia ecosystem. Applications will open until October 31. Learn more about the committees, the roles, and how to apply [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|on the Metapage]]. *'''Board of Trustees Elections Process''': The Board has reviewed the feedback received since July on its elections process proposal, and thanks everyone who shared input on Wiki, in person, or directly with Trustees. Based on that feedback, the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Governance Committee|Governance Committee]] has moved away from the eligibility criteria approach and developed [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2027/Proposed eligibility criteria|two new options]] for the 2027 selection process and beyond. We'd like your feedback again before deciding. Please read the proposal and share your feedback on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2027/Proposed eligibility criteria|Meta-Wiki talk page]] by October 27. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br/><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:wikt:en:Wiktionary:The Headword|The Headword (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/19|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:31, 13 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=31131552 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on October 9. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/20|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Nigerian Women Politicians May 2021 Edit-a-Thon 9.jpg|thumb|200px|Mobile users can now edit with visual editors]] '''Highlights''' *'''Community Wishlist''': The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January. *'''Visual editor now on mobile''': Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access visual editor directly from the iOS and Android apps]]. This enables readers to make quick contributions while casually reading. *'''Mobile editing for Wikidata''': New and existing editors can now [[d:Wikidata:Usability and usefulness/Item editing experience/Mobile editing of statements|edit Wikidata statements on mobile]] devices. Please [[d:Wikidata talk:Usability and usefulness/Item editing experience/Mobile editing of statements|share]] [[d:Wikidata talk:Usability and usefulness/Item editing experience/Mobile editing of statements|your feedback and report bugs]]. *'''Behind the scenes''': [[diffblog:2026/10/07/storms-make-trees-take-deeper-roots-the-impact-of-dolly-partons-death-on-wikipedia/|What happened on 25 August]] as hundreds of edits were made to Dolly Parton's article on English and German Wikipedia – and why code stewardship and the [[mw:Wikimedia Production/Service Catalog|Service Catalog]] matter. *'''Security update''': Due to [https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1 a critical security advisory about the PHP language], many Wikimedia services are going to be affected. Events are developing rapidly. [[wikitech:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community|See this page]] for list of affected services and the most updated information. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> [[File:Image browsing carousel bee gif.gif|thumb|150px|The new Image Carousel treatment experience that will be tested]] *'''Identifying LLM edits easily''': [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]] is now available on all Wikipedias. The feature will notify editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. *'''The Future of Wikimedia Hackathon''''':'' [[mw:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|A proposal]] to hold the [[mw:Wikimedia Hackathon|Wikimedia Hackathon]] every three years, with regional hackathons in between has been shared. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback [[mw:Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|on the proposal’s talk page]] before November 6. *'''Re-testing Image Carousel on readers''': Starting November 20, a test for [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Carousel]] will run for logged-out readers. Readers will browse community-uploaded images, selected by editors as relevant to specific articles. It will measure the impact of incorporating some [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing#November 2025: Ideas and feedback|community-requested features]] on logged-out reader retention. *'''Changes to Watchlist view''': [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs. *'''Wikifunctions quarterly planning''': For October–December 2026, Wikifunctions will [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-10-09|focus on two main areas]]: working with pilot communities towards bringing abstract articles into their Wikipedias, and making it easier to create and edit articles on Abstract Wikipedia. *'''Suggestion Mode''': To encourage newcomers to publish their first suggestion when using Suggestion Mode, implementation of the [[phab:T432622|publish prompt on mobile]] has been completed. *'''Onboarding newcomers''': To encourage new editors to make their first edit, the early onboarding [[phab:T432126|A/B test]] went live. *'''Tech News:''' The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/10/12/tech-news-2026-issue-42/|42]] and [[diffblog:2026/10/19/tech-news-2026-issue-43/|43]] include [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia. See also the 54 community-submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Enable|Enable]]'''<br/><small>''See also: [[m:Research:Newsletter|Research newsletter]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Open geospatial dataset now released''': Wikimedia Enterprise has released [https://enterprise.wikimedia.com/blog/geospatial-wikidata-dataset/ an open geospatial dataset] containing 17 million OpenStreetMap elements linked to Wikidata, Wikipedia, and Wikivoyage, as Parquet and GeoParquet files on [https://huggingface.co/datasets/wikimedia/linked-openstreetmap-wikidata-wikipedia-wikivoyage Hugging Face] and [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/linked-openstreetmap-wikimedia Kaggle]. *'''Wikimedia Enterprise partnership''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/comaps-benefits-from-enterprise-free-access/ How CoMaps Uses Wikimedia Enterprise] to Bring Wikipedia to Their Offline Maps. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Protect|Protect]]'''<br/><small>''See also: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]]&nbsp;· [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter]&nbsp;· [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Better bot detection''': There is a new [[wikitech:KAPOW|bot detection system]] for traffic to the Wikimedia wikis. There might be sudden changes to visitor statistics starting on 26 October and going back to 20 June. This is because we will now be better at finding automated traffic which is trying to hide that it is coming from bots. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Reach|Reach]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]''</small> *'''The Wikipedia Library''': [https://www.datawrapper.de/ Datawrapper] is now [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/189/ available in The Wikipedia Library.] This is a data visualisation platform to create and publish responsive charts, maps, and tables. If you're a contributor who qualifies for TWL, please feel free to apply for access and make use of this tool. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br/><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:wikt:en:Wiktionary:The Headword|The Headword (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/20|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:05, 29 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=31197021 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on October 24. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/21|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Mural con avances.jpg|350px|right]] '''Highlights''' *'''Joy of contributing''': The different ways in which [[diffblog:2026/10/28/around-the-globe-meet-the-joy-nitiatives-across-the-wikimedia-movement/|joy shows up across Wikimedia movement]]: from music, sweets and weddings to Baby Globe. *'''Protecting open knowledge''': The Wikimedia Foundation [[diffblog:2026/10/30/why-wikimedia-is-speaking-up-in-a-major-ai-copyright-case/|has filed an amicus brief to protect open knowledge]] in a major copyright case involving OpenAI and Microsoft. *'''Security update''': Many Wikimedia tools were taken offline because of a [https://en.wikipedia.org/wiki/PHP2Shell?wprov=wppw2 security vulnerability in PHP]. This affected many [https://www.bbc.co.uk/news/articles/c3qjnwye0ep5o websites worldwide]. [[m:Special:MyLanguage/Toolforge|Toolforge]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Cloud Services|Cloud VPS]] have been back up since October 22. Many important tools have been gradually restored. Some tools need the respective volunteer maintainers to restart them. Follow the work [[wikitech:Talk:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community#Exceptions|on Wikitech]]. *'''Wikipedia Year in Review 2026:''' This year's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2026 Year in Review|Wikipedia Apps Year in Review]] is in progress and you can help make it available in more languages to readers around the world by helping with translations. Here's how: ** '''Android:''' [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&action=translate&group=out-wikimedia-mobile-wikipedia-android-strings&filter=%21translated Open Android translations]. Under the '''Untranslated''' tab, search for <code dir=ltr>yir</code>. ** '''iOS:''' [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&action=translate&group=out-wikimedia-mobile-wikipedia-ios&filter=%21translated&optional=1 Open iOS translations]. Under the '''Untranslated''' tab, search for <code dir=ltr>year-in-review</code>. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> [[File:Notifications 1 on Wikipedia apps.png|150px|right|thumb|Mockup of notifications experiment.]] *'''Around the Globe in ESEAP''': Connecting 32 geographic areas and 64 language editions of Wikipedia across East Asia, Southeast Asia, and the Pacific. See how the [[diffblog:2026/10/23/around-the-globe-meet-our-movement-in-eseap/|region is creating spaces]] for active editors to build relationships. *'''Notifications Experiment:''' In the coming weeks, the first of two notifications experiments on Android will be launched. The experiment will test whether personalized Discover reading list notifications will encourage them to return to the app. The three-week experiment will include English Wikipedia readers who have opted in to notifications. Learn more and share your feedback on the [[mw:Wikimedia Apps/Team/Notifications|project page]]. *'''Reading recommendations''': An ongoing experiment is testing [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading recommendations|article recommendations]] for new account holders who also identify as readers. This aims to encourage new account holders to read and return to the website regularly, with the goal of increasing internal referrals by 1%. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''New search experiment''': The first of four experiments in [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 2|Phase 2 of Semantic Search]] is running in the Wikipedia Android and iOS apps for Arabic, French, and Japanese Wikipedias. Participating readers can search inside articles and open quoted passages directly in their source articles, no answers or summaries are generated. Feedback is welcome on the project’s [[mw:Talk:Readers/Information Retrieval/Phase 2|discussion page]]. *'''Share Cards''': The [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Future Audiences]] team is planning to bring [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Share card|Share Cards]] to Wikipedia on mobile. This feature gives users the option to share a visually appealing card with friends, based on the article they are reading. The card contains the article’s title, image, opening text, and related attribution, and links back to the article for full reading. *'''Wikifunctions''': Exploring how Abstract Wikipedia [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-10-30|serve both contributors and readers well]]. *'''Tech News:''' The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/10/26/tech-news-2026-issue-44/|44]] and [[diffblog:2026/11/03/tech-news-2026-issue-45/|45]] include the default renderer for math formulas [[w:en:Wikipedia:WikiProject Mathematics/MathFormattingBugs|has changed]]. See also the 59 community-submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Enable|Enable]]'''<br/><small>''See also: [[m:Research:Newsletter|Research newsletter]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''New Toolforge features:''' As part of [[mw:Wikimedia Tools Platform Team|Tools Platform]]'s work to improve the reliability of Toolforge-hosted tools, two new platform features are launched: (1) [[wikitech:Help:Toolforge/Alerts|Toolforge alerts]] let tool maintainers receive email notifications when any of their tools is encountering a common error condition; (2) [[wikitech:Help:Toolforge/Running jobs#Toolforge logs|Toolforge extended logging capabilities]] let tool maintainers retrieve logs for events like job creation, deletion or deployment failure, with a new CLI <code dir=ltr>toolforge logs</code>, at the same time that they retrieve their job logs. *'''Release of Foundation and Endowment annual audit reports:''' The Foundation has released its annual audit reports (audited financial statements) covering July 2025 - June 2026 for both the [[foundation:File:Wikimedia_Foundation_FY26_Audit_Report_Final.pdf|Wikimedia Foundation]] and the [https://wikimediaendowment.org/wp-content/uploads/2026/11/Wikimedia-Endowment-FY26-Audit-Report_Final.pdf Wikimedia Endowment.] The annual financial report for [[diffblog:2026/11/05/wikimedia-enterprise-financial-report-fiscal-year-2025-2026/|Wikimedia Enterprise]] for the same period has also been released. [[diffblog:2026/11/05/highlights-from-the-wikimedia-foundation-and-wikimedia-endowment-audit-reports-for-fiscal-year-2025-2026/|Read key takeaways from the reports on Diff]] and FAQs for both the [[m:Wikimedia_Foundation_reports/Financial/Audits/2025-2026_-_frequently_asked_questions|Foundation]] and the [[m:Wikimedia_Endowment_reports/Financial/Audits/2025-2026_-_frequently_asked_questions|Endowment]] on Meta-Wiki. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Protect|Protect]]'''<br/><small>''See also: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]]&nbsp;· [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter]&nbsp;· [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Don’t Blink''': [[diffblog:2026/10/29/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-september-2026/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Reach|Reach]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]''</small> *'''GLAM''': Collaboration with Tunisia’s Cultural Heritage Institutions through [[diffblog:2026/10/30/glam-wiki-days-tunisia-2026-building-bridges-between-wikimedia-and-tunisias-cultural-heritage-institutions/|GLAM Wiki Days Tunisia 2026]]. *'''The Wikipedia Library''': Discover [[diffblog:2026/11/04/whats-new-in-the-wikipedia-library-july-september-2026/|new and continuing partnerships]] in The Wikipedia Library including **[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Chronicle_of_Higher_Education ''The Chronicle of Higher Education''], a leading resource for independent journalism, career development, and academic analysis. **[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/189/ Datawrapper] for editors to create charts, maps, and tables for Wikimedia projects. **[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/49/ Adam Matthew Digital,] [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/123/ Springer Nature] and [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/134/ E-Yearbook]. **Work also continues to make sure [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] does not get blocked by publishers who are starting to block bot traffic to manage the impact of scraping. In September, we worked with Reuters and the Library of Congress to [[wikitech:Citoid/Allowlisting|allowlist Citoid]]. You can track our progress with other publishers [[phab:T439327|on Phabricator]]. '''Other Movement-curated newsletters & news''' <br /><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:wikt:en:Wiktionary:The Headword|The Headword (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/21|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:12, 11 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=31253390 --> d1btxfothxo7cds88qx4y4kjlcyowmd 0 60347 854177 853455 2026-11-10T20:25:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854177 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬੋਲੀ |name=ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀ/ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ |nativename=''Bahasa Indonesia'' |states= [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] |speakers=4.3ਕਰੋੜ |date=2010 ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ |ref=<ref name="sensus2010"/> |speakers2= ਅਗਲੇਰੀ ਬੁਲਾਰੇ: 15.6 ਕਰੋੜ (2010 ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ)<ref name="sensus2010"/> |familycolor=ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀ |fam2=[[Malayo-Polynesian languages|Malayo-Polynesian]] (MP) |fam3=[[Nuclear Malayo-Polynesian languages|Nuclear MP]] |fam4=[[Malayo-Sumbawan languages|Malayo-Sumbawan]] |fam5=[[Malayic languages|Malayic]] |fam6=[[Malayan languages|Malayan]] |fam7=[[Malay language|Malay]] |fam8=ਮਲੱਕਾ ("ਰਿਆਊ") ਮਾਲੇਈ |script=[[ਲੈਟਿਨ ਲਿਪੀ|ਲੈਟਿਨ]] ([[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀ ਵਰਨਮਾਲਾ]])<br>[[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀ ਬਰੇਲ]] |sign=ਸਿਸਟਮ ਇਸਿਆਰਤ ਬਹਾਸਾ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ |nation= [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] |agency=[[ਬਦਨ ਪਙਮਬਙਨ ਦਨ ਪੰਬੀਨਾਨ ਬਹਾਸਾ]] |iso1=id |iso2=ind |iso3=ind |glotto=indo1316 |glottorefname=Indonesian |notice=IPA }} '''ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀ''' ਜਾਂ '''ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ''' (''ਬਹਾਸਾ ਇੰਦੋਨੇਸੀਆ'' {{IPA-ms|baˈhasa indoneˈsia|}}) [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਮਾਲੇਈ ਬੋਲੀ|ਮਾਲੇਈ]] ਦਾ ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ [[ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀ ਬੋਲੀਆ|ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀ ਬੋਲੀ]] ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਟਾਪੂਆਂ ਉੱਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀ ਲੋਕ 700 ਦੇਸੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।<ref name="policy">{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2013/10/28/indigenous-language-policy-a-national-cultural-strategy.html|title=Indigenous language policy as a national cultural strategy|author=Setiono Sugiharto|date=October 28, 2013|newspaper=The Jakarta Post|accessdate=9 January 2014}}</ref><ref name="statistics">{{cite web|url=http://aclweb.org/anthology/I/I08/I08-7014.pdf|title=Resources Report on Languages of Indonesia|author=Hammam Riza|year=2008|accessdate=9 January 2014}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ == {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Indonesian Language|ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀ ਬੋਲੀ}} * [http://ipll.manoa.hawaii.edu/indonesian/2012/03/10/how-many-people-speak-indonesian/ How many people speak Indonesian?] * [http://indonesiantravelguide.com free language resource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510080806/http://indonesiantravelguide.com/ |date=2013-05-10 }} * [http://users.skynet.be/dvran/bahasa.htm Learning Indonesian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407184950/http://users.skynet.be/dvran/bahasa.htm |date=2010-04-07 }} * [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Indonesian_Swadesh_list Indonesian Swadesh list of basic vocabulary words] (from Wiktionary's [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Swadesh_lists Swadesh-list appendix]) * [http://coombs.anu.edu.au/WWWVLPages/IndonPages/Universities.html Indonesia WWW Virtual Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111235930/http://coombs.anu.edu.au/WWWVLPages/IndonPages/Universities.html |date=2009-11-11 }} * [http://web.cecs.pdx.edu/~bule/bahasa/search.php Bahasa Indonesia Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012030802/http://web.cecs.pdx.edu/~bule/bahasa/search.php |date=2007-10-12 }} * [http://bahasa.kemdiknas.go.id/kbbi/ Kamus Besar Bahasa Indonesia dalam jaringan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224121004/http://bahasa.kemdiknas.go.id/kbbi/ |date=2011-12-24 }} (Great Dictionary of the Indonesian Language of the Language Center, in Indonesian only) * [https://soundcloud.com/suarakecil/message-from-mbak-kayim Example recording of spoken bahasa Indonesia] * [http://www.berita3jambi.com Informasi Bahasa Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224232930/http://www.berita3jambi.com/ |date=2015-02-24 }} * [https://web.archive.org/web/20150522235431/http://www.babla.co.id/ babla.co.id] English-Indonesian dictionary from bab.la, a language learning portal * [http://hablaa.com/indonesian-english/ Bahasa Indonesia English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528141842/http://hablaa.com/indonesian-english/ |date=2015-05-28 }} ;ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਹਾਸਾ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤਰਜਮਾਕਾਰ *[http://translate.google.com/#auto|id Google Indonesia Translator] *https://web.archive.org/web/20150509043729/http://www.indotranslate.com/translated-text.php {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੂਰਬੀ ਤਿਮੋਰ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ]] 3069hkys9d1kccphqxc20ps7dzp8e7v 0 60783 854252 838740 2026-11-11T06:07:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854252 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ''' ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਖੇਡ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ 2010 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ]] ਸਮੇਂ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਮਗੇ ਜਿੱਤੇ। 25 ਮੀਟਰ ਰੈਪਿਡ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਬਣਾ ਕੇ [[7 ਅਕਤੂਬਰ]] [[2010]] ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.hindu.com/2010/10/08/stories/2010100855721900.htm The Hindu: Sport:।ndians take air pistol, rapid fire pistol pairs]</ref>[[31 ਮਈ]] [[2015]] ਨੂੰ ਆਈਐਸਐਸਐਫ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਰਾਈਫਲ/ਪਿਸਤੌਲ ਨਾਲ 10 ਮੀਟਰ ਏਅਰ ਪਿਸਟਲ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ 2016 ਰਿਓ ਓਲੰਪਿਕ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਵ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.mid-day.com/articles/shooter-gurpreet-singh-qualifies-for-2016-rio-olympics/16253169 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601231928/http://www.mid-day.com/articles/shooter-gurpreet-singh-qualifies-for-2016-rio-olympics/16253169 |archive-date=2015-06-01 |url-status=dead}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖਿਡਾਰੀ]] a82ng80o79mhsooa0pfn0fkc1365af2 0 63791 854146 835137 2026-11-10T16:37:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854146 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਅਨੁਭਵ ਮੋਹੰਤੀ | image = Anubhav Mohanty.JPG | birth_date = {{birth date and age|1977|01|20|df=yes}} | birth_place = [[ਕਟਕ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ]], ਭਾਰਤ | party = [[ਬੀਜੂ ਜਨਤਾ ਦਲ|ਬੀਜੇਡੀ]] {{married|ਵਰਸ਼ਾ ਪ੍ਰਿਆਦਰਸ਼ਨੀ|2014|<!--need source to confirm date-->|end=divorced}} | education = ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਕਾਲਜ, ਕਟਕ | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰ|ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ|ਸਿਆਸਤਦਾਨ}} | module = {{Infobox officeholder | embed =yes | office = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | constituency = ਕੇਂਦਰਪਾਰਾ | term_start = 23 ਮਈ 2019 | term_end = | predecessor = ਬਾਇਜੰਤਾ ਪਾਂਡਾ | successor = | office1 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ]] | constituency1 = ਓਡੀਸ਼ਾ | term_start1 = 13 ਜੂਨ 2014 | term_end1 = 22 ਮਈ 2019 | predecessor1 = | successor1 = }} }} '''ਅਨੁਭਵ ਮੋਹੰਤੀ''' ({{lang-or|ଅନୁଭବ ମହାନ୍ତି}}; ਜਨਮ 20 ਜਨਵਰੀ 1977) ਇੱਕ [[ਓਲੀਵੁੱਡ]] ਅਤੇ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ [[ਉੜੀਸਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ।<ref> {{cite web |url=http://anubhavmohanty-superstar.blogspot.com/2008/06/anubhavs-love-life.html |title=ANUBHAV – "THE ACTOR TURNED STAR": ANUBHAV'S LOVE LIFE... |publisher=anubhavmohanty-superstar.blogspot.com |accessdate=2008-10-24 |last= |first= }} </ref><ref> {{cite news |url=http://www.telegraphindia.com/1041202/asp/nation/story_4075790.asp |title=Tolly pretty faces for Oriya film revival |author=DEBABRATA MOHANTY |publisher=www.telegraphindia.com |accessdate=2008-10-24 |last= |first= |location=Calcutta, India |date=2 December 2004 }} </ref><ref>{{cite web |url=http://movies.fullorissa.com/odia-celebrities/anubhav-mohanty-oriya-actor-biography-photos-videos-films/ |title=Anubhav Mohanty |publisher=movies.fullorissa.com |accessdate=2008-10-24 |last= |first= |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204213722/http://movies.fullorissa.com/odia-celebrities/anubhav-mohanty-oriya-actor-biography-photos-videos-films/ |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204213722/http://movies.fullorissa.com/odia-celebrities/anubhav-mohanty-oriya-actor-biography-photos-videos-films/ |date=2012-02-04 }} {{Cite web |url=http://movies.fullorissa.com/odia-celebrities/anubhav-mohanty-oriya-actor-biography-photos-videos-films/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-08-12 |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204213722/http://movies.fullorissa.com/odia-celebrities/anubhav-mohanty-oriya-actor-biography-photos-videos-films/ |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204213722/http://movies.fullorissa.com/odia-celebrities/anubhav-mohanty-oriya-actor-biography-photos-videos-films/ |date=2012-02-04 }}</ref> ਅਨੁਭਵ ਮੋਹੰਤੀ ਫਿਲਮ 2004 ਵਿੱਚ ਉੜੀਆ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਆਈ ਲਵ ਯੂ (2005 ਉੜੀਆ ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਈ ਲਵ ਯੂ]]'' ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ 2012 ਵਿੱਚ [[Balunga Toka]] ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂਪ੍ਰਿਯਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਗਰਾਫਿਕਸ ਨਾਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹਾਊਸ ਬਣਾਇਆ। ਪਹਿਲੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਉੜੀਆ ਫਿਲਮ ''ਸਮਥਿੰਗ ਸਮਥਿੰਗ'' 2012 ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਸੀ। ਇਹ ਉੜੀਸਾ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵਕਤ 115 ਦਿਨ ਲਈ ਚੱਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ 115 ਦਿਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਉੜੀਆ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਮੋਹੰਤੀ ਨੇ ਫਿਲਮ ''ਸਾਥੀ ਅਮਾਰ'' ਨਾਲ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.welcomeorissa.com/oriya_film_industry.php |title=Wel Come To Orissa {{!}} About Orissa, Orissa Culture, Odissi, Oriya Songs, Purely Soul & Image Of Orissa |publisher=www.welcomeorissa.com |accessdate=2008-10-24 |last= |first= |archive-date=2008-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081223053546/http://www.welcomeorissa.com/oriya_film_industry.php |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://movies.fullorissa.com/category/odia-celebrities/ |title=Orissa Film Celebrity |publisher=movies.fullorissa.com |accessdate=2008-10-24 |last= |first= |archive-date=2012-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120183726/http://movies.fullorissa.com/category/odia-celebrities/ |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120183726/http://movies.fullorissa.com/category/odia-celebrities/ |date=2012-01-20 }} {{Cite web |url=http://movies.fullorissa.com/category/odia-celebrities/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-08-12 |archive-date=2012-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120183726/http://movies.fullorissa.com/category/odia-celebrities/ |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120183726/http://movies.fullorissa.com/category/odia-celebrities/ |date=2012-01-20 }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Anubhav Mohanty|ਅਨੁਭਵ ਮੋਹੰਤੀ}} * {{IMDb name|3373484}} *[http://www.anubhavmohanty.in AnubhavMohanty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211212132740/https://anubhavmohanty.in/ |date=2021-12-12 }} *[https://web.archive.org/web/20230928015805/https://odialive.com/top-15-films-of-superstar-anubhav-mohanty/ Best Movies of Anubhav Mohanty] * [https://web.archive.org/web/20150924055901/http://www.ollywoodmaza.com/odia-celebrities/anubhav-mohanty-oriya-actor-biography Anubhav Mohanty at Ollywood Maza] * [https://web.archive.org/web/20231201234315/https://odialive.com/superstar-anubhav-mohanty/ Anubhav Mohanty Biography] * [https://web.archive.org/web/20241206013516/https://apnafilms.com/top-actors-from-eastern-region-cinemas/ Anubhav Mohanty], one of the most successful actor in East India *[https://www.odiafilm.in/2021/07/ollywood-superstar-anubhav-mohanty.html?/ Anubhav Mohanty Biography In Odia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822035017/https://www.odiafilm.in/2021/07/ollywood-superstar-anubhav-mohanty.html?/ |date=2021-08-22 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਟਕ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] n0ugwhzofg3na6q9qw7q6h4zznlkb6m 0 64938 854267 839591 2026-11-11T08:01:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854267 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.7109 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 76.6614 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type =ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 =ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਖਰੜ | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 152 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = 706 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = | footnotes = }} '''ਚਪੜਚਿੜੀ ਖੁਰਦ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਖਰੜ ਦਾ ਇੱਕ [[ਪਿੰਡ]] ਹੈ।<ref>http://pbplanning.gov.in/districts/Kharar.pdf</ref> '''ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ''' ਬਨੂੜ-ਖਰੜ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਲਾਂਡਰਾਂ ਨੇੜੇ, ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕ ਹੁਣ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।,ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਿਸ ਟਿੱਬੇ 'ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲੋਂ ਬੈਠ ਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਟ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਂਦਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਬੂਤ ਮਿਟਦੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜੂਲੀਅਨ ਕਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਿਕ 12 ਮਈ, 1710 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਥੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਦਰ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾ ਪੈ ਗਈਆਂ। 14 ਮਈ, 1710 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜ਼ਾਲਮ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਜੰਡ ਨਾਲ ਪੁੱਠਾ ਟੰਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]], [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਅਤੇ [[ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ]] ਨਾਲ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਜ਼ਰੀ ਸੋ ਗੁਜ਼ਰੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਤੜਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵ ਕੱਦ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਯਾਦਗਾਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਣ ਤੌਂ ਬਾਦ ਹੋਈ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਏਸ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਵਲੋਂ ਇਸਦੀ ਚੋਣ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਲੜਨ ਹਿੱਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਵਿਖੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਨਾਲ ਲੜੀ ਗਈ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]] ਵੀ ਉਸਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਹੰਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਭਾਈ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name=eos>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/BANDA%20SINGH%20BAHADUR%20%281670-1716%29.html |last=Ganda Singh |title=Banda Singh Bahadur |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |accessdate=27 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217022740/http://www.learnpunjabi.org/eos/BANDA%20SINGH%20BAHADUR%20(1670-1716).html |archive-date=17 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/51460/Banda-Singh-Bahadur |title=Banda Singh Bahadur |publisher=Encyclopedia Britannica |accessdate=15 May 2013}}</ref> 12 ਮਈ, 1710 ਦੀ ਸਵੇਰ ਤਕ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਸੋਮੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਦਸਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੋਮੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ ਕੁਲ 5-6 ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜ ਸਵਾਰ, 7-8 ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਦੂਕਚੀ, 8 ਹਜ਼ਾਰ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਾਥੀ ਸਨ। ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਹਾਥੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਕਦੰਮ ਗੋਲੇ ਵਰਸਾ ਕੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਾਥੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਚਿੰਘਾੜਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਦੌੜੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ [[ਸਰਹੰਦ]] ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਵਰ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਝਿੜੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਨ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਓਟ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਧਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਸਰਹੰਦੀ ਤੋਪਚੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਲੈ ਆਂਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਕਈ ਸਿੱਖ ਘੋੜ ਸਵਾਰ, ਸਰਹੰਦੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜੇ ਅਤੇ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹੰਦ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਿਰ ਤਲੀ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਠਾਣ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਨਖ਼ਾਹਦਾਰ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਮਾਰੋ-ਮਾਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਸਰਹੰਦੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਖਿਸਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਜੇਹਾਦ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਠਾਣ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਵੀ, ਜੰਗ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ, ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਲੜਾਈ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਇਹ ਲੜਾਈ 12 ਮਈ ਦੀ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਦੁਪਹਿਰ ਤਕ ਹੀ ਚਲੀ ਸੀ। ==ਛੱਪੜਾਂ ਵਾਲੀ ਝਿੜੀ== ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ 'ਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੱਪੜ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਤਰਾਈ ਵਾਲੇ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਚੋਂ ਕਈ ਬਰਸਾਤੀ ਨਦੀਆਂ-ਨਾਲੇ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ 'ਪਟਿਆਲਾ ਕੀ ਰਾਓ' ਨਦੀ ਵੀ ਵਗਦੀ ਸੀ। ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਟਿੱਬਿਆਂ 'ਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਛੱਪੜਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ 'ਚ 'ਛੱਪੜਾਂ ਵਾਲੀ ਝਿੜੀ' ਜਾਂ ਛੱਪੜਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੂੰਹੋਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਵਰਤਾਰੇ 'ਚ ਸ਼ਬਦ 'ਛੱਪੜ-ਛਿੜੀ' ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਦਾ ਰੇਤਾ ਲੋਕ ਹੂੰਝ ਕੇ ਲੈ ਗਏ, ਪੁਰਾਤਨ ਛੱਪੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਮਿੱਟੀ ਭਰ ਕੇ ਛੱਪੜ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨ' ਬਣ ਗਏ। ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਖਣਯੋਗ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] g19w1us40gkioj39m2qm1ejwpptogjn 0 71313 854296 805612 2026-11-11T11:01:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854296 wikitext text/x-wiki {{Infobox OS | name = ਟੀ-ਕਰਨਲ | logo =T-kernel logo.gif|T-Kernel logo | screenshot = | caption = | developer = [[ਟੀ-ਇੰਜਨ]] | source_model = | kernel_type = | supported_platforms = [[ARM architecture|ARM]], [[MIPS architecture|MIPS]], [[x86]], [[PowerPC]]<ref>{{cite web |url=http://t-engine.onghu.com/en/articles/t-kernel-cpu-support/ |accessdate=2012-07-26 |title=T-Kernel CPU Support |archive-date=2012-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120807161947/http://t-engine.onghu.com/en/articles/t-kernel-cpu-support/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://t-engine.onghu.com/en/articles/new-platforms-for-the-t-engine/ |accessdate=2012-07-26 |title=New Platforms for the T-Engine |archive-date=2012-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120730191833/http://t-engine.onghu.com/en/articles/new-platforms-for-the-t-engine/ |dead-url=yes }}</ref> | ui = | family = [[ਆਰਟੀਓਐੱਸ]] | released = {{start date and age|2002}} | latest_release_version = 2.01.01 | latest_release_date = {{start date and age|2011|10|14}} | latest_test_version = | latest_test_date = | marketing_target = [[Embedded system]]s | programmed_in = | prog_language = [[C++]], [[C (programming language)|C]] | language = | updatemodel = | package_manager = | working_state = Current | license = [[T-License]] | website = {{URL|www.t-engine.org}} }} '''ਟੀ-ਕਰਨਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]:T-Kernel) ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਸਰੋਤ ਵਾਲਾ ਸਕਾਲ ਪ੍ਰਚਾਲਨ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਹੈ।<ref name="WhatIs">{{cite web |title=What is T-Kernel |url=http://www.t-engine.org/what-is-t-kernel |accessdate=2012-05-13 |work=T-Engine Forum |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425183030/http://www.t-engine.org/what-is-t-kernel |archive-date=2012-04-25 |url-status=dead}}</ref> ਇਸਨੂੰ 32-ਬਿੱਟ ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਨੱਤ ਟੀ-ਇੰਜਨ ਫੋਰੁਮ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੀਅਲ ਟਾਇਮ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ]] s1as321s8gtn0v6rafzdvbpxmo8dika 0 74546 854254 853786 2026-11-11T06:15:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854254 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name=ਗੁਰਮੁਖੀ |languages= *[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ]] *[[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] *[[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ | ਸਿੰਧੂ]]{{sfn|Bāhrī|2011|p=181}} | sample = File:Gurmukhī Varnamala.png | caption = ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ | time = 16ਵੀਂ ਸਦੀ - ਵਰਤਮਾਨ |type = [[ਆਬੂਗੀਦਾ]] |fam1 = [[ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰ|ਮਿਸਰੀ ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ]] |fam2 = ਕਨਾਨੀ |fam3 = [[ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ|ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ]] |fam4 = [[ਆਰਾਮੀ ਲਿਪੀ|ਆਰਾਮੀ]] |fam5 = [[ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ|ਬ੍ਰਾਹਮੀ]] |fam6 = ਗੁਪਤਾ |fam7 = [[ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਰਦਾ]] |fam8 = [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ]] |sisters = ਖੁਦਾਬਦੀ, ਖੋਜਕੀ, [[ਮਹਾਜਨੀ]], [[ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ|ਮੁਲਤਾਨੀ]] | unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf U+0A00–U+0A7F] | iso15924 = Guru }} '''ਗੁਰਮੁਖੀ''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]]<small>: {{lang|pa|{{nastaliq|گُرمُکھی}}|rtl=yes}}</small>) ਇੱਕ [[ਆਬੂਗੀਦਾ]] ਹੈ ਜੋ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ]] ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੂਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] (1504–1552) ਦੁਆਰਾ ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Masica|1993|p=143}}{{sfn|Bāhrī|2011|p=181}} ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸਿੱਖ]] ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite book|last1=Mandair|first1=Arvind-Pal S.|last2=Shackle|first2=Christopher|last3=Singh|first3=Gurharpal|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|date=December 16, 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84634-2|page=13, Quote: "creation of a pothi in distinct [[Sikhs|Sikh]] script (Gurmukhi) seem to relate to the immediate religio–political context ..."|url=https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ&pg=PA13|access-date=23 November 2016|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320052147/https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ&pg=PA13|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Mann|first1=Gurinder Singh|last2=Numrich|first2=Paul|last3=Williams|first3=Raymond|title=Buddhists, Hindus, and Sikhs in America|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-804424-6|page=100, Quote: "He modified the existing writing systems of his time to create Gurmukhi, the script of the Sikhs; then ..."|url=https://books.google.com/books?id=8R-Kl2C1C7QC&pg=PA144|access-date=23 November 2016|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320052638/https://books.google.com/books?id=8R-Kl2C1C7QC&pg=PA144|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Shani|first1=Giorgio|title=The Territorialization of Identity: Sikh Nationalism in the Diaspora|journal=Studies in Ethnicity and Nationalism|volume=2|date=March 2002|page=11|doi=10.1111/j.1754-9469.2002.tb00014.x|quote=...the Guru Granth Sahib, written in a script particular to the Sikhs (Gurmukhi)...}}</ref><ref name="Bright1996"/>{{sfn|Jain|Cardona|2007|p=53}} ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Bright1996">{{cite book |author= Harjeet Singh Gill |chapter=The Gurmukhi Script |editor1=Peter T. Daniels |editor2=William Bright |title=The World's Writing Systems |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507993-7 |pages=395–399 }}</ref>{{sfn|Jain|Cardona|2007|p=53}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਕਸਰ [[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਆਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।<ref>Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|0-415-20108-X}}, 9780415201087. Page 22. "(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''."</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਮੂਲ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਆਮ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸ਼ਬਦ ''ਪੈਂਤੀ'' ਹੈ।<ref name="Bright1996"/> ਨਾਲ ਹੀ ਛੇ ਵਾਧੂ [[ਵਿਅੰਜਨ]],<ref name="Bright1996"/><ref name="patiala">{{cite web |title=Let's Learn Punjabi: Research Centre for Punjabi Language Technology, Punjabi University, Patiala |url=http://www.learnpunjabi.org/intro1.html |website=learnpunjabi.org |publisher=Punjabi University, Patiala |access-date=12 October 2019 |archive-date=30 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830124459/http://www.learnpunjabi.org/intro1.html |url-status=dead }}</ref><ref name= steganography>{{cite book | url= https://www.researchgate.net/publication/324329653| title= A New Approach to Punjabi Text Steganography using Naveen Toli | first1=Arun | last1=Kumar | first2=Amandeep | last2=Kaur | publisher=Department of Computer Science & Technology, Central University of Punjab, Bathinda, India | isbn=978-8-193-38970-6 |date=2018}}</ref> ਨੌਂ [[ਸਵਰ]] ਸੰਕੇਤਕ, ਨਾਸਕੀ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਦੋ ਸੰਕੇਤਕ, ਇੱਕ ਸੰਕੇਤਕ ਜੋ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ== ਮੌਜਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਰਾਹੀਂ,<ref>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=94–99, 72–73}}</ref> [[ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰ|ਮਿਸਰੀ ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ]] ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|page=88}}</ref> ਜਿਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਾਰਸ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਹੋਈ।<ref name=cardonajain83>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=83}}</ref> ਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨੁਹਾਰ: * ਇਹ ਇੱਕ [[ਅਬੂਗੀਦਾ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਹਰਫ਼ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੀ ਲਗਾ ਮਾਤਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਰਫ਼ ਉੱਤੇ, ਥੱਲੇ, ਮੋਹਰੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ਼ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਹੁਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਆਹ ਜਾਂਦਾ। * ਪੰਜਾਬੀ ਟੋਨਲ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਟੋਨ ਹਨ. ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰਫ਼ (ਘ, ਧ, ਭ, ਹੋਰ) ਨਾਲ਼ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref name=cardonajain84>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=84}}</ref> {| class=wikitable style="text-align: center;" |+ ਕਬਲ ਲਿਖਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਸਬੱਬੀ ਨਵੇਕਲ। |- !rowspan="2"| ਗੁਰਮੁਖੀ !rowspan="2"| ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ !rowspan="2"| ਕਨਾਨੀ !rowspan="2"| ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ !rowspan="2"| ਆਰਾਮੀ ! colspan="3"| ਆਬੂਗੀਦਾ ! colspan="1"| ਐਲਫਾਬੈਟ |- ! {{smaller|ਬ੍ਰਹਮੀ}} ! {{smaller|ਗੁਪਤਾ}} ! {{smaller|ਸ਼ਾਰਦਾ}} ! {{smaller|ਯੂਨਾਨੀ}} |- | align="center" | ਅ | align="center" | <hiero>F1</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticA-01.svg|20px|Aleph]] | align="center" | [[Image:phoenician aleph.svg|20px|Aleph]] | align="center" | [[Image:Aleph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi a.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad a.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada a.svg|20px]] | align="center" | Α |- | align="center" | ਬ | align="center" | <hiero>O1</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticB-01.svg|20px|Bet]] | align="center" | [[Image:phoenician beth.svg|20px|Beth]] | align="center" | [[Image:Beth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi b.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad b.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada b.svg|20px]] | align="center" | Β |- | align="center" | ਗ | align="center" | <hiero>T14</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticG-01.svg|20px|Gimel]] | align="center" | [[Image:phoenician gimel.svg|20px|Gimel]] | align="center" | [[Image:Gimel.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi g.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad g.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada g.svg|20px]] | align="center" | Γ |- | align="center" | ਧ | rowspan="2" align="center" | <hiero>K1</hiero><hiero>K2</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticD-02.svg|20px|Dalet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician daleth.svg|20px|Dalet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Daleth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi dh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad dh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada dh.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Δ |- | align="center" | ਢ | align="center" | [[Image:Brahmi ddh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ddh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ddh.svg|20px]] |- | align="center" | ੲ | align="center" | <hiero>A28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticE-01.svg|20px|Heh]] | align="center" | [[Image:phoenician he.svg|20px|He]] | align="center" | [[File:He0.svg|20px]] | | align="center" | [[Image:Gupta allahabad e.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada e.svg|20px]] | align="center" | Ε |- | align="center" | ਵ | align="center" | <hiero>G43</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticW-01.svg|20px|Waw]] | align="center" | [[Image:Phoenician waw.svg|20px|Waw]] | align="center" | [[Image:Waw.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi v.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad v.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada v.svg|20px]] | align="center" | Ϝ |- | align="center" | ਦ | rowspan="2" align="center" | <hiero>Z4</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticZ-01.svg|20px|Zayin]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician zayin.svg|20px|Zayin]] | rowspan="2"align="center" | [[Image:Zayin.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi d.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad d.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada d.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ζ |- | align="center" | ਡ | align="center" | [[Image:Brahmi dd.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad dd.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada dd.svg|20px]] |- | align="center" | ਹ | align="center" | <hiero>O6</hiero> <hiero>N24</hiero> <hiero>V28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticH-01.svg|20px|Ḥet]] | align="center" | [[Image:Phoenician heth.svg|20px|Ḥet]] | align="center" | [[Image:Heth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi h.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad h.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada h.svg|20px]] | align="center" | Η |- | align="center" | ਥ | rowspan="2" align="center" | <hiero>F35</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticTet-01.svg|20px|Ṭet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician teth.svg|20px|Ṭet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Teth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi th.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad th.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada th.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Θ |- | align="center" | ਠ | align="center" | [[Image:Brahmi tth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad tth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada tth.svg|20px]] |- | align="center" | ਯ | align="center" | <hiero>D36</hiero> | align="center" | [[File:Proto-semiticI-02.svg|20px|Yad]] [[File:Proto-semiticI-01.svg|20px|Yad]] | align="center" | [[Image:Phoenician yodh.svg|20px|Yad]] | align="center" | [[Image:Yod.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi y.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad y.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada y.svg|20px]] | align="center" | Ι |- | align="center" | ਕ | rowspan="2" align="center" | <hiero>D46</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticK-01.svg|20px|Khof]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician kaph.svg|20px|Kaph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:kaph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi k.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad k.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada k.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Κ |- | align="center" | ਚ | align="center" | [[Image:Brahmi c.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad c.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada c.svg|20px]] |- | align="center" | ਲ | align="center" | <hiero>U20</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticL-01.svg|20px|Lamed]] | align="center" | [[Image:Phoenician lamedh.svg|20px|Lamed]] | align="center" | [[Image:Lamed.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi l.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad l.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada l.svg|20px]] | align="center" | Λ |- | align="center" | ਮ | align="center" | <hiero>N35</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticM-01.svg|20px|Mem]] | align="center" | [[Image:phoenician mem.svg|20px|Mem]] | align="center" | [[Image:mem.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi m.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad m.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada m.svg|20px]] | align="center" | Μ |- | align="center" | ਨ | rowspan="2" align="center" | <hiero>I10</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticN-01.svg|20px|Nun]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician nun.svg|20px|Nun]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:nun.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi n.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad n.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada n.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ν |- | align="center" | ਣ | align="center" | [[Image:Brahmi nn.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad nn.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada m.svg|20px]] |- | align="center" | ਸ਼ | align="center" | <hiero>R11</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter samek.svg|10px|Samekh]] [[Image:Proto-semiticX-01.svg|20px|Samekh]] | align="center" | [[Image:Phoenician samekh.svg|20px|Samekh]] | align="center" | [[Image:Samekh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi sh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad sh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada sh.svg|20px]] | align="center" | Ξ |- | align="center" | ੳ | align="center" | <hiero>D4</hiero> <hiero>V28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticO-01.svg|20px|Ayin]] | align="center" |[[Image:phoenician ayin.svg|20px|Ayin]] | align="center" | [[Image:ayin.svg|20px]] | | align="center" | [[Image:Gupta allahabad o.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada o.svg|20px]] | align="center" | Ο |- | align="center" | ਪ | rowspan="2" align="center" | <hiero>D21</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticP-01.svg|20px|Pe (letter)]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:phoenician pe.svg|20px|Pe (letter)]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Pe0.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi p.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad p.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada p.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Π |- | align="center" | ਫ | align="center" | [[Image:Brahmi ph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ph.svg|20px]] |- | align="center" | ਸ | align="center" | <hiero>M22</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter sad.svg|20px|Tsade]] [[Image:SemiticTsade-001.png|7px|Tsade]] [[Image:SemiticTsade-002.png|20px|Tsade]] | align="center" |[[Image:phoenician sade.svg|20px|Tsade]] | align="center" | [[Image:Sade 1.svg|20px]] [[Image:Sade 2.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi s.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad s.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada s.svg|20px]] | align="center" | Ϻ |- | align="center" | ਖ | rowspan="2" align="center" | <hiero>O34</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticQ-01.svg|20px|Qoph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician qoph.svg|20px|Qoph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Qoph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi kh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad kh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada kh.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ϙ |- | align="center" | ਛ | align="center" | [[Image:Brahmi ch.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ch.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ch.svg|20px]] |- | align="center" | ਰ | align="center" | <hiero>D1</hiero><hiero>D19</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticR-01.svg|20px|Resh]] | align="center" | [[Image:phoenician res.svg|20px|Res]] | align="center" | [[Image:resh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi r.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad r.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada r.svg|20px]] | align="center" | Ρ |- | rowspan="2" align="center" | ਖ | align="center" |<hiero>N6</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter sims.svg|20px|Shin]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:Phoenician sin.svg|20px|Shin]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:Shin.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Brahmi ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Gupta allahabad ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Sharada ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Σ |- | align="center" | <hiero>M39</hiero><hiero>M40</hiero><hiero>M41</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticS-01.svg|20px|Shin]] |- | align="center" | ਤ | rowspan="2" align="center" | <hiero>Z9</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticT-01.svg|20px|Tof]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician taw.svg|20px|Taw]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:taw.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi t.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad t.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada t.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Τ |- | align="center" | ਟ | align="center" | [[Image:Brahmi tt.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad tt.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada tt.svg|20px]] |} ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਇਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਇਕ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਗੋਲਾਈ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਅੱਖਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਛੋਟੀ ਲਾਈਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਵਟੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ‘ਕੁਟਿਲ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਟਿਕ ਵਜੋਂ ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਜਿਸਦੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲਿਪੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌਂਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ , ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਉੱਭਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਅਰਧਨਾਗਰੀ (ਪੱਛਮ), ਸ਼ਾਰਦਾ (ਕਸ਼ਮੀਰ) ਅਤੇ ਨਾਗਰੀ (ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪਰੇ) ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਾਗਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਨੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦਾ ਸਬੂਤ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀਵਿਖੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ (ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ- ਸਰਕਾਰੀ) ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਿਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂਲੰਡੇ ਅਤੇ ਟਾਕਰੇ ਦੇ ਅੱਖਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ (ਜੀ.ਐਚ.ਓਝਾ), ਅਰਧਨਾਗਰੀ (ਜੀ.ਬੀ.ਸਿੰਘ), ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ), ਸ਼ਾਰਦਾ (ਦਿਰਿੰਗਰ) ਅਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਲੰਡੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਸਨੂੰ [[ਸ਼ਾਰਦਾ]] ਦੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਅਤੇ [[ਚੰਬਾ]] ਅਤੇ [[ਕਾਂਗੜਾ]] ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲਿਪੀ ਟਾਕਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵਰਣਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੁਲਨਾ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ [[ਗੁਜਰਾਤੀ]], [[ਲੰਡੇ]], [[ਨਾਗਰੀ]], [[ਸ਼ਾਰਦਾ]] ਅਤੇ [[ਟਾਕਰੀ]] ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਵਰਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅ,ਹ,ਚ,ਞ,ਡ, ਣ,ਨ,ਲ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ 1610 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਮਾਮੂਲੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਅ, ਹ ਅਤੇ ਲ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਖਰੜੇ ਜਿਹੜੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਰੂਪ 17ਵੀਂ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਰਲਗੱਡ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਕ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਗਤ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਅਲਿਹਦਗੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਉਧਾਰੇ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਰਾਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਫ਼ੁਲ ਸਟਾਪ (।) ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਇਕ ਅਰਥ ਵਿਚ ਅਰਧ-ਅੱਖਰੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਅ’ ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਲ ਅਤੇ ਰਾਮ; ਕ ਕਲ ਵਿਚ ਕ+ਅ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤਾ ਅੱਖਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਵਰ ਜੋ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਵਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ ‘ਅ’ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅਬਾਉਟ (about) ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਲ ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਰਥਾਤ , -, = ੌ, ੋ, ਅ, ਾ, ੈ, ੌ,,ਿ ੀ ਅਤੇ ੇ। ਇਹਨਾਂ ਸਵਰ ਯੁਕਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਿ’ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ (ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), - ਅਤੇ = ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਾ ਅਤੇ ੀ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਅਤੇ ੇ, ੈ, ੋ, ੌ ਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਨਾਸਿਕੀਕਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਵਰ ਨੂੰ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ‘ਲਗਾਂ ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਾ’ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਬਿੰਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ੀ’ ਅਤੇ ‘=’ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰਾਜ-ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਉਚਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਲੇਟਵੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ੳ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ (ਜਿਹੜਾ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਹੈ), ਜਿਸਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਰੇਖਾ ਉੱਪਰਲੀ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕਸਮਾਨ ਉਚਾਈ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਅ ਅਤੇ ਘ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਲੰਮੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਵਰਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜੋ ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਟਾਈਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਔਕੜਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ੳ ਹੀ ਇਕ ਅਪਵਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਧੂ ਮੋੜ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਲੇਖਾਚਿੱਤਰੀ ਰੂਪ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਪਰਤੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਆਕਾਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਹੈ; ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਖਰ ਇਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਆਕਾਰ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ‘ੳ’ ਗ਼ੈਰ- ਪਰੰਪਰਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ੴ ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱੱਕ ਹੈ, ਵਜੋਂ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ‘ਸ’ ਅਤੇ ‘ਹ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤੀ ਸਵਰ ਬੋਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਿਅੰਜਨਾਤਮਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਿਕ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾਉ ਯੁਕਤ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਕ’ ਨੂੰ ਕੱਕਾ , ‘ਵ’ ਨੂੰ ਵਾਵਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ‘ਟ ’ ਨੂੰ ਟੈਂਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰ-ਮਾਲਾ ੜ (ੜਾੜਾ) ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 35 ਹੈ (3 ਸਵਰ, 2 ਅਰਧ-ਸਵਰ ਅਤੇ 30 ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ)। ਇਹ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿਚ 52, ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਟਾਕਰੀ ਵਿਚ 41 ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਮਾਂਗਵੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿੰਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਸ਼,ਖ਼,ਗ਼,ਜ਼,ਫ਼। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਮੂਲ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੋੜੇਦਾਰ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੱੱਧਕ ( ੱ ) ਪਾ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਹ,ਰ,ਵ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈਰ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਉੱਪਰ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਰ’ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਤਿਰਛੇ ‘ਕੌਮੇ` ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜਾਂ ਘੜਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਿਪੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਅਧੀਨ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਫੈਲੀ। ਇਸ ਸਭ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਿੱਗਰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਧਿਅਮ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਕੂਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ , ਕਲਾ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ ਲਿਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਗੁਣ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਨਮਾਲਾ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੱਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਪੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਸੱਚ-ਮੁਚ ਹੀ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ਹੈ। ਹਾਲੇ ਤਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਲਿਖਿਤ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੱਧਰ ਤਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==ਚਿੰਨ੍ਹ== ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦੇ ਇੱਕਤਾਲ਼ੀ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅਨੋਖੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਗਾ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਹਰਫ਼ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਰਫ਼ ਐੜੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਦੇ ਇੱਕਲੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ===ਪਰੰਪਰਿਕ ਅੱਖਰ=== {|- class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="2" | ਟੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ<br/>(ਉੱਚਾਰਣ ਢੰਗ) ↓ ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) |- align="center" | bgcolor="#AFEEEE" colspan="1" | '''ਮਾਤਰਾ ਵਾਹਕ'''<br>(ਲਗਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ) || bgcolor="#87 CE EB" colspan="1" | '''ਮੂਲ ਵਰਗ'''<br>(ਖਹਿਵੇਂ ਅੱਖਰ) | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | [[ੳ]] || ਊੜਾ ||&nbsp;– | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | ਅ || ਐੜਾ || ə | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | ੲ || ਈੜੀ ||&nbsp;– | bgcolor="87CEEB" style="font-size:24px" | ਸ || ਸੱਸਾ || s | bgcolor="87CEEB" style="font-size:24px" | ਹ || ਹਾਹਾ || ɦ |- class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="2" | ਡੱਕਵੇਂ / ਪਰਸਦੇ ਅੱਖਰ (੧ - ੪)→ ! colspan="3" | ਅਨਾਦੀ ! colspan="3" | ਮਹਾ ਪਰਾਣ ! colspan="3" | ਨਾਦੀ <small>ਜਾਂ</small> ਘੋ ! colspan="3" | ਸੁਰ ਧੁਨੀ ! colspan="3" | ਨਾਸਕ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਕਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਕੰਠੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਕ || ਕੱਕਾ || k | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਖ || ਖੱਖਾ || kʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਗ || ਗੱਗਾ || g | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਘ || ਘੱਘਾ || kə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਙ || ਙੰਙਾ || ŋ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਚਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਤਾਲਵੀ <small>ਅਤੇ</small> ਪਰਸ-ਖਹਿਵੇਂ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਚ || ਚੱਚਾ || t͡ʃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਛ || ਛੱਛਾ || t͡ʃʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਜ || ਜੱਜਾ || d͡ʒ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਝ || ਝੱਝਾ || t͡ʃə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਞ || ਞੰਞਾ || ɲ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਟਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਮੁੱਢੀ <small>ਜਾਂ</small> ਉਲਟਜੀਭੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਟ || ਟੈਂਕਾ || ʈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਠ || ਠੱਠਾ || ʈʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਡ || ਡੈਂਗਾ || ɖ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਢ || ਢੱਢਾ || ʈə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਣ || ਣਾਣਾ || ɳ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਤਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਦੰਦੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਤ || ਤੱਤਾ || t̪ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਥ || ਥੱਥਾ || t̪ʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਦ || ਦੱਦਾ || d̪ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਧ || ਧੱਧਾ || t̪ə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਨ || ਨੰਨਾ || n |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਪਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਹੋਠੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਪ || ਪੱਪਾ || p | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਫ || ਫੱਫਾ || pʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਬ || ਬੱਬਾ || b | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਭ || ਭੱਭਾ || pə̀ | bgcolor="#ccc" style="font-size:24px" | ਮ || ਮੱਮਾ || m |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="17" | ਸਰਕਵੇਂ ਅਤੇ ਫਟਕਵੇਂ ਅੱਖਰ |- align="center" | bgcolor="#B0C4DE" colspan="2" | '''ਅੰਤਿਮ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਅੱਧ-ਸੁਰ ਅਤੇ ਪਾਸੇਦਾਰ ਅੱਖਰ) | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਯ || ਯੱਯਾ || j | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਰ || ਰਾਰਾ || ɾ | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਲ || ਲੱਲਾ || l | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਵ || ਵਾਵਾ || ʋ | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ੜ || ੜਾੜਾ || ɽ |} ===ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ ਅੱਖਰ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਸ਼ || ਸੱਸੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ʃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਖ਼ || ਖੱਖੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || x | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਗ਼ || ਗੱਗੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ɣ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਜ਼ || ਜੱਜੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || z | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਫ਼ || ਫੱਫੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || f | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਲ਼ || ਲੱਲੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ɭ |} ===ਸੰਜੁਗਤ <small>ਜਾਂ</small> ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਅੱਖਰ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਰ || ਪੈਰੀਂ ਰਾਰਾ:<br>ਰ→ ੍ਰ || rowspan="3" | ਦਫ਼ਤਰੀ ਹਨ ਅਜੋਕੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਵ || ਪੈਰੀਂ ਵਾਵਾ:<br>ਵ→ ੍ਵ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਹ || ਪੈਰੀਂ ਹਾਹਾ:<br>ਹ→ ੍ਹ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੵ || ਪੈਰੀਂ ਯੱਯਾ <small>ਜਾਂ</small> ਯਕਸ਼:<br>ਯ→ ੵ || rowspan="3" | ਗੈਰ-ਦਫ਼ਤਰੀ ਹਨ ਅਜੋਕੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਯ|| ਅੱਧ ਯੱਯਾ:<br>ਯ→੍ਯ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:12px" | ਆਦਿ || ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਖਰ:<br>ਟ→ ੍ਟ, ਨ→ ੍ਨ ਤ→ ੍ਤ, ਚ→ ੍ਚ |} ===ਲਗਾਖਰ=== ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਚਿੰਨ੍ਹ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੱ || ਅੱਧਕ || align="left" | ਅਗਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੰ || ਟਿੱਪੀ || align="left" | ਅਗਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਨਾਸਕ ਧੁਨੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਂ || ਬਿੰਦੀ || align="left" | ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਮਾਤਰੇ ਨੂੰ ਨਾਸਕ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। |} ===ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ=== ਡੰਡੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਚਿੰਨ੍ਹ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ || ਹਲੰਤ || align="left" | ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਥੱਲੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੂੰ ਸੁਰ ਰਹਿਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | । || ਡੰਡਾ || align="left" | ਵਾਕ ਦਾ ਅੰਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਃ || ਵਿਸਰਗ || align="left" | ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। (ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇਵੇਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੑ || ਉਦਾਤ || align="left" | ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। |} ===ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="3" | ਮਾਤਰੇ !! colspan="2" rowspan="2" | ਨਾਂ !! rowspan="2" | IPA |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਇਕੱਲਾ ! colspan="1" | ਲਗਾਂ ! colspan="1" | ਕੱਕੇ ਨਾਲ਼ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਅ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:14px" align="center" | (-) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕ | colspan="2" | ਮੁਕਤਾ || ə |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਆ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਾ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕਾ | colspan="2" | ਕੰਨਾ || aː~äː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਇ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਿ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕਿ | colspan="2" | ਸਿਹਾਰੀ || ɪ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੀ | colspan="2" | ਬਿਹਾਰੀ || iː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ਉ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ੁ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ਕੁ | colspan="2" | ਔਂਕੜ || ʊ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਊ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੂ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੂ | colspan="2" | ਦੁਲੈਂਕੜ || uː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਏ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੇ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੇ | colspan="2" | ਲਾਵਾਂ || eː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਐ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੈ | colspan="2" | ਦੁਲਾਵਾਂ || ɛː~əɪ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਓ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੋ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੋ | colspan="2" | ਹੋੜਾ || oː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਔ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੌ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੌ | colspan="2" | ਕਨੌੜਾ || ɔː~əʊ |} ===ਅੰਕੜੇ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! colspan="1" | ਅੰਕੜਾ !! ਨਾਂ !! IPA !! ਨੰਬਰ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੦ || ਸੁੰਨ || {{IPA|[sʊnːᵊ]}} || 0 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੧ || ਇੱਕ || {{IPA|[ɪkːᵊ]}} || 1 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੨ || ਦੋ || {{IPA|[d̪oː]}} || 2 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੩ || ਤਿੰਨ || {{IPA|[t̪ɪnːᵊ]}} || 3 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੪ || ਚਾਰ || {{IPA|[t͡ʃaːɾᵊ]}} || 4 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੫ || ਪੰਜ || {{IPA|[pənd͡ʒᵊ]}} || 5 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੬ || ਛੇ || {{IPA|[t͡ʃʰeː]}} || 6 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੭ || ਸੱਤ || {{IPA|[sət̪ːᵊ]}} || 7 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੮ || ਅੱਠ || {{IPA|[əʈʰːᵊ]}} || 8 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੯ || ਨੌਂ || {{IPA|[nɔ̃:]}} || 9 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੧੦ || ਦਸ || {{IPA|[d̪əsᵊ]}} || 10 |} === ਯੂਨੀਕੋਡ === {{Main|ਗੁਰਮੁਖੀ (ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲੌਕ)}} ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਯੂਨੀਕੋਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਿੱਚ 10 ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਨੂੰ ਵਰਜਨ 1.0 ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਾਲ਼ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਸਾਈਟ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਫੌਂਟ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਾਤੀਨੀ ASCII ਕੋਡਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹਰਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਈ ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲੌਕ ਹੈ U+0A00–U+0A7F: {{Unicode chart Gurmukhi}} ==ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲੀਕਰਨ== === ਮੈਨੂਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ === [[File:Рукопись_гурмукхи.PNG|thumb|right|ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੌਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੈਂਡਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [https://www.sikhnet.com/Gurmukhi-Fonts ਦੁਕਾਂਦਰ] ਫੌਂਟ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।]] [[ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.panjabdigilib.org/ |title=Panjab Digital Library |access-date=2020-10-05 |archive-date=2012-09-05 |archive-url=https://archive.today/20120905133841/http://www.panjabdigilib.org/ |url-status=dead }}</ref> ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਡਿਜਿਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਪੀ 1500 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਟਾਇਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਅਜੇ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲਾਈਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ===ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ=== ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੋਮੇਨ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੇਬਲ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=Now, domain names in Gurmukhi | website=The Tribune | date=2020-03-04 | url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/now-domain-names-in-gurmukhi-50359 | access-date=2020-09-09 | archive-date=2020-10-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201003043319/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/now-domain-names-in-gurmukhi-50359 | url-status=live }}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਪੰਜਾਬੀ ਬਰੇਲ]] * [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ]] ==ਨੋਟ== {{Reflist|group=note}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Gurmukhi|ਗੁਰਮੁਖੀ}} * [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Unicode script chart for Gurmukhi (PDF file)] * [https://zindagiterenaam.com/gurmukhi-punjabi-keyboard-typewriter-online/ Gurmukhi Typewriter Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515042938/https://zindagiterenaam.com/gurmukhi-punjabi-keyboard-typewriter-online/ |date=2021-05-15 }} * [https://sangam.learnpunjabi.org/ Online Shahmukhi - Gurmukhi and Gurmukhi - Shahmukhi text Conversion tool] * [https://dic.learnpunjabi.org/default.aspx Online Punjabi Dictionary in both Shahmukhi and Gurmukhi] {{Punjabi language topics}} {{Sikhism}} {{Punjab, India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] moime3jwne0x1m1gpegrnef0lpspr0y 0 75375 854264 577550 2026-11-11T07:08:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854264 wikitext text/x-wiki '''ਜਰਨਲ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਸਮਰਾਜ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] ਵਿੱਚ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅੰਗ੍ਰੇਜਾਂ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ <nowiki>[[ਕੋਲਕਾਤਾ]]</nowiki> ਵਿੱਚ 27 ਦਸੰਬਰ 1855 ਨੂੰ ਹੋਈ।<ref name="eos">{{Cite web|url = http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title = CHATAR SIṄGH AṬĀRĪVĀLĀ|last = Gaṇḍā Siṅgh|first = |author = |work = Encyclopaedia of Sikhism|publisher = Punjabi University Patiala|accessdate = 19 August 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|archive-date = 29 ਜੁਲਾਈ 2017|url-status = dead}}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ == ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਿੱਮਤੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੇ ਚਿੱਲਿਅਨਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਦਮਾ ਪਹੁਚਾਣ ਵਾਲਾਂ ਧੱਕਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name="malleson">George Bruce Malleson, ''Decisive Battles of।ndia''.</ref> ਉਸਦੀ ਬੇਟੀ ਤੇਜ ਕੌਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਸੀ। ਪਰ [[ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਿਵਾਸੀ ਸੈਰ ਫ੍ਰੇਡਰਿਕ ਕੁੱਰੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਨੂੰ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।<span class="cx-segment" data-segmentid="23"></span> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਦੇਖੋ == [[ਪੰਜਾਬ ਫੌਜ|ਪੰਜਾਬੀ ਫੌਜ]] == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html Battle of Chillianwalah - second Anglo-Sikh war] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007165716/http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html |date=2007-10-07 }}. {| class="metadata plainlinks stub" style="background: transparent none repeat scroll 0% 0%; margin-bottom: 10px;" | id="79" |[[File:Flag_of_India.svg|alt=Stub icon|border|30x30px]] | id="82" |''This।ndian religion-related biographical article is a stub. You can help Wikipedia by [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Chattar_Singh_Attariwalla&action=edit expanding it].''<div class="plainlinks hlist navbar mini" id="87" style="position: absolute; right: 15px; display: none;"> * <abbr title="View this template">v</abbr> * <abbr title="Discuss this template">t</abbr> * [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:India-reli-bio-stub&action=edit <abbr title="Edit this template">e</abbr>] </div> |} {| class="metadata plainlinks stub" style="background: transparent none repeat scroll 0% 0%; margin-bottom: 10px;" | id="102" |[[File:Ek_onkar.png|alt=Stub icon|35x35px]] | id="105" |''This [[ਸਿੱਖ|Sikh]] biographical article is a stub. You can help Wikipedia by [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Chattar_Singh_Attariwalla&action=edit expanding it].''<div class="plainlinks hlist navbar mini" id="111" style="position: absolute; right: 15px; display: none;"> * <abbr title="View this template">v</abbr> * <abbr title="Discuss this template">t</abbr> * [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sikh-bio-stub&action=edit <abbr title="Edit this template">e</abbr>] </div> |} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] eg9yfzyd0dnrjz8qq1xi8ixhfrzmafs 0 76509 854163 835209 2026-11-10T18:36:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854163 wikitext text/x-wiki {{Infobox lake | name = ਅੰਸ਼ੁਪਾ ਝੀਲ | image_lake = Ansupa Lake.jpg | caption_lake = ਅੰਸ਼ੁਪਾ ਝੀਲ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = ਬੈਂਕੀ, [[ਕਟਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] | coords = {{coord|20.459142|N|85.603709|E|display=inline,title}} | type = Freshwater Lake | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = ਭਾਰਤ | length = 5 KM | width = 1.6 KM | area = 141 ha | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = Surrounded by Saranda Hills | islands = | sections = | cities = ਕੱਟਕ | frozen = | reference = [http://www.ansupalake.in http://www.ansupalake.in] }} 141-ਹੈਕਟੇਅਰ '''ਅੰਸ਼ੁਪਾ ਝੀਲ'''  ਉੜੀਸ਼ਾ ਰਾਜ ਦੀ  ਮਹਾਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਕਟਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਘੋੜੇ ਦੀ ਖੁਰੀ ਵਰਗੀ ਤਾਜਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਟਕ ਤੋਂ ਇਹ ਝੀਲ 40 ਕਿਮੀ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਝੀਲ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਾਰਦਾ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਅੰਬ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਅੰਸ਼ੁਪਾ ਵਿੱਚ ਜਲਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.ansupalake.in/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-03-14 |archive-date=2016-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322161541/http://www.ansupalake.in/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://india.gov.in/allimpfrms/alldocs/1683.pdf</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.ansupalake.in Anshupa Lake : The One and Only Fresh Water Lake of Odisha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322161541/http://www.ansupalake.in/ |date=2016-03-22 }} * [http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/Water%20and%20Energy_0.pdf Integrated sustainable environmental conservation of Anshupa lake: A famous water resource of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303171438/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/Water%20and%20Energy_0.pdf |date=2016-03-03 }} * [https://web.archive.org/web/20161227140324/http://odialive.com/anshupa-lake/ Anshupa lake: A famous water resource of Odisha] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੜੀਸਾ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] 0m83g3pxl7iwtbh20e9bnnhvawnpt0k 0 76909 854160 851379 2026-11-10T18:06:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854160 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ | image = | caption = | background = solo_singer | birth_name = ਸਯਦ ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ | alias = ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਜਾਦੂਗਰ ({{lang-ur|{{Nastaliq|آواز کا جادوگر}}}})<br />ਸਟੇਜ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ({{lang-ur|{{Nastaliq|اسٹیج کا استاد}}}})<br />ਰੁਸ਼ਦੀ ਸਾਹਿਬ({{lang-ur|{{Nastaliq|رُشدی صاحب}}}}) | birth_date = {{birth date|1934|4|24}} |birth_place =[[Hyderabad Deccan]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|1983|4|11|1934|4|24}} |death_place =[[Karachi]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | origin = {{flagicon|Pakistan}} [[Pakistan]]i | instrument = Vocalist | genre = [[Classical music]], [[Pop music|pop]], [[ghazal]], [[disco]], [[Hip hop music|hip-hop]], [[rock n roll]] | occupation = Urdu and regional [[playback singer]] | years_active = 1951–1983 | label = | associated_acts = | website = }} '''ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ''' [[Sitara-e-Imtiaz|SI]], [[Pride of Performance|PP]] ({{lang-ur|{{Nastaliq|احمد رشدی}}}} (24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1934 - 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 1983) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਇਆਨਾਜ਼ ਅਤੇ ਵਰਸਟਾਇਲ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Playback singer Ahmed rushdi remembered on his death anniversary|url=http://www.thenews.com.pk/latest/3270-ahmed-rushdi-remembered-on-his-32nd-death-anniversary|publisher=[[The News]]|accessdate=11 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Death Anniversary of Ahmed Rushdi|url=http://dunyanews.tv/print_news_eng.php?nid=105193&catid=6&flag=d/2011-04-11/|publisher=[[Duniya News]]|accessdate=29 November 2015|archive-date=2016-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114050419/http://dunyanews.tv/print_news_eng.php?nid=105193&catid=6&flag=d%2F2011-04-11%2F|dead-url=yes}}</ref> ਹਿੰਦ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ ਰੁਸ਼ਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਔਰ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਤਾਆਰੁਫ਼ ਦੀ ਮੁਹਤਾਜ ਨਹੀਂ। ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਉਸ ਜਾਦੂਗਰ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਨਗ਼ਮਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਬਹੁਤ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਰਦੂ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਭੋਜਪੁਰੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਫ਼ਨਕਾਰ ਦੇ ਲਈ ਗਾਉਂਦਾ, ਉਸੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਔਰ ਉਸੇ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦਾ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਰੁਸ਼ਦੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾ ਉਸਤਾਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ 583 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਲਈ 5000 ਗਾਣੇ ਗਾਏ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ ਦਾ ਜਨਮ 1934 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਡੈੱਕਨ ਦੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ, ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸਈਦ ਮਨਜ਼ੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਕਾਲਜ, [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], ਡੈਕਨ ਵਿਖੇ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]], [[ਇਸਲਾਮ|ਇਸਲਾਮੀ]] ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਰੁਸ਼ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ, ਰੁਸ਼ਦੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ [[ਰੇਡੀਓ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਕਦੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬੀ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਚਾਚਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਡੈੱਕਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ।<ref>[http://pakobserver.net/detailnews.asp?id=86012] {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=November 2016}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਐਮ. ਏ. ਰਉਫ ਅਤੇ ਇਕਬਾਲ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ। &nbsp;ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਨਾਥੂ ਖਾਨ ਤੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕੁਝ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=31 August 2012 |title=Ahmed Rushdi live with Naeem Tahir |url=https://www.youtube.com/watch?v=8ot8KyeVEyI |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114050418/https://www.youtube.com/watch?v=8ot8KyeVEyI |archive-date=14 ਜਨਵਰੀ 2016 |access-date=8 March 2013 |website=[[YouTube]] }}</ref> ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ]] ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਲਈ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਮਾਂਡ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਸੰਨ 1951 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਇਬ''ਰਾਤ'' ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1954 ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੋਅ, ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1954 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੈਰ-ਫ਼ਿਲਮ ਗੀਤ, "ਬੰਦਰ ਰੋਡ ਸੇ ਕੀਮਾਰੀ" ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮਹਿਦੀ ਜ਼ਹੀਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਸ਼ੋਅ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਗੀਤ ਹਿੱਟ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰੁਸ਼ਦੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਪੌੜੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=176925|title=The changing faces of Bunder Road|last=Husain|first=Shahid|date=2009-05-11|work=The News International|access-date=2009-07-22}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=May 2016|bot=medic}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]] 4sdhwiboykz9guu0poi8579584ejbhw 0 79142 854249 828079 2026-11-11T06:01:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854249 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | image = Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg | location = [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | architecture_type = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] | architecture_style = [[ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੂਕਲਾ]] | caption = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ | map_type = India Punjab#India#Asia | coordinates = {{coord|30.6260585|76.3965685|display=inline,tittle}} | map_alt = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ }} '''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ'''<ref>{{Cite web|url=http://eos.learnpunjabi.org/FATEHGARH%20SAHIB%20GURDWARA%20.html|title=FATEHGAṚH SĀHIB GURDWĀRĀ|website=eos.learnpunjabi.org|access-date=2019-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127023443/http://eos.learnpunjabi.org/FATEHGARH%20SAHIB%20GURDWARA%20.html|archive-date=2021-11-27|url-status=dead}}</ref> ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਫਤਹਿਗੜ੍ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਹ 1710 ਵਿੱਚ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ|ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.tribuneindia.com/2009/20090118/cth2.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-05-30 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195648/http://www.tribuneindia.com/2009/20090118/cth2.htm |url-status=dead }}</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਫ਼ਿਰੋਜ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ]] ਦਾ ਬਣਵਾਇਆ ਕਿਲਾ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>http://fatehgarhsahib.nic.in/html/shrines.htm</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 13 ਪੋਹ 1704 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਂ ਕਬੂਲਣ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਓਹਨਾ ਜੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Sarovar_(sacred_pool)_at_Fatehgarh_Sahib_Gurdwara,_Punjab,_India.jpg|right|thumb|300x300px|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿਖੇ ਸਰੋਵਰ]] ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। === ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ === ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੰਧ, ਜਿੱਥੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<span class="cx-segment" data-segmentid="38"></span> === ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁਰਜ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ === ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ]] ਜੀ, ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੋ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ,  ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਥੇ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਲਾ ਠੰਡਾ ਬੁਰਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਠੰਡੀ ਰਹਿੰਦੀ. ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਇੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ  [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁਰਜ [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ === [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ|ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਜੋ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ]] ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਜੈਨ ਹਾਲ === ਸੇਠ ਟੋਡਰ ਮੱਲ, ਜਿਸਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦੀ ਸੀ, ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਾਲ ਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।  === ਸਰੋਵਰ === ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ == ਇੱਥੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ [[ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ]] ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਇਥੇ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Gurdwarafatehgarhsahib.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ File:Fatehgarh Sahib Gurdwara, Punjab, India.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਮੁੱਖ ਦਵਾਰ File:Nihang at Jor Mela.jpg| ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਤੇ ਨਿਹੰਗ File:Rauza sharif.jpg|Tomb of Shagird, Sirhind File:Aam khas bagh.jpg|ਆਮ ਖਾਸ ਬਾਗ File:Main Entrance of Gurudwara Fatehgarh Sahib.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲਾਂਘਾ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] s4mn685jdu2jy507ft3aol86ebnb1ns 0 91405 854271 577729 2026-11-11T08:15:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854271 wikitext text/x-wiki '''ਜਯਾ ਦੇਵੀ''' 'ਗ੍ਰੀਨ ਲੇਡੀ ਆਫ ਬਿਹਾਰ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref>http://www.bbc.com/hindi/india/2015/11/151123_100women_innovators_facewall_pk</ref> ==ਉਪਲਬਧੀ == ਜਯਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ।<ref>{{Cite web |url=https://www.redrickshawrevolution.in/jaya-devi/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190718072846/https://www.redrickshawrevolution.in/jaya-devi/ |archive-date=2019-07-18 |url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ 285 ਸੇਵਾ ਸਮੂਹ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{Cite web |url=http://www.savethedemocracy.org/womens-junction/i-am-proud-to-be-a-woman-jaya-devi/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-03-19 |archive-date=2015-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122175125/http://www.savethedemocracy.org/womens-junction/i-am-proud-to-be-a-woman-jaya-devi/ |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖ ਲਈ।<ref>http://www.thebetterindia.com/19868/green-lady-of-bihar-jaya-devi-rain-water-harvesting/</ref> ਇਸ ਨਾਲ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈਕਟੇਅਰ ਬੰਜਰ ਜਮੀਨ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਬਣਾ ਕੇ ਖੇਤੀ ਯੋਗ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>http://www.livehindustan.com/news/wayofliving/article1-bihar-munger-district-jaya-devi-social-worker-517800.html</ref> 35 ਸਾਲ ਦੀ ਜਯਾ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈੰਕ ਬਨਵਾਏ।<ref>http://www.telegraphindia.com/1120319/jsp/bihar/story_15265197.jsp#.WEASorJ96Uk</ref> ==ਸਨਮਾਨ== ਜਯਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਅਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਲਾਇਣ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਯਾ ਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]] ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਥ ਸਨਮਾਨ' ਮਿਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।<ref>https://www.youtube.com/watch?v=xUHki6Dm6bA</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] bqc612equtphinbm49pijhx91bbiuew 0 91619 854293 813049 2026-11-11T10:52:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854293 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = ਟਰੇਸੀ ਏਮਨ | image = Tracey Emin 1-cropped.jpg | caption = 2007 ਵਿੱਚ ਟਰੇਸੀ ਏਮਨ | birth_name = ਟਰੇਸੀ ਏਮਨ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1963|07|03}} | birth_place = [[ਕਰੋਡਨ ]], ਸਰੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ | death_date = | death_place = | nationality = ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ | training = {{unbulleted list|ਮੇਡਵੇ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ|ਮੇਡਸਟੋਨ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ| ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ|ਲੰਡਨ ਦੀ ਬਰਕਬੇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ}} | movement = ਨੌਜਵਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਲਾਕਾਰ | works = ''ਐਵਰੀਵਨ ਆਈ ਹੈਵ ਐਵਰ ਸਲੈਪਟ ਵਿਦ 1963–1995'', ''ਮਾਈ ਬੈਡ'' | website = {{URL|traceyeminstudio.com}} }} '''ਟਰੇਸੀ ਏਮਨ''' (ਜਨਮ 3 ਜੁਲਾਈ 1963)<ref>{{Cite web|url=http://www.tate.org.uk/art/artworks/emin-the-perfect-place-to-grow-t11791|title=The Perfect Place to Grow 2001|last=Tate|access-date=5 September 2011}}</ref> ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਇਕਬਾਲੀਆ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਏਮਨ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਡਰਾਇੰਗ, ਪੇਟਿੰਗ, ਮੂਰਤੀ, ਫਿਲਮ, ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਏਮਨ ਅੱਜ ਕੱਲ ਕਲਾ ਦੀ  ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।।<ref>{{Cite web|url=http://www.independent.co.uk|title=Tracey Emin is made Royal Academician|last=Geneviève|first=Roberts|access-date=10 May 2016}}</ref>1997 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[1963]]-[[1995]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, "ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੁੱਤਾ ਹੈ", ਨਾਂ ਦੇ ਟੈਂਪਲ ਅਪੂਰਿਅਡ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਬੈੱਡ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਰਲਸ ਸਾਚੀਆਂ ਦੇ ਸਨਸਨੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਸੀ<ref>{{Cite book|url=http://www.worldcat.org/oclc/45317371|title=Everyone I have ever slept with 1963–1995|last=Emin|first=Tracey|date=1 January 1999}}</ref> ।ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ "ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਮੌਤ" ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਲਾਈਵ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ' ਤੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੋਣਾ ਦੀ।<ref name=tracey>[http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A3784782 "Tracey Emin – Artist", h2g2, BBC]. Retrieved 30 January 2017</ref>।1999 ਵਿੱਚ ਏਮਨ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲੇਹਮੈਨ ਮਾਉਪਿਨ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸਲਤਨਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਟਰਨਰ ਇਨਾਮ ਨਾਮਜ਼ਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਬੈਡ ਦਾ ਪਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ - ਇੱਕ ਰੀਡਾਈਮੀਅਮ ਸਥਾਪਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੰਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ, ਖਾਣਾ, ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣਾ ਦਿਖਾਇਆ।ਏਮਨ ਪੈਨਿਲਿਸਟ ਅਤੇ ਸਪੀਕਰ ਵੀ ਹੈ: ਉਸਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਅਤੇ ਐਲਬਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਹਨ,<ref name="london">{{cite web|url=http://www.vam.ac.uk/activ_events/courses/lectures_talks_tours/friday_talks/index.html|title=Tracey Emin. Evening Talks|publisher=[[Victoria and Albert Museum]]|author=Victoria and Albert Museum|accessdate=25 November 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528131837/http://www.vam.ac.uk/activ_events/courses/lectures_talks_tours/friday_talks/index.html|archivedate=28 May 2010|df=dmy-all}}</ref>[[ਸਿਡਨੀ]] ਵਿੱਚ [[ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼|ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਸ]] ਦੀ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ (2010), ,<ref name="sydney">{{cite web|url=http://www.artgallery.nsw.gov.au/calendar/tracey-emin-conversation|title=Tracey Emin in conversation|publisher=Art Gallery of [[New South Wales]], Sydney, Australia|date=6 November 2010|author=Art Gallery of [[New South Wales]]|accessdate=25 November 2010|archive-date=22 ਮਈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522144100/http://www.artgallery.nsw.gov.au/calendar/tracey-emin-conversation/|dead-url=yes}}</ref>ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਆਰਟਸ (2008),,<ref name="royal">{{cite web|url=http://www.royalacademy.org.uk/events/lectures/tracey-emin-ra-in-conversation,471,EV.html|title=Tracey Emin RA in Conversation with Matthew Collings|publisher=Geological Society Lecture Theatre, Piccadilly|author=[[Royal Academy of Arts]]|accessdate=25 November 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100912172344/http://www.royalacademy.org.uk/events/lectures/tracey-emin-ra-in-conversation,471,EV.html|archivedate=12 September 2010|df=dmy-all}}</ref> ਅਤੇ ਟੈਟ ਬਰਤਾਨੀਆ (2005) ਅਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ।ਏਮਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੀਡੀਆ ਕਵਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਈਕਵਰ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ,ਡਰਾਇੰਗ, ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ, ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_HPMMDszdFQC|title=ThirdWay|last=Ltd|first=Hymns Ancient & Modern|date=1 December 2006|publisher=Hymns Ancient & Modern Ltd|language=en}}</ref>।ਦਸੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਡਰਾਇੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਫਿਓਨਾ ਰਾਏ ਨਾਲ, ਉਹ 1768 ਵਿੱਚ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16175033|publisher=BBC News|title=Tracey Emin to become Professor of Drawing at RA | date=14 December 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/8955811/Tracey-Emin-appointed-as-RAs-Professor-of-Drawing.html|location=London, UK|work=The Daily Telegraph|title=Tracey Emin appointed as RA's Professor of Drawing|date=14 December 2011}}</ref> ਏਮਨ ਸਪਿਟਲਫੀਲਡਜ, ਪੂਰਬੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === [[ਤਸਵੀਰ:MedwayPoets.jpg|right|thumb|ਸੈਕਸਟਨ ਮਿੰਗ, ਟਰੇਸੀ ਏਮਨ, ਚਾਰਲਸ ਥੋਮਸਨ, ਬੀਲੇ ਚਾਇਲਡਿਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਸੇਲ ਵਿਕਿਨਜ਼- ਰੋਚੇਸਟਰ ਅੱਡ੍ਲਟ ਸਿੱਖਿਆ ਸੈਂਟਰ 'ਚ, 11 ਦਸੰਬਰ 1987]] ਏਮਨ, ਕਰੋਡਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=http://www.theartsdesk.com/tv/who-do-you-think-you-are-tracey-emin-bbc-one|title=Who Do You Think You Are? – Tracey Emin|publisher=The Arts Desk|access-date=26 August 2014}}</ref> ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੁੜਵਾ ਭਰਾ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ।।<ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1cPpAAAAMAAJ|title=Tracey Emin: 20 Years|date=1 January 2008|publisher=National Galleries of Scotland|isbn=9781906270087|pages=20–21}}</ref>ਏਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਮਰਲ ਹੁਸੈਨ-ਈਸ, ਬਰੋਨੈੱਸ ਹੁਸੈਨ-ਈਸ ਦੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦਾ, ਅਬਦੁੱਲਾ, ਓਟੋਮਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਡਾਨਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਸੀ<ref name=TheGenealogist>{{cite web|title=Tracey Emin|url=https://www.thegenealogist.com/featuredarticles/2011/who-do-you-think-you-are/tracey-emin-59|publisher=The Genealogist|date=1 October 2011|accessdate=19 March 2015}} </ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theaustralian.com.au/news/world/uk-peer-meral-hussein-ece-and-artist-cousin-tracey-emin-trace-roots-to-slavery/news-story/7d1815cb167a80f076e2211b05f8415b?sv=1c15f36ebcb7035d36f30e15349cd5|title=UK peer traces roots to slavery|last=Woolf|first=Marie|date=2010-07-18|work=The Australian|access-date=2018-02-03}}</ref> ।ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋਇਆ," ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰਗਰੇਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਐਮਨ ਨੂੰ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ<ref>[http://www.courier.co.uk/Everyday-horror-teen-rape/story-12013786-detail/story.html "Emin on the Everyday Horror of Teen Rape"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150414014434/http://www.courier.co.uk/Everyday-horror-teen-rape/story-12013786-detail/story.html |date=14 April 2015 }}, ''Kent and Sussex Courier'', 3 October 2008. Retrieved 7 April 2015.</ref> ।ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਮੁਢਲੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਿਨਸੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।1984 ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੈਡਸਟਨ ਆਰਟ ਕਾਲਜ (ਹੁਣ ਕਰਿਉਰਟੀ ਆਰਟਸ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਵਿੱਚ ਛਪਾਈ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.uca.ac.uk|title=UCA – University for the Creative Arts|website=UCA|access-date=4 March 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=50 Women Artists You Should Know|url=https://books.google.com/books?id=XS0yAQAAIAAJ|publisher=Prestel|date=1 January 2008|isbn=9783791339566|first=Christiane|last=Weidemann|page=162}}</ref>।ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੌਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।1987 ਵਿੱਚ, ਏਮਨ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਲੰਡਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ 1989 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਮ।ਏ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[https://www.theguardian.com/artanddesign/video/2010/jan/27/foundling-museum-tracy-emin Film about joint 2010 exhibition with Paula Rego and Mat Collishaw at the Foundling Museum – The Guardian] *[https://www.theguardian.com/film/2004/dec/03/art Interview on ''The Guardian'' website] on her debut film ''Top Spot'' *[https://www.theguardian.com/travel/2003/may/25/unitedkingdom.observerescapesection Interview in ''The Observer''] about Margate *[https://www.theguardian.com/artanddesign/2004/may/27/art.britartfire Tracey Emin interviewed in ''The Guardian''] about Momart Fire *[https://web.archive.org/web/20181106201620/https://h2g2.com/edited_entry/A3784782 h2g2 article on Tracey Emin] *[https://www.amazon.co.uk/Mad-Tracey-Emin-From-Margate/dp/B00X1NPEXG "Mad Tracey From Margate" dvd] *[http://www.whenwherewh.at/blog/9-affective-rooms Tracey Emin I Egon Schiele "Where I Want to Go" Exhibition at Leopold Museum Vienna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421040940/https://www.whenwherewh.at/blog/9-affective-rooms |date=2021-04-21 }}। Interview with exhibition co-curator Diethard Leopold ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] klgilkdvk8tucmgl34slu1d3xhw6oa0 0 94060 854265 841839 2026-11-11T07:09:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854265 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = | motto = | image_skyline = | imagesize = 200px | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = | subdivision_type = | subdivision_name = | area_magnitude = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | population_as_of = 2011 | population_note = | population_total = 13920 | timezone = GMT +5.5 | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|30|53|31|N|76|25|27|E|display=inline,title}} | elevation_m = 278 | elevation_ft = 858 | postal_code_type = Postcode | postal_code = 140112 | website = }} '''ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉੰਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 02 ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ (ਜੋਕਿ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਖੁੰਬ ਠੱਪੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ।ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਮੋਰਿੰਡਾ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਰੂਪਨਗਰ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰੇ ਅਤੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹਨ। ==ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ== # ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ # ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ # ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ # ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ # ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ ==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ== ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਕਾਨ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਸਥਾਈ ਗੜ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ== ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਗਹਿਗਚ ਲੜਾਈ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤ ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 1703 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੋ ਸ਼ਾਹੀ ਜਰਨੈਲ, ਸੱਯਦ ਬੇਗ ਅਤੇ ਅਲਿਫ ਖਾਨ ਵੀ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਹਲੂਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ। ਸਖਤ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ। ਸੱਯਦ ਬੇਗ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪੱਖ ਬਦਲ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਘਬਰਾਏ ਅਲਿਫ ਖਾਨ ਨੇ ਦੁਗਣੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਇਹ 16 ਮਾਘ 1759 ਬਿਕਰਮੀ/15 ਜਨਵਰੀ 1703 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ== ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਕ ਨੀਵੇਂ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7-8 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਤਿੰਨੋ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਟਿੱਲੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾੜੀ ਵਜਾਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ- “ਇਹ ਹਿੰਦ ਦਾ ਪੀਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ!" ਉਹਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘਬਰਾ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chamkaur_Sahib|title=Chamkaur Sahib - SikhiWiki, free Sikh encyclopedia.|website=www.sikhiwiki.org|access-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030231123/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chamkaur_Sahib|archive-date=2019-10-30|url-status=dead}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] m8a3sotzce95yv1firro1l7vwy7sovt 0 94363 854286 836042 2026-11-11T10:08:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854286 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਮਿਸਤਰੀ ਬੰਸੀਵਾਲ | image = Jennifer_mistry.jpg | caption = ਬੰਸੀਵਾਲ 'ਤਾਰਕ ਮਹਿਤਾ ਕਾ ਉਲਟਾ ਚਸ਼ਮਾ' ਦੇ 500ਵੇਂ ਸਫ਼ਲ ਐਪੀਸੋਡ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੌਰਾਨ। | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1978|11|27}} | birth_place = ਜਬਲਪੁਰ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | education = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਕੂਲ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | spouse = {{marriage|ਮਯੂਰ ਬੰਸੀਵਾਲ|2001}} | children = 1 }} '''ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਮਿਸਤਰੀ ਬੰਸੀਵਾਲ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ। ਬੰਸੀਵਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਰੀਅਲ ''[[ਤਾਰਕ ਮਹਿਤਾ ਕਾ ਉਲਟਾ ਚਸ਼ਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਿ [[ਸੋਨੀ ਸਬ]] 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰੋਸ਼ਨ ਸੋਢੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸਰਦਾਰਜੀ ਰੋਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਪਾਰਸੀ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |last=ਗੁਪਤਾ |first=ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ |date=12 May 2023 |title=Jennifer Mistry: ਜੈਨੀਫਰ ਮਿਸਤਰੀ ਨੇ TMKOC ਸ਼ੋਅ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਅਲਵਿਦਾ, ਅਸਿਤ ਮੋਦੀ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ |url=https://punjab.news18.com/news/entertainment/jennifer-mistry-quits-taarak-mehta-ka-ooltah-chashmah-file-a-case-against-of-sexual-harassment-on-asit-modi-dg-as-424885.html |work=ਨਿਊਜ਼18 ਪੰਜਾਬ |access-date=11 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512075002/https://punjab.news18.com/news/entertainment/jennifer-mistry-quits-taarak-mehta-ka-ooltah-chashmah-file-a-case-against-of-sexual-harassment-on-asit-modi-dg-as-424885.html |archive-date=12 ਮਈ 2023 |url-status=dead }}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * [[ਤਾਰਕ ਮਹਿਤਾ ਕਾ ਉਲਟਾ ਚਸ਼ਮਾ]] (2008–2013) / (2016–2023) ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨ ਕੌਰ ਸੋਢੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ<ref name="bhaskar">{{Cite news|url=https://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-jennifer-mistry-home-feature-5400890-PHO.html|title=EXCLUSIVE: Sneak Peek into 'Taarak Mehta…' fame Jennifer Mistry's aka Mrs. Sodi's house!|date=2016-08-22|work=dailybhaskar|access-date=2018-01-19|language=en|archive-date=2016-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013183727/https://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-jennifer-mistry-home-feature-5400890-PHO.html|url-status=dead}}</ref> * [[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|ਨਾਗਿਨ]]  (2015) ਵਿੱਚ ਰਾਮਿਆ ਮਾਥੁਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ === ਫ਼ਿਲਮਾਂ === * ਹੱਲਾ ਬੋਲ (2008) * [[ਏਅਰਲਿਫਟ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਏਅਰਲਿਫ਼ਟ]] (2016)<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/know-the-cast-of-taarak-mehta-ka-ooltah-chashmah/photostory/50546094.cms|title=Know the cast of 'Taarak Mehta Ka Ooltah Chashmah' {{!}} The Times of India|website=The Times of India|access-date=2018-01-19}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 1s6o0qpbmhgicmtyj69a4zn0acmijzg 0 95700 854294 853879 2026-11-11T10:52:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854294 wikitext text/x-wiki == A == * Abati ([[ਅਰਜਨਟੀਨਾ|Argentina]]) [http://www.zanelloargentina.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005062125/http://www.zanelloargentina.com/ |date=2009-10-05 }} * ACO 2000 ([[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|South Africa]]) * Aebi (Switzerland) [http://www.aebi.com/] * AGCO Corporation (United States) [http://www.agcocorp.com/] ** AGCO (USA) [http://www.agcoiron.com/] ** AGCO Allis (Argentina, formerly USA) [http://www.agcoallis.com.ar/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704180155/http://www.agcoallis.com.ar/ |date=2007-07-04 }} ** Challenger (USA) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }} ** Fendt (Germany) [http://www.fendt.com/] ** Massey Ferguson (USA) [http://www.masseyferguson.com] ** Valtra ([[ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ|Finland]]) [http://www.valtra.com/] * Agrale ([[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ|Brazil]]) [http://www.agrale.com.br/] * Agri King (India) [http://www.agrikingtractors.com/] * Agria (Spain) [http://www.agria.net/] * Agrinar (Argentina) [https://web.archive.org/web/20070103063406/http://www.agrinar.com.ar/] * Agritech (Brazil) [http://www.agritech.ind.br/] ** Yanmar Agritech * Agro Tractors Ltd ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]]) * [https://www.agroasiatractors.ae/ AGROASIA TRACTORSUAE] ** John Deere/ATL [http://agrotractors.com/] (joint venture in Pakistan) * AGT ([[ਸਲੋਵੇਨੀਆ|Slovenia]]) * AHS ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.ahs.com.tr/] * Al-Ghazi Tractors (Pakistan) [http://alghazitractors.com/] * Al Jadah ([[ਲੀਬੀਆ|Libya]]) [http://www.libyantractorco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829030021/http://www.libyantractorco.com/ |date=2006-08-29 }} (joint venture with Massey Ferguson) * Alfrat ([[ਸੀਰੀਆ|Syria]]) [http://www.alfratco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070316155037/http://www.alfratco.com/ |date=2007-03-16 }} * Amul (India) * Anglo-Thai New Holland ([[ਥਾਈਲੈਂਡ|Thailand]]) [http://www.anglo-thai.com/] * Antonio Carraro (Italy) [http://www.antoniocarraro.it/] * Apache Solis (Argentina) (joint with International Tractors (Sonalika)) [http://www.apache.com.ar/] * Aratri Biagioli (Italy) [http://www.aratribiagioli.it/] * ARGO SpA (Italy) [http://www.argospa.it/] ** Fort ** Landini [http://www.landini.it/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** McCormick Tractors [http://www.mccormick-intl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429175149/http://www.mccormick-intl.com/us/1809_to_present.htm |date=2007-04-29 }} ** SEP [https://web.archive.org/web/20080306054135/http://www.sep.it/] ** Valpadana [http://www.valpadana.it/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ARLAN-YTO (Kazakhstan) (joint with YTO) * ArmaTrac (Turkey) [http://www.armatrac.com/] == B == * Balram (India) * Baltiets (Russia) * Barbieri (Italy) [http://www.barbieri-fb.com/] * Basak Traktor ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.basaktraktor.com.tr/] * BCS SpA (Italy) [http://www.bcs-ferrari.it/] ** BCS ** Ferrari tractors ** Pasquali * Belarus (Ganja) (Azerbaijan) (licensed Belarus/MTZ) [http://www.ganjaauto.az/] * Bell (South Africa) [http://www.bell.co.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704015420/http://www.bell.co.za/ |date=2007-07-04 }} * BERGmeister (Germany) [http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901072823/http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/ |date=2018-09-01 }} * Bernardin (Argentina) [https://web.archive.org/web/20090221063254/http://www.bernardin.com.ar/] * BM ([[ਉਰੂਗੁਏ|Uruguay]]) [http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&langpair=es%7Cen&u=http://www.domingobasso.com/tractores&rurl=translate.google.com&client=tmpg&usg=ALkJrhiKhCe9EpUgqz3sjtZLBWv5IH8W5A] * Bobruisk plant of tractor parts and units (Belarus) [http://bztda.com/] * BOMR (China) [http://www.bomrcn.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708000152/http://www.bomrcn.com/ |date=2017-07-08 }} * BOZOK TRACTOR (KARACABAY GROUP) (Turkey) [http://www.bozoktraktor.com.tr] * BS ([[ਵੀਅਤਨਾਮ|Vietnam]]) [http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930021837/http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm |date=2007-09-30 }} * Budny (Brazil) * Bull Power IMT (Pakistan0 (licensed IMT) [http://omnigroup.com.pk/industry.php?id=55&url=agriculture_tractors] == C == * CAMARTEC (Tanzania) * Captain (India) [http://www.captaintractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805051327/http://www.captaintractors.com/ |date=2017-08-05 }} * Carraro Agritalia (Italy) [http://www.agritalia.it/] * Carrian (China) * CATERPILLAR (United States) [http://www.cat.com] * Ceahlau ([[ਰੋਮਾਨੀਆ|Romania]]) [http://www.ceahlau.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112154805/http://ceahlau.com/ |date=2020-01-12 }} * Challenger (USA) (part of AGCO concern) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }} * Changfa (China) [http://www.changfa.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911200009/http://changfa.com.cn/ |date=2017-09-11 }} * Changlin (China) [http://www.changlin.net/] ** SH - Deutz Fahr (China) (joint with Deutz-Fahr) * Changzhou (China) ** Dongfeng [http://www.dfamgc.com/] * Chelyabinsk Tractor Plant (Russia) [http://chtz-uraltrac.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331175431/http://chtz-uraltrac.com/ |date=2008-03-31 }} ** ChTZ * Chery (China) [http://www.cheryhi.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511093147/http://www.cheryhi.com.cn/ |date=2017-05-11 }} ** Detank * CHETRA (Russia) [http://www.chetra.ru/en/] * China Shangdong (China) [http://sdshifeng.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228050559/http://sdshifeng.com.cn/ |date=2007-12-28 }} ** TaiShan [http://www.tstractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706170143/http://www.tstractor.com/ |date=2017-07-06 }} * Chuanfeng (China) [http://www.msjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713210218/http://www.msjx.com/ |date=2007-07-13 }} * Chuanlong (China) [http://www.clzb.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614084055/http://www.clzb.com/ |date=2007-06-14 }} * Cirta ([[ਅਲਜੀਰੀਆ|Algeria]]) [http://www.cmt.dz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608205803/http://www.cmt.dz/ |date=2007-06-08 }} ** CMT ** PMA * Claas (Germany) [https://web.archive.org/web/20070713213413/http://app.claas.com/claas_museum/uk/ausstellung/frameset_ausstellung.html] * CMZ (Argentina) ** Zanello (CMZ) [https://web.archive.org/web/20170814111837/http://www.zanello.com.ar/] * CNH Global (Italy/USA) [http://www.cnh.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107031722/http://www.cnh.com/ |date=2009-01-07 }} ** Case IH (USA) [http://www.caseih.com/] ** New Holland (Italy/USA) [http://www.newholland.com/] ** Shanghai New Holland (joint venture) (China) [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }} ** Steyr (Austria) [http://www.steyr-traktoren.com/] ** UzCaseTractor (Joint Venture) (Uzbekistan) * Cockshutt Plow Company (Canada) * Crossword Agro (India) [http://www.crosswordagro.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808211007/http://www.crosswordagro.com/ |date=2017-08-08 }} ** Atmak ** Captain ** Nissan * Crystal (Poland) [http://www.traktor.pl/] * Cub Cadet [http://www.cubcadet.com/] == D == * DaeDong ([[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ|South Korea]]) [http://www.daedong.co.kr/] ** DaeDong ** Kioti [http://www.kioti.com/] ** Landpower * Deere & Company (USA) [http://www.deere.com/] ** Benye (China) [http://www.benye.com/]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516211800/http://benye.com/ |date=2013-05-16 }} (purchased by John Deere in 2007) ** John Deere ** John Deere/ATL (joint venture) (Pakistan) [http://agrotractors.com/] ** John Deere Tiantuo (JDT) (joint venture) (China) [http://www.jdtt.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929012425/http://www.jdtt.com/ |date=2007-09-29 }} *** Apollo *** Iron Bull * Dewan Tractors (Pakistan) ** Dewan Euro Leopard ** Dewan Foton ** Dewan Tumosan * Dexheimer (Germany) [http://www.dexheimer-traktor.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801085910/http://dexheimer-traktor.de/ |date=2019-08-01 }} * Dezzi (South Africa) (Desmond) [http://www.dezzi.co.za/] * Dior (China) [http://www.diorzg.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920081229/http://diorzg.com/ |date=2017-09-20 }} * Dong Feng (China) Changzhou Agricultural Machinery Group Co., LTD (DFAM) [http://www.df-tractor.com/] * Doppstadt (Germany) [http://www.doppstadt.net/] * DTZ (Ukraine) == E == * Eastman Industries ** Eastman Commercial ** Hover Mower ** Ingersoll Power Equipment * Ekip (Turkey) [http://ekiptraktor.com.tr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820044937/http://ekiptraktor.com.tr/ |date=2016-08-20 }} (licensed Massey Ferguson) * Enfly (China) [http://enfly.en.alibaba.com/] * Erkunt (Turkey) [http://www.erkunttarim.com.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210011314/http://www.erkunttarim.com.tr/ |date=2008-02-10 }} ** ArmaTrac [http://www.armatrac.com/] * Escorts (India) ** Escorts [http://www.escortsagri.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701050629/http://www.escortsagri.com/ |date=2007-07-01 }} ** Escorts Polmot (Poland) [http://www.escorts.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015115435/http://escorts.com.pl/ |date=2007-10-15 }} ** Farmtrac ** Powertrac * ETRAG (Algeria) [https://web.archive.org/web/20170722145947/http://etrag.dz/] == F == * FarmAll Technology [http://www.farmalltechnology.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125020927/http://www.farmalltechnology.com/ |date=2021-01-25 }} ** URSUS * Farmcart (India) * Farmer (India) [http://www.farmertractor.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801100119/http://farmertractor.in/ |date=2015-08-01 }} * Farmer (Poland) [http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902082316/http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/ |date=2018-09-02 }} * Force Motors (formerly Bajaj Tempo Ltd) (India) [http://www.forcemotors.com/] ** Balwan ** Tempo Ox * Forma (Romania) [http://www.forma-romania.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626181955/http://forma-romania.ro/ |date=2017-06-26 }} * Foton Lovol (China) (sold under many names) [http://www.fotonlovol.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216203612/http://www.fotonlovol.com/ |date=2008-02-16 }} ** EuroLeopard [http://www.euroleopard.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517075040/http://euroleopard.com/ |date=2014-05-17 }} ** Eurotrac [http://www.eurotrac.nl/] ** Foton ** Lovol * Fuyang Tractor (China) ** Benniu [http://www.benniu.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021031211255/http://www.benniu.net/ |date=2002-10-31 }} == G == * Ganja Auto Plant ([[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ|Azerbaijan]]) [http://www.ganjaauto.gov.az/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511201208/http://ganjaauto.gov.az/ |date=2015-05-11 }} * Gecheng (China) [http://www.shanghaigc.com/] * GEDA (Romania) [http://www.geda.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114124813/http://www.geda.ro/ |date=2012-11-14 }} [http://www.utbtractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728093232/http://www.utbtractors.com/ |date=2012-07-28 }} * GIAD ([[ਸੁਡਾਨ|Sudan]]) [http://www.giad.com/] * GM Universal (Pakistan) [http://www.agripak.com.pk/] * Goldoni (Italy) [http://www.goldoni.com/] * Greaves (India) * Guapo (Argentina) [http://www.tractorguapo.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625151635/http://www.tractorguapo.com/ |date=2017-06-25 }} == H == * Haotian (China) [http://www.wfhaotian.com/] * Hattat (Turkey) [http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517221433/http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php |date=2007-05-17 }} ** Hattat (licensed Valtra) ** Hattat Universal (licensed UTB Universal) ** Valtra (licensed) * Henan Lishen Machinery Co (China) [http://www.hnslsjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817105221/http://www.hnslsjx.com/ |date=2017-08-17 }} ** Henan Lishen ** Hercules ** Foison * Hero Motors Limited (Pakistan) [http://www.hero.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806164304/http://hero.com.pk/ |date=2017-08-06 }} ** Hero Russi ** Hero Russi Belarus (licensed Belarus) * HMT (India) [http://hmttractors.co.in] * Holder (Germany) [http://www.holdertractor.com] (purchased by Uzel in 2006, sold in 2008) * Honda (Japan) [http://www.hondapower.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000707022421/http://www.hondapower.com/ |date=2000-07-07 }} [http://www.honda.co.jp/agriculture/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053222/http://www.honda.co.jp/agriculture/ |date=2016-03-04 }} * Hovertrack (Netherlands) [http://www.hovertrack.nl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627073210/http://www.hovertrack.nl/ |date=2017-06-27 }} * HOYO (Romania) (build Tai Shan) [http://www.hoyo.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222090224/http://www.hoyo.ro/ |date=2015-12-22 }} * Husqvarna ** Craftsman ** Dixon ** Murray (built under license in North America from Briggs & Stratton) ** Poulan ** Weed Eater * Hydrema (Denmark) == I == [[ਤਸਵੀਰ:NelsUgland.jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਰਵੇਟਰ<br> ]] [[ਤਸਵੀਰ:IMT_533_DeLuxe_Šarani_2.jpg|right|thumb|<center>IMT (ਸਰਬੀਆ)<br> </center>]] * IMK ([[ਸਰਬੀਆ|Serbia]]) [http://www.14-oktobar.co.rs] * IMR (Serbia) [http://www.imr-rakovica.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627040335/http://www.imr-rakovica.com/ |date=2012-06-27 }} * IMT (Serbia) [http://www.imt.co.rs] * Indo Farm (India) [http://www.indofarm.in] ** Indo Power ** Staunch * International Tractors Limited (India) [http://www.sonalika.com] ** Solis ** Sonalika International * Irum (Romania) (based on Belarus/MTZ) [http://www.irum.ro/] * Iseki (Japan) [http://www.iseki.co.jp] * ITMCo ([[ਈਰਾਨ|Iran]]) [http://www.itm.co.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221065741/http://www.itm.co.ir/ |date=2009-02-21 }} ** Baskent ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.baskenttraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525091925/http://www.baskenttraktor.com/ |date=2009-05-25 }} ** ITM ** ITMCo ** KTMCO (Iran-Kurdistan) (subsidiary of ITMCO) [http://www.ktmcompany.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911162653/http://ktmcompany.com/ |date=2017-09-11 }} ** Massey Ferguson (under license) ** Motira ([[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ|Zimbabwe]]) (joint venture) [http://www.motira.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901175109/http://www.motira.ir/ |date=2010-09-01 }} ** MTF ** TajIran ([[ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ|Tajikistan]]) (joint venture) [http://www.tajiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704071800/http://www.tajiran.ir/ |date=2007-07-04 }} ** UgIran ([[ਯੁਗਾਂਡਾ|Uganda]]) (joint venture) [http://www.ugiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101135850/http://www.ugiran.ir/ |date=2009-01-01 }} ** VenIran ([[ਵੈਨੇਜ਼ੁਐਲਾ|Venezuela]]) (joint venture) [http://www.veniran.com.ve] == J == * Jaya (India) * JCB (England) * JDS (Germany) [http://www.dromson.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929200836/http://www.dromson.com/ |date=2007-09-29 }} ** Eicher *** Valtra Eicher * Jiangsu (China) [http://www.jsqt.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703235416/http://www.jsqt.com/ |date=2007-07-03 }} * Jindal (India) * JIROFT (Iran) * John Deere (USA) * Juling (China) [http://www.juling.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615032204/http://www.juling.com/ |date=2006-06-15 }} == K == [[ਤਸਵੀਰ:T_150_K_front.JPG|right|thumb|<center>KhTZ (ਯੂਕਰੇਨ)<br> </center>]] * KamAZ (Russia) [http://www.kamaz.net/] * Kaset Phattana (Thailand) [http://www.thaicombine.com/products/kc01/kc01.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216213550/http://thaicombine.com/products/kc01/kc01.html |date=2006-02-16 }} * KAT (China) [http://www.reden.com.cn/index.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224165402/http://www.reden.com.cn/index.asp |date=2008-02-24 }} (by Shanghai Reden Industrial) * KBZ (Russia) [http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917201117/http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm |date=2002-09-17 }} * Kerman (Iran) [http://www.ktmfco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041130004417/http://ktmfco.com/ |date=2004-11-30 }} * KhTZ (Ukrainian abbreviation for the Kharkiv Tractor Plant) (Ukraine) [http://www.xtz.ua/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204032824/http://www.xtz.ua/ |date=2009-02-04 }} * Khyber (Iran) * KIOTI (South Korea) [http://www.kioti.com/] * Kirovets (Russia) [http://www.kirovets.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010124192100/http://www.kirovets.com/ |date=2001-01-24 }} ** Deutz-Fahr Kirovets (joint with Deutz-Fahr) ** Kirovets-Pronar ** Terrion [http://www.terrion.eu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202011344/http://www.terrion.eu/ |date=2010-02-02 }} * Kissan Standard (India) [http://standardagricultureworks.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204015937/http://standardagricultureworks.com/ |date=2010-12-04 }} * KMZ (Russia) [http://www.kmz.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806012634/http://kmz.ru/ |date=2017-08-06 }} * Koyker * Krieger (Germany) [http://www.krieger-fahrzeugbau.de/] * Krishi Shakti (India) * KTZ (Moldova) * KTZ BOLGAR (Bulgaria) [http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&f=s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624163056/http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&f=s |date=2013-06-24 }} * Kubota (Japan) [http://www.kubota.com] * Kukje (South Korea) * Branson == L == [[ਤਸਵੀਰ:Lamborghini_traktor.jpg|right|thumb|ਲੋਂਬੋਰਗਿਨੀ ਟਰੈਕਟਰ<br> ]] * Lamborghini Trattori S.p.A. (Italy) (part of SDF concern) * Lander (Spain) [http://www.landertrac.com/] * Landini (Italy) (part of ARGO SpA concern) * Landmarshal (India) * Lanz (Germany) * LFKedi (China) [http://www.changlianfa.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013105223/http://www.changlianfa.com/ |date=2016-10-13 }} * LIMB (LUXS) ([[ਸਲੋਵੇਨੀਆ|Slovenia]]) [http://www.limb.si/] * Lindner (agricultural machinery manufacturer) (Austria) [http://www.lindner-traktoren.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217170324/http://lindner-traktoren.com/ |date=2014-12-17 }} * Linhai (China) [http://www.atv-linhai.com] * LKT (Slovenia) * Lovson (India) [http://www.lovson.com/] * LS Mtron (formerly LG Cable) (South Korea) [https://web.archive.org/web/20170901063804/http://www.lstractor.co.kr/] ** LS * LTZ (Russia) [http://www.ltz.lipetsk.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607190648/http://www.ltz.lipetsk.ru/ |date=2007-06-07 }} * Luli (China) [http://www.ginding.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713233826/http://www.ginding.com/ |date=2017-07-13 }} * Lutong (China) [http://www.lylutong.com.cn/] == M == [[ਤਸਵੀਰ:Belarus_1220.4.jpg|right|thumb|<center>MTZ (ਬੇਲਾਰੂਸ)<br> </center>]] * Machinery & Industrial Group N.V. (Russia)[https://web.archive.org/web/20170730065447/http://www.tplants.com/] * Mahindra & Mahindra (India) [http://www.mahindratractorworld.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823055557/http://www.mahindratractorworld.com/ |date=2009-08-23 }} ** Jiangling Motors (Mahindra, China) *** FengShou *** Lenar [http://www.lenarusa.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070726121952/http://www.lenarusa.com/ |date=2007-07-26 }} ** Jinma (China) (various manufacturers) [http://www.jinma-tractor.com/] [http://www.jm-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911192023/http://jm-tractor.com/ |date=2017-09-11 }} ** Mahindra ** Mahindra Tractors ** Mahindra Gujarat [http://www.mahindragujarat.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221125316/http://www.mahindragujarat.com/ |date=2009-02-21 }} ** Shaktimaan [http://www.mahindragujarat.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221125316/http://www.mahindragujarat.com/ |date=2009-02-21 }} ** Swaraj (purchased 64.6% in 2007) [http://www.swarajenterprise.com/] * Malyshev Factory (Ukraine) [http://www.malyshevplant.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718212452/http://malyshevplant.com/ |date=2019-07-18 }} * MAT (Romania) [http://www.matcraiova.ro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123035607/http://matcraiova.ro/ |date=2009-01-23 }} * Meraj (India) [http://www.mangaltractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515162842/http://mangaltractors.com/ |date=2010-05-15 }} * Merlo (Italian) [http://www.merlo.it/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727022545/http://www.merlo.it/ |date=2017-07-27 }} * Metalfor Araus (Argentina) [http://www.metalfor.com.ar/] * Mija (Romania) [http://www.ummija.ro/] * Millat (Pakistan) [http://www.millat.com.pk/] ** Massey Ferguson under license ** MT * Mini (Romania) * Mitsubishi (Japan) [http://www.mam.co.jp/] * MoAZ (Belarus) * Morooka (Japan) - [http://www.morooka1.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213081743/http://morooka1.co.jp/ |date=2009-02-13 }} * MTD (USA) [http://www.mtdproducts.com/] ** Bolens ** Cub Cadet Yanmar [http://www.cubcadetyanmar.com/] ** Gutbrod (Germany) ** Rover (Australia) ** White Outdoor ** Yard Machines ** Yard Man * MTZ ([[ਬੇਲਾਰੂਸ|Belarus]]) [http://www.tractors.com.by/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427155956/http://www.tractors.com.by/ |date=2007-04-27 }} ** Belarus [http://www.belarus.com/] == N == * NAME (Japan) [http://www.shinnouki.co.jp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205091907/http://www.shinnouki.co.jp/ |date=2019-02-05 }} * Neptune (Turkey) (licensed MTZ/Belarus) [http://www.neptuntractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213144030/http://neptuntractor.com/ |date=2016-02-13 }} * New Holland (Italy/USA/India) (part of ARGO SpA concern) [http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222091742/http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html |date=2014-12-22 }} == O == * ORTZ (Russia) [http://www.ortz.ru/] * OSTMCO (Iran) [http://sirjan-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722012047/http://sirjan-tractor.com/ |date=2017-07-22 }} (mfg. Goldoni under license) * O.T.M.Co (Iran) [https://web.archive.org/web/20170713014007/http://otm.co.ir/] == P == * Panther (India) * Pauny (Argentina) [http://www.pauny.com.ar/] ** Pauny Rino 3000 ** Zanello * Pierre (Italy) [http://www.pierretra.com/] * Pol-Mot (Poland) [http://www.polmot.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722050555/http://polmot.pl/ |date=2017-07-22 }} ** Polmot-Foton ** Ursus Pol-Mmot ** Ursus (Poland) [http://www.ursus.com.pl/] * Power-Trac (USA) [http://www.power-trac.com/] * PowerTrac (Argentina) (MarTraj Agrícola S.A.) * Preet (India) [http://www.preettractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821171914/http://www.preettractors.com/ |date=2007-08-21 }} * Progress-ZST (Russia) [http://www.pkprogress.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310073309/http://www.pkprogress.com/ |date=2008-03-10 }} * Pronar (Poland) [http://www.pronar.pl/] * Proton Primus (Brazil) [http://www.protonprimus.com.br/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004021522/http://protonprimus.com.br/ |date=2006-10-04 }} == Q == * Qian Liniu (China) [http://www.qljx.com.cn/] * Qingdao Iaoshan Tractor Factory (China) ** Laotuo == R == * Rahi (Pakistan) (joint with Shifeng) [http://www.rahitractors.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817182337/http://www.rahitractors.com.pk/ |date=2017-08-17 }} * Rakovica (IMT) (Serbia) * RAZ (Russia) * Reform (Austria) [http://www.reform-werke.com] ** Metrac ** Mounty * Renault (France) * Royal (India) [http://www.royaltractorpvtltd.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223061227/http://royaltractorpvtltd.com/ |date=2014-12-23 }} == S == * Saktraktori ([[ਜਾਰਜੀਆ (ਦੇਸ਼)|Georgia]]) [http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917065946/http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/ |date=2002-09-17 }} * Samarakoon Tractor Industries ([[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|Sri Lanka]]) ** Farmwell * SAME Deutz-Fahr (SDF) (Italy) ** Deutz-Fahr (Germany) ** Deutz-Fahr Kirovets (Russia) (joint venture with Kirovets) ** Hürlimann (Switzerland) [http://www.hurlimann.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050517013349/http://www.hurlimann.com/ |date=2005-05-17 }} ** Lamborghini Trattori (Italy) [http://www.lamborghini-tractors.com/] ** SAME (Italy) ** SH - Deutz Fahr (China) (joint with Changlin) * Sauerburger (Germany) [http://www.sauerburger.de/] * Saukville (USA) [http://www.saukvilletractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714125136/http://www.saukvilletractor.com/ |date=2008-07-14 }} * Savatrac (Iran) * Schanzlin (Germany) [http://www.schanzlin.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928131004/http://www.schanzlin.de/ |date=2007-09-28 }} * Semeato (Brazil) [http://www.semeato.com.br/] * Shangdong Juli (China) [http://www.chinajuli.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702101151/http://www.chinajuli.com/ |date=2012-07-02 }} * Shangdong Shifeng (China) [http://www.shifeng.com.cn/] ** SENS ** Shifeng * Shandgong Shuangli (China) [http://www.shuangli.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913095053/http://shuangli.cn/ |date=2017-09-13 }} ** Shuangli * Shandong Weifang (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }} [http://www.cn-luzhong.com] ** Luzhong (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }} * Shandong Yingsheng Machinery Co (China) [http://www.sdysjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704110034/http://www.sdysjx.com/ |date=2017-07-04 }} ** Weitai * Shanghai (China) (joint venture) ** Shanghai New Holland [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }} * Shanghai Newyear (China) ** Newyear * Sharthi (India) [http://www.angelfarm.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911164304/http://angelfarm.in/ |date=2017-09-11 }} * ShenNiu (China) [http://www.hbshenniu.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615155248/http://www.hbshenniu.com/ |date=2007-06-15 }} * Shenyang (China) [http://www.syyituo.com/docc/product.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212616/http://www.syyituo.com/docc/product.htm |date=2007-09-27 }} * Shenzhen Victor Industrial (China) ** SWT * Shibaura (Japan) [http://www.shibaura.com/] * Silvatec (Denmark) * Sirgroh Ursus ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]] (Ursus under license) * Smoltra (Russia) [http://www.smoltra.ru/] * Stallion (India) [http://www.stalliontractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610025647/http://www.stalliontractor.com/ |date=2017-06-10 }} * Stara (Brazil) [http://www.stara.com.br/] * STMC (Saudi Arabia) [https://web.archive.org/web/20190727175337/http://www.eajb.com/stmc.htm] * Super Star (Turkey) [http://www.motosan.com/prod5.html] == T == * Tractors And Farm Equipment (India) [http://www.tafe.com/] ** Eicher ** Eicher Valtra (under license) ** TAFE * Tai'an Taishan Guotai (China) [http://www.gtvehicle.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611182529/http://gtvehicle.com/ |date=2013-06-11 }} * Talaythong (Thailand) [http://www.talaythong.co.th/] * Tianjin (China) [http://www.taiec.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205044704/http://taiec.com.cn/ |date=2006-12-05 }} ** JDT (John Deere Tianjin, joint venture) [http://www.jdtt.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929012425/http://www.jdtt.com/ |date=2007-09-29 }} ** Tianjin * TianTong (China) [http://www.chinatiantong.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709053001/http://www.chinatiantong.com/ |date=2017-07-09 }} * Tikhvinskiy Tractor Plant (Russia) ** Titran * Tolpar (Russia) * Tong Yang Moolsan (South Korea) [http://www.tymm.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730112338/http://www.tymm.com/ |date=2017-07-30 }} ** Tong Yang ** TYM * Toos (Iran) [http://www.toostractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828195625/http://www.toostractor.com/ |date=2008-08-28 }} * Toro ** Wheel Horse (defunct as of 2007) * Trac-Za (Argentina) [http://www.zanello.8k.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070112/http://www.zanello.8k.com/ |date=2016-03-04 }} * Tracom ([[ਮੋਲਦੋਵਾ|Moldova]]) [http://tradepoint.moldova.md/tracom.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010708152405/http://tradepoint.moldova.md/tracom.html |date=2001-07-08 }} * Tractomade (Argentina) (licensed by Pauny) [http://www.tractomade.com.ar/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** TMZ Zanello (Argentina) ** Zanello (Tractomade) * Tractors Y Maquinarias SRL (Argentina) ** T&M Grossi [http://www.tractoresymaquinarias.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705091553/http://www.tractoresymaquinarias.com/ |date=2007-07-05 }} * Tractorul UTB (Romania) (in receivership in 2007) [http://www.utb.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001018144504/http://www.utb.ro/ |date=2000-10-18 }} ** Titan ** Universal UTB * TrakTurk (Turkey) [http://www.trakturk.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111100246/http://www.trakturk.com/ |date=2016-11-11 }} * Trantor (UK) [http://www.trantortractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921063511/http://www.trantortractors.com/ |date=2009-09-21 }} * Trishul (India) [https://web.archive.org/web/20170819125256/http://www.trishultractors.com/] * TTZ ([[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ|Uzbekistan]]) [http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827120948/http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm |date=2010-08-27 }} * Tümosan (Turkey) [http://www.tumosan.com.tr/] * Türk Traktör (build New Holland, CaseIH and Steyr for CNH Global,37.5% owned by CNH) (Turkey) [http://www.turktraktor.com.tr/] == U == * UAZ (Ukraine) [http://uaz-upi.com/] ** KYI * Uplion (China) [http://www.uplion.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109044024/http://uplion.com/ |date=2014-01-09 }} * URSUS (Poland; tractor and bus manufacturer founded in 1893) [http://en.ursus.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501214643/http://en.ursus.com.pl/ |date=2017-05-01 }} * USAMA Harris Khan (Pakistan) [http://usamaharris.com/] ** Chaman Ford ** Euro-F * UTB (Uzina de tractoare Brasov / Brasov Tractor Factory) (Romania) * UVZ (Russia) [https://web.archive.org/web/20130317022636/http://uvz.ru/product] * UzCaseTractor JV (Uzbekistan) (61% owned by CNH) * Uzel (Turkey) [http://www.uzeltraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201184030/http://uzeltraktor.com/ |date=2011-02-01 }} == V == * Valpadana (Italy) (part of ARGO SpA concern) * Valtec (Romania) [https://web.archive.org/web/20170731011419/http://valtectractors.com/] * Valtra (Finland) (part of AGCO concern) [http://www.valtra.com/] * Vandel (France) [http://www.vandel.fr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820150820/http://www.vandel.fr/ |date=2016-08-20 }} * Varzan (Iran) [http://www.dehghanvarz.co.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914111832/http://dehghanvarz.co.ir/ |date=2017-09-14 }} * Ventrac (USA) [http://ventrac.com/] * Versatile (Canada) [http://www.versatile-ag.com/] * VST Tillers (India) [http://www.vsttillers.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727213901/http://www.vsttillers.com/ |date=2017-07-27 }} ** Eurotrac ** Eurotrac-VST ** Mitsubishi-Shakti ** Shakti ** VST Mitsubishi Shakti ** VST-Shakti ** VTL-Vishvas == W == * WeiFang (China) [http://www.weituo.com/] * WeiFang Guanghui Agriculture Mechanism (China) [http://www.ghnj.cn/] ** YiDaneng * Weizhong (China) * Wesseler (Germany) * Whitewagon (India) [http://www.whitewagon.in] ** Utsav ** Vaibhav * Wiefang Aolida (China) [http://www.sdaolida.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417162548/http://www.sdaolida.com/ |date=2021-04-17 }} ** Agro Master * Wikov (Czech) [http://www.steel-wheels.net/wikov.html]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Wisconsin Engineering (Czech) [http://www.wisconsineng.cz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802032010/http://www.wisconsineng.cz/ |date=2017-08-02 }} * Wolwa (China) [http://www.wolwa.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731200228/http://www.wolwa.cn/ |date=2017-07-31 }} * World (China) [http://www.worldgroup.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517061911/http://www.worldgroup.com.cn/ |date=2008-05-17 }} * Wuzheng Auto Group (China) [http://www.chinawuzheng.com/] == X == * Xiamen Xiagong Group (China) [http://www.xiagonggroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19981111190519/http://www.xiagonggroup.com/ |date=1998-11-11 }} ** Sahm ** Xiagong * Xiagong (China) [http://www.xiagonggroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19981111190519/http://www.xiagonggroup.com/ |date=1998-11-11 }} * XiangYangHong (China) [http://www.hnxyhjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825213327/http://www.hnxyhjx.com/ |date=2018-08-25 }} * XinBaiJin (China) [http://xinbaijin.en.ec21.com/GC00603830/CA00603843/tractor.html] * Xing Zhou (China) * XingTai (China) * Xinhu (China) [http://www.sdhljt.com/index2.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020615070208/http://www.sdhljt.com/index2.htm |date=2002-06-15 }} == Y == * Yagmur (Turkey) [https://web.archive.org/web/20170730102543/http://www.yagmur.com/] ** Valpadana (licensed) * Yanmar (Japan) [http://www.yanmar.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141116161410/http://www.yanmar.co.jp/ |date=2014-11-16 }} * Yarz (Ukraine) [http://yarz-ua.all.biz/] * YTO (China) [http://www.yto.com.cn/] * YuMZ (Ukraine) [http://www.yuzhmash.com/] == Z == * Zanello (Argentina) * Zephyr (Zephyr Engineers) ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]]) * Zetor (Czech) [http://www.zetor.com/] * Zhengzhou (China) * ZhongLian (China) * Zhongtuo (China) [http://zt-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015000352/http://www.zt-tractor.com/ |date=2017-10-15 }} ** Indotrak * Zhongyuan (China) [http://www.xxyt.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913083727/http://xxyt.com.cn/ |date=2017-09-13 }} * Zimidara (India) == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਕਟਰ - ਭਾਰਤੀ ਟਰੈਕਟਰ ਬਿਲਡਿੰਗ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.tractordata.com List of tractor models by manufacturer (tractordata.com)] * [http://www.tractorfan.us/machine/ List of tractor models with pictures and videos (tractorfan.us)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006235648/http://www.tractorfan.us/machine/ |date=2017-10-06 }}  * [http://www.traktor-power.com Large tractor video archive (traktor-power.com)] * [https://tractorguru.in/tractor-blog/importance-of-tractors-for-farmers-in-india IMPORTANCE OF TRACTOR] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ]] nvut56dldfw17x0cdwosgs46la2aa2g 0 97907 854196 740081 2026-11-10T23:45:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854196 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Ischaemum rugosum Kew K001131672.jpg|thumb|'''ਕਣਕੀ (''Ischaemum rugosum Salisb'')''']] '''ਕਣਕੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ischaemum rugosum''') ਇਹ ਇੱਕ [[ਘਾਹ]] ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ, ਜੋ ਝੋਨੇ ਵਿੱਚ [[ਨਦੀਨ]] ਵਜੋਂ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਆਤੇ ਸਿਲ੍ਹ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਸਕੇਮਮ ਜੀਨਸ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਪਰਿਵਾਰ ਪੋਏਸੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਤਪਸ਼ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਹੈ, ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿੱਲੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।<ref name="Quattrocchi">{{cite book|title=CRC World Dictionary of Grasses: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology - 3 Volume Set.|last=Quattrocchi|first=Umberto|date=2006|publisher=CRC Press|isbn=9780849313035|location=}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਪੌਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੈ।<ref name="POWO">{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=Ischaemum rugosum |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:406281-1 |access-date=May 20, 2020 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218123852/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:406281-1 |archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 18, 2020 |url-status=dead}}</ref> ਇਹ 1 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਟਾਈਲ ਸਪਾਈਕਲੇਟ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਗਲੂਮ ਦੀ ਛੱਲੀ ਹੋਈ ਸਤਹ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="china">{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=Ischaemum rugosum |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200025637 |access-date=May 20, 2020 |website=eFloras.org |publisher=eFloras |archive-date=ਅਗਸਤ 4, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804000419/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200025637 |url-status=dead }}</ref> ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੂਰੇ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮੱਧ-ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਵਾਲੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘਾਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਨਦੀਨ]] ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Awan">{{cite journal|last1=Lim|first1=Charlemagne|last2=Awan|first2=Tahir|last3=Cruz|first3=Pompe|last4=Chauhan|first4=Bhagirath|date=September 14, 2015|title=Influence of Environmental Factors, Cultural Practices, and Herbicide Application on Seed Germination and Emergence Ecology of Ischaemum Rugosum Salisb|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=9|pages=e0137256|bibcode=2015PLoSO..1037256L|doi=10.1371/journal.pone.0137256|pmc=4569434|pmid=26368808|doi-access=free}}</ref> == ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ == ਇਹ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਪਾਣੀ, ਗਿੱਲੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ ਖਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਜੱਦੀ ਹੈ।<ref name="Quattrocchi2">{{cite book|title=CRC World Dictionary of Grasses: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology - 3 Volume Set.|last=Quattrocchi|first=Umberto|date=2006|publisher=CRC Press|isbn=9780849313035|location=}}</ref> ਇਸਦਾ ਜੋਰਦਾਰ ਸੁਭਾਅ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚ ਹਮਲਾਵਰ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬੂਟੀ ਹੈ। 20-30 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਉਗਣ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, 2015 ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 97.5% ਉਗਣ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Awan2">{{cite journal|last1=Lim|first1=Charlemagne|last2=Awan|first2=Tahir|last3=Cruz|first3=Pompe|last4=Chauhan|first4=Bhagirath|date=September 14, 2015|title=Influence of Environmental Factors, Cultural Practices, and Herbicide Application on Seed Germination and Emergence Ecology of Ischaemum Rugosum Salisb|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=9|pages=e0137256|bibcode=2015PLoSO..1037256L|doi=10.1371/journal.pone.0137256|pmc=4569434|pmid=26368808|doi-access=free}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਗਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਦੀਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ == ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨਸਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਾਗ ਵਜੋਂ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਘਾਨਾ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਅਤੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਬੂਟੀ (ਨਦੀਨ) ਵਜੋਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ Ischaemum rugosum ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਇੱਕ ਝੋਨੇ ਦੇ ਝਾੜ ਨੂੰ 69.4% ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Singh|first1=T.|last2=Kolar|first2=J.S.|last3=Sandhu|first3=K.S.|date=1991|title=Critical period of competition between wrinkle grass (Ischaemum rugosum Salisb.) and transplanted paddy|url=https://www.cabdirect.org/cabdirect/abstract/19922323453|journal=Indian Journal of Weed Science|volume=23|issue=1|pages=1–5|access-date=May 20, 2020}}</ref> ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਚੌਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਕਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਦੀਨ]] 5ynb4ve7a43f8chhcw0gvyo4ueq4y4d 0 98056 854175 821404 2026-11-10T20:23:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854175 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{EngvarB|date=August 2014}} {{Use dmy dates|date=August 2014}} [[File:Indian Opinion.png|thumb|''ਇੰਡੀਅਨ ਓਪੀਨੀਅਨ'']] '''ਇੰਡੀਅਨ ਓਪੀਨੀਅਨ''' ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਇੱਕ [[ਅਖ਼ਬਾਰ]] ਸੀ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਰਾਹੀਂ [[ਨਸਲੀ ਭੇਦਭਾਵ]] ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ [[ਸਾਊਥ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਅੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਅਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਸਿਵਲ ਹੱਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਹਿਰ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਥਿਆਰ ਸੀ। ਇਹ 1903 ਅਤੇ 1915 ਦਰਮਿਆਨ ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=History of Mass Media|url=http://www.universityofcalicut.info/cuonline/exnotif/ex4235.pdf|work=University of Calicut|accessdate=16 October 2016|archive-date=18 ਜੂਨ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618230520/http://www.universityofcalicut.info/cuonline/exnotif/ex4235.pdf|dead-url=yes}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤੀ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਪਾਇਰ]] ਦੀਆਂ ਅਥਾਰਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਧੂ ਲੇਬਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਵਿਭਿੰਨ ਬਹੁ-ਨਸਲੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਵਿਤਕਰੇ ਸਹੇ, ਜੋ [[ਰੰਗਭੇਦ]] ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬੋਇਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਜਨਰਲ ਜਨ-ਸਮੁੱਤਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ, ਵਾਰੰਟਹੀਣ ਸਰਚ, ਬਰਾਮਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤੀ ਇਮੀਗ੍ਰਾਂਟ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹੱਕਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਬੰਧੀਆਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਸਭ ਸਮੇਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਣੇ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਨਾਟਲ ਪ੍ਰੋਵਐਂਸ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1904 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅੰਦਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਮਾਜਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਜਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://www.gandhi-manibhavan.org/eduresources/eduresources_archives_indianopinion.htm Archives of ''Indian Opinion'' 1903-1914] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928004804/http://www.gandhi-manibhavan.org/eduresources/eduresources_archives_indianopinion.htm |date=28 ਸਤੰਬਰ 2011 }} *[https://web.archive.org/web/20120225202533/http://www.disa.ukzn.ac.za/index.php?searchword=indian+opinion+vol&ordering=&searchphrase=all&limit=20&option=com_qsearch&view=qsearch Archives of ''Indian Opinion'' 1950-1961] *[https://www.gandhiheritageportal.org/journals-by-gandhiji/indian-opinion Archives of ''Indian Opinion'' 1903] *[http://www.gandhipoetics.com Gandhipoetics.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100917113458/http://www.gandhipoetics.com/ |date=17 ਸਤੰਬਰ 2010 }} == ਹਵਾਲੇ == <references /> {{Gandhi |state=uncollapsed}} {{Indian independence movement}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਅਖਬਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਊਥ ਅਫਰੀਕਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਖ਼ਬਾਰ]] hladotenazjbqkcywwagwj8oc7fzld4 0 106102 854182 834188 2026-11-10T21:25:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854182 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=ਊਸ਼ਾ ਮਹਿਤਾ |image=Usha Mehta.png |birth_date={{Birth date|df=yes|1920|03|25}} |birth_place=[[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਭਾਰਤ]] |death_date={{Death date and age|df=yes|2000|08|11|1920|03|25}} <!--(death date then birth date)--> |occupation=ਕਾਰਕੁੰਨ|known for=ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਾਰਕੁੰਨ |awards=[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]]}}{{Use Indian English|date=June 2016}} {{Use dmy dates|date=April 2018}} '''ਊਸ਼ਾ ਮਹਿਤਾ''' (25 ਮਾਰਚ 1920 – 11 ਅਗਸਤ 2000) ਇੱਕ [[ਗਾਂਧੀਵਾਦ|ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਾਬੂ ਭਾਈ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ<ref name="gktoday.in">https://www.gktoday.in/gk/role-of-usha-mehta-in-freedom-struggle/</ref> ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ [[ਕਾਂਗਰਸ ਰੇਡੀਓ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰੇਡੀਓ ਨੂੰ ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਕਾਂਗਰਸ ਰੇਡੀਓ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ<ref name="inuth.com">{{Cite web |url=https://www.inuth.com/india/dr-usha-mehta-the-freedom-fighter-who-helped-set-up-a-secret-radio-station-for-the-inc/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=1 ਮਈ 2018 |archive-date=15 ਅਗਸਤ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815004156/http://www.inuth.com/india/dr-usha-mehta-the-freedom-fighter-who-helped-set-up-a-secret-radio-station-for-the-inc/ |url-status=dead }}</ref>, 1942 ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸੀ।<ref name="gktoday.in"/> 1998 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਉਸਨੂੰ [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]], [[ਭਾਰਤ|ਗਣਰਾਜ ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਊਸ਼ਾ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਮਾਰਚ, 1920 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸਾਰਸ, [[ਸੂਰਤ]] ਦੇ ਨੇੜੇ, [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name="inuth.com"/><ref name="mkgandhi.org">{{Cite web |url=http://www.mkgandhi.org/ushamehta.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=1 ਮਈ 2018 |archive-date=26 ਨਵੰਬਰ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126095548/https://www.mkgandhi.org/ushamehta.htm |url-status=dead }}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ (ਗਾਂਧੀ ਦੇ) ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕੈਂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>http://www.indiastudychannel.com/forum/86023-Who-Usha-Mehta.aspx</ref> 1928 ਵਿੱਚ, ਅੱਠ ਸਾਲਾ ਊਸ਼ਾ ਨੇ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ "ਸਾਈਮਨ ਗੋ ਬੈਕ" ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਇਆ।<ref name="inuth.com"/> ਉਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪਿਕਟਿੰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਝੰਡਾ|ਭਾਰਤੀ ਝੰਡੇ]] ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਝੰਡੇ ਦੇ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਗੁੱਸੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਝੰਡੇ (ਕੇਸਰੀ, ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਹਰਾ) ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ। ਝੰਡੇ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਗਏ, ਬੱਚੇ ਮੁੜ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ: "ਪੁਲਸੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਟਿਕਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੇ। ਊਸ਼ਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਜੱਜ ਸਨ।<ref name="mkgandhi.org"/> ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਊਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੱਟ ਗਈਆਂ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ 1930 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਸਨ। 1932 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਊਸ਼ਾ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਬੰਬਈ]] ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਰੱਖਣਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਬੁਲੇਟਿਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵੰਡੀਆਂ, ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਏ ਸਨ।  ਉਸ਼ਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਹੇਠ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣੀ। ਉਸਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਪਾਰਟਨ, ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਈ, ਕੇਵਲ [[ਖੱਦਰ]] ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਐਸ਼ੋ ਅਰਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੀ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਉਹ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਘੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।<ref>https://www.theguardian.com/news/2000/aug/25/guardianobituaries</ref> ਊਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ੁਰਆਤੀ ਸਕੂਲ ਖੇੜਾ ਅਤੇ ਭਾਰੂਚ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਔਸਤ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ। 1935 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 25 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਲਸਨ ਕਾਲਜ, ਬੰਬਈ ਵਿੱਖੇ, ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ 1939 ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਨੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |url=https://www.indianetzone.com/70/usha_mehta.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=1 ਮਈ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016152154/http://www.indianetzone.com/70/usha_mehta.htm |archive-date=16 ਅਕਤੂਬਰ 2017 |url-status=dead}}</ref>  == ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ == ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ 9 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਗੋਵਾਲੀਆ ਟੈਂਕ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਗਾਂਧੀ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਦਿਨ 'ਤੇ ਗੋਵਾਲੀਆ ਟੈਂਕ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ। ਜੂਨੀਅਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 14 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ, ਊਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਕਾਂਗਰਸ ਰੇਡੀਓ, ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ 27 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ।[6] ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ: "ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਰੇਡੀਓ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਤੋਂ 42.34 ਮੀਟਰ ਦੀ [ਇੱਕ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ] 'ਤੇ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਠਲਭਾਈ ਝਾਵੇਰੀ, ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਝਾਵੇਰੀ, ਬਾਬੂਭਾਈ ਠੱਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਨਾਨਕਾ ਮੋਟਵਾਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਕਰਣ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਡਾ. ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ, ਅਚਿਊਤਰਾਓ ਪਟਵਰਧਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਤ੍ਰਿਕਮਦਾਸ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਕਾਂਗਰਸ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲਗਭਗ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 12 ਨਵੰਬਰ 1942 ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਊਸ਼ਾ ਮਹਿਤਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।[5] ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ, ਅਪਰਾਧਿਕ ਜਾਂਚ ਵਿਭਾਗ (ਸੀਆਈਡੀ) ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕਰੇਗੀ ਤਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ, ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਸਨੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੱਜ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ (1942 ਤੋਂ 1946) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਊਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੁਣੇ ਦੀ ਯੇਰਾਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਰ ਜੇ.ਜੇ. ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਲਈ ਬੰਬਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਉਸਨੂੰ ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਉਸ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਯੇਰਾਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਰਚ 1946 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਕਾਂਗਰਸ ਰੇਡੀਓ ਨੇ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਬਿਨਾਂ ਸੈਂਸਰ ਕੀਤੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਕਾਂਗਰਸ ਰੇਡੀਓ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਊਸ਼ਾ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਕਾਂਗਰਸ ਰੇਡੀਓ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ "ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਲ" ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਪਲ ਦੱਸਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। == ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == ਕੈਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਊਸ਼ਾ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬ ਸਿਹਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ, ਊਸ਼ਾ ਮਹਿਤਾ ਬਿਸਤਰੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰੇਟ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ, ਬੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀਐਚਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।[5] ਉਸਦਾ ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਕਈ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ: ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਖੋਜ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ। ਉਹ 1980 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਊਸ਼ਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ। ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਸਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਸਮਾਰਕ ਨਿਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਹੈ। ਨਿਧੀ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਮਣੀ ਭਵਨ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਦੀ ਧੀ ਮਣੀਬੇਨ ਪਟੇਲ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਪੀਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ।[2] ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆ ਭਵਨ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ 50ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਕਈ ਜਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਭਾਰਤ ਸੰਘ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ, [7][8] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ]] == ਹੋਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ == * ''India’s 50 Most Illustrious Women'' ({{ISBN|81-88086-19-3}}81-88086-19-3) by Indra Gupta == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.schoolsahead.com/sandstime/flag1.html#usha ਡਾ ਊਸ਼ਾ ਮਹਿਤਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630233628/http://www.schoolsahead.com/sandstime/flag1.html#usha |date=30 ਜੂਨ 2007 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1920]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2000]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ]] 7luqibwrak25a5303e2o4o7cjmxbsjq 0 107961 854224 850969 2026-11-11T03:37:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854224 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ |native_name = Københavns Universitet |latin_name = Universitas Hafniensis |image_name = University of Copenhagen Seal.svg |image_upright = 0.75 |motto = ''Coelestem adspicit lucem'' ([[Latin]]) |mottoeng = ਇਹ (ਉਕਾਬ) ਸਵਰਗੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ |established = 1479 |type = ਪਬਲਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ |budget = [[ਡੈਨਿਸ਼ ਕਰੋਨ|ਡੀਕੇਕੇ]] 8,305,886,000 ($1.5 ਬਿਲੀਅਨ) (2013)<ref>{{cite web|url=http://introduction.ku.dk/facts_and_figures/|title=Facts and figures – University of Copenhagen|publisher=University of Copenhagen|accessdate=16 January 2015|archive-date=13 ਜਨਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113234223/http://introduction.ku.dk/facts_and_figures/|dead-url=yes}}</ref> |academic_staff = 5,166 (2017)<ref name="academics-and-staff">{{cite web|url=http://tal.ku.dk/c_personale/|title=Personale|trans-title=Personnel|publisher=University of Copenhagen|language=Danish|accessdate=16 January 2015|archive-date=26 ਜੁਲਾਈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726024446/http://tal.ku.dk/c_personale/|dead-url=yes}}</ref> |administrative_staff = 4,119 (2017)<ref name="academics-and-staff" /> |rector = |students = 38,615 (2017)<ref name="tal.ku.dk">{{cite web|url=http://velkommen.ku.dk/tal-og-fakta/studerende/|title=Studerende|trans-title=Students|publisher=University of Copenhagen|accessdate=1 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016050730/http://velkommen.ku.dk/tal-og-fakta/studerende/|archive-date=16 ਅਕਤੂਬਰ 2017|url-status=dead}}</ref> |undergrad = 21,764 (2017)<ref name="tal.ku.dk"/> |postgrad = 16,818 (2017)<ref name="tal.ku.dk"/> |doctoral = 3,106 (2016)<ref>{{cite web|url=http://tal.ku.dk/forskning/|title=Forskning og formidling|language=Danish|trans-title=Research and circulation|publisher=University of Copenhagen|accessdate=16 January 2015|archive-date=26 ਜੁਲਾਈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726010923/http://tal.ku.dk/forskning/|dead-url=yes}}</ref> |city = [[ਕੋਪਨਹੇਗਨ]] |state = |country = ਡੈਨਮਾਰਕ {{flagicon|DEN}} |campus =[[ਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ (ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਕੋਪਨਹੇਗਨ)|ਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ]], <br /> [[ਨਾਰਥ ਕੈਂਪਸ (ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਕੋਪੇਨਹੈਗਨ)|ਨਾਰਥ ਕੈਂਪਸ]], <br /> [[ਸਾਊਥ ਕੈਂਪਸ (ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਕੋਪੇਨਹੈਗਨ)|ਸਾਊਥ ਕੈਂਪਸ]] ਅਤੇ <br /> [[ਫਰੈਡਰਿਕਸਬਰਗ ਕੈਂਪਸ (ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਕੋਪਨਹੈਗਨ)|ਫਰੈਡਰਿਕਸਬਰਗ ਕੈਂਪਸ]] |affiliations = [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਲਾਇੰਸ ਆਫ਼ ਰਿਸਰਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ|ਆਈਏਆਰਯੂ]], [[ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਈਯੂਏ]] |logo = University of Copenhagen Wordmark.svg |logo_size = 250px |website = {{URL|1=http://www.ku.dk/english|2=www.ku.dk}} }} [[ਤਸਵੀਰ:University_Main_Building.jpg|right|thumb|240x240px|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ, ''Frue Plads''।]] '''ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ('''UCPH''') [[ਡੈਨਮਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਸਾਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1477) ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਆ|ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ]] ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 23,473 ਅੰਡਰਗਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, 17,398 ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, 2,968 ਡਾਕਟਰਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ 9,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਚਾਰ ਕੈਂਪਸ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ [[ਕੋਪਨਹੈਗਨ|ਕੋਪੇਹੇਗਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੋਰਸਾਂ ਨੂੰ [[ਡੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੈਨਿਸ਼]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੋਰਸ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਫ਼ਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਗਪਗ ਅੱਧੇ ਨੋਰਡਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।  ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਲਾਇੰਸ ਆਫ਼ ਰਿਸਰਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ (ਆਈਏਆਰਯੂ) ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਯੂ. ਸੀ ਬਰਕਲੇ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2016 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 30 ਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। 2016-2017 ਟਾਈਮਜ਼ ਹਾਇਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 120 ਵਾਂ, ਅਤੇ 2016-2017 QS ਵਿਸ਼ਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੈਂਕਿੰਗਜ਼ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 68 ਵਾਂ ਰੈਂਕ ਮਿਲਿਆ।  ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ 37 ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਅਲੂਮਨੀ, ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਟਿਉਰਿੰਗ ਐਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://amturing.acm.org/award_winners/naur_1024454.cfm|title=Peter Naur - A.M. Turing Award Winner|access-date=27 October 2016}}</ref> == ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ 11 ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ 6 ਮੈਂਬਰ ਬੋਰਡ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, 2 ਮੈਂਬਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਮਲੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ 1 ਮੈਂਬਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਮਲੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 2 ਮੈਂਬਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰੈਕਟਰ, ਪਰੋਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰੈਕਟਰ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਫੈਕਲਟੀਆਂ ਦੇ ਡੀਨ ਨਿਯੁਕਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡੀਨ 50 ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਫੈਕਲਟੀ ਸੈਨੇਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਫੈਕਲਟੀ ਰੈੈਕਟਰ, ਡੀਨ ਜਾਂ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਲ ਕੋਈ ਫੈਕਲਟੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਫੈਕਲਟੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਡੀਨ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਬੋਰਡ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  <ref>{{Cite web|url=http://bestyrelse.ku.dk/vedtaegt/|title=Vedtægt for Københavns Universitet|access-date=2009-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100228164136/http://bestyrelse.ku.dk/vedtaegt|archive-date=2010-02-28|url-status=dead}}</ref> ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬਾਡੀ ਲਗਪਗ ਬੀਡੀਕੇਕੇ 8.3 ਸਾਲਾਨਾ ਬਜਟ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]] t4xvfzegd0qgxyjfwx3nz45gic35oxa 0 109459 854250 841546 2026-11-11T06:02:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854250 wikitext text/x-wiki '''ਯੂਬਾ ਸਿਟੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ''' ਯੂਬਾ ਸਿਟੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ 21 ਅਕਤੂਬਰ 1969 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਇਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੰਤਵ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।  ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 30 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੈਰਾ ਬਿਊਨਾ ਰੋਡ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਵਾਰੇ == ਹਵਾਲੇ == == ਸਰੋਤ == * [https://web.archive.org/web/20180719073730/http://sikhtempleyubacity.com/ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਵੈਬਸਾਈਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਵਾਰੇ]] aou3dmig9jfo1xnz22xcgf0foknr1dj 0 111564 854242 842023 2026-11-11T05:21:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854242 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = ਗ਼ੋਰਮੇਹ ਸਬਜ਼ੀ | image = Ghormeh Sabzi.JPG | image_size = 250px | caption = ਈਰਾਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡਿਸ਼ | alternate_name = ਕ਼ੋਰਮਾ ਸਬਜ਼ੀ | country = {{IRN}} | region = | creator = | course = | type = [[ਦਾਲ]] | served = | main_ingredient = [[ਔਸ਼ਧ]] ([[ਮਸਾਲੇ]], ਲੀਕ ਜਾਂ [[ਹਰੀ ਸਬਜ਼ੀ]], [[ਸਿਲੈਂਟੋ]], ਸੁੱਖੇ [[ਮੇਥੀ]] ਪੱਤੀਆਂ | variations = | calories = | other = }} '''ਗ਼ੋਰਮੇਹ ਸਬਜ਼ੀ''' ([[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]]: قورمه‌ سبزی), ਕ਼ੋਰਮਾ ਸਬਜ਼ੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ [[ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀ|ਔਸ਼ਧ]] ਸਬਜ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਿਸ਼ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=New Persian Cooking: A Fresh Approach to the Classic Cuisine of।ran|url=https://archive.org/details/newpersiancookin0000dana|last=Dana-Haeri|first=Jila|last2=Ghorashian|first2=Shahrzad|last3=Lowe|first3=Jason|date=2011|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1848855861|page=[https://archive.org/details/newpersiancookin0000dana/page/79 79]}}</ref> == ਨਿਰੁਕਤੀ == ''ਗ਼ੋਰਮੇਹ''  ਇੱਕ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ( [[ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੁਰਕੀ]] ਕਵਿਰਮਾਕ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ<ref>{{Cite book|url=https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D9%82%D8%B1%D9%85%D9%87|language=en}}Missing or empty <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;title=</code> ([[ਮਦਦ:CS1 errors#citation missing title|help]]) </ref>) ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਦਾਲ" ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3ilvBQAAQBAJ|title=Food and Language: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cooking 2009|last=Hosking|first=Richard|date=2010-01-01|publisher=Oxford Symposium|isbn=9781903018798|language=en}}</ref> ਜਦਕਿ ''ਸਬਜ਼ੀ '' ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Jewish Soul Food: From Minsk to Marrakesh, More Than 100 Unforgettable Dishes Updated for Today's Kitchen|url=https://archive.org/details/jewishsoulfoodfr0000gurj_d8e7|last=Gur|first=Janna|date=2014|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0805243093|pages=[https://archive.org/details/jewishsoulfoodfr0000gurj_d8e7/page/n23 1]–240|chapter=Ghormeh Sabzi - Beef and Herb Stew|quote=Ghormeh in [[persian language|Persian]] means "stew", of which there are quite a lot in Persian cuisine. Sabzi means "herbs" and sometimes refers to the fresh herbs that accompany a traditional meal.}}</ref> == ਵਿਧੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Ailin14VeganGhormehSabzi.JPG|thumb|ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ '''ਗ਼ੋਰਮੇਹ ਸਬਜ਼ੀ''']] ਮੁੱਖ ਸਮਗਰੀ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੀ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਸਾਲੇ, ਲੀਕ ਜਾਂ ਹਰਾ ਪਿਆਜ਼, [[ਧਨੀਆ]], ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੁੱਕੇ [[ਮੇਥੀ]] ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸ਼ਧ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ  ਗ਼ੋਰਮੇਹ ਸਬਜ਼ੀ ਡੇਅ == ਹਰ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਨੀਵਾਰ (ਸੋਲਰ-ਹਿਜਰੀ ਕਲੈਂਡਰ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਾਨਬਿਹ) ਨੂੰ ਈਰਾਨ ਦੇ ਰਸੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇਰਾਨ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗ਼ੋਰਮੇਹ ਸਬਜ਼ੀ ਦਿਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅਣਅਧਿਕਾਰਕ ਛੁੱਟੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ' ਤੇ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ [[ਧੰਨਵਾਦ ਦਿਵਸ]] ਮੰਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * Iranian cuisine * List of stews == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.farhangsara.com/ghormeh-sabzi.html Ghormeh Sabzi recipe and picture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050307172708/http://www.farhangsara.com/ghormeh-sabzi.html |date=2005-03-07 }} * [http://www.persiancity.com/recipes/recipe.asp?ID=64 Ghorme Sabzi (Ghormeh Sabzi) Recipe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071029041943/http://www.persiancity.com/recipes/recipe.asp?ID=64 |date=2007-10-29 }} * [http://www.gastronomie-sf.com/2005/02/ghormeh_sabzi_o.html Ghorme Sabzi recipe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728044845/http://www.gastronomie-sf.com/2005/02/ghormeh_sabzi_o.html |date=2018-07-28 }} * [http://www.irantour.org/Iran/food/Khoresh.html।ranian Stews (Khoresh)]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20140812225907/http://www.persian-recipes.com/persianrecipes/2009/09/15/ghormeh-sabzi/ Extremely Easy to Follow Qormeh Sabzi Recipe] * [http://events.nytimes.com/2009/06/07/travel/07choice.html?pagewanted=2 Persian Cooking Finds a Home in Los Angeles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615162909/http://events.nytimes.com/2009/06/07/travel/07choice.html?pagewanted=2 |date=2013-06-15 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Pages with citations lacking titles]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Pages with citations having bare URLs]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-language sources (en)]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਕਵਾਨ]] iafn5xiw5zjtjjdlrs1bon29hhscze3 0 112824 854210 576757 2026-11-11T01:22:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854210 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=July 2015}} {{Infobox person | name = ਕਾਇਲਾ ਈਵੇੱਲ | image = Kayla Ewell 2012 (b).jpg | caption = ਈਵੇੱਲ ਲੌਸ ਐਂਜਲਸ ਵਿਖੇ 2012 ਵਿੱਚ। | birth_name = ਕਾਇਲਾ ਨੋਏਲੇ ਈਵੇੱਲ | birth_date = {{Birth date and age|1985|08|27}} | birth_place = [[ਲੌਂਗ ਬੀਚ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], ਯੂ.ਐਸ. | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | yearsactive = 1999–ਹੁਣ | spouse = {{marriage|ਟੈਨਰ ਨੋਵਲਨ|2015}} | domesticpartner = | website = }} '''ਕਾਇਲਾ ਨੋਏਲੇ ਈਵੇੱਲ''' (ਜਨਮ 27 ਅਗਸਤ, 1985) ਇੱਕ [[ਅਮਰੀਕੀ]] [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੀ.ਬੀ.ਐਸ ਦੇ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ 'ਦ ਬਲੱਡ ਐਂਡ ਦ ਬਿਉਟੀਫੁੱਲ' ਵਿੱਚ ਕੇਟਲਿਨ ਦੀ, ਐਨ.ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ 'ਫ੍ਰੇਕਸ ਐਂਡ ਗੀਕਸ' ਵਿੱਚ ਮਾਓਰੀਨ ਦੀ ਅਤੇ ਦ ਸੀ.ਡਬਲਿਊ. ਦੇ 'ਦ ਵੈਮਪਾਇਰ ਡਾਇਰੀਜ਼' ਵਿੱਚ ਵਿੱਕੀ ਦੋਨੋਵਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਈਵੇੱਲ ਦਾ ਜਨਮ [[ਲੌਂਗ ਬੀਚ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੀਲ ਬੀਚ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਹੋਈ।<ref name="OrangeCoast">"The New Season - Kayle Ewell". ''Orange Coast''. September 2009. p. 70.</ref> ਉਸ ਨੇ ਦ ਓਰੇਂਜ ਕਾਉਂਟੀ ਸੋਂਗ ਐਂਡ ਡਾਂਸ ਕੰਪਨੀ, [[ਵੇਸਟਮਿਨਸਟਰ]] ਤੋਂ ਡਾਂਸ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਈਵੇੱਲ ਨੂੰ ਟੈਲੇਂਟ ਏਜੇਂਟ ਵੱਲੋਂ ਸਪੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਔਡੀਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ 1999 ਵਿੱਚ ਐਕਟਿੰਗ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਲਾ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>"Kayla Ewell as Maureen". 2000. ''Daytime TV''.</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਈਵੇੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਫ੍ਰੇਕਸ ਐਂਡ ਗੀਕਸ]] ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ "ਕਾਰਡਡ ਐਂਡ ਡਿਸਕਾਰਡਡ" ਏਪਿਸੋਡ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਾਓਰੀਨ ਸੈਂਪਸਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਸੀਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਜੁੱਡ ਅਪਾਟੋ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ 2004 ਤੋਂ 2005 ਤੱਕ 'ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ਦ ਬਲੱਡ ਐਂਡ ਦ ਬਿਊਟੀਫੁੱਲ' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == 2009 ਤੋਂ ਉਹ [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ]], [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਸੋਫ਼ਿਸਟੀਕੇਟ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਵਹਿਲ ਮਿਲਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਰੋਕ ਕਲੀਬਿੰਗ ਅਤੇ ਰੈਪਲਿੰਗ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>"The O.C.'s Kayla Ewell Beauty E-Mail". 2005. ''Sophisticate''.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਸੌਂਕ ਡਾਂਸ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰਾਫ਼ਟਿੰਗ ਆਦਿ ਕਰਦੀ ਸੀ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਰਾਫ਼ਟਿੰਗ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।  ਮਈ 2015 ਵਿੱਚ ਕਾਇਲਾ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਟੈਨਰ ਨੋਵਲਨ ਨਾਲ ਕੁੜਮਾਈ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://okmagazine.com/uncategorized/vampire-diaries-star-kayla-ewell-dishes-kellan-r-pattz/|title=‘Vampire Diaries’ Star Kayla Ewell Dishes on Kellan & R-Pattz|website=OK!|access-date=ਨਵੰਬਰ 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024024333/http://okmagazine.com/uncategorized/vampire-diaries-star-kayla-ewell-dishes-kellan-r-pattz/|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 24, 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.news.com.au/entertainment/celebrity-life/kellan-lutz-on-the-making-of-twilight-and-working-with-edi-gathegi/story-e6frfmqr-1225703188693 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=ਨਵੰਬਰ 13, 2018 |archive-date=ਅਗਸਤ 13, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813113117/http://www.news.com.au/entertainment/celebrity-life/kellan-lutz-on-the-making-of-twilight-and-working-with-edi-gathegi/story-e6frfmqr-1225703188693 |dead-url=yes }}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 12 ਸਤੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.brides.com/blogs/aisle-say/2015/09/-vampire-diaries-kayla-ewell-marries-husband-tanner-novlan.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=ਨਵੰਬਰ 13, 2018 |archive-date=ਮਾਰਚ 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120407/http://www.brides.com/blogs/aisle-say/2015/09/-vampire-diaries-kayla-ewell-marries-husband-tanner-novlan.html |dead-url=yes }}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 104px;" |+ਫ਼ਿਲਮ ਭੂਮਿਕਾ !ਸਾਲ !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" |ਸੂਚਨਾ |- |2006 |''ਜਸਟ ਮਾਈ ਲੱਕ'' |ਜੈਨਟ ਦ ਬੈਂਕ ਟੈਲਰ |<br />{{citation needed|date=February 2017}} |- |2006 |''ਮਟੀਰਿਯਲ ਗ੍ਰ੍ਲਜ'' |ਜੈਨਟ, ਫੈਬੀਏਲਾ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨਿਸਟ |- |2008 |''ਸੀਨੀਅਰ ਸਕਿੱਪ ਡੇ'' |ਸਾਰਾ |- |2008 |''ਇਮਪੈਕਟ ਪੋਇੰਟ'' |ਜੇਨ ਕ੍ਰੋਵੇ |- |2009 |''ਫਾਇਰਡ ਅੱਪ'' |ਮਾਰਗੋ ਜੇਨ ਲਿੰਡਸਵਰਥ-ਕੈਲੀਗਨ |- |2013 |''ਦ ਡਿਮੇਨਟਡ'' |ਟਾਇਲਰ |- |2017 |''2 <br />ਈਅਰ ਆਫ਼ ਲਵ'' |ਸਾਮੰਥਾ ਗ੍ਰੇ |- |2018 |ਅ ਫ੍ਰੇਂਡਜ਼'ਸ ਓਬਸੇਸਸ਼ਨ |ਕੇਟ |- |2018 |''ਦ ਕ੍ਰੀਏਟਰਸ'' |ਲੈਸੀ |- |2019 |''ਏਜੰਟ II'' |ਬਿਲੀ |} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 2c4bjaw5do5kmpdi40h2ze58t57hzol 0 113864 854216 846969 2026-11-11T01:52:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854216 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Phone_box_prostitute_calling_cards_1_crop.jpg|thumb|267x267px|ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫੋਨ ਬੋਕਸ 'ਚ ਕਾਲ ਗਰਲਜ਼ ਲਈ ਟਾਰਟ ਕਾਰਡ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_Xaviera_Hollander_looking_naughty.jpg|alt=Xaviera Hollander is a former call girl, as well as a madam and author.|right|thumb|[[ਐਕਸਵੀਏਰਾ ਹਾਲੈਂਡਰ]] ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਕਾਲ ਗਰਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਲਾਲ ਅਤੇ ਲੇਖਿਕਾ ਵੀ ਹੈ।  ]] ਇੱਕ '''ਕਾਲ ਗਰਲ''' ਜਾਂ '''ਔਰਤ ਐਸਕੋਰਟ''' ਇੱਕ [[ਕਾਮ ਕਰਮੀ|ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ (ਇੱਕ ਗਲੀ ਵਾਲਕਰ ਦੇ ਉਲਟ) ਆਪਣੇ ਧੰਦੇ ਨੂੰ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ [[Brothel|ਕੋਠਿਆਂ]] ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਐਸਕੋਰਟ ਏਜੰਸੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/society/2015/feb/27/most-sex-workers-jobs-health-education-charities-survey|title=Most sex workers have had jobs in health, education or charities – survey|last=Taylor|first=Diane|date=27 February 2015|work=The Guardian}}</ref><ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/7819984.stm "Is the number of trafficked call girls a myth?"]. [//en.wikipedia.org/wiki/BBC_NEWS BBC NEWS]. (9 January 2009)</ref> ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪੁਆਇੰਟਮੈਂਟ ਲੈਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਕਾਲ ਕਰਕੇ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਗਰਲਸ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਛੋਟੇ ਵਿਗਿਆਪਨ ਵਾਲੇ ਰਸਾਲੇ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਵਿਗਿਆਪਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਸਕੋਰਟ ਏਜੰਸੀ, ਐਸਕੋਰਟਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ, ਅਕਸਰ ਘੱਟ ਹੀ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਦਲਾਲ]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Diane Taylor, [https://www.theguardian.com/world/2000/may/11/gender.uk Nice and sleazy does it], ''The Guardian'' (11 May 2000).</ref> ਕਾਲ ਗਰਲਜ਼ '''ਇਨਕਾਲ''' ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਗਾਹਕ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਖ਼ੁਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ '''ਆਉਟਕਾਲ''', ਜਿੱਥੇ  ਉਹ ਬਾਹਰ ਕਿਤੇ ਗਾਹਕ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਪੋਰਨ ਸਟਾਰਸ ਨੂੰ ਐਸਕੋਰਟ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.salon.com/2014/02/24/when_porn_stars_become_escorts_lucrative_new_trend_could_also_be_risky/|title=When porn stars become escorts: Lucrative new trend could also be risky|last=Dickson, EJ|date=February 23, 2014}}</ref> == ਇੰਟਰਨੈੱਟ == ਕਈ ਕਾਲ ਗਰਲ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਕਾਲ ਗਰਲਜ਼ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ੁਦ ਦੀਆਂ ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਮੁੱਖ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਐਸਕੋਰਟ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/17/us/17erotic.html|title=Sex Trade Monitors a Key Figure’s Woes|last=Richtel|first=Matt|date=17 June 2008|work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/10879309/ns/technology_and_science-tech_and_gadgets/|title=A consumer guide to prostitutes is a click away|website=MSNBC|access-date=11 April 2010|archive-date=17 ਦਸੰਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217142145/http://www.msnbc.msn.com/id/10879309/ns/technology_and_science-tech_and_gadgets|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/10896432/|title=Several comfortable steps ahead of the law|website=MSNBC|access-date=11 April 2010|archive-date=19 ਮਾਰਚ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319073351/http://msnbc.msn.com/id/10896432/|url-status=dead}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ' ਤੇ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ, ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਜੋ ਉਹ ਦੇਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://mobile.nytimes.com/2009/04/19/fashion/19craigslist.html?referer|title=Recklessly Seeking Sex on Craigslist|last=Quenqua, Douglas|date=April 17, 2009|work=The New York Times|access-date=July 17, 2017}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਕੈਮਗਰਲ]] * [[ਡਿਲਿਵਰੀ ਸਿਹਤ]] * [[ਐਸਕੋਰਟ ਏਜੰਸੀ]] * [[ਐਸ਼ਲੇ ਅਲੈਕਸਜੈਂਡਰ ਦੁਪਰੇ]] * [[ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦਾ ਤਜਰਬਾ]] * [[ਸੁਜ਼ੀ ਫ਼ੇਵਰ ਹੈਮਿਲਟਨ,]] ਸਾਬਕਾ ਓਲੰਪਿਕ ਟਰੈਕ ਐਥਲੀਟ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਹਾਈ-ਐਂਡ ਕਾਲ ਗਰਲ ਸੀ। * [[ਐਕਸਵੀਏਰਾ ਹਾਲੈਂਡਰ]] * [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ]] * [[ਮਰਦ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ]] ("ਕਾਲ ਬੁਆਏ") * [[ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ]] * [[ਪੁੰਟਰਨੈਟ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://nymag.com/nymetro/nightlife/sex/features/12193/ "The $2,000 an-Hour Woman"] by Mark Jacobson, ''New York Magazine'', 18 July 2005. * [https://web.archive.org/web/20190610234147/https://bojkot.net/escort-agency-hires-college-students.html "Escort Agency Hires College Students"] by Bojkot, 01 July 2017. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਮ ਉਦਯੋਗ]] gwrkkxfomvyre97xb3c4qxo5suvjfpq 0 113960 854135 853208 2026-11-10T15:40:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854135 wikitext text/x-wiki {{ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫ਼ਰਿਸਤ}} ਇਹ '''2018 ਦੀਆਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨਮਾ|ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] ਦੀ ਸੂਚੀ''' ਹੈ। == ਬੌਕਸ ਦਫ਼ਤਰ == {| class="wikitable sortable" style="margin: auto auto 10px;" !ਰੈਂਕ !ਫ਼ਿਲਮ !ਡਾਇਰੈਕਟਰ !ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹਾਊਸ / ਸਟੂਡੀਓ !ਸਰਬ ਦੁਨੀਆ ਕਮਾਈ (ਮੁਢਲੀ) !ਹਵਾਲੇ |- |1 |ਕੈਰੀ ਓਨ ਜੱਟਾ 2 |ਸਮੀਪ ਕੰਗ |ਵਾਈਟ ਹਿੱਲ ਸਟੂਡੀਓ, ਏ ਐਂਡ ਏ ਅਡਵਾਇਜ਼ਰਸ |{{INRConvert|56.3|c}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4059|title=Carry On Jatta 2 Smashes Records By A Distance}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4015|title=Top Ten Punjabi Grossers All Time - Carry On Jatta 2 Rules}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4000|title=Carry On Jatta 2 Smashes All Records In Week One}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=3987|title=Carry On Jatta 2 Sets Another Record On Sunday}}</ref> |- style="background:#9fc;" |2 |[[ਕਿਸਮਤ]]* |ਜਗਦੀਪ ਸਿੱਧੂ |ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੋਤਮ ਉਤਪਾਦਨ |{{INRConvert|30|c}} |- |3 |[[ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਰੰਗਰੂਟ]] |ਪੰਕਜ ਬੱਤਰਾ |ਵਿਵਡ ਆਰਟ ਹਾਊਸ |{{INRConvert|25.5|c}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.the-numbers.com/movie/Sajjan-Singh-Rangroot-(India)|title=Sajjan Singh Rangroot (2018) - Financial Information|work=The Numbers|access-date=2018-08-21|archive-date=2018-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821093909/https://www.the-numbers.com/movie/Sajjan-Singh-Rangroot-(India)|url-status=dead}}</ref> |- |4 |[[ਵਧਾਈਆਂ ਜੀ ਵਧਾਈਆਂ]] |[[ਸਮੀਪ ਕੰਗ]] |ਏ ਐਂਡ ਏ ਅਡਵਾਇਜ਼ਰਸ |{{INRConvert|20.2|c}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.the-numbers.com/movie/Vadhayiyaan-Ji-Vadhayiyaan-(India)-(2018)|title=Vadhayiyaan Ji Vadhayiyaan (2018) - Financial Information|work=The Numbers|access-date=2018-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191916/https://www.the-numbers.com/movie/Vadhayiyaan-Ji-Vadhayiyaan-(India)-(2018)|archive-date=2018-08-21|url-status=dead}}</ref> |- |5 |[[ਮਰ ਗਏ ਓਏ ਲੋਕੋ]] |[[ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ]] |ਹਮਬਲ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਸ |{{INRConvert|20.1|c}} |- |6 |[[ਗੋਲਕ ਬੁਗਨੀ ਬੈਂਕ ਤੇ ਬਟੂਆ]] |ਕਿਸ਼ਤੀਸ਼ ਚੌਧਰੀ |ਰਿਦਮ ਬੌਆਏਜ਼ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ |{{INRConvert|18.2|c}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.the-numbers.com/movie/Golak-Bugni-Bank-Te-Batua-(India)#tab=summary|title=Golak Bugni Bank Te Batua (2018) - Financial Information|work=The Numbers|access-date=2018-08-21|archive-date=2018-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821093843/https://www.the-numbers.com/movie/Golak-Bugni-Bank-Te-Batua-(India)#tab=summary|url-status=dead}}</ref> |- |7 |''[[ਅਸ਼ਕੇ]]'' |[[ਅੰਬਰਦੀਪ ਸਿੰਘ]] |ਰਿਦਮ ਬੌਆਏਜ਼ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ |{{INRConvert|18|c}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/intl/?page=&country=UK&id=_fASHKE01|title=Ashke|website=www.boxofficemojo.com|access-date=2018-08-21}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.the-numbers.com/movie/Ashke-(India)-(2018)/Australia#tab=international|title=Ashke - Financial Information Australia|work=The Numbers|access-date=2018-08-21|archive-date=2018-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180816194541/https://www.the-numbers.com/movie/Ashke-(India)-(2018)/Australia#tab=international|url-status=dead}}</ref> |- |8 |''[[ਲਾਂਵਾਂ ਫੇਰੇ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਲਾਂਵਾਂ ਫੇਰੇ]]'' |[[ਸਮੀਪ ਕੰਗ]] |ਕਰਮਜੀਤ ਅਨਮੋਲ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਸ |{{INRConvert|16|c}} |- |9 |''[[ਲੌਂਗ ਲਾਚੀ]]'' |[[ਅੰਬਰਦੀਪ ਸਿੰਘ]] |ਵਿਲਜਰ੍ਸ ਫਿਲਮ ਸਟੂਡੀਓ |{{INRConvert|16|c}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.the-numbers.com/movie/Laung-Laachi-(India)#tab=summary|title=Laung Laachi (2018) - Financial Information|work=The Numbers|access-date=2018-08-21|archive-date=2018-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191901/https://www.the-numbers.com/movie/Laung-Laachi-(India)#tab=summary|url-status=dead}}</ref> |- |10 |''[[ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ]]'' |ਮਨਦੀਪ ਬੈਨੀਪਾਲ |ਡ੍ਰੀਮਰਿਐਲਿਟੀ |{{INRConvert|15.5|c}} |<ref>{{Cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4179|title=Dakuaan Da Munda Loots Box Office - Box Office India|website=boxofficeindia.com|access-date=2018-09-13}}</ref> |- |11 |[[ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] |[[ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ]] |ਸੈਵਨ ਕਲਰਸ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਸ |{{INRConvert|14-15|c}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.the-numbers.com/movie/Subedar-Joginder-Singh-(India)#tab=international|title=Subedar Joginder Singh (2018) - Financial Information|work=The Numbers|access-date=2018-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191912/https://www.the-numbers.com/movie/Subedar-Joginder-Singh-(India)#tab=international|archive-date=2018-08-21|url-status=dead}}</ref> |- |12 |''[[ਦਾਣਾ ਪਾਣੀ]]'' |ਤਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਗਪਾਲ |ਰਿਦਮ ਬੌਆਏਜ਼ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ |{{INRConvert|10|c}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.the-numbers.com/movie/Daana-Paani-(India)/India#tab=summary|title=Daana Pani - Financial Information India|work=The Numbers|access-date=2018-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191903/https://www.the-numbers.com/movie/Daana-Paani-(India)/India#tab=summary|archive-date=2018-08-21|url-status=dead}}</ref> |} * ਕੁਝ ਫਿਲਮਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਫ਼ਰਿਸਤ ਵਿੱਚ ਨਾਂਹ ਹੋਣ। == ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਸਤ == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !ਲੜੀ ਨੰ: ! colspan="2" |ਜ਼ਾਹਰ !ਸਿਰਲੇਖ !ਡਾਇਰੈਕਟਰ !ਕਾਸਟ !ਕਿਸਮ<br /> !ਪਰਡੂਸਰ<br /> !ਹਵਾਲੇ |- |1 ! rowspan="2" |ਜਨਵਰੀ ! rowspan="2" |19 |''ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ'' |ਸ਼ਿਵਤਾਰ ਸ਼ਿਵ |ਅਮਿਤੋਜ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ, ਪ੍ਰੀਤ ਸਿਮਰਨ, ਸ਼ਵਿੰਦਰ ਮਹਿਲ, ਨੀਤੂ ਪੰਧੇਰ |ਡਰਾਮਾ |ਲੈਜੰਡ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਸ |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movie-details/saggi-phull/movieshow/62281226.cms|title=Saggi Phull|access-date=21 January 2018}}</ref> |- |2 |'' ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ '' |ਤਾਜ |ਗੁਰਜਿੰਦਰ ਮਾਨ, ਸਾਰਥੀ ਕੇ, ਕੁਲਜਿੰਦਰ ਸਿੱਧੂ, ਅਨੀਤਾ ਦੇਵਗਨ, ਯਾਦ ਗਰੇਵਾਲ |ਐਕਸ਼ਨ | ਬਿਗ ਹਾਈਟਸ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਸ ਅਤੇ ਪੀ.ਬੀ.ਆਰ.ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟਸ |<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7860284/?ref_=fn_al_tt_1|title=Punjab Singh|access-date=21 January 2018}}</ref> |- |3 ! rowspan="2" |ਫਰਵਰੀ !2 |''ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਡੀਕ'' |ਸ਼ਿਵਮ ਸ਼ਰਮਾ |[[ਸਰਦਾਰ ਸੋਹੀ]], ਅਰਸ਼ ਚਾਵਲਾ, [[ਬੀ.ਐੱਨ. ਸ਼ਰਮਾ|ਬੀ.ਐਨ. ਸ਼ਰਮਾ]], ਮਲਕੀਤ ਰੌਨੀ, ਸੁਰਭੀ ਸਿੰਗਲਾ |ਡਰਾਮਾ |ਵਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲੜਾ, ਅਵਿਜੇਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲੜਾ |<ref name="Bhagat Singh Di Udeek">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movie-details/bhagat-singh-di-udeek/movieshow/61792248.cms|title=Bhagat Singh Di Udeek|website=Times of India|access-date=25 January 2018}}</ref> |- |4 ! rowspan="2" |9 |''ਲਾਵਾਂ ਫੇਰੇ'' |[[ਸਮੀਪ ਕੰਗ]] |[[ਰੋਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸ]], ਰੂਬੀਨਾ ਬਾਜਵਾ |ਕਾਮੇਡੀ |[[ਕਰਮਜੀਤ ਅਨਮੋਲ]], ਰਾਜੀਵ ਸਿੰਗਲਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਪਤਾ |<ref name="Laavaan Phere">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7897324/?ref_=fn_al_tt_1|title=Laavaan Phere|website=IMDb|access-date=25 January 2018}}</ref> |- |5 ! rowspan="3" |ਮਾਰਚ |''[[ਲੌਂਗ ਲਾਚੀ]]'' |[[ਅੰਬਰਦੀਪ ਸਿੰਘ]] |[[ਐਮੀ ਵਿਰਕ]], [[ਨੀਰੂ ਬਾਜਵਾ]], [[ਅੰਬਰਦੀਪ ਸਿੰਘ]], ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਾਨ |ਕਾਮੇਡੀ, ਐਕਸ਼ਨ |ਭਗਵੰਤ ਵਿਰਕ, ਨਵ ਵਿਰਕ |<ref name="Laung Laachi">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt8024556/|title=Laung Laachi|website=IMDb|access-date=11 March 2018}}</ref> |- |6 ! rowspan="2" |23 |''[[ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਰੰਗਰੂਟ]]'' |ਪੰਕਜ ਬੱਤਰਾ |[[ਦਿਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ]], ਸੁਨੰਦਾ ਸ਼ਰਮਾ, [[ਯੋਗਰਾਜ ਸਿੰਘ]], ਡੈਰੇਨ ਟੈੱਸੇਲ |ਯੁੱਧ |ਕਲਰ 9 ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਸ |<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7762982/|title=Sajjan Singh Rangroot|access-date=21 January 2018}}</ref> |- | - |''ਨਾਨਕ'' |ਰਾਕੇਸ਼ ਮਹਿਤਾ |[[ਜੱਸੀ ਗਿੱਲ]], [[ਜਪੁਜੀ ਖਹਿਰਾ|ਜਪਜੀ ਖਹਿਰਾ]], ਦਿਲਜੋਤ, [[ਸਰਦਾਰ ਸੋਹੀ]], [[ਅਨੀਤਾ ਦੇਵਗਨ]] |'' 'ਅਜੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈ' '' ' |<ref name="Nanak">{{Cite web|url=http://www.ptcpunjabi.co.in/jassi-gill-will-be-seen-on-big-screen-with-his-film-nanak/|title=Nanak|website=PTC Punjabi|access-date=25 January 2018}}</ref> |- |7 ! rowspan="4" |ਅਪ੍ਰੈਲ !6 |''[[ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਫ਼ਿਲਮ)]]'' |[[ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ]] |[[ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ]], ਅਦੀਤੀ ਸ਼ਰਮਾ, [[ਗੁੱਗੂ ਗਿੱਲ|ਗੱਗੂ ਗਿੱਲ]], [[ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਬਿੱਲਾ]] |ਡਰਾਮਾ, ਜੰਗ |7 ਕਲਰਸ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਸ |<ref name="Subedar Joginder Singh">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7246718/?ref_=fn_al_tt_1|title=Subedar Joginder Singh|website=IMDb|access-date=25 January 2018}}</ref> |- |8 !13 |''ਗੋਲਕ ਬੁਗਨੀ ਬੈਂਕ ਤੇ ਬਟੂਆ'' |ਖਿਸ਼ਤੀਜ ਚੌਧਰੀ |[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ]], [[ਹਰੀਸ਼ ਵਰਮਾ]], [[ਸਿਮੀ ਚਾਹਲ]] |ਕਾਮੇਡੀ |ਰਿਥਮ ਬੌਜ਼ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ, ਹੇਅਰੇ ਓਮਜੀ ਸਟੂਡਿਓਸ |<ref>{{Cite web|url=http://www.ptcpunjabi.co.in/harish-verma-and-simi-chahal-to-star-in-kssihitj-chaudhary-directed-golak-bugni-bank-te-batua/|title=Golak Bugni Bank Te Batua|website=PTC Punjabi|language=en-US|access-date=2018-03-13}}</ref> |- |9 ! rowspan="2" |20 |''ਖਿਦੋ ਖੂੰਡੀ'' |ਰੋਹਿਤ ਜੁਗਰਾਜ |[[ਰਣਜੀਤ ਬਾਵਾ]], ਮੰਡੀ ਤੱਖੜ, ਨਰਾਜ ਨਾਰੂਜ਼ੀ, ਮਾਨਵ ਵਿਜ |ਸਪੋਰਟ, ਡਰਾਮਾ |ਅੱਲਵਿੰਦਰ ਹੇਰੇ, ਕਾਵਣਜੀਤ ਹੇਰੇ, ਸਾਗੁਣ ਵਾਘ, ਰੋਹਿਤ ਜੁਗਰਾਜ |<ref name="Khido Khundi">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7177642/?ref_=fn_al_tt_1|title=Khido Khundi|website=IMDb|access-date=25 January 2018}}</ref> |- |10 |''ਕੰਡੇ'' |ਕਵੀ ਰਾਜ਼ |[[ਯੋਗਰਾਜ ਸਿੰਘ]], [[ਬੀ.ਐੱਨ. ਸ਼ਰਮਾ]], ਸੁਨੀਤਾ ਧੀਰ, ਜੀਤ ਰੁਦਕਾ |- |11 ! rowspan="2" |ਮਈ !4 |''[[ਦਾਣਾ ਪਾਣੀ]]'' |ਤਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਗਪਾਲ |[[ਜਿੰਮੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ|ਜਿੰਮੀ ਸ਼ੇਰਗਿਲ]], ਸਿਮੀ ਚਾਹਲ |ਡਰਾਮਾ |ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਫਿਲਮਸ, ਨੈਨੋਕੇ ਸਟੂਡੀਓ |<ref name="Daana Paani">{{Cite web|url=http://www.ptcpunjabi.co.in/jimmy-shergil-to-romance-simmi-chahal-in-daana-paani|title=Daana Paani|website=PTC Punjabi|access-date=25 January 2018}}</ref> |- |12 !18 |''ਹਰਜੀਤਾ'' |ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਅਰੋੜਾ |ਐਮੀ ਵਿਰਕ |ਜੀਵਨੀ |ਨਿਕ ਬਾਹਲ, ਮੁਨੀਸ਼ ਸਾਹਨੀ, ਭਗਵੰਤ ਵਿਰਕ |<ref name="Harjeeta">{{Cite web|url=https://www.sportskeeda.com/hockey/harjeeta-the-real-story|title=Harjeeta|website=Sportskeeda|access-date=25 January 2018}}</ref> |- |13 ! rowspan="2" |ਜੂਨ !1 |''ਕੈਰੀ ਓਨ ਜੱਟਾ 2'' |[[ਸਮੀਪ ਕੰਗ]] |[[ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ]], [[ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ]], [[ਜਸਵਿੰਦਰ ਭੱਲਾ]], [[ਬੀਨੂ ਢਿੱਲੋਂ|ਬਿੰਨੂ ਢਿੱਲੋਂ]], [[ਕਰਮਜੀਤ ਅਨਮੋਲ]], [[ਬੀ.ਐੱਨ. ਸ਼ਰਮਾ]] |ਕਾਮੇਡੀ |- |14 !22 |''ਅਸੀਸ'' |[[ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ]] |[[ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ]] |ਡਰਾਮਾ |ਲੱਕੀ ਸੰਧੂ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਾਠ |<ref name="Asees">{{Cite web|url=http://saadapollywood.com/rana-ranbir-turns-film-director-asees/|title=Asees|website=Saada Pollywood|access-date=25 January 2018|archive-date=25 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125193612/http://saadapollywood.com/rana-ranbir-turns-film-director-asees/|dead-url=yes}}</ref> |- |15 ! rowspan="4" |ਜੁਲਾਈ !6 |''ਨਾਨਕਾਣਾ'' |[[ਮਨਜੀਤ ਮਾਨ]] |[[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]], ਕਵਿਤਾ ਕੌਸ਼ਿਕ |ਡਰਾਮਾ |ਯੂਨਿਸਸ ਇਨਫੋਸੋਲੂਸ਼ਨਜ਼ |<ref>{{Cite web|url=https://punjabipollywood.com/gurdas-maan-upcoming-punjabi-movie-nankana/|title=Gurdas Maan’s Upcoming Punjabi Movie ‘Nankana’}}</ref> |- |16 !13 |''[[ਵਧਾਈਆਂ ਜੀ ਵਧਾਈਆਂ]]'' |[[ਸਮੀਪ ਕੰਗ]] |[[ਬੀਨੂ ਢਿੱਲੋਂ|ਬਿੰਨੂ ਢਿੱਲੋਂ]], [[ਕਵਿਤਾ ਕੌਸ਼ਿਕ]], [[ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ]], [[ਕਰਮਜੀਤ ਅਨਮੋਲ]] |ਕਾਮੇਡੀ |ਏ ਐਂਡ ਏ ਅਡਵਾਈਜ਼ਰਸ | <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/punjabi/movie-details/vadhayiyaan-ji-vadhayiyaan/movieshow/64567344.cms|title=Vadhayiyaan Ji Vadhayiyaan Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|website=m.timesofindia.com|access-date=2018-06-15}}</ref> |- |17 ! rowspan="2" |27 |''ਇਸ਼ਕ ਨਾ ਹੋਵੇ ਰੱਬਾ'' |ਸੁਖਦੀਪ ਸੁਖੀ |ਨਵਜੀਤ, ਯੰਗਵੀਰ, ਸੇਜ਼ਲ ਸ਼ਰਮਾ, ਯੁਵਲੀਨ ਕੌਰ, ਭੋਟੂ ਸ਼ਾਹ, ਨੀਤੂ ਫਾਂਡੇਰ |ਕਾਮੇਡੀ |ਕਪਿਲ ਬੱਤਰਾ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ |<ref>{{Cite web |url=http://kapilbatraproductions.com/ishq-na-hove-rabba/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-12-27 |archive-date=2018-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826090358/http://kapilbatraproductions.com/ishq-na-hove-rabba/ |dead-url=yes }}</ref> |- |18 |''[[ਅਸ਼ਕੇ]]'' |[[ਅੰਬਰਦੀਪ ਸਿੰਘ]] |[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ]], ਸੰਜੇਦਾ ਸ਼ੇਖ, [[ਜਸਵਿੰਦਰ ਭੱਲਾ]], [[ਹੌਬੀ ਧਾਲੀਵਾਲ|ਹੋਬੀ ਧਾਲੀਵਾਲ]], [[ਗੁਰਸ਼ਬਦ]] |ਭੰਗੜਾ |ਰਿਦਮ ਬੌਆਏਜ਼ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ |<ref>{{Cite web|url=http://www.iampunjaabi.com/ballewood/movies/news/1127-latest-punjabi-film-ashke-announced-amrinder-to-lead|title=Ashke|access-date=2018-12-27|archive-date=2019-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104143100/http://www.iampunjaabi.com/ballewood/movies/news/1127-latest-punjabi-film-ashke-announced-amrinder-to-lead|dead-url=yes}}</ref> |- |19 ! rowspan="4" |ਅਗਸਤ !3 |''ਜੱਗਾ ਜਿਓੰਦਾ ਏ'' |ਅਮਿਤ ਸਿੰਘ |ਦਲਜੀਤ ਕਲਸੀ, ਕਾਇਨਾਤ ਅਰੋੜਾ, [[ਕਰਮਜੀਤ ਅਨਮੋਲ]], ਯੋਗਰਾਜ ਸਿੰਘ |ਐਕਸ਼ਨ, ਡਰਾਮਾ, ਕਾਮੇਡੀ |<ref>https://www.imdb.com/title/tt7378348/?ref_=ttfc_fc_tt</ref> |- |20 !10 |''[[ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ (ਫ਼ਿਲਮ)]]'' |ਮਨਦੀਪ ਬੇਨੀਪਾਲ |[[ਦੇਵ ਖਰੌੜ]], ਜਗਜੀਤ ਸੰਧੂ, ਪੂਜਾ ਵਰਮਾ |ਐਕਸ਼ਨ, ਡਰਾਮਾ | <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/punjabi/movie-details/dakuaan-da-munda/movie-showtimes/sangrur/361/63202451|title=Dakuaan Da Munda}}</ref> |- |21 !15 |''ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਸ 420 ਰਿਟਰਨਸ'' |ਖਿਸ਼ਤੀਜ ਚੌਧਰੀ |[[ਰਣਜੀਤ ਬਾਵਾ]], [[ਜੱਸੀ ਗਿੱਲ]], [[ਪਾਇਲ ਰਾਜਪੂਤ]], [[ਕਰਮਜੀਤ ਅਨਮੋਲ]], [[ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ]], [[ਜਸਵਿੰਦਰ ਭੱਲਾ]] |ਕਾਮੇਡੀ |ਫਰਾਈਡੇ ਰਸਸ਼ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਸ | <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/punjabi/movie-details/mr--mrs-420-return/movieshow/62902344.cms|title=Mr. & Mrs. 420 Return Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|website=m.timesofindia.com|access-date=2018-06-15}}</ref> |- |22 !31 |''[[ਮਰ ਗਏ ਓਏ ਲੋਕੋ]]'' |[[ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ]] |[[ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ]], [[ਕਰਮਜੀਤ ਅਨਮੋਲ]] |ਕਾਮੇਡੀ |ਹਮਬਲ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਸ | | <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/punjabi/movie-details/mar-gaye-oye-loko/movieshow/63812297.cms|title=Mar Gaye Oye Loko Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|website=m.timesofindia.com|access-date=2018-06-15}}</ref> |- |23 ! rowspan="3" |ਸਤੰਬਰ !14 |''ਕੁੜਮਾਈਆਂ'' |ਗੁਰਮੀਤ ਸਾਜਨ, ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਟੋਨੀ |ਹਰਜੀਤ ਹਰਮਰ, ਜਾਪਜੀ ਖਹਿਰਾ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਾਜਨ |ਕਾਮੇਡੀ |ਗੁਰਮੀਤ ਸਾਜਨ, ਗੁਰਮੇਲ ਬਰਾੜ | <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt8653470/?ref_=ttfc_fc_tt}}Missing or empty <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;title=</code> ([[ਮਦਦ:CS1 errors#citation missing title|help]]) </ref> |- |24 !21 |''[[ਕਿਸਮਤ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਕਿਸਮਤ]]'' |ਜਗਦੀਪ ਸਿੱਧੂ |[[ਐਮੀ ਵਿਰਕ]], [[ਸਰਗੁਣ ਮਹਿਤਾ]], [[ਗੁੱਗੂ ਗਿੱਲ]], ਮਨਦੀਪ ਮਨੀ |ਡਰਾਮਾ |ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਫਿਲਮਸ | <ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?hl=en-IN&source=android-browser&ei=caIjW5PkMNio9QO0-6noAg&q=qismat+film&oq=qismat+film&gs_l=mobile-gws-wiz-serp.3..46i20i263j0i20i263j0i10l3.216658.223695..224539...2....338.2584.2-10j1......0....1.......3..0j46j46i39j35i39j0i131j46i67j46i131j0i10i2i203j0i203.IpeK9J9ox/c=|title=qismat film - Google Search|website=www.google.com|language=en|access-date=2018-06-15}}</ref> |- |25 !28 |''ਪ੍ਰਹੁਣਾ'' |ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਜ ਚੱਢਾ |[[ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਬਿੱਲਾ]], ਵਮਾਣਾ ਗੱਬੀ, [[ਨਿਰਮਲ ਰਿਸ਼ੀ]] |ਕਾਮੇਡੀ |ਦਾਰਾ ਫਿਲਮਸ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟਸ |<ref>{{Citation|title=Parahuna Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movie-details/parahuna/movieshow/63395315.cms|access-date=2018-09-05}}</ref> |- |26 ! rowspan="4" |ਅਕਤੂਬਰ !5 |''[[ਅਫ਼ਸਰ (ਫ਼ਿਲਮ)]]'' |ਗੁਲਸ਼ਨ |[[ਤਰਸੇਮ ਜੱਸੜ]], [[ਨਿਮਰਤ ਖਹਿਰਾ]], [[ਨਿਰਮਲ ਰਿਸ਼ੀ]], [[ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ]] |ਡਰਾਮਾ |ਵੇਹਲੀ ਜਨਤਾ ਫਿਲਮਸ |<ref>{{Cite web|url=https://punjabipollywood.com/afsar-new-punjabi-movie-starring-tarsem-jassar-and-nimrat-khaira/|title=Afsar (New Punjabi Movie) starring Tarsem Jassar and Nimrat Khaira - PunjabiPollywood.com|website=PunjabiPollywood.com - Gossip, Movies, Songs, Photos, Videos|language=en-US|access-date=2018-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328161717/https://punjabipollywood.com/afsar-new-punjabi-movie-starring-tarsem-jassar-and-nimrat-khaira/|archive-date=2023-03-28|url-status=dead}}</ref> |- |27 !12 |''[[ਸੰਨ ਆਫ਼ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ]]'' |ਵਿਕਰਮ ਗਰੋਵਰ |[[ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ]], [[ਜਪੁਜੀ ਖਹਿਰਾ|ਜਪਜੀ ਖਹਿਰਾ]], [[ਬੀ.ਐੱਨ. ਸ਼ਰਮਾ]], [[ਕਰਮਜੀਤ ਅਨਮੋਲ]] |ਡਰਾਮਾ |ਕੇ 9 ਫਿਲਮਾਂ |<ref>{{Citation|title=Son Of Manjeet Singh Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movie-details/son-of-manjeet-singh/movieshow/65452517.cms|access-date=2018-08-22}}</ref> |- |28 !19 |''[[ਆਟੇ ਦੀ ਚਿੜੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਟੇ ਦੀ ਚਿੜੀ]]'' |ਹੈਰੀ ਭੱਟੀ |ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਾਨ, [[ਨੀਰੂ ਬਾਜਵਾ]], [[ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ]], [[ਕਰਮਜੀਤ ਅਨਮੋਲ]], [[ਸਰਦਾਰ ਸੋਹੀ]] |ਡਰਾਮਾ, ਕਾਮੇਡੀ |ਤੇਗ ਪ੍ਰੋਡਕ੍ਸ਼ਨ੍ਸ |<ref>{{Cite news|url=https://chandigarhmetro.com/aate-di-chidi-new-punjabi-movie-starring-neeru-bajwa-amrit-maan-gets-a-release-date/|title=Aate Di Chidi (New Punjabi Movie) Starring Neeru Bajwa & Amrit Maan Gets A Release Date|date=2018-03-29|work=Chandigarh Metro|access-date=2018-07-23|language=en-US}}</ref> |- |29 !26 |''[[ਰਾਂਝਾ ਰਿਫਊਜੀ]]'' |ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ |[[ਰੋਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸ]], ਸਾਵਨਵੀ ਧੀਮਾਨ, [[ਕਰਮਜੀਤ ਅਨਮੋਲ]] |ਡਰਾਮਾ |ਜੇ.ਬੀ. ਮੂਵੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਸ |<ref>{{Citation|title=Ranjha Refugee Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movie-details/ranjha-refugee/movieshow/63812384.cms|access-date=2018-09-05}}</ref> |- |30 ! rowspan="3" |ਨਵੰਬਰ !16 |''[[ਲਾਟੂ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਲਾਟੂ]]'' |ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਹ |[[ਗਗਨ ਕੋਕਰੀ]], ਅਡੀਤੀ ਸ਼ਰਮਾ, [[ਸਰਦਾਰ ਸੋਹੀ]], ਰਾਹੁਲ ਜੁਗਲਲ |ਪੀਰੀਅਡ, ਡਰਾਮਾ |<ref>https://www.youtube.com/watch?v=JA4NR0y_Z6A</ref> |- |31 ! rowspan="2" |23 |''ਮੈਰਿਜ ਪੈਲਿਸ'' |ਸੁਨੀਤ ਠਾਕੁਰ |[[ਸ਼ੈਰੀ ਮਾਨ]], ਪਾਇਲ ਰਾਜਪੂਤ |ਹੈਪੀ ਗੋਇਲ ਪਿਕਚਰਸ |<ref>{{Citation|title=Marriage Palace Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movie-details/marriage-palace/movieshow/64254814.cms|access-date=2018-09-05}}</ref> |- |32 |''ਰੰਗ ਪੰਜਾਬ'' |ਰਾਕੇਸ਼ ਮਹਿਤਾ |ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ, ਰੀਨਾ ਰਾਏ, ਜਗਜੀਤ ਸੰਧੂ, ਧੀਰਜ ਕੁਮਾਰ, ਬਨਿੰਦਰ ਬਨੀ |ਐਕਸ਼ਨ |ਰਾਜ ਕੁੰਦਰਾ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਸ |<ref>https://www.imdb.com/title/tt8316026/?ref_=nm_flmg_act_3</ref> |- |33 ! rowspan="3" |ਦਸੰਬਰ ! rowspan="2" |7 |''ਦੁੱਲਾ ਵੈਲੀ'' |ਦੇਵੀ ਸ਼ਰਮਾ |[[ਗੁੱਗੂ ਗਿੱਲ]], [[ਯੋਗਰਾਜ ਸਿੰਘ]], ਗੁਰਵਿਰ ਚੀਮਾ, ਆੰਕਸ਼ਾ ਸਰੀਨ, ਨੀਤ ਮਾਹਲ |ਅਪਰਾਧ, ਐਕਸ਼ਨ, ਰੋਮਾਂਸ |<ref>https://www.imdb.com/title/tt8038726/?ref_=nm_flmg_act_6</ref> |- |34 |''[[ਬਣਜਾਰਾ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਣਜਾਰਾ]]'' |ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਪਾਸ਼ਾ |[[ਬੱਬੂ ਮਾਨ]], [[ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ]], ਸ਼ਰਧਾ ਆਰੀਆ, ਜਿਆ ਮੁਸਤਫਾ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਭੰਗੂ |ਡਰਾਮਾ |ਬੱਬੂ ਮਾਨ ਫਿਲਮਸ |- |35 !14 |''[[ਕਾਰ ਰੀਬਨਾ ਵਾਲੀ]]'' |[[ਅੰਬਰਦੀਪ ਸਿੰਘ]] |[[ਅੰਬਰਦੀਪ ਸਿੰਘ]], ਸਿਮੀ ਚਾਹਲ, ਅਮਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ, ਗਗੂ ਗਿੱਲ |ਰਿਦਮ ਬੌਆਏਜ਼ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ |<ref>{{Cite news|url=https://punjabipollywood.com/car-reebna-wali-punjabi-movie/|title=Rhythm Boyz announced their next Punjabi Movie titled as "Car Reebna Wali"|date=2018-08-25|work=PunjabiPollywood.com - Gossip, Movies, Songs, Photos, Videos|access-date=2018-09-05|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180905181503/https://punjabipollywood.com/car-reebna-wali-punjabi-movie/|archive-date=2018-09-05|url-status=dead}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2018 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] axnqqa6mc41o490367icdpad1x0bp20 0 115352 854212 769585 2026-11-11T01:37:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854212 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਦੇਵਤਾ|type=Hindu|image=Kamakshya Shakespeare Sarani Arnab Dutta 2011.jpg|caption=|name=Kamakhya/Siddha Kubjika|Sanskrit_transliteration=Kāmākhyā|affiliation=[[Devi]], [[Parvati]], [[Shakti]]|god_of=Goddess of Creative Power, Desire and Fertility|abode=Neelachal|mantra=kāmākhye varade devī nīla parvata vāsinī tvaṁ devī jagataṁ mātā yonimudre namostute|weapon=sword, trident, discus, shield, bow, arrows, club, lotus, bell, goad, kapala, conch|consort=[[Sadasiva]]|mount=Lion}}'''ਕਾਮਾਖਿਆ''' (Assamese: কামাখ্যা দেৱী), '''ਸਿੱਧਾ ਕੁਬਜਿਕਾ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹਤਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਹੈ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਚ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਸਿੱਧਾ ਕੁਬਜਿਕਾ ਪੁਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ [[ਕਾਲੀ]] ਅਤੇ ਮਹਾ ਤਰਿਪੁਰਾ ਸੁੰਦਰੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪੁਸਤਕ (ਕਾਲਿਕਾ ਪੁਰਾਨ, ਯੋਗਿਨੀ ਤੰਤਰ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ, ਇਹ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਅਸਾਮ ਦੇ ਕਾਮਰੂਪ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਾਰੋ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਬਾਤਸਾਇਨ]] ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਇੱਕ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪਹਾੜੀ ਜੰਗਲ 'ਚ ਆਪਣਾ ਵਾਸਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵੀ," ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ 1645 ਈ. 'ਚ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 51 ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠਾਂ 'ਚ ਮੁੱਢਲੀ ਹੈ ਜੋ ਸਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। == ਆਈਕਨੋਗ੍ਰਾਫੀ == ਕਾਮਾਖਿਆ ਨੂੰ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਛੇ ਸਿਰ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਰਿਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਲ ਸਾੜੀ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ 'ਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[Kamakhya Temple|ਕਾਮਾਖਿਆ ਮੰਦਰ]] * [[Ambubachi Mela|ਅੰਬੂਬਚੀ ਮੇਲਾ]] * [[Kamakshi|ਕਾਮਾਕਸ਼ੀ]] == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions'' ( <nowiki>ISBN 81-208-0379-5</nowiki>) by David Kinsley * ''Renowned Goddess of Desire: Women, Sex, and Speech in Tantra'' ( <nowiki>ISBN 978-0195327830</nowiki>) by Loriliai Biernacki * ''The Power of Tantra: Religion, Sexuality and the Politics of South Asian Studies'' ( <nowiki>ISBN 978-1845118747</nowiki>) by Hugh Urban * ''The Kalikapurana: Sanskrit Text, Introduction & Translation in English'' ( <nowiki>ISBN 8170812305</nowiki>) by Biswanarayan Shastri == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://kamakhyamandir.org/featured/kamakhya/ Kamakhya: The Source and Fulfillment of Desire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501063626/http://kamakhyamandir.org/featured/kamakhya/ |date=2013-05-01 }} * [https://web.archive.org/web/20190517114208/https://www.darshanbooking.com/pilgrimage-places/kamakhya-temple-darshan-booking-timings-tickets-offerings.html Kamakhya Temple: The Abode of Occultism] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਰੂਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ]] o20t6mlkz2rn78kzjm4c1krr8ze79hr 0 117473 854136 853210 2026-11-10T15:41:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854136 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=ਮਈ 2019}} {{main|2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ}} ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਸਟੇਜ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦੂਜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 9 ਟੀਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਮੈਚ ਖੇਡਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ 45 ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਟੀਮ 9 ਮੈਚ ਖੇਡੇਗੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ 4 ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕ-ਤਾਲਿਕਾ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਾੱਕ-ਆਊਟ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਅਜਿਹਾ ਫਾਰਮੈਟ [[1992 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ 10 ਦੀ ਬਜਾਏ 9 ਟੀਮਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672392|title=ICC Cricket World Cup 2019 schedule announced|access-date=26 April 2018|work=International Cricket Council}}</ref> ==ਅੰਕ ਸੂਚੀ== {{2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅੰਕ ਸੂਚੀ}} ==ਮੈਚ== ===ਇੰਗਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match1}} 30 ਮਈ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|ENG}} | score1 = 311/8 (50 ਓਵਰ) | score2 = 207 (39.5 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਬੈਨ ਸਟੋਕਸ]] 89 (79) | runs2 = [[ਕੁਇੰਟਨ ਡੇ ਕੌਕ]] 68 (74) | wickets1 = [[ਲੁੰਗੀ ਨਗੀਡੀ]] 3/66 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਜੌਫ਼ਰਾ ਆਰਚਰ]] 3/27 (7 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|SA}} | result = ਇੰਗਲੈਂਡ 104 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144483.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] | umpires = [[ਕੁਮਾਰ ਧਰਮਸੇਨਾ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) ਅਤੇ [[ਬਰੂਸ ਔਕਸਨਫ਼ੋਰਡ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੇ ਟਾਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਬੈਨ ਸਟੋਕਸ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | rain = | notes = [[ਇਆਨ ਮੌਰਗਨ]] ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਆਪਣਾ 200ਵਾਂ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2019/may/29/eoin-morgan-low-key-england-world-cup-south-africa |title=Eoin Morgan warns england against ‘blind belief’ as World Cup bid begins |work=The Guardian |accessdate=30 may 2019}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 7000 ਰਨ ਵੀ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news |url=https://www.latestly.com/sports/cricket/eoin-morgan-completes-7000-odi-runs-in-eng-Vs-sa-icc-cricket-world-cup-2019-match-at-the-oval-887582.html |title=Eoin Morgan Completes 7000 ODI Runs in ENG Vs SA ICC Cricket World Cup 2019 Match at The Oval |work=LatestLY |accessdate=30 may 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530113722/https://www.latestly.com/sports/cricket/eoin-morgan-completes-7000-odi-runs-in-eng-vs-sa-icc-cricket-world-cup-2019-match-at-the-oval-887582.html |archive-date=30 ਮਈ 2019 |url-status=dead}}</ref> }} ===ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਨਾਮ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match2}} 31 ਮਈ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 105 (21.4 ਓਵਰ) | score2 = 108/3 (13.4 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਫ਼ਖ਼ਰ ਜ਼ਮਾਨ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਫ਼ਖ਼ਰ ਜ਼ਮਾਨ]] 22 (16) | runs2 = [[ਕ੍ਰਿਸ ਗੇਲ]] 50 (34) | wickets1 = [[ਓਸ਼ੇਨ ਥਾਮਸ]] 4/27 (5.4 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਆਮਿਰ]] 3/26 (6 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|WIN}} | result = ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144484.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] | umpires = [[ਮਰਾਇਸ ਇਰਾਸਮਸ]] (ਦ.ਅਫ਼.) ਅਤੇ [[ਕ੍ਰਿਸ ਗੈਫ਼ਨੀ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) | toss = ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਨੇ ਟਾਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਓਸ਼ੇਨ ਥਾਮਸ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) | rain = | notes = [[ਹਸਨ ਅਲੀ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਹਸਨ ਅਲੀ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਨੇ ਆਪਣਾ 50ਵਾਂ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/pak-Vs-wi-icc-world-cup-statistical-preview-of-match-2/story-5gVtbsJdG0n35e9HJ1y0wM.html |title=Pak Vs WI, ICC World Cup: Statistical preview of Match 2 |work=Hindustan Times |accessdate=31 may 2019}}</ref> *''[[ਸ਼ੇ ਹੋਪ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) ਨੇ ਵਿਕਟ ਕੀਪਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ 100ਵਾਂ ਕੈਚ ਫੜਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://wwos.nine.com.au/videos/cricket/hope-gets-horizontal-for-catch/cjwc0uqeb000q0gpe21tk3y52|title=Shai Hope takes a stunner to reach 100 ODI catches|work=Nine news|author=|date=1 june 2019|access-date=3 ਜੂਨ 2019|archive-date=1 ਜੂਨ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601053704/https://wwos.nine.com.au/videos/cricket/hope-gets-horizontal-for-catch/cjwc0uqeb000q0gpe21tk3y52|dead-url=yes}}</ref> *''[[ਕ੍ਰਿਸ ਗੇਲ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ 40ਵਾਂ ਛੱਕਾ ਮਾਰਿਆ, ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਛੱਕਿਆਂ ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/icc-world-cup-chris-gayle-records-most-number-of-sixes-in-world-cup-history/articleshow/69599941.cms|title=Chris Gayle creates new record for hitting the most number of sixes at the World Cups|work=Times of India|author=|date=1 ਜੂਨ 2019|access-date=28 ਮਾਰਚ 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20190909202413/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/icc-world-cup-chris-gayle-records-most-number-of-sixes-in-world-cup-history/articleshow/69599941.cms|archive-date=9 ਸਤੰਬਰ 2019|url-status=dead}}</ref> *ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਨਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ 11ਵੀਂ ਹਾਰ ਸੀ, ਇਹ ਉਸਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/article/ Pakistan -register-their-longest-winless-streak-in-odis-with-icc-world-cup-2019-defeat-Vs-west-indies/429165 |title=Pakistan register their longest winless streak in ODIs with World Cup 2019 defeat Vs West Indies |work=TImes Now News |accessdate=31 may 2019 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸਕੋਰ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਗੇਂਦਾਂ (218 ਗੇਂਦਾਂ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਖਾਦੀ। <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26863182/stats-Pakistan-crash-their-biggest-world-cup-defeat| title= Pakistan crash to their biggest World Cup defeat| work=ESPN Cricinfo| author=Bharath Seervi|date=31 ਮਈ 2019}}</ref> }} ===ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match3}} 1 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|SL}} | score1 = 136 (29.2 ਓਵਰ) | score2 = 137/0 (16.1 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] 52[[ਨਾਬਾਦ|*]] (84) | runs2 = [[ਮਾਰਟਿਨ ਗਪਟਿਲ]] 73[[ਨਾਬਾਦ|*]] (51) | wickets1 = [[ਲੌਕੀ ਫ਼ਰਗੂਸਨ]] 3/22 (6.2 ਓਵਰ) | wickets2 = | team2 = {{cr|NZ}} | result = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ 10 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144485.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼]], [[ਕਾਰਡਿਫ਼]] | umpires = [[ਇਅਨ ਗੂਲਡ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਰਾਡ ਟਕਰ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੇ ਟਾਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਮੈਟ ਹੈਨਰੀ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਮੈਟ ਹੈਨਰੀ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) | rain = | notes = [[ਜੇਮਸ ਨੀਸ਼ਮ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) ਨੇ ਆਪਣਾ 50 ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-3-new-zealand-vs-sri-lanka-statistical-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 3): New Zealand vs Sri Lanka – Statistical Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=1 June 2019}}</ref> *''[[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਬਣਿਆ ਜਿਹੜਾ 10 ਵਿਕਟਾਂ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਵੀ ਓਪਨਰ ਆ ਕੇ ਆਊਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। <ref>{{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/news/icc-cricket-world-cup-2019-ferguson-henry-skittle-sri-lanka-for-136-850586 |title=Cricket World Cup 2019: Ferguson, Henry skittle Sri Lanka for 136 |work=Cricket Country |accessdate=1 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626230232/https://www.cricketcountry.com/news/icc-cricket-world-cup-2019-ferguson-henry-skittle-sri-lanka-for-136-850586 |archive-date=26 ਜੂਨ 2019 |url-status=dead}}</ref> }} ===ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਬਨਾਮ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match4}} 1 ਜੂਨ 2019 | time = 13:30 | daynight = yes | team1 = {{cr-rt|AFG}} | score1 = 207 (38.2 ਓਵਰ) | score2 = 209/3 (34.5 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਨਜੀਬਉੱਲਾ ਜ਼ਾਦਰਾਨ]] 51 (49) | runs2 = [[ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ]] 89[[ਨਾਬਾਦ|*]] (114) | wickets1 = [[ਪੈਟ ਕਮਿੰਸ]] 3/40 (8.2 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨੈਬ]] 1/32 (5 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|AUS}} | result = ਆਸਟਰੇਲੀਆ 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144486.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਬਰਿਸਟਲ ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ]], [[ਬਰਿਸਟਲ]] | umpires = [[ਅਲੀਮ ਡਾਰ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਇਲਿੰਗਵਰਥ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੇ ਟਾਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | rain = | notes = }} ===ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਨਾਮ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match5}} 2 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 330/6 (50 ਓਵਰ) | score2 = 309/8 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਮੁਸਫ਼ਿਕਰ ਰਹਿਮਾਨ]] 78 (80) | runs2 = [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] 62 (53 | wickets1 = [[ਆਂਦਿਲੇ ਫੈਹਲੁਕਵਾਇਓ]] 2/52 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਮੁਸਫ਼ਿਕਰ ਰਹਿਮਾਨ]] 3/67 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|SA}} | result = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ 21 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144487.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] | umpires = [[ਪੌਲ ਰਾਈਫ਼ਲ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਅਤੇ [[ਜੋਏਲ ਵਿਲਸਨ (ਅੰਪਾਇਰ)|ਜੋਏਲ ਵਿਲਸਨ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) | toss = ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੇ ਟਾਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = | rain = | notes = *[[ਇਮਰਾਨ ਤਾਹਿਰ]] (ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ) ਨੇ ਆਪਣਾ 100ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26870634/imran-tahir-reflects-amazing-journey-prepares-100th-cap |title=Imran Tahir reflects on 'amazing journey' as he prepares for 100th cap |work=ESPN Cricinfo |accessdate=2 june 2019}}</ref> *''[[ਸ਼ਾਕੀਬ ਅਲ ਹਸਨ]] ਅਤੇ [[ਮੁਸ਼ਫ਼ਿਕਰ ਰਹਿਮਾਨ]] ਨੇ ਤੀਜੀ ਵਿਕਟ ਲਈ 142 ਦੌੜਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਕਟ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.republicworld.com/sports-news/cricket-news/world-cup-2019-what-a-lovely-batting-tigers-rave-netizens-as-shakib-al-hasan-and-mushfiqur-rahims-record-breaking-partnership-sets-bangladesh-up-for-a-big-total-against-south-africa |title=World Cup 2019: ‘What A Lovely Batting Tigers’, Rave Netizens As Shakib Al Hasan And Mushfiqur Rahim’s Record-breaking Partnership Sets Bangladesh Up For A Big Total Against South Africa |work=Republic World |accessdate=2 June 2019}}</ref> *''ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਕੋਰ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://in.reuters.com/article/cricket-worldcup-zaf-bgd/cricket-record-partnership-spurs-bangladesh-to-score-their-highest-odi-total-idINL8N2390HF |title=Cricket-Record partnership spurs Bangladesh to score their highest ODI total |work=Reuters |accessdate=2 June 2019 |archive-date=1 ਜੂਨ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601202612/https://www.reuters.com/article/cricket-worldcup-zaf-bgd/cricket-record-partnership-spurs-bangladesh-to-score-their-highest-odi-total-idINL8N2390HF?edition-redirect=in |url-status=dead }}</ref> *''ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (199) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 250 ਵਿਕਟਾਂ ਅਤੇ 5000 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/icc-cricket-world-cup-2019/news/shakib-fastest-5k-runs-250-wickets-double-1752502 |title=Shakib fastest to 5k runs, 250 wickets double |work=The Daily Star (Bangladesh) |accessdate=2 June 2019}}</ref> }} ===ਇੰਗਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match6}} 3 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|ENG}} | score1 = 348/8 (50 ਓਵਰ) | score2 = 334/9 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਹਫ਼ੀਜ਼]] 84 (62) | runs2 = [[ਜੋ ਰੂਟ]] 107 (104) | wickets1 = [[ਮੋਇਨ ਅਲੀ]] 3/50 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਵਹਾਬ ਰਿਆਜ਼]] 3/82 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|PAK}} | result = ਪਾਕਿਸਤਾਨ 14 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144488.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] | umpires = [[ਮਰਾਇਸ ਇਰਾਸਮਸ]] (ਦ.ਅਫ਼.) ਅਤੇ [[ਸੁੰਦਰਮ ਰਵੀ]] (ਭਾਰਤ) | toss = ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਮੁਹੰਮਦ ਹਫ਼ੀਜ਼]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | rain = | notes =[[ਜੇਸਨ ਰੌਏ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 3000 ਰਨ ਪੁੂਰੇ ਕੀਤੇ।<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/article/jason-roy-achieves-special-feat-during-england-vs-pakistan-icc-world-cup-2019-fixture-at-trent-bridge/430596 |title=Jason Roy achieves special feat during England vs Pakistan World Cup fixture at Trent Bridge |work=Times Now News |accessdate=3 June 2019}}</ref> }} ===ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਬਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match7}} 4 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|AFG}} | score1 = 201 (36.5 ਓਵਰ) | score2 = 152 (32.4 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਕੁਸਲ ਪਰੇਰਾ]] 78 (81) | runs2 = [[ਨਜੀਬਉੱਲਾ ਜ਼ਾਦਰਾਨ]] 43 (56) | wickets1 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਨਬੀ]] 4/30 (9 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਨੁਵਾਨ ਪ੍ਰਦੀਪ]] 4/31 (9 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|AFG}} | result = ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ 34 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144489.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼]], [[ਕਾਰਡਿਫ਼]] | umpires = [[ਸੁੰਦਰਮ ਰਵੀ]] (ਭਾਰਤ) ਅਤੇ [[ਪੌਲ ਵਿਲਸਨ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਪੌਲ ਵਿਲਸਨ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਨੁਵਾਨ ਪ੍ਰਦੀਪ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) | rain = ਮੀਂਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਚ ਨੂੰ 41 ਓਵਰਾਂ ਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ 187 ਦੌੜਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। | notes = [[ਰਾਸ਼ਿਦ ਖ਼ਾਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਰਾਸ਼ਿਦ ਖਾਨ]] ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣਾ 100ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-7-afghanistan-vs-sri-lanka-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 7): Afghanistan vs Sri Lanka – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=4 June 2019}}</ref> *''[[ਲਹਿਰੂ ਥਿਰਿਮੰਨੇ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 3000 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/cricket/report-afghanistan-vs-sri-lanka-live-world-cup-2019-3000-odi-runs-for-lahiru-thirimanne-2757106 |title=Lahiru Thirimanne achieves special feat during Afghanistan vs Sri Lanka World Cup fixture|work=DNA India news |accessdate=4 June 2019}}</ref> }} ===ਭਾਰਤ ਬਨਾਮ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match8}} 5 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|SA}} | score1 = 227/9 (50 ਓਵਰ) | score2 = 230/4 (47.3 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਕ੍ਰਿਸ ਮੌਰਿਸ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਕ੍ਰਿਸ ਮੌਰਿਸ]] 42 (34) | runs2 = [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]] 122[[ਨਾਬਾਦ|*]] (144) | wickets1 = [[ਯੁਜ਼ਵਿੰਦਰ ਚਾਹਲ]] 4/51 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਕਗੀਸੋ ਰਬਾਡਾ]] 2/39 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|IND}} | result = ਭਾਰਤ 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144490.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਰੌਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ]] | umpires = [[ਮਾਈਕਲ ਗੌਫ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਮਾਈਕਲ ਗੌਫ਼]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਕੈਟਲਬੋਰੋ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]] (ਭਾਰਤ) | rain = | notes = [[ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਬੁਮਰਾਹ]] (ਭਾਰਤ) ਨੇ ਆਪਣਾ 50ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/8039/preview/1144490/india-vs-south-africa-8th-match-icc-cricket-world-cup-2019 |title=Teetering South Africa hope not to capsize |work=ESPN Cricinfo |accessdate=5 June 2019}}</ref> *''[[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]] ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ 12,000 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/icc-world-cup-2019-india-vs-south-africa-rohit-sharma-hits-23rd-odi-ton-joins-elite-list/story-ZFbizV3Ow2xfxXHAy2hK2N.html |title=ICC World Cup 2019,India vs South Africa: Rohit Sharma hits 23rd ODI ton, joins elite list |work=Hindustan Times |accessdate=5 June 2019}}</ref> *''ਇਹ [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਕਪਤਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 50ਵੀਂ ਜਿੱਤ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/icc-world-cup-2019-india-vs-south-africa-virat-kohli-on-verge-of-joining-ms-dhoni-sourav-ganguly-in-elite-list-ahead-of-opener/story-VHbhHjfm9K0rGKGTgrPjkL.html |title=ICC World Cup 2019, India vs South Africa: Virat Kohli on verge of joining MS Dhoni, Sourav Ganguly in elite list ahead of opener |work=Hindustan Times |accessdate=5 June 2019}}</ref> }} ===ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਨਾਮ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match9}} 5 ਜੂਨ 2019 | time = 13:30 | daynight = yes | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 244 (49.2 ਓਵਰ) | score2 = 248/8 (47.1 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] 64 (68) | runs2 = [[ਰੌਸ ਟੇਲਰ]] 82 (91) | wickets1 = [[ਮੈਟ ਹੈਨਰੀ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਮੈਟ ਹੈਨਰੀ]] 4/47 (9.2 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਮੋਸੱਦੇਕ ਹੁਸੈਨ ਸਾਈਕੇਤ|ਮੋਸੱਦੇਕ ਹੁਸੈਨ]] 2/33 (8 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|NZ}} | result = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ 2 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144491.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] | umpires = [[ਬਰੂਸ ਔਕਸਨਫ਼ੋਰਡ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਅਤੇ [[ਪੌਲ ਰਾਈਫ਼ਲ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਰੌਸ ਟੇਲਰ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) | rain = | notes = [[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਨੇ ਆਪਣਾ 200ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/icc-cricket-world-cup-2019/bangladesh-vs-new-zealand-interesting-facts-1753495 |title=Interesting facts ahead of Tigers' game against New Zealand |work=The Daily Star (Bangladesh) |accessdate=5 June 2019}}</ref> *''[[ਮੁਸ਼ਫ਼ਿਕਰ ਰਹੀਮ]] ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣਾ 350ਵਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-9-bangladesh-vs-new-zealand-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 9): Bangladesh vs New Zealand – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=5 June 2019}}</ref> *''[[ਰੌਸ ਟੇਲਰ]] ਨੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਲਈ 400ਵਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/icc-world-cup-2019-match-9-bangladesh-vs-new-zealand-statistical-preview/ |title=ICC World Cup 2019: Match 9, Bangladesh vs New Zealand – Statistical Preview |work=CricTracker |accessdate=5 June 2019}}</ref> *''[[ਲੌਕੀ ਫ਼ਰਗੂਸਨ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ 50 ਵਿਕਟਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/bangladesh-vs-new-zealand-world-cup-2019-match-report-ross-taylor-matt-henry-shakib-al-hasan-1543484-2019-06-06 |title=World Cup 2019: Ross Taylor, Matt Henry script New Zealand's 2-wicket win over Bangladesh |work=India Today |accessdate=5 June 2019}}</ref> *''[[ਟਰੈਂਟ ਬੋਲਟ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ 150 ਵਿਕਟਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/1236905 |title=Taylor fifty, Henry burst help New Zealand secure nervy win over Bangladesh |work=International Cricket Council |accessdate=5 June 2019}}</ref> }} ===ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਬਨਾਮ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match10}} 6 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 288 (49 ਓਵਰ) | score2 = 273/9 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਨੇਥਨ ਕੋਲਟਰ-ਨਾਈਲ]] 92 (60) | runs2 = [[ਸ਼ੇ ਹੋਪ]] 68 (105) | wickets1 = [[ਕਾਰਲੋਸ ਬਰੈਥਵੇਟ]] 3/67 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਮਿਚਲ ਸਟਾਰਕ]] 5/46 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|WIN}} | result = ਆਸਟਰੇਲੀਆ 15 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144492.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] | umpires = [[ਕ੍ਰਿਸ ਗੈਫ਼ਨੀ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਰੁਚਿਰਾ ਪੱਲੀਆਗੁਰੁਗੇ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) | toss = ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਨੇਥਨ ਕੋਲਟਰ-ਨਾਈਲ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | rain = | notes = ਇਹ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ 800ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=https://www.newsnation.in/sports-news/icc-world-cup/west-indies-800th-odi-vs-australia-icc-cricket-world-cup-2019-clash-trent-bridge-article-226655.html |title=West Indies play 800th ODI in ICC Cricket World Cup clash against Australia in Trent Bridge |work=News Nation |accessdate=6 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241104115755/https://www.newsnation.in/sports-news/icc-world-cup/west-indies-800th-odi-vs-australia-icc-cricket-world-cup-2019-clash-trent-bridge-article-226655.html |archive-date=4 ਨਵੰਬਰ 2024 |url-status=dead }}</ref> *''[[ਪੈਟ ਕਮਿੰਸ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਨੇ ਆਪਣਾ 50ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/icc-world-cup-2019-match-10-australia-vs-windies-preview-caribbean-flair-locks-horns-with-the-aussie-spirit-on-a-high-scoring-ground/ |title=ICC World Cup 2019: Match 10, Australia vs Windies, Preview – Caribbean flair locks horns with the Aussie spirit on a high-scoring ground |work=CricTracker |accessdate=6 June 2019}}</ref> *''[[ਨੇਥਨ ਕੋਲਟਰ-ਨਾਈਲ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ 8ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਕੋਰ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/icc-world-cup-2019-match-10-australia-vs-windies-starcs-record-5-fer-coulter-niles-rescue-act-and-more-stats/ |title=A gutsy effort with the bat by Coulter-Nile: |work=Crictracker |accessdate=7 June 2019}}</ref> *''[[ਕ੍ਰਿਸ ਗੇਲ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) ਨੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 1000 ਰਨ ਪੁੂਰੇ ਕੀਤੇ।<ref>{{cite web |url=https://www.newsnation.in/sports-news/icc-world-cup/chris-gayle-mitchell-starc-two-times-drs-survive-australia-vs-west-indies-icc-cricket-world-cup-2019-trent-bridge-article-226650.html |title=Chris Gayle survives not once but twice to Mitchell Starc – All thanks to DRS |work=News Nation |accessdate=6 June 2019 |archive-date=6 ਜੂਨ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190606145349/https://www.newsnation.in/sports-news/icc-world-cup/chris-gayle-mitchell-starc-two-times-drs-survive-australia-vs-west-indies-icc-cricket-world-cup-2019-trent-bridge-article-226650.html |url-status=dead }}</ref> *''[[ਮਿਚਲ ਸਟਾਰਕ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (77) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 150 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/icc-cricket-world-cup-2019-australia-vs-west-indies-1544076-2019-06-06 |title=World Cup 2019: Smith, Coulter-Nile, Starc shine as Australia beat West Indies |work=India Today |accessdate=6 June 2019}}</ref> *''[[ਆਂਦਰੇ ਰਸਲ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) ਨੇ ਗੇਂਦਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ (767) ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੇਤੀ 1000 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/highlights-australia-vs-west-indies-icc-cricket-world-cup-2019-match-full-cricket-score-aaron-finch-and-co-register-15-runs-win-6760861.html |title=Highlights, Australia vs West Indies, ICC Cricket World Cup 2019 Match, Full Cricket Score: Aaron Finch and Co register 15 runs win |work=First Cricket |accessdate=6 June 2019}}</ref> }} ===ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match11}} 7 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = | score2 = | runs1 = | runs2 = | wickets1 = | wickets2 = | team2 = {{cr|SL}} | result = ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144493.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਬਰਿਸਟਲ ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ]], [[ਬਰਿਸਟਲ]] | umpires = [[ਇਅਨ ਗੂਲਡ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਨਾਈਜਲ ਲੌਂਗ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਟਾੱਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। | motm = | rain = ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਮੈਚ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। | notes = }} ===ਇੰਗਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match12}} 8 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|ENG}} | score1 = 386/6 (50 ਓਵਰ) | score2 = 280 (48.5 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਜੇਸਨ ਰੌਏ]] 153 (121) | runs2 = [[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] 121 (119) | wickets1 = [[ਮੇਹਦੀ ਹਸਨ]] 2/67 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਬੈਨ ਸਟੋਕਸ]] 3/23 (6 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|BAN}} | result = ਇੰਗਲੈਂਡ 106 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144494.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼]], [[ਕਾਰਡਿਫ਼]] | umpires = [[ਕੁਮਾਰ ਧਰਮਸੇਨਾ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) ਅਤੇ [[ਜੋਏਲ ਵਿਲਸਨ (ਅੰਪਾਇਰ)|ਜੋਏਲ ਵਿਲਸਨ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) | toss = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਜੇਸਨ ਰੌਏ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | rain = | notes = [[ਮਸ਼ਰਫ਼ ਮੋਰਤਜ਼ਾ]] ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣਾ 300ਵਾਂ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-12-england-vs-bangladesh-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 12): England vs Bangladesh – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=8 June 2019}}</ref> *''ਇੰਗਲੈਂਡ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ 7 ਵਾਰ 300 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਕੋਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਟੀਮ ਬਣੀ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-world-cup-2019-twitter-reacts-as-england-post-386-runs-against-bangladesh/ |title=ICC World Cup 2019: Twitter Reacts as England Post 386 Runs Against Bangladesh |work=Cricket Addictor |accessdate=8 June 2019}}</ref> }} ===ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਬਨਾਮ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match13}} 8 ਜੂਨ 2019 | time = 13:30 | daynight = ਹਾਂ | team1 = {{cr-rt|AFG}} | score1 = 172 (41.1 ਓਵਰ) | score2 = 173/3 (32.1 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਹਸ਼ਮਤਉੱਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ]] 59 (99) | runs2 = [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] 79[[ਨਾਬਾਦ|*]] (99) | wickets1 = [[ਜੇਸਮ ਨੀਸ਼ਮ]] 5/31 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਆਫ਼ਤਾਬ ਆਲਮ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਆਫ਼ਤਾਬ ਆਲਮ]] 3/45 (8.1 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|NZ}} | result = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144495.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ, ਟਾਊਂਟਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ]], [[ਟਾਊਂਟਨ]] | umpires = [[ਅਲੀਮ ਡਾਰ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ [[ਮਾਈਕਲ ਗੌਫ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਮਾਈਕਲ ਗੌਫ਼]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਜੇਮਸ ਨੀਸ਼ਮ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) | rain = | notes =[[ਜੇਮਸ ਨੀਸ਼ਮ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 5 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ 50 ਵਿਕਟਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/news/icc-cricket-world-cup-2019-new-zealand-vs-afghanistan-james-neeshams-maiden-five-wicket-haul-leaves-afghanistan-in-ruins-854075 |title=Neesham, Ferguson leaves Afghanistan in ruins |work=Cricket Country |accessdate=8 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608163900/https://www.cricketcountry.com/news/icc-cricket-world-cup-2019-new-zealand-vs-afghanistan-james-neeshams-maiden-five-wicket-haul-leaves-afghanistan-in-ruins-854075 |archive-date=8 ਜੂਨ 2019 |url-status=dead}}</ref> }} ===ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ === {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match14}} 9 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 352/5 (50 ਓਵਰ) | score2 = 316 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਸ਼ਿਖਰ ਧਵਨ]] 117 (109) | runs2 = [[ਸਟੀਵ ਸਮਿੱਥ]] 69 (70) | wickets1 = [[ਮਾਰਕਸ ਸਟੋਇਨਿਸ]] 2/62 (7 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਕੁਮਾਰ]] 3/50 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|AUS}} | result = ਭਾਰਤ 36 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ। | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144496.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] | umpires = [[ਕ੍ਰਿਸ ਗੈਫ਼ਨੀ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਇਅਨ ਗੂਲਡ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਭਾਰਤ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਸ਼ਿਖਰ ਧਵਨ]] (ਭਾਰਤ) | rain = | notes = [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]] (ਭਾਰਤ) ਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ (37) ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਟੀਮ ਵਿਰੁੱਧ 2000 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26933677/australia-leak-runs-rohit-dhawan-topple-greenidge-haynes |title=Australia leak runs, and Rohit-Dhawan topple Greenidge-Haynes |work=ESPN Cricinfo |accessdate=9 June 2019}}</ref> *''1999 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਟੀਚੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਮੈਚ ਹਾਰੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੀਚੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 19 ਮੈਚ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਟੁੱਟਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/108413/icc-cricket-world-cup-2019-indian-cricket-team-australia-virat-kohli|title=India make their World Cup statement |work=Cricbuzz |accessdate=10 June 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144496/australia-vs-india-14th-match-icc-cricket-world-cup-2019|title=Dhawan 117 and Bhuvneshwar's three for secure India's victory |work=ESPN Cricinfo |accessdate=10 June 2019}}</ref> }} ===ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਬਨਾਮ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match15}} 10 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|SA}} | score1 = 29/2 (7.3 ਓਵਰ) | score2 = | runs1 = [[ਕੁਇੰਟਨ ਡੇ ਕੌਕ]] 17[[ਨਾਬਾਦ|*]] (21) | runs2 = | wickets1 = [[ਸ਼ੈਲਡਨ ਕੌਟਰੈਲ]] 2/18 (4 ਓਵਰ) | wickets2 = | team2 = {{cr|WIN}} | result = ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144497.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਰੌਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ]] | umpires = [[ਰਾਡ ਟਕਰ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਅਤੇ [[ਪੌਲ ਵਿਲਸਨ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਪੌਲ ਵਿਲਸਨ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = | rain = | notes = ਸਾਊਥ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਸਮੇਂ ਮੀਂਹ ਪੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਗੇਂਦ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟੀ ਗਈ। }} ===ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match16}} 11 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = | score2 = | runs1 = | runs2 = | wickets1 = | wickets2 = | team2 = {{cr|SL}} | result = ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144498.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਬਰਿਸਟਲ ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ]], [[ਬਰਿਸਟਲ]] | umpires = [[ਰਿਚਰਡ ਇਲਿੰਗਵਰਥ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਕੈਟਲਬੋਰੋ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਟਾੱਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। | motm = | rain = | notes = ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਮੈਚ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। }} ===ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਬਨਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match17}} 12 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 307 (49 ਓਵਰ) | score2 = 266 (45.4 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ]] 107 (111) | runs2 = [[ਇਮਾਮ-ਉਲ-ਹੱਕ]] 53 (75) | wickets1 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਆਮਿਰ]] 5/30 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਪੈਟ ਕਮਿੰਸ]] 3/33 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|PAK}} | result = ਆਸਟਰੇਲੀਆ 41 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144499.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ, ਟਾਊਂਟਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ]], [[ਟਾਊਂਟਨ]] | umpires = [[ਨਾਈਜਲ ਲੌਂਗ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਰੁਚਿਰਾ ਪੱਲੀਆਗੁਰੁਗੇ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) | toss = ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | rain = | notes = [[ਮੁਹੰਮਦ ਆਮਿਰ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ 5 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/mohammad-amir-5-wicket-haul-australia-vs-pakistan-world-cup-2019-leading-bowling-charts-1547463-2019-06-12 |title=Mohammad Amir 1st Pakistan bowler to pick up 5-wicket haul vs Australia in World Cup history |work=India Today |accessdate=12 June 2019}}</ref> *''[[ਨੇਥਨ ਕੋਲਟਰ-ਨਾਈਲ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ 50 ਵਿਕਟਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1487778/pakistan-see-shaky-start-with-early-dismissals |title=Pakistan see shaky start with early dismissals |work=Dawn |accessdate=12 June 2019}}</ref> }} ===ਭਾਰਤ ਬਨਾਮ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match18}} 13 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = | score2 = | runs1 = | runs2 = | wickets1 = | wickets2 = | team2 = {{cr|NZ}} | result = ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ | report = | venue = [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] | umpires = [[ਮਰਾਇਸ ਇਰਾਸਮਸ]] (ਦ.ਅਫ਼.) ਅਤੇ [[ਪੌਲ ਰਾਈਫ਼ਲ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਟਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। | motm = | rain = ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਮੈਚ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। | notes = }} ===ਇੰਗਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match19}} 14 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = 212 (44.4 ਓਵਰ) | score2 = 213/2 (33.1 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਨਿਕੋਲਸ ਪੂਰਨ]] 63 (78) | runs2 = [[ਜੋ ਰੂਟ]] 100[[ਨਾਬਾਦ|*]] (94) | wickets1 = [[ਮਾਰਕ ਵੁੱਡ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਮਾਰਕ ਵੁੱਡ]] 3/18 (6.4 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਸ਼ੈਨਨ ਗੇਬਰੀਅਲ]] 2/49 (7 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|ENG}} | result = ਇੰਗਲੈਂਡ 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = | venue = [[ਰੌਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ]] | umpires = [[ਕੁਮਾਰ ਧਰਮਸੇਨਾ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) ਅਤੇ [[ਸੁੰਦਰਮ ਰਵੀ]] (ਭਾਰਤ) | toss = ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਟਾਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਜੋ ਰੂਟ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | rain = | notes = [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਆਪਣਾ 300ਵਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-19-england-vs-windies-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 19): England vs Windies – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=14 June 2019}}</ref> *''[[ਮਾਰਕ ਵੁੱਡ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਮਾਰਕ ਵੁੱਡ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ 50 ਵਿਕਟਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। <ref>{{cite web|url=https://www.socialnews.xyz/2019/06/14/wood-archer-steal-show-as-windies-fold-up-for-212/ |title=Wood & Archer steal show as Windies fold up for 212 |work=Social News |accessdate=14 June 2019}}</ref> }} ===ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਬਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match20}} 15 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 334/7 (50 ਓਵਰ) | score2 = 247 (45.5 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਆਰੋਨ ਫਿੰਚ]] 153 (132) | runs2 = [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] 97 (108) | wickets1 = [[ਧਨੰਜਯਾ ਡੇ ਸਿਲਵਾ]] 2/40 (8 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਮਿਚਲ ਸਟਾਰਕ]] 4/55 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|SL}} | result = ਆਸਟਰੇਲੀਆ 87 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = | venue = [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] | umpires = [[ਅਲੀਮ ਡਾਰ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਇਲਿੰਗਵਰਥ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਆਰੋਨ ਫਿੰਚ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | rain = | notes = }} ===ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਬਨਾਮ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match21}} 15 ਜੂਨ 2019 | time = 13:30 | daynight =yes | team1 = {{cr-rt|AFG}} | score1 = 125 (34.1 ਓਵਰ) | score2 = 131/1 (28.4 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਰਾਸ਼ਿਦ ਖਾਨ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਰਾਸ਼ਿਦ ਖਾਨ]] 35 (25) | runs2 = [[ਕੁਇੰਟਨ ਡੇ ਕੌਕ]] 68 (72) | wickets1 = [[ਇਮਰਾਨ ਤਾਹਿਰ]] 4/29 (7 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] 1/29 (6 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|SA}} | result = ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) | report = | venue = [[ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼]], [[ਕਾਰਡਿਫ਼]] | umpires = [[ਕ੍ਰਿਸ ਗੈਫ਼ਨੀ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਰੁਚਿਰਾ ਪੱਲੀਆਗੁਰੁਗੇ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) | toss = ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਇਮਰਾਨ ਤਾਹਿਰ]] (ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ) | rain = ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੂੰ 48 ਓਵਰਾਂ ਵਿੱਚ 127 ਦੌੜਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। | notes = }} ===ਭਾਰਤ ਬਨਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match22}} 16 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 336/5 (50 ਓਵਰ) | score2 = 212/6 (40 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]] 140 (113) | runs2 = [[ਫ਼ਖ਼ਰ ਜ਼ਮਾਨ]] 62 (75) | wickets1 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਆਮਿਰ]] 3/47 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਵਿਜੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਵਿਜੇ ਸ਼ੰਕਰ]] 2/22 (5.2 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|PAK}} | result = ਭਾਰਤ 89 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) | report = | venue = [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] | umpires = [[ਮਰਾਇਸ ਇਰਾਸਮਸ]] (ਦ.ਅਫ਼.) ਅਤੇ [[ਬਰੂਸ ਔਕਸਨਫ਼ੋਰਡ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]] (ਭਾਰਤ) | rain = ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ 40 ਓਵਰਾਂ ਵਿੱਚ 302 ਦੌੜਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। | notes = [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] (ਭਾਰਤ) ਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ (222) ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 11000 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/world-cup-2019-india-vs-pakistan-virat-kohli-sachin-tendulkar-11000-odi-runs-fastest-1550053-2019-06-16 |title=India vs Pakistan: Virat Kohli fastest to 11,000 ODI runs |work=India Today |accessdate=16 June 2019}}</ref> }} ===ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਨਾਮ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match23}} 17 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = 321/8 (50 ਓਵਰ) | score2 = 322/3 (41.3 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਸ਼ੇ ਹੋਪ]] 96 (121) | runs2 = [[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] 124[[not out|*]] (99) | wickets1 = [[ਮੁਸਤਫ਼ਿਜ਼ੁਰ ਰਹਿਮਾਨ]] 3/59 (9 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਆਂਦਰੇ ਰਸਲ]] 1/42 (6 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|BAN}} | result = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = | venue = [[ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ, ਟਾਊਂਟਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ]], [[ਟਾਊਂਟਨ]] | umpires = [[ਸੁੰਦਰਮ ਰਵੀ]] (ਭਾਰਤ) ਅਤੇ [[ਰਾਡ ਟਕਰ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) | rain = | notes = [[ਮੁਸਤਫ਼ਿਜ਼ੁਰ ਰਹਿਮਾਨ]] (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਨੇ ਆਪਣਾ 50ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।.<ref>{{cite web|url=https://www.sportingnews.com/au/cricket/news/bangladesh-west-indies-cricket-world-cup-strugglers-target-momentum-in-taunton-showdown-odi/1eidha3sqsibk15yny9804lab3 |title=Cricket World Cup: Bangladesh and Windies target momentum boost from Taunton showdown |work=Sporting News |accessdate=17 June 2019}}</ref> *''[[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) ਨੇ ਆਪਣਾ 100ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/icc-world-cup-2019-match-23-windies-vs-bangladesh-statistical-preview/ |title=ICC World Cup 2019: Match 23, Windies vs Bangladesh – Statistical Preview |work=CricTracker |accessdate=17 June 2019}}</ref> *''[[ਸ਼ੇ ਹੋਪ]] ਨੇ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਲਈ ਆਪਣਾ 100ਵਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-23-bangladesh-vs-windies-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 23): Bangladesh vs Windies – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=17 June 2019}}</ref> *''[[ਸ਼ਿਮਰਨ ਹੈਟਮਾਇਰ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ 1000 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/news/shimron-hetmyer-joint-fastest-fifty-west-indies-bangladesh-world-cup-2019-taunton/article28008721.ece# |title=World Cup 2019: Hetmyer smashes joint-fastest fifty, crosses 1000 ODI runs |work=SportStar |accessdate=17 June 2019}}</ref> *''[[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਲਈ 6000 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਪਾਰੀਆਂ (202 ਪਾਰੀਆਂ) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 6000 ਦੌੜਾਂ ਅਤੇ 250 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/sport/cricket/2019/06/17/shakib-gets-past-6-000-odi-runs |title=Shakib gets past 6,000 ODI runs |work=Dhaka Tribune |accessdate=17 June 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.prothomalo.com/sports/article/1599728/|title= এ যেন রেকর্ডময় সাকিবের রাত! |work=[[Prothom Alo]] |accessdate=17 June 2019|language=bn}}</ref> *''ਇਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਸਫਲ ਰਨ-ਚੇਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਫਲ ਰਨ-ਚੇਜ਼ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/field/927394/world-cup-2019-shakib-al-hasan-liton-das-power-bangladesh-past-west-indies-in-record-chase |title=World Cup 2019: Shakib Al Hasan, Liton Das power Bangladesh past West Indies in record chase |work=Scroll India |accessdate=17 June 2019}}</ref> }} ===ਇੰਗਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match24}} 18 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|ENG}} | score1 = 397/6 (50 ਓਵਰ) | score2 = 247/8 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] 148 (71) | runs2 = [[ਹਸ਼ਮਤਉੱਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ]] 76 (100) | wickets1 = [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨੈਬ]] 3/68 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਜੋਫ਼ਰਾ ਆਰਚਰ]] 3/52 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|AFG}} | result = ਇੰਗਲੈਂਡ 150 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = | venue = [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] | umpires = [[ਪੌਲ ਰਾਈਫ਼ਲ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਅਤੇ [[ਜੋਏਲ ਵਿਲਸਨ (ਅੰਪਾਇਰ)|ਜੋਏਲ ਵਿਲਸਨ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) | toss = ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] (Eng) | rain = | notes = [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] ਨੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਸੈਂਕੜਾ ਬਣਾਇਆ (57 ਗੇਂਦਾਂ ਵਿੱਚ)।<ref>{{cite web|url=https://metro.co.uk/2019/06/18/eoin-morgan-england-set-world-records-afghanistan-cricket-world-cup-clash-10002339/ |title=Eoin Morgan and England set world records in Afghanistan World Cup demolition |work=Metro |accessdate=18 June 2019}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਨੇ 17 ਛੱਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੱਕੇ ਮਾਰਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.sportinglife.com/cricket/news/morgan-makes-history-with-17-sixes/167907 |title=Eoin Morgan makes 148 off 71 balls including 17 sixes - a new ODI record |work=Sporting Life |accessdate=18 June 2019}}</ref> *''ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ 25 ਛੱਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਇੱਕ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੱਕੇ ਮਾਰਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ।,<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48679823 |title=Eoin Morgan: England captain hits record 17 sixes against Afghanistan |work=BBC Sport |accessdate=18 June 2019}}</ref> ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਕੋਰ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://uk.news.yahoo.com/morgans-17-sixes-highlights-england-145011449.html |title=Morgan's 17 sixes highlights England World Cup record day |work=Yahoo News |accessdate=18 June 2019}}</ref> *''[[ਰਾਸ਼ਿਦ ਖ਼ਾਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਰਾਸ਼ਿਦ ਖਾਨ]] (ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ) ਨੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਸਪੈੱਲ ਪਾਇਆ, ਉਸਨੇ 9 ਓਵਰਾਂ ਵਿੱਚ 110 ਦੌੜਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/england-vs-afghanistan-world-cup-2019-most-expensive-spell-rashid-khan-goes-for-110-runs-off-9-overs-1551365-2019-06-18 |title=Most expensive spell in a World Cup: Rashid Khan goes for 110 runs off 9 overs |work=India Today |accessdate=18 June 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.prothomalo.com/sports/article/1599889/|title=রসিদ কেটে বুঝে নিলেন লজ্জার যত রেকর্ড|language=bn|work=Prothom Alo|date=18 June 2019}}</ref> }} ===ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match25}} 19 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|SA}} | score1 = 241/6 (49 ਓਵਰ) | score2 = 245/6 (48.3 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਰਾਸੀ ਵੈਨ ਡਰ ਡਸਨ]] 67[[ਨਾਬਾਦ|*]] (64) | runs2 = [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] 106[[ਨਾਬਾਦ|*]] (138) | wickets1 = [[ਲੌਕੀ ਫ਼ਰਗੂਸਨ]] 3/59 (10 overs) | wickets2 = [[ਕ੍ਰਿਸ ਮੌਰਿਸ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਕ੍ਰਿਸ ਮੌਰਿਸ]] 3/49 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|NZ}} | result =ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = | venue = [[ਐਜਬੈਸਟਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਐਜਬੈਸਟਨ]], [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] | umpires = [[ਇਅਨ ਗੂਲਡ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਨਾਈਜਲ ਲੌਂਗ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) | rain = ਮੈਦਾਨ ਗਿੱਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੈਚ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਰੀ 49 ਓਵਰਾਂ ਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। | notes = [[ਹਾਸ਼ਿਮ ਆਮਲਾ]] (ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ) ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 8000 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ (176 ਪਾਰੀਆਂ)।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/world-cup-2019-hashim-amla-8000-odi-runs-south-africa-new-zealand/article28074879.ece# |title=World Cup 2019: Hashim Amla second fastest to 8000 ODI runs |work=Sport Star |accessdate=19 June 2019}}</ref> }} ===ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਬਨਾਮ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match26}} 20 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 381/5 (50 ਓਵਰ) | score2 = 333/8 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ]] 166 (147) | runs2 = [[ਮੁਸ਼ਫ਼ਿਕਰ ਰਹਿਮਾਨ]] 102[[ਨਾਬਾਦ|*]] (97) | wickets1 = [[ਸੌਮਿਆ ਸਰਕਾਰ]] 3/58 (8 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਮਾਰਕਸ ਸਟੌਇਨਿਸ]] 2/54 (8 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|BAN}} | result = ਆਸਟਰੇਲੀਆ 48 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = | venue = [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] | umpires = [[ਮਾਈਕਲ ਗੌਫ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਮਾਈਕਲ ਗੌਫ਼]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਕੈਟਲਬੋਰੋ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | rain = | notes = [[ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਇੱਕ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ 150 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦੌੜਾਂ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket-world-cup/david-warner-record-world-cup-2019-equals-virat-kohlis-record-5791207/ |title=David Warner blasts highest score in World Cup 2019, equals Virat Kohli's record |work=The Indian Express |accessdate=20 June 2019}}</ref> *''ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਕੋਰ ਸੀ।<ref name="stats">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27015651/stats-david-warner-clobbers-sixth-150-plus-score |title=Stats - Warner clobbers his sixth 150-plus score|work=ESPN Cricinfo |accessdate=20 June 2019}}</ref> *''ਇਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਕੋਰ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144508/australia-vs-bangladesh-26th-match-icc-cricket-world-cup-2019 |title=Warner's rapid 166 trumps Mushfiqur's fighting 102* |work=ESPN Cricinfo |accessdate=20 June 2019}}</ref> *''ਇਸ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 714 ਦੌੜਾਂ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਕੋਰ ਹੈ।<ref name="stats"/> }} ===ਇੰਗਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match27}} 21 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|SL}} | score1 = 232/9 (50 ਓਵਰ) | score2 = 212 (47 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਐਂਜਲੋ ਮੈਥਿਊਜ਼]] 85[[ਨਾਬਾਦ|*]] (115) | runs2 = [[ਬੈਨ ਸਟੋਕਸ]] 82[[ਨਾਬਾਦ|*]] (89) | wickets1 = [[ਮਾਰਕ ਵੁੱਡ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਮਾਰਕ ਵੁੱਡ]] 3/40 (8 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਲਸਿਥ ਮਲਿੰਗਾ]] 4/43 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|ENG}} | result = ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ 20 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = | venue = [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਹੈਡਿੰਗਲੀ]], [[ਲੀਡਸ]] | umpires = [[ਮਰਾਇਸ ਇਰਾਸਮਸ]] (ਦ.ਅਫ਼.) ਅਤੇ [[ਪੌਲ ਵਿਲਸਨ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਪੌਲ ਵਿਲਸਨ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਲਸਿਥ ਮਲਿੰਗਾ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) | rain = | notes = [[ਮੋਇਨ ਅਲੀ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਨੇ ਆਪਣਾ 100ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.thecricketer.com/Topics/england/moeen_ali_england_man_for_all_seasons_100th_odi_cap_sri_lanka.html |title=Moeen Ali: England's man for all seasons closes in on his 100th ODI cap |work=The Cricketer |accessdate=21 June 2019}}</ref> *''[[ਆਦਿਲ ਰਸ਼ੀਦ]] ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਆਪਣਾ 150ਵਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref name="ARJR">{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-27-england-vs-sri-lanka-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 27): England vs Sri Lanka – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=21 June 2019}}</ref> *''[[ਜੋ ਰੂਟ]] ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਆਪਣਾ 250ਵਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref name="ARJR"/> *''[[ਐਂਜਲੋ ਮੈਥਿਊਜ਼]] ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ 12000 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="AMEM">{{cite web|url=https://www.crictracker.com/icc-world-cup-2019-match-27-england-vs-sri-lanka-malingas-magic-roots-form-and-more-stats/ |title=ICC World Cup 2019: Match 27, England vs Sri Lanka – Malinga’s magic, Root's form and more stats |work=CricTracker |accessdate=22 June 2019}}</ref> *''[[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ 9000 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="AMEM"/> *''[[ਲਸਿਥ ਮਲਿੰਗਾ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ 50 ਵਿਕਟਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।,<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/lasith-malinga-50-wickets-world-cup-2019-sri-lanka-england/article28102425.ece# |title=Malinga becomes second Sri Lankan to pick 50 wickets in World Cup |work=Sport Star |accessdate=21 June 2019}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਮੀਲਪੱਥਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket-world-cup/lasith-malinga-england-vs-sri-lanka-stats-records-5793905/|title=Lasith Malinga breaks record for fewest matches to 50 World Cup wickets |work=Indian Express|accessdate=21 June 2019}}</ref> }} ===ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ === {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match28}} 22 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 224/8 (50 ਓਵਰ) | score2 = 213 (49.5 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] 67 (63) | runs2 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਨਬੀ]] 52 (55) | wickets1 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਨਬੀ]] 2/33 (9 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਮੀ]] 4/40 (9.5 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|AFG}} | result = ਭਾਰਤ 11 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = | venue = [[ਰੌਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ]] | umpires = [[ਅਲੀਮ ਡਾਰ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਇਲਿੰਗਵਰਥ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | motm = [[ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਬੁਮਰਾਹ]] (ਭਾਰਤ) | toss = ਭਾਰਤ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | rain = | notes = [[ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਮੀ]] (ਭਾਰਤ) ਨੇ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/india-afghanistan-cricket-world-cup-result-scorecard-report-mohammed-shami-a8970571.html |title=Cricket World Cup 2019: Mohammed Shami hat-trick sees India through final-over drama with Afghanistan |work=The Independent |accessdate=22 June 2019}}</ref> *''ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ 50ਵੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/icc-cricket-world-cup-2019-india-vs-afghanistan-match-report-southampton-1554327-2019-06-22 |title=World Cup 2019: Mohammed Shami hat-trick seals thrilling win for India over Afghanistan |work=India Today |accessdate=22 June 2019}}</ref> *''ਇਹ ਮੈਚ ਹਾਰਨ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48731754 |title=Shami's hat-trick helps India beat Afghanistan; Kohli top scores |work=BBC Sport |accessdate=22 June 2019}}</ref> }} ===ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match29}} 22 ਜੂਨ 2019 | time = 13:30 | daynight = yes | team1 = {{cr-rt|NZ}} | score1 = 291/8 (50 ਓਵਰ) | score2 = 286 (49 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] 148 (154) | runs2 = [[ਕਾਰਲੋਸ ਬਰੈਥਵੇਟ]] 101 (82) | wickets1 = [[ਸ਼ੈਲਡਨ ਕੌਟਰੈਲ]] 4/56 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਟਰੈਂਟ ਬੋਲਟ]] 4/30 (10ਓਵਰ) | team2 = {{cr|WIN}} | result = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ 5 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = | venue = [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] | umpires = [[ਇਅਨ ਗੂਲਡ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਰੁਚਿਰਾ ਪੱਲੀਆਗੁਰੁਗੇ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) | toss = ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) | rain = | notes = [[ਕਾਰਲੋਸ ਬਰੈਥਵੇਟ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੈਂਕੜਾ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/live/2019/jun/22/new-zealand-v-west-indies-cricket-world-cup-live |title=New Zealand beat West Indies by five runs: Cricket World Cup 2019 |work=The Guardian |accessdate=22 June 2019}}</ref> }} ===ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਨਾਮ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match30}} 23 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 308/7 (50 ਓਵਰ) | score2 = 259/9 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਹਾਰਿਸ ਸੋਹੇਲ]] 89 (59) | runs2 = [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪੈਲਿਸਿਸ]] 63 (79) | wickets1 = [[ਲੁੰਗੀ ਐਂਗੀਡੀ]] 3/64 (9 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਵਹਾਬ ਰਿਆਜ਼]] 3/46 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|SA}} | result = ਪਾਕਿਸਤਾਨ 49 ਦੌੜਾਂ ਜਿੱਤਿਆ | report = | venue = [[ਲੌਰਡਸ]], [[ਲੰਡਨ]] | umpires = [[ਕੁਮਾਰ ਧਰਮਸੇਨਾ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) ਅਤੇ [[ਜੋਏਲ ਵਿਲਸਨ (ਅੰਪਾਇਰ)|ਜੋਏਲ ਵਿਲਸਨ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) | toss = ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਹਾਰਿਸ ਸੋਹੇਲ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | rain = | notes = [[ਆਂਦਿਲੇ ਫੈਹਲੁਕਵਾਇਓ]] (ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ) ਨੇ ਆਪਣਾ 50ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-30-pakistan-vs-south-africa-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 30): Pakistan vs South Africa – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=23 June 2019}}</ref> *''[[ਸ਼ਾਦਾਬ ਖਾਨ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ 50 ਵਿਕਟਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/pakistan-vs-south-africa-world-cup-2019-match-report-haris-sohail-shadab-khan-1554798-2019-06-23 |title=World Cup 2019: Pakistan eliminate South Africa from semi-finals race with 49-run win |work=India Today |accessdate=23 June 2019}}</ref> *''ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਇਹ ਮੈਚ ਹਾਰ ਕੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ 2003 ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾੱਕ-ਆਊਟ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰ ਹੋਏ ਹੋਣ।<ref>{{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/news/cricket-world-cup-butter-fingered-pakistan-stay-alive-south-africa-eliminated-after-lords-scrap-860951 |title=Cricket World Cup: Butter-fingered Pakistan stay alive, South Africa eliminated after Lord's scrap |work=Cricket Country |accessdate=23 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623174048/https://www.cricketcountry.com/news/cricket-world-cup-butter-fingered-pakistan-stay-alive-south-africa-eliminated-after-lords-scrap-860951 |archive-date=23 ਜੂਨ 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144512/pakistan-vs-south-africa-30th-match-icc-cricket-world-cup-2019|title=Haris blitz ends South Africa's World Cup dream |work=ESPN Cricinfo |accessdate=23 June 2019}}</ref> }} ===ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਬਨਾਮ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match31}} 24 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 262/7 (50 ਓਵਰ) | score2 = 200 (47 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਮੁਸ਼ਫ਼ਿਕਰ ਰਹੀਮ]] 83 (87) | runs2 = [[ਸਮੀਉੱਲਾ (ਅਫ਼ਗਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਸਮੀਉੱਲਾ ਸ਼ਿਨਵਾਰੀ]] 49 (51) | wickets1 = [[ਮੁਜੀਬ ਉਰ ਰਹਿਮਾਨ]] 3/39 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] 5/29 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|AFG}} | result = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ 62 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144513.html Scorecard] | venue = [[ਰੌਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ]] | umpires = [[ਮਾਈਕਲ ਗੌਫ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਮਾਈਕਲ ਗੌਫ਼]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਕੈਟਲਬੋਰੋ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) | rain = | notes = [[ਸੌਮਿਆ ਸਰਕਾਰ]] (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਨੇ ਆਪਣਾ 50ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/icc-world-cup-2019-match-31-bangladesh-vs-afghanistan-preview-winless-afghans-battle-for-pride-against-roaring-tigers/ |title=ICC World Cup 2019: Match 31, Bangladesh vs Afghanistan, Preview – Winless Afghans battle for pride against roaring Tigers |work=CricTracker |accessdate=24 June 2019}}</ref> *''[[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨੈਬ]] ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਆਪਣਾ 100ਵਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।,<ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/icc-world-cup-2019-match-31-bangladesh-vs-afghanistan-statistical-preview/ |title=ICC World Cup 2019: Match 31, Bangladesh vs Afghanistan – Statistical Preview |work=Crictracker |accessdate=24 June 2019}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ 1000 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/news/afghanistan-vs-bangladesh-live-cricket-score-and-updates-afg-vs-ban-match-31-live-score-shakib-al-hasan-derails-afghanistan-chase-with-four-wickets-860920 |title=Afghanistan vs Bangladesh live cricket score and updates, AFG vs BAN Match 31 |work=Cricket Country |accessdate=24 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624161108/https://www.cricketcountry.com/news/afghanistan-vs-bangladesh-live-cricket-score-and-updates-afg-vs-ban-match-31-live-score-shakib-al-hasan-derails-afghanistan-chase-with-four-wickets-860920 |archive-date=24 ਜੂਨ 2019 |url-status=dead}}</ref> *''[[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ ਜਿਸਨੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ 1000 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ,<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/icc-world-cup-2019-bangladesh-vs-afghanistan-shakib-al-hasan-scripts-unique-world-cup-history-for-bangladesh/story-7oR0TQYDSpW7We3JRIc8mN.html |title=ICC World Cup 2019, Bangladesh vs Afghanistan: Shakib Al Hasan scripts unique World Cup history for Bangladesh |work=Hindustan Times |accessdate=24 June 2019}}</ref> ਅਤੇ ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ ਜਿਸਨੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ 5 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ ਹੋਣ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/bangladesh-vs-afghanistan-world-cup-2019-match-report-shakib-al-hasan-mushfiqur-rahim-1555443-2019-06-24 |title=World Cup 2019: Bangladesh ride on all-round Shakib Al Hasan to inflict 7th-straight defeat on Afghanistan |work=India Today |accessdate=24 June 2019}}</ref> *''ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]] ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ [[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] ਦੂਜਾ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਿਆ ਜਿਸਨੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਮੈਚ ਵਿੱਚ 50 ਦੌੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ 5 ਵਿਕਟਾਂ ਵੀ ਲਈਆਂ ਹੋਣ।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket-world-cup/shakib-al-hasan-yuvraj-singhs-world-cup-record-5797784/ |title=Shakib al Hasan matches Yuvraj Singh’s World Cup record for best all-round performance |work=Indian Express |accessdate=24 June 2019}}</ref> *''ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 1000 ਦੌੜਾਂ ਨੇ 30 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ 400 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 10 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.prothomalo.com/sports/article/1600972/|title= রেকর্ডটির কথা মাথায় ছিল সাকিবের |work=[[Prothom Alo]]|date=25 June 2019|language=bn}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/icc-cricket-world-cup-2019/news/shakib-only-player-1k-runs-30-wickets-world-cups-1761787|title=Shakib only player with 1k runs, 30 wickets at World Cups|work=The Daily Star|date=25 June 2019|language=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.republicworld.com/sports-news/cricket-news/world-cup-2019-shakib-al-hasan-shatters-records-as-he-guides-bangladesh-against-afghanistan-to-victory-once-again-netizens-heap-praises|title=Shakib Al Hasan Shatters Records As He Guides Bangladesh Against Afghanistan To Victory Once Again...|work=Republic TV|date=25 June 2019|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.anandabazar.com/sport/icc-world-cup-2019-shakib-s-all-round-performance-helped-bangladesh-to-win-against-afghanistan-1.1009213|title=ব্যাটে-বলে ঝড় তুলে বাংলাদেশকে জেতালেন শাকিব|work=[[Anandabazar Patrika]]|date=25 June 2019|language=bn}}</ref> }} ===ਇੰਗਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਆਸਟਰੇਲੀਆ === {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match32}} 25 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 285/7 (50 ਓਵਰ) | score2 = 221 (44.4 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] 100 (116) | runs2 = [[ਬੈਨ ਸਟੋਕਸ]] 89 (115) | wickets1 = [[ਕ੍ਰਿਸ ਵੋਕਸ]] 2/46 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਜੇਸਨ ਬਹਿਰਨਡੌਫ਼]] 5/44 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|ENG}} | result = ਆਸਟਰੇਲੀਆ 63 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144514.html Scorecard]| venue = [[ਲੌਰਡਸ]], [[ਲੰਡਨ]] | umpires = [[ਕ੍ਰਿਸ ਗੈਫ਼ਨੀ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਸੁੰਦਰਮ ਰਵੀ]] (ਭਾਰਤ) | toss = ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | rain = | notes = [[ਜੇਸਨ ਬਹਿਰਨਡੌਫ਼]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜ ਵਿਕਟ ਹਾਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web |url=https://www.eveningexpress.co.uk/sport/australia-defeat-leaves-faltering-englands-world-cup-hopes-in-peril/ |title=Australia defeat leaves faltering England’s World Cup hopes in peril |work=Evening Express |accessdate=25 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626040016/https://www.eveningexpress.co.uk/sport/australia-defeat-leaves-faltering-englands-world-cup-hopes-in-peril/ |archive-date=26 ਜੂਨ 2019 |url-status=dead}}</ref> *''ਇਸ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਨੇ ਸੈਮੀ-ਫ਼ਾਈਨਲ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/icc-cricket-world-cup-2019-england-vs-australia-match-report-aaron-finch-jason-behrendorff-1556115-2019-06-25 |title=World Cup 2019: Australia crush England to storm into semi-finals |work=India Today |accessdate=25 June 2019}}</ref> }} ===ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match33}} 26 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZ}} | score1 = 237/6 (50 ਓਵਰ) | score2 = 241/4 (49.1 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਜੇਮਸ ਨੀਸ਼ਮ]] 97[[ਨਾਬਾਦ|*]] (112) | runs2 = [[ਬਾਬਰ ਆਜ਼ਮ]] 101[[ਨਾਬਾਦ|*]] (127) | wickets1 = [[ਸ਼ਾਹੀਨ ਅਫ਼ਰੀਦੀ]] 3/28 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] 1/39 (8 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|PAK}} | result = ਪਾਕਿਸਤਾਨ 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144515.html Scorecard] | venue = [[ਐਜਬੈਸਟਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਐਜਬੈਸਟਨ]], [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] | umpires = [[ਬਰੂਸ ਔਕਸਨਫ਼ੋਰਡ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਅਤੇ [[ਪੌਲ ਰਾਈਫ਼ਲ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਬਾਬਰ ਆਜ਼ਮ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | rain = | notes = [[ਬਾਬਰ ਆਜ਼ਮ]] ਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ (68) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੇਤੀ 3000 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੱਲੇਬਾਜ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/490098-babar-azam-becomes-fastest-pakistani-batsman-to-reach-3000-runs |title=Babar Azam becomes fastest Pakistani batsman to reach 3,000 runs |work=The News |accessdate=26 June 2019}}</ref> *''ਬਾਬਰ ਆਜ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣਾ 10ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਂਕੜਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੈਂਕੜਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/world-cup-2019-pakistan-vs-new-zealand-cricket-report-babar-azam-shaheen-afridi-semi-final-chance-alive-1556860-2019-06-26 |title=World Cup 2019: Pakistan keep semi-final hopes alive after handing New Zealand 1st defeat |work=India Today |accessdate=26 June 2019}}</ref> }} ===ਭਾਰਤ ਬਨਾਮ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match34}} 27 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 268/7 (50 ਓਵਰ) | score2 = 143 (34.2 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] 72 (82) | runs2 = [[ਸੁਨੀਲ ਅੰਬਰੀਸ]] 31 (40) | wickets1 = [[ਕੀਮਾਰ ਰੋਚ]] 3/36 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਮੀ]] 4/16 (6.2 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|WIN}} | result = ਭਾਰਤ 125 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144516.html Scorecard] | venue = [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] | umpires = [[ਰਿਚਰਡ ਇਲਿੰਗਵਰਥ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਕੈਟਲਬੋਰੋ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਭਾਰਤ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] (ਭਾਰਤ) | rain = | notes = [[ਹਾਰਦਿਕ ਪਾਂਡਿਆ]] (ਭਾਰਤ) ਨੇ ਆਪਣਾ 50ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/preview/1144516/india-vs-west-indies-34th-match-icc-cricket-world-cup-2019 |title=India's shaky middle order in focus against teetering West Indies |work=ESPN Cricinfo |accessdate=27 June 2019}}</ref> *''[[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] ਨੇ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਲਈ ਆਪਣਾ 150ਵਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-34-india-vs-windies-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 34): India vs Windies – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=27 June 2019}}</ref> *''[[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] (ਭਾਰਤ) ਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ (417) ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ 20,000 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/virat-kohli-surpasses-sachin-and-lara-becomes-fastest-to-20000-international-runs/articleshow/69974402.cms |title=Virat Kohli surpasses Sachin and Lara, becomes fastest to 20,000 international runs |work=Times of India |accessdate=27 June 2019}}</ref> *''ਇਹ ਮੈਚ ਹਾਰ ਕੇ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48785855 |title=Cricket World Cup: India thrash West Indies by 125 runs at Old Trafford |work=BBC Sport |accessdate=27 June 2019}}</ref> }} ===ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਬਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match35}} 28 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|SL}} | score1 = 203 (49.3 ਓਵਰ) | score2 = 206/1 (37.2 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਅਵਿਸ਼ਕਾ ਫ਼ਰਨੈਂਡੋ]] 30 (29) | runs2 = [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] 96[[ਨਾਬਾਦ|*]] (103) | wickets1 = [[ਡਵੇਨ ਪਰੇਟੋਰੀਅਸ]] 3/25 (10 ਓਵਰ) | wickets2 = [[ਲਸਿਥ ਮਲਿੰਗਾ]] 1/47 (10 ਓਵਰ) | team2 = {{cr|SA}} | result = ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144517.html Scorecard] | venue = [[ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਚੈਸਟਰ ਲੀ ਸਟ੍ਰੀਟ]] | umpires = [[ਸੁੰਦਰਮ ਰਵੀ]] (ਭਾਰਤ) ਅਤੇ [[ਰਾਡ ਟਕਰ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਡਵੇਨ ਪਰੇਟੋਰੀਅਸ]] (ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ) | rain = | notes = }} ===ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਬਨਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match36}} 29 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|AFG}} | team2 = {{cr|PAK}} | score1 = 227/9 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਅਸਗਰ ਅਫ਼ਗਾਨ]] 42 (35) | wickets1 = [[ਸ਼ਾਹੀਨ ਅਫ਼ਰੀਦੀ]] 4/47 (10 ਓਵਰ) | score2 = 230/7 (49.4 ਓਵਰ) | runs2 = [[ਇਮਾਦ ਵਸੀਮ]] 49[[ਨਾਬਾਦ|*]] (54) | wickets2 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਨਬੀ]] 2/23 (10 ਓਵਰ) | result = ਪਾਕਿਸਤਾਨ 3 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144518.html Scorecard] | venue = [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਹੈਡਿੰਗਲੀ]], [[ਲੀਡਸ]] | umpires = [[ਨਾਈਜਲ ਲੌਂਗ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਪੌਲ ਵਿਲਸਨ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਪੌਲ ਵਿਲਸਨ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਇਮਾਦ ਵਸੀਮ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | rain = | notes = [[ਮੁਹੰਮਦ ਨਬੀ]] (ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ) ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 200ਵੀਂ ਵਿਕਟ ਲਈ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-36-pakistan-vs-afghanistan-statistical-highlights/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 36): Pakistan vs Afghanistan – Statistical Highlights |work=Cricket Addictor |accessdate=30 June 2019}}</ref> }} ===ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਬਨਾਮ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match37}} 29 ਜੂਨ 2019 | time = 13:30 | daynight = yes | team1 = {{cr-rt|AUS}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = 243/9 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਉਸਮਾਨ ਖਵਾਜਾ]] 88 (129) | wickets1 = [[ਟਰੈਂਟ ਬੋਲਟ]] 4/51 (10 ਓਵਰ) | score2 = 157 (43.4 ਓਵਰ) | runs2 = [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] 40 (51) | wickets2 = [[ਮਿਚਲ ਸਟਾਰਕ]] 5/26 (9.4 ਓਵਰ) | result = ਆਸਟਰੇਲੀਆ 86 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144519.html Scorecard] | venue = [[ਲੌਰਡਸ]], [[ਲੰਡਨ]] | umpires = [[ਰਿਚਰਡ ਇਲਿੰਗਵਰਥ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਜੋਏਲ ਵਿਲਸਨ (ਅੰਪਾਇਰ)|ਜੋਏਲ ਵਿਲਸਨ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) | toss = ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਐਲੇਕਸ ਕੈਰੀ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਐਲੇਕਸ ਕੈਰੀ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | rain = | notes = [[ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ 13000 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-37-new-zealand-vs-australia-statistical-highlights/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 37): New Zealand vs Australia – Statistical Highlights |work=Cricket Addictor |accessdate=30 June 2019}}</ref> *''[[ਟਰੈਂਟ ਬੋਲਟ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਦੂਜੀ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ,<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/news/world-cup-2019-trent-boult-hattrick-australia-new-zealand-mohammed-shami/article28229642.ece |title=Trent Boult takes second hat-trick of World Cup 2019 |work=Sport Star |accessdate=29 June 2019}}</ref> ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/world-cup-2019-trent-boult-creates-history-becomes-first-nz-bowler-to-take-hat-trick-in-a-world-cup/story-5siju06GwxPGi0NocslIWJ.html |title=World Cup 2019: Trent Boult creates history, becomes first NZ bowler to take hat-trick in a World Cup |work=Hindustan Times |accessdate=29 June 2019}}</ref> *''[[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) ਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ (139) ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ 6000 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12245165 |title=While You Were Sleeping: Ugly scenes mar World Cup clash |work=NZ Herald |accessdate=30 June 2019 |archive-date=30 ਜੂਨ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630002659/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12245165 |url-status=dead }}</ref> *''[[ਮਿਚਲ ਸਟਾਰਕ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ 5 ਵਿਕਟ ਹਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144519/australia-vs-new-zealand-37th-match-icc-cricket-world-cup-2019 |title=Alex Carey, Mitchell Starc to the fore as Australia thump New Zealand |work=ESPN Cricinfo |accessdate=30 June 2019}}</ref> }} ===ਇੰਗਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ === {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match38}} 30 ਜੂਨ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = 337/7 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਜੌਨੀ ਬੇਅਰਸਟੋ]] 111 (109) | wickets1 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਮੀ]] 5/69 (10ਓਵਰ) | score2 = 306/5 (50 ਓਵਰ) | runs2 = [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]] 102 (109) | wickets2 = [[ਲਿਅਮ ਪਲੰਕੇਟ]] 3/55 (10 ਓਵਰ) | result = ਇੰਗਲੈਂਡ 31 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144520.html Scorecard] | venue = [[ਐਜਬੈਸਟਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਐਜਬੈਸਟਨ]], [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] | umpires = [[ਅਲੀਮ ਡਾਰ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ [[ਕੁਮਾਰ ਧਰਮਸੇਨਾ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) | toss = ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਜੌਨੀ ਬੇਅਰਸਟੋ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | rain = | notes = [[ਕੁਲਦੀਪ ਯਾਦਵ]] (ਭਾਰਤ) ਨੇ ਆਪਣਾ 50ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-38-england-vs-india-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 38): England vs India – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=30 June 2019}}</ref> *''ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 100ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/india-vs-england-world-cup-head-to-head-another-birmingham-test-for-england-in-2019-1558955-2019-06-30 |title=India vs England, World Cup head-to-head: Another Birmingham test for England in 2019 |work=India Today |accessdate=30 June 2019}}</ref> *''[[ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਮੀ]] (ਭਾਰਤ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ 5 ਵਿਕਟ ਹਾਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |url=https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/india-vs-england-live-cricket-score-match-updates-2061605 |title=India vs England Live Score, World Cup 2019: Mohammed Shami Takes 5 But Bairstow Ton Helps England Post 337/7 |work=NDTV |accessdate=30 June 2019 |archive-date=30 ਜੂਨ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630103502/https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/india-vs-england-live-cricket-score-match-updates-2061605 |url-status=dead }}</ref> *''ਇਸ ਮੈਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸਦਕਾ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27094787/how-england-win-affects-bangladesh-pakistan |title=How England's win affects Bangladesh and Pakistan |work=ESPN Cricinfo |accessdate=1 July 2019}}</ref> }} ===ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਬਨਾਮ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match39}} 1 ਜੁਲਾਈ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = 338/6 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਅਵਿਸ਼ਕਾ ਫ਼ਰਨਾਂਡੋ]] 104 (103) | wickets1 = [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] 2/59 (10 ਓਵਰ) | score2 = 315/9 (50 ਓਵਰ) | runs2 = [[ਨਿਕੋਲਸ ਪੂਰਨ]] 118 (103) | wickets2 = [[ਲਸਿਥ ਮਲਿੰਗਾ]] 3/55 (10 ਓਵਰ) | result = ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ 23 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144521.html Scorecard] | venue = [[Riverside Ground]], [[Chester-le-Street]] | venue = [[ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਚੈਸਟਰ ਲੀ ਸਟ੍ਰੀਟ]] | umpires = [[ਬਰੂਸ ਔਕਸਨਫ਼ੋਰਡ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਅਤੇ [[ਪੌਲ ਰਾਈਫ਼ਲ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਅਵਿਸ਼ਕਾ ਫ਼ਰਨਾਂਡੋ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) | rain = | notes = [[ਅਵਿਸ਼ਕਾ ਫ਼ਰਨਾਂਡੋ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੈਂਕੜਾ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sport/cricket/fernando-strikes-maiden-odi-ton-as-sri-lanka-set-west-indies-testing-target-38270016.html |title=Fernando strikes maiden ODI ton as Sri Lanka set West Indies testing target |work=Belfast Telegraph |accessdate=1 July 2019}}</ref> *''[[ਨਿਕੋਲਸ ਪੂਰਨ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੈਂਕੜਾ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/sport/icc-world-cup/news/2019/jul/01/sri-lanka-beat-west-indies-in-high-scoring-world-cup-thriller-1998026.html |title=Sri Lanka beat West Indies in high-scoring World Cup thriller |work=The New Indian Express |accessdate=1 July 2019}}</ref> }} ===ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ === {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match40}} 2 ਜੁਲਾਈ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = 314/9 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]] 104 (92) | wickets1 = [[ਮੁਸਤਫ਼ਿਜ਼ੁਰ ਰਹਿਮਾਨ]] 5/59 (10 ਓਵਰ) | score2 = 286 (48 ਓਵਰ) | runs2 = [[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] 66 (74) | wickets2 = [[ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਬੁਮਰਾਹ]] 4/55 (10 ਓਵਰ) | result = ਭਾਰਤ 28 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144522.html Scorecard] | venue = [[ਐਜਬੈਸਟਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਐਜਬੈਸਟਨ]], [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] | umpires = [[ਮਰਾਇਸ ਇਰਾਸਮਸ]] (ਦ.ਅਫ਼.) ਅਤੇ [[ਰੁਚਿਰਾ ਪੱਲੀਆਗੁਰੁਗੇ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) | toss = ਭਾਰਤ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]] (ਭਾਰਤ) | rain = | notes = [[ਤਮੀਮ ਇਕਬਾਲ]] (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਨੇ ਆਪਣਾ 200ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-40-bangladesh-vs-india-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 40): Bangladesh vs India – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=2 July 2019}}</ref> *''ਇਹ ਮੈਚ ਜਿੱਤ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48839098 |title=Cricket World Cup: India confirm semi-final place with Bangladesh win |work=BBC Sport |accessdate=2 July 2019}}</ref> }} ===ਇੰਗਲੈਂਡ ਬਨਾਮ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match41}} 3 ਜੁਲਾਈ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = 305/8 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਜੌਨੀ ਬੇਅਰਸਟੋ]] 106 (99) | wickets1 = [[ਜੇਮਸ ਨੀਸ਼ਮ]] 2/41 (10 ਓਵਰ) | score2 = 186 (45 ਓਵਰ) | runs2 = [[ਟੌਮ ਲੇਦਮ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਟੌਮ ਲੇਦਮ]] 57 (65) | wickets2 = [[ਮਾਰਕ ਵੁੱਡ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਮਾਰਕ ਵੁੱਡ]] 3/34 (9 ਓਵਰ) | result = ਇੰਗਲੈਂਡ 119 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144523.html Scorecard] | venue = [[ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਚੈਸਟਰ ਲੀ ਸਟ੍ਰੀਟ]] | umpires = [[ਸੁੰਦਰਮ ਰਵੀ]] (ਭਾਰਤ) ਅਤੇ [[ਰਾਡ ਟਕਰ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਜੌਨੀ ਬੇਅਰਸਟੋ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | rain = | notes = [[ਮੈਟ ਹੈਨਰੀ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਮੈਟ ਹੈਨਰੀ]] (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) ਨੇ ਆਪਣਾ 50ਵਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://zeenews.india.com/cricket/icc-world-cup-2019-england-vs-new-zealand-statistical-highlights-2216440.html |title=ICC World Cup 2019: England vs New Zealand--Statistical Highlights |work=Zee News |accessdate=3 July 2019}}</ref> *''ਇਹ ਮੈਚ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਸੈਮੀ-ਫ਼ਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48853268 |title=England v New Zealand: Hosts reach World Cup semi-finals |work=BBC Sport |accessdate=3 July 2019}}</ref> }} ===ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਬਨਾਮ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match42}} 4 ਜੁਲਾਈ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|AFG}} | score1 = 311/6 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਸ਼ੇ ਹੋਪ]] 77 (92) | wickets1 = [[ਦਵਲਤ ਜ਼ਾਦਰਾਨ]] 2/73 (9 ਓਵਰ) | score2 = 288 (50 ਓਵਰ) | runs2 = [[ਇਕਰਮ ਅਲੀ ਖਿਲ]] 86 (93) | wickets2 = [[ਕਾਰਲੋਸ ਬਰੈਥਵੇਟ]] 4/63 (9 ਓਵਰ) | result = ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ 23 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144524.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਹੈਡਿੰਗਲੀ]], [[ਲੀਡਸ]] | umpires = [[ਇਅਨ ਗੂਲਡ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਨਾਈਜਲ ਲੌਂਗ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਸ਼ੇ ਹੋਪ]] (ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼) | rain = | notes = [[ਕ੍ਰਿਸ ਗੇਲ]] ਆਪਣਾ 35ਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਮੈਚ ਖੇਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-42-afghanistan-vs-windies-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 42): Afghanistan vs Windies – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=4 July 2019}}</ref> *''ਕ੍ਰਿਸ ਗੇਲ ਨੇ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ (295) ਖੇਡ ਕੇ [[ਬ੍ਰਾਇਨ ਲਾਰਾ]] ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{cite web |url=https://uk.sports.yahoo.com/news/afghanistan-v-west-indies-gayle-191334353.html |title=Afghanistan v West Indies: Gayle eyeing record at Headingley |work=Yahoo! Sport |accessdate=4 July 2019 |archive-date=19 ਮਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519170717/https://uk.sports.yahoo.com/news/afghanistan-v-west-indies-gayle-191334353.html |url-status=dead }}</ref> }} ===ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਨਾਮ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match43}} 5 ਜੁਲਾਈ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = 315/9 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਇਮਾਮ-ਉਲ-ਹੱਕ]] 100 (100) | wickets1 = [[ਮੁਸਤਫ਼ਿਜ਼ੁਰ ਰਹਿਮਾਨ]] 5/75 (10 ਓਵਰ) | score2 = 221 (44.1 ਓਵਰ) | runs2 = [[ਸ਼ਾਕਿਬ ਅਲ ਹਸਨ]] 64 (77) | wickets2 = [[ਸ਼ਾਹੀਨ ਅਫ਼ਰੀਦੀ]] 6/35 (9.1 ਓਵਰ) | result = ਪਾਕਿਸਤਾਨ 94 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144525.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਲੌਰਡਸ]], [[ਲੰਡਨ]] | umpires = [[ਮਾਈਕਲ ਗੌਫ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਮਾਈਕਲ ਗੌਫ਼]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਕੈਟਲਬੋਰੋ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) | toss = ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਸ਼ਾਹੀਨ ਅਫ਼ਰੀਦੀ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | rain = | notes = [[ਮੁਸਤਫ਼ਿਜ਼ੁਰ ਰਹਿਮਾਨ]] ਪਾਰੀਆਂ (54) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ 100 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/pakistan-vs-bangladesh-world-cup-2019-mustafizur-rahman-100-wickets-shakib-al-hasan-mashrafe-mortaza-haris-sohail/article28296281.ece# |title=Pakistan vs Bangladesh: Mustafizur Rahman picks up 100th ODI wicket |work=Sport Star |accessdate=5 July 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.prothomalo.com/sports/article/1602766/|title=ব্রেট লি-আকরামদের পেছনে ফেললেন মোস্তাফিজ |work=Prothom Alo|language=bn|date=5 July 2019}}</ref> *''[[ਬਾਬਰ ਆਜ਼ਮ]] ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦੌੜਾਂ (474) ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ। .<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/icc-cricket-world-cup-2019-pakistan-bangladesh-babar-azam-most-runs-javed-miandad-1562984-2019-07-05|title=Babar Azam breaks a 27-year-old World Cup record for Pakistan|work=India Today|date=5 July 2019}}</ref> *''[[ਸ਼ਾਹੀਨ ਅਫ਼ਰੀਦੀ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀ (19ਸਾਲ 90 ਦਿਨ) ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://www.jantakareporter.com/sports/shaheen-afridi-destroys-bangladesh-as-pakistan-bid-goodbye-to-world-cup/256569/ |title=Shaheen Afridi destroys Bangladesh as Pakistan bid goodbye to World Cup |work=Jantaka Reporter |accessdate=5 July 2019}}</ref> *''ਸ਼ਾਹੀਨ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਦੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਅੰਕੜੇ ਕਿਸੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅੰਕੜੇ ਸਨ।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48881768 |title=Cricket World Cup: Pakistan hammer Bangladesh but New Zealand into semi-finals |work=BBC Sport |accessdate=5 July 2019}}</ref> *''ਇਸ ਮੈਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਦਕਾ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਸੈਮੀਫ਼ਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/cricket-world-cup/114036709/cricket-world-cup-new-zealand-face-semis-wait-as-pakistan-bat-first-v-bangladesh |title=Cricket World Cup: Black Caps secure semi-final place as Pakistan fail to score enough runs |work=Stuff |accessdate=5 July 2019}}</ref> }} ===ਭਾਰਤ ਬਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match44}} 6 ਜੁਲਾਈ 2019 | time = 10:30 | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = 264/7 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਐਂਜਲੋ ਮੈਥਿਊਜ਼]] 113 (128) | wickets1 = [[ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਬੁਮਰਾਹ]] 3/37 (10 ਓਵਰ) | score2 = 265/3 (43.3 ਓਵਰ) | runs2 = [[ਕੇ.ਐਲ. ਰਾਹੁਲ]] 111 (118) | wickets2 = [[ਕਸੁਨ ਰਜਿਥਾ]] 1/47 (8 ਓਵਰ) | result = ਭਾਰਤ 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144526.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਹੈਡਿੰਗਲੀ]], [[ਲੀਡਸ]] | umpires = [[ਇਅਨ ਗੂਲਡ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਪੌਲ ਵਿਲਸਨ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਪੌਲ ਵਿਲਸਨ]] (ਆਸਟਰੇਲੀਆ) | toss = ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]] (ਭਾਰਤ) | rain = | notes = [[ਦਿਨੇਸ਼ ਕਾਰਤਿਕ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਆਪਣਾ 150ਵਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket/icc-cricket-world-cup-2019-match-44-sri-lanka-vs-india-stats-preview/ |title=ICC Cricket World Cup 2019 (Match 44): Sri Lanka vs India – Stats Preview |work=Cricket Addictor |accessdate=6 July 2019}}</ref> *''[[ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਬੁਮਰਾਹ]] (ਭਾਰਤ) ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 100ਵਾਂ ਵਿਕਟ ਲਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.foxsports.com/cricket/story/the-latest-bumrah-earns-100th-odi-wicket-070619 |title=The Latest: Bumrah earns 100th ODI wicket |work=Fox Sports |accessdate=6 July 2019}}</ref> *''[[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]] (ਭਾਰਤ) ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ 5 ਸੈਂਕੜੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/rohit-sharma-first-batsman-to-hit-five-centuries-in-a-world-cup/articleshow/70108555.cms |title=Rohit Sharma first batsman to hit five centuries in a World Cup |work=Times of India |accessdate=6 July 2019}}</ref> }} ਇਅਨ ਗੂਲਡ ਦਾ ਅੰਪਾਇਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਆਖਰੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਸੀ। ===ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਬਨਾਮ ਆਸਟਰੇਲੀਆ=== {{Single-innings cricket match | date = {{anchor|match45}} 6 ਜੁਲਾਈ 2019 | time = 13:30 | daynight = yes team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = 325/6 (50 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] 100 (94) | wickets1 = [[ਨੇਥਨ ਲਿਓਨ]] 2/53 (10 ਓਵਰ) | score2 = 315 (49.5 ਓਵਰ) | runs2 = [[ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ]] 122 (117) | wickets2 = [[ਕਗੀਸੋ ਰਬਾਡਾ]] 3/56 (10 ਓਵਰ) | result = ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 10 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144527.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] | umpires = [[ਅਲੀਮ ਡਾਰ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ [[ਕੁਮਾਰ ਧਰਮਸੇਨਾ]] (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) | toss = ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | motm = [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] (ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ) | rain = | notes = [[1992 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|1992]] ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/108857/icc-cricket-world-cup-2019-australia-cricket-team-south-africa-cricket-team-england |title=Australia lose thriller; face England in the semis|work=Cricbuzz |accessdate=7 July 2019}}</ref> *''[[ਜੇਪੀ ਡਿਊਮਿਨੀ]] ਅਤੇ [[ਇਮਰਾਨ ਤਾਹਿਰ]] (ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ) ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144527/australia-vs-south-africa-45th-match-icc-cricket-world-cup-2019 |title=Faf du Plessis ton sets up consolation win and hands Australia semi-final against England|work=ESPN Cricinfo |accessdate=7 July 2019}}</ref> }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{2019 Cricket World Cup}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] mqfy9arub7mj1grvaf2rdgymi75c4k8 2 117564 854191 811140 2026-11-10T22:57:13Z EmausBot 2312 Fixing double redirect from [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ]] to [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 854191 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 6p2nys7y2kmt7tuxve9cw6cxiss2l6d 4 117565 854192 811141 2026-11-10T22:57:23Z EmausBot 2312 Fixing double redirect from [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ]] to [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 854192 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 6p2nys7y2kmt7tuxve9cw6cxiss2l6d 0 120867 854301 838789 2026-11-11T11:42:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854301 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਡਿਵਾਇਨ (ਰੈਪਰ)|image=Vivian-Fernandes-Divine.webp|caption=2018 ਵਿੱਚ ਡਿਵਾਇਨ|birth_name=ਵਿਵਿਅਨ ਵਿਲਸਨ ਫਰਨਾਂਡਿਸ|birth_date={{birth date and age|1990|10|2|df=y}}|birth_place=[[ਅੰਧੇਰੀ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ|occupation={{hlist|Rapper|songwriter|actor}}|years_active=2010|module={{infobox musical artist | embed=yes | genre = {{hlist|[[Gully rap]]|[[hip hop music|hip hop]]}} | label = {{flatlist| *Gully Gang Records *[[Sony Music India]] *[[Mass Appeal Records|Mass Appeal Records India]] }} | associated_acts = {{flatlist| *[[KRSNA (ਰੈਪਰ)|KR$NA]] *[[ਬਾਦਸ਼ਾਹ (ਰੈਪਰ)|ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] *[[ਦੀਪ ਜੰਡੂ]] *[[ਡਚਵੇਲੀ]] *[[ਜੱਸ ਮਾਣਕ]] *[[ਨਾਸ]] *[[ਨਾਜ਼ੀ]] *[[ਨਿਊਕਲੀਆ]] **[[ਬੀਟ ਉੱਤੇ ਸੇਜ਼]] *[[ਇੱਕ ਚਾਰ]] *[[ਪੁਸ਼ਾ ਟੀ]] *[[ਰਾਜਾ ਕੁਮਾਰੀ]] *[[ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇ ਵਾਲਾ]]}} }}}} '''ਵਿਵੀਅਨ ਫਰਨਾਂਡਿਜ਼''', ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਟੇਜ ਨਾਮ '''ਡਿਵਾਇਨ''' ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਰੈਪ ਗਾਇਕੀ|ਰੈਪਰ]] ਹੈ। ਉਹ ਸੇਂਟ ਜੌਹਨ ਈਵੈਂਜਲਿਸਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਮਾਰੋਲ ਅਤੇ ਆਰਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗਲ ''ਯੇ ਮੇਰਾ ਬੰਬੇ'' ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਰੈਪਰ ਨੇਜੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗਾਣੇ ''ਮੇਰੀ ਗਲੀ ਮੇਂ'' ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ 'ਗਲੀ ਲਾਈਫ' 1 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਡਿਸਕਵਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕ 'ਤੇ ਰੀਲਿਜ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, [https://www.redbull.com/in-en/events/AP-1ZMRUVP8D2111/live/AP-1Y5EGDCED1W11?utm_source=GoogleSearch&utm_medium=search&utm_campaign=Red_Bull_GullyLife_Divine_Campaign&utm_term=CPC ਰੈਡ ਬੁਲ ਟੀ ਵੀ] ਅਤੇ [https://www.youtube.com/watch?v=hjmqRgIoHP8&t=2s ਯੂਟਿਉਬ] 'ਤੇ 15 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/reel/928274/a-great-time-to-be-alive-rapper-divine-on-his-music-and-new-documentary-gully-life|title=‘A great time to be alive’: Rapper Divine on his music and new documentary ‘Gully Life’|last=Rao|first=Soumya|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2019-06-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/divine-hip-hop-representing-community-1502770735.html|title=For rapper Divine, hip-hop is all about representing community|date=2019-06-28|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2019-06-28}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ === ਡਿਵਾਇਨ ਨੇ ਇੱਕ ਟੀ-ਸ਼ਰਟ ਤੇ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2011 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਰੈਪਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ [[50 ਸੇਂਟ|50 ਸੈਂਟ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ''ਗੈਟ ਰਿਚ ਔਰ ਡਾਈ ਟਰਾਈਨ'' ਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਪਾਈ ਸੀ। ਉਸੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹਿੱਪ ਹੋਪ ਸੰਗੀਤ ਐਮਪੀ 3 ਸੀਡੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਰੈਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ''ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਫਾਈਨਸਟ'' ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਪ-ਹੋਪ ਚਾਲਕਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੰਗਲ ਮਦਰ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਬਾਰੇ ਰੈਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰੈਪਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੈਸ, [[ਐਮੀਨੈਮ|ਐਮਿਨੇਮ]], ਬਿਗ ਐਲ ਅਤੇ ਰਾਕਿਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। === ਸਫਲਤਾ ਵੱਲ ਵਧਣਾ === ਆਪਣੇ ਗਾਣੇ ''ਯੇ ਮੇਰਾ ਬੰਬੇ'' ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਿਵਾਇਨ ਨੇ ''ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਬਲੂ'' ਫਰੌਗ ਫੈਸਟੀਵਲ 2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸੋਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇੰਡੀਆ ਦਾ<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/india/1166165/hard-kaur-divine-prabh-deep-sofia-ashraf-the-year-when-indian-hip-hop-cemented-its-place-on-the-music-charts/|title=2017: The year when Indian hip-hop cemented its place on the music charts|last=Karkare|first=Aakash|website=Quartz India|language=en|access-date=2019-06-28}}</ref> ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤੇ ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਗਾਣਾ ਰੋਲਿੰਗ ਸਟੋਨ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ''ਸਰਬੋਤਮ ਵੀਡੀਓ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਦਾ'' ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੰਗਲ ''ਮੇਰੀ ਗਲੀ ਮੇਂ'' ਨੂੰ 16 ਅਪਰੈਲ 2015 ਨੂੰ ਨੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗਾਣਾ ਵਾਇਰਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite journal|title=Will Mumbai rapper Divine become JB Nagar's Slumdog Millionaire?|url=http://www.mid-day.com/articles/will-mumbai-rapper-divine-become-jb-nagars-slumdog-millionaire/17056190|journal=Mid Day|access-date=20 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810082324/http://www.mid-day.com/articles/will-mumbai-rapper-divine-become-jb-nagars-slumdog-millionaire/17056190|archive-date=10 ਅਗਸਤ 2016|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਡੀਜੇ ਨਿਉਕਲਿਆ ਦੀ ਐਲਬਮ ''ਬਾਸ ਰਾਣੀ'' 'ਤੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਗਾਣੇ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਜੀਮਾ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ''ਸਾਲ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਈਡੀਐਮ ਟਰੈਕ'' ਜਿੱਤਿਆ। 24 ਮਾਰਚ 2016 ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੋਲੋ ਸਿੰਗਲ ''ਜੰਗਲੀ ਸ਼ੇਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੱਚੇ ਚਿੱਤਰਣ ਕਾਰਨ ਚਾਰਟਸ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਨੂੰ ਬੀਬੀਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੈਟਵਰਕ ਲਾਈਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਣੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰੇਫਾਸਟ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਰਲੀ ਸਲੋਥ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੈਟਵਰਕ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੀਸਟਾਈਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ੀ ਰੈਪਰ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰੈਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਰੱਪ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|title=This hip-hop artist, who grew up in the slums of Mumbai, is going to London to perform on a BBC Radio show|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-this-hip-hop-artist-who-grew-up-in-the-slums-of-Mumbai-is-going-to-London-to-perform-on-a-bbc-radio-show-2199538|journal=DNA India|access-date=8 April 2016}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 08v12yh1nrcns5w0506zja5dy1760nz 0 126268 854170 844570 2026-11-10T19:27:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854170 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist|name=Arushi Nishank|image=|caption=|birth_name=|birth_date={{birth date and age|df=yes|1986|09|17}}|birth_place=[[Kotdwar]], [[Uttarakhand]], [[India]]|dances=[[Indian classical dance]]|occupation=Classical dancer, entrepreneur, film producer|years_active=2000 – present|nationality=Indian|spouse={{Marriage|Abhinav Pant|24 January 2015}}|website=}} '''ਆਰੂਸ਼ੀ ਨਿਸ਼ਾਂਕ''' (ਜਨਮ 17 ਸਤੰਬਰ 1986) (ਉਰਫ '''ਆਰੂਸ਼ੀ ਪੋਖਰੀਅਲ''' ), ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.swatantraawaz.com/headline/1212.htm|title=नृत्यांगना आरूषि निशंक की शानदार जुगलबंदी |website=www.swatantraawaz.com|language=hi|access-date=2020-03-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mrsindia.co/jury/arushi-pokhriyal-jury/|title=Arushi Pokhriyal, Eminent Jury|website=Mrs. India|language=en-US|access-date=2020-03-27|archive-date=2021-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306175413/https://www.mrsindia.co/jury/arushi-pokhriyal-jury/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://peoplepill.com/people/arushi-nishank/|title=Arushi Nishank - Biography and Life|last=PeoplePill|website=peoplepill.com|language=en-US|access-date=2020-03-27}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਨਿਸ਼ਾਂਕ ਨੇ " ''ਗੰਗਾ ਅਵਤਾਰਨ'' ", ਦੇਵੀ [[ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ|ਗੰਗਾ ਦੀ]] ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ,<ref>{{Cite web|url=http://www.gangaaction.org/the-dance-of-mother-ganga-pujya-swamiji-and-dignitaries-come-together-to-enjoy-an-unforgettable-performance/|title=The Dance of Mother Ganga: Pujya Swamiji and Dignitaries, Including Shri Anna Hazare, come together to enjoy an unforgettable performance|date=|website=Gangaaction.org|access-date=7 July 2017}}</ref> ਅਤੇ " ''ਸੱਜਦਾ'' ", ਇੱਕ ਸੂਫੀਆਨਾ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਕਥਕ]] ਡਾਂਸ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.lucknowmahotsava.com/localartist.html|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150427064202/http://www.lucknowmahotsava.com/localartist.html|archive-date=27 April 2015|access-date=18 May 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.swatantraawaz.com/headline/1212.htm|title=नृत्यांगना आरूषि निशंक की शानदार जुगलबंदी : स्वतंत्र आवाज़ डॉट कॉम|date=16 April 2013|website=Swatantraawaz.com|access-date=7 July 2017|archive-date=28 ਮਾਰਚ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328020845/http://www.swatantraawaz.com/headline/1212.htm|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ 2017 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ ਉਤਰਾਖੰਡ ਅਵਾਰਡ<ref>{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/news/uttarakhand/himani-shivpuri-dobhal-get-pride-of-uttarakhand-award/330533.html|title=Himani Shivpuri, Dobhal get Pride of Uttarakhand award|date=1 December 2016|website=Tribuneindia.com|access-date=7 July 2017|archive-date=20 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220101441/http://www.tribuneindia.com/news/uttarakhand/himani-shivpuri-dobhal-get-pride-of-uttarakhand-award/330533.html|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਗੌਰਵ ਸਨਮਾਨ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/dehradun/31532379254-dehradun-news|title=आरुषि को मिला उतराखंड गौरव सम्मान|website=Amar Ujala|access-date=17 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chamolitimes.com/m9mus/|title=आरुषि निशंक को उत्तराखंड गौरव सम्मान|date=22 July 2018|access-date=17 March 2020|archive-date=27 ਅਗਸਤ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827145813/http://chamolitimes.com/m9MUS/|dead-url=yes}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਾਂਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਤਾ ਰਮੇਸ਼ ਪੋਖਰਿਆਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਖੇਤਰੀ ਫਿਲਮ "ਮੇਜਰ ਨਿਰਾਲਾ" ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। == ਕਵਿਤਾ == ਨਿਸ਼ਾਂਕ ਨੇ ਦੋ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਸਵਰਗ ਬਨੌਂਗੀ'' ਅਤੇ ''ਕਮਲ'' ''ਮਸ਼ਰ'' ''ਬਾਨ ਜੈਏ'', ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ।<ref name="auto">[http://www.arushinishank.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421233746/http://www.arushinishank.com/|date=21 April 2015}}</ref> == ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਨ == ਨਿਸ਼ਾਂਕ ਸਪਾਂਸ਼ ਗੰਗਾ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਮੇਸ਼ ਪੋਖਰਿਆਲ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਬਾਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttarakhand/roorki/story-need-to-plant-trees-to-save-human-life-arushi-2057783.html|title=मानव जीवन बचाने के लिए पेड़ लगाना है जरूरी: आरुषि|website=Hindustan|access-date=17 March 2020}}</ref><ref>[ http://www.chauthakhambhanews.com/स्पर्श-गंगा-के-कार्यकर्त/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118010452/http://www.chauthakhambhanews.com/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6-%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4/ |date=2021-01-18 }}]</ref> ਉਸਨੇ ਦੁਬਈ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ (ਬੇਟੀ ਬਚਾਓ ਬੇਟੀ ਪੜ੍ਹਾਓ) ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://rajsattaexpress.com/aarushi-nishank-got-place-in-forbes-list/|title=फ़ोर्ब्स मैगजीन ने दी आरुषी निशंक को कवरेज|last=Express|first=Rajsatta|date=25 October 2018|access-date=17 March 2020}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਨਿਸ਼ਾਂਕ ਕੁਸਮ ਕਾਂਤਾ ਪੋਖਰੀਅਲ ਅਤੇ ਰਮੇਸ਼ ਪੋਖਰਿਆਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਕੇਂਦਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਨਿਯੁਕਤ]] ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2012/20121112/dun.htm|title=The Tribune, Chandigarh, India - Dehradun Edition|date=12 November 2012|work=The Tribune|access-date=26 March 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-hrd-minister-ramesh-pokhriyal-nishank-daughter-arushi-nishank-life-story-2643787.html|title=कमाल की डांसर हैं HRD मंत्री निशंक की बेटी, इनकी फिल्म जीत चुकी है अवॉर्ड|date=1 January 1970|work=News18 India|access-date=26 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326133414/https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-hrd-minister-ramesh-pokhriyal-nishank-daughter-arushi-nishank-life-story-2643787.html|archive-date=26 ਮਾਰਚ 2020|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ 24 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਅਭਿਨਵ ਪੰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/uttarakhand/v-day-mothers-last-wish-to-exhibit-daughter-married-friends-son-695903.html|title=V-DAY : निशंक की बेटी ने की मां की आखिरी इछा पूरी, सहेली के बेटे से शादी|date=1 January 1970|work=News18 India|access-date=26 March 2020|archive-date=26 ਮਾਰਚ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326133127/https://hindi.news18.com/news/uttarakhand/v-day-mothers-last-wish-to-exhibit-daughter-married-friends-son-695903.html|url-status=dead}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਕਥਕ]] * ਕਥਕ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1986]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] r7j0k6tu3vv9s7ik4vhtsojyqkns562 0 131415 854298 832877 2026-11-11T11:19:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854298 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਟ੍ਰੀਚਡਾ ਪੇਚਾਰਟ|image=Treechada Petcharat POEM Autumn-Winter 2019.png|caption=|birth_date={{birth date and age|df=yes|1986|10|05}}|birth_place=ਫਾਂਗ ਨਗਾ, [[ਥਾਈਲੈਂਡ]]|othername=ਪੋਯਡ, ਪੋਲੀ<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/2061631/Thai-transvestites-compete-in-Miss-Tiffany-Universe.html|title=Thai transvestites compete in Miss Tiffany Universe|work=The Telegraph|author=Tom Chivers|date=June 1, 2008|quote=Miss Tiffany 2004, Treechada Malayaporn, known as Polly [...]}}</ref>|occupation=ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ|yearsactive=2004–ਹੁਣ|website=}}'''ਟ੍ਰੀਚਡਾ ਪੇਚਾਰਟ''' ( {{Lang-th|ตรีชฎา เพชรรัตน์}} ; RTGS : ਤ੍ਰਿਖਾਦਾ ਫੇਚਰਚਰ ), '''ਪੋਯਡ''' ( {{Lang-th|ปอย}} ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ; RTGS : ਪੋਈ ), '''ਨੋਂਗ ਪੋਏ''', <ref name="thainewsland">{{Cite news|url=http://www.thainewsland.com/a350208-nong-poy-after-before-srs-from-thailand|title=Nong Poy (after & before SRS) from Thailand|date=December 17, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326001710/http://www.thainewsland.com/a350208-nong-poy-after-before-srs-from-thailand|archive-date=March 26, 2010}}</ref> ਜਾਂ '''ਟ੍ਰੇਚਡਾ ਮਲਾਇਆਪੋਰਨ''' ਇੱਕ [[ਥਾਈਲੈਂਡ|ਥਾਈ]] ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਪੇਚਾਰਟ ਦੀ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਰਜਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਪੇਰਾਨਕਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮੀ ਪੇਚਾਰਟ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਔਰਤ ਹੋਣ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਲੁਕਾਉਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਘਬਰਾਹਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ 17 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।<ref name="thainewsland"/> 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੇਚਾਰਟ ਨੇ ਮਿਸ ਟਿਫਨੀ 2004 ਅਤੇ ਮਿਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਵੀਨ 2004 ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।<ref name="bangkokpost">{{Cite news|url=http://www.bangkokpost.com/print/266493/|title=Opening opportunities|last=Musiket|first=Yanapon|date=2011-11-16|work=Bangkok Post|access-date=13 October 2012|quote=Pioneering the younger mentally ill people in the Kingdom were Treechada Petcharat and Tanyarat Jirapatpakon, who were crowned Miss International Queen in 2004 and 2007, respectively.}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ''ਵਿਦ ਲਵ'' (2010) * ''ਸਪਾਇਸੀ ਬਿਊਟੀ ਕਵੀਨ ਆਫ ਬੈਂਕਾਕ 2'' (2012) * ''ਦ ਵ੍ਹਾਈਟ ਸਟੋਰਮ'' (2013) * ''ਫਰੋਮ ਵੇਗਾਸ ਟੂ ਮਕਾਓ II'' (2015) <ref>{{Cite web |url=http://www.gettyimages.com/event/the-man-from-macau-ii-chengdu-press-conference-537460187#actor-chow-yunfat-and-thailand-shemale-poy-attend-press-conference-of-picture-id463240978 |title=Photo of Poy |access-date=2020-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626164123/http://www.gettyimages.com/event/the-man-from-macau-ii-chengdu-press-conference-537460187#actor-chow-yunfat-and-thailand-shemale-poy-attend-press-conference-of-picture-id463240978 |archive-date=2017-06-26 |url-status=dead}}</ref> * ''ਇਨਸੌਮਨੀਆ ਲਵਰ'' (2016) * ''ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ'' (2016) == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Facebook|treechada.petcharat|Treechada Petcharat}} * {{IMDB name|5023450}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1986]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] 69swjy6em8q1ntsxumd3gncv19ryjt3 0 133617 854143 838641 2026-11-10T16:22:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854143 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Professor_Ananya_Roy.jpg|right|thumb|240x240px| ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਨਨਿਆ ਰਾਏ]] '''ਅਨਨਿਆ ਰਾਏ''' ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸ਼ਹਿਰੀਵਾਦ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ| [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]], ਭਾਰਤ (1970) ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਰਾਏ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਰੇਨੀ ਲੂਸਕਿਨ ਚੇਅਰ ਯੂਸੀਏਐਲਏ ਲੂਸਕਿਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਅਫੇਅਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਰਸੀ ਹਨ|[[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਉਹ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ]] ਵਿਖੇ ਗਲੋਬਲ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹੀ ਹੈ|ਉਸਨੇ ਮਿਲਸ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਧਿਐਨ (1992) ਦੀ ਡਿਗਰੀ, ਅਤੇ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਸਿਟੀ ਪਲੈਨਿੰਗ (1994) ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਫਿਲਾਸਫੀ (1999) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਰਾਏ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ: # ਗਲੋਬਲ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ; # ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗਰੀਬੀ]] ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਘੁੰਮਦੀ ਪੂੰਜੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ; ਅਤੇ # ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਰੀ ਸ਼ਹਿਰੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਲਡ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ. ਰਾਏ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ|]] ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਏ "ਸ਼ਹਿਰੀ ਗੈਰ-ਰਸਮੀਅਤ" <ref>[http://www.lexingtonbooks.com/Catalog/SingleBook.shtml?command=Search&db=%5EDB/CATALOG.db&eqSKUdata=0739107410 Urban Informality, Lexington Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713203613/http://www.lexingtonbooks.com/Catalog/SingleBook.shtml?command=Search&db=%5EDB%2FCATALOG.db&eqSKUdata=0739107410|date=13 July 2011}}</ref> ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਦੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ "ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਭੂਗੋਲੀਆਂ" ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ. <ref>{{Cite journal|last=Roy|first=Ananya|date=4 August 2009|title=The 21st-Century Metropolis: New Geographies of Theory|journal=Regional Studies|volume=43|issue=6|pages=819–830|doi=10.1080/00343400701809665}}</ref> ਉਹ ਸ਼ਹਿਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵੱਲ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ <ref>{{Cite journal|last=Roy|first=Ananya|date=20 April 2011|title=Placing Planning in the World—Transnationalism as Practice and Critique|journal=Journal of Planning Education and Research|volume=31|issue=4|pages=406–415|doi=10.1177/0739456X11405060}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਰੇਨੀ ਲਸਕਿਨ ਚੇਅਰ ਨੂੰ ਯੂਸੀਐਲਏ ਲੂਸਕਿਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਅਫੇਅਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਗਲੋਬਲ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਵਿਚ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਅਰਬਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿਚ ਫ੍ਰੀਸਨ ਚੇਅਰ ਰੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂ ਸੀ ਬਰਕਲੇ ਵਿਚ ਅਰਬਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਮੇਜਰ ਦੀ ਬਾਨੀ ਸੀ| . ਉਸਨੇ ਬਲੂ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਡਿਵੈਲਪਿੰਗ ਇਕਨੌਮੀਜ਼ ਦੀ ਐਜੁਕੇਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਯੂਸੀ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਗਲੋਬਲ ਗਰੀਬੀ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਵਿਚ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਨਾਬਾਲਗ ਦੀ ਬਾਨੀ ਚੇਅਰ ਸੀ. <ref>{{Cite web|url=http://blumcenter.berkeley.edu/academics/gpp/|title=Global Poverty & Practice Minor|publisher=Blum Center for Developing Economies|access-date=25 June 2018|archive-date=21 ਜੂਨ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621065444/http://blumcenter.berkeley.edu/academics/gpp/|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ 2009 ਤੋਂ 2012 ਤੱਕ ਗਲੋਬਲ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ 2005 ਤੋਂ 2009 ਤੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਡੀਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ, ਰਾਏ ਨੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਅੰਡਰ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ|ਉਸ ਦਾ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਕੋਰਸ, "ਗਲੋਬਲ ਗਰੀਬੀ: ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਮਿਲੀਅਨ ਵਿਚ ਉਮੀਦਾਂ," ਨੇ ਯੂਸੀ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਹਰੇਕ ਫਾਲ ਵਿਚ 700 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ. 2006 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਟੀਚਿੰਗ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਸਨਮਾਨ ਯੂਸੀ ਬਰਕਲੇ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 2006 ਵਿੱਚ, ਰਾਏ ਨੂੰ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਫੈਕਲਟੀ ਮੇਂਟਰਜ਼ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ| 2008 ਵਿਚ, ਰਾਏ ਗੋਲਡਨ ਐਪਲ ਟੀਚਿੰਗ ਐਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਕੋ ਅਧਿਆਪਨ ਪੁਰਸਕਾਰ. ਉਹ CASE / Carnegie ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ| ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਏ ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਐਲੂਮਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ 2011 ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਇਨ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਭਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ| ਯੂਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਏ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ ਹਨ| ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਨਿ 2009 ਯਾਰਕ ਵਿੱਚ 2009 ਵਿੱਚ ''ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੀਤੀ'' <ref>{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/01/04/protest-studies|title=Protest Studies|last=Friend|first=Tad|date=4 January 2010|work=The New Yorker|access-date=25 June 2018}}</ref> ਰਾਏ ਨੇ ਖੁਦ ਥੀਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਇਕਜੁਟਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਰੰਗ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਾਂ" <ref>{{Cite journal|last=Roy|first=Ananya|year=2011|title=We Are All Students of Color Now|journal=Representations|volume=116|issue=1|pages=177–188|doi=10.1525/rep.2011.116.1.177|jstor=10.1525/rep.2011.116.1.177}}</ref> ''ਰਾਏ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਨਾਓ'' 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ! ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਰੀਬੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਕੰਮ: == ਕੰਮ == ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ''ਗਰੀਬੀ ਕੈਪੀਟਲ: ਮਾਈਕਰੋਫਾਈਨੈਂਸ ਐਂਡ ਮੇਕਿੰਗ ofਫ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ'' ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਕਾਲਜੀਏਟ ਸਕੂਲਜ਼ Planningਫ ਪਲਾਨਿੰਗ ਦੇ ਪੌਲ ਡੇਵਿਡੌਫ ਬੁੱਕ ਐਵਾਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ. ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਡੇਵਿਡੌਫ ਇਨਾਮ "ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ seekingੰਗਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ womenਰਤਾਂ. <ref>[http://www.acsp.org/awards/paul-davidoff-award Paul Davidoff Book Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921051812/http://www.acsp.org/awards/paul-davidoff-award|date=2012-09-21}}</ref> ਰਾਏ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫਾਈਨੈਂਸ ਵਿੱਤੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜੋ “ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰਕਰਣ” ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਇਹ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਗਲੋਬਲ ਸਬਪ੍ਰਾਈਮ ਮਾਰਕੀਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਰਜ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀਭੂਤੀ ਅਤੇ ਸੌਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ <ref>{{Cite web|url=http://www.europeanfinancialreview.com/?p=2319|title=The Democratization of Capital? Microfinance and Its Discontents|last=Ananya Roy|date=18 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822174708/http://www.europeanfinancialreview.com/?p=2319|archive-date=22 August 2011|access-date=22 August 2012}}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁੱਦੇ ਵਿਚ ''ਜਨਤਕ ਸਭਿਆਚਾਰ'', ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਰਾਏ ਗਰੀਬੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ <ref>{{Cite web|url=http://publicculture.org/articles/view/24/1/subjects-of-risk-technologies-of-gender-in-the-making-of-millennial-modernity|title=Subjects of Risk: Technologies of Gender in the Making of Millennial Modernity|last=Ananya Roy|access-date=22 August 2012}}</ref> Her] ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ| 2014 ਵਿੱਚ, ਰਾਏ ਨੇ, [https://blumcenter.berkeley.edu/ ਬਲੂਮ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਡਿਵੈਲਪਿੰਗ ਅਰਥ] [https://www.youtube.com/channel/UCrgUQDM6X6LepPcoBhIRa3g ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ UCLA ਲਸਕਿਨ ਇੰਸਟੀਚਿ forਟ ਫਾਰ ਇਨਸੁਆਇਲਟੀ] [https://challengeinequality.luskin.ucla.edu/ ਐਂਡ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210314173915/https://challengeinequality.luskin.ucla.edu/ |date=2021-03-14 }} ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, # ਗਲੋਬਲ ਪੀਓਵੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ|ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਡਿਜੀਟਲ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਗਲੋਬਲ ਗਰੀਬੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਹੱਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ| ਰਾਏ, ਖਾਲਿਦ ਕਦੀਰ (ਯੂ.ਸੀ. ਬਰਕਲੇ ਲੈਕਚਰਾਰ), ਜੀਨੀਵੇ ਨਿਗੇਰਨ-ਗੋਂਜ਼ਲੇਸ (ਸੈਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ), ਅਤੇ ਕਲੇਰ ਟੈਲਵਾਲਕਰ (ਯੂ.ਸੀ. ਬਰਕਲੇ ਲੈਕਚਰਾਰ) ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਗਏ ਵਿਡੀਓਜ਼ ਨੂੰ ਯੂ-ਟਿ toਬ 'ਤੇ ਅਪਲੋਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੈਸ਼ਟੈਗ, # ਗਲੋਬਲ ਪੀਓਵੀ ਦੁਆਰਾ ਟਵਿੱਟਰ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | <ref>{{Cite web|url=https://blumcenter.berkeley.edu/academics/gpp/globalpov/|title=#GlobalPOV|website=Blum Center|language=en-US|access-date=2020-08-09|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123074359/https://blumcenter.berkeley.edu/academics/gpp/globalpov/|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://challengeinequality.luskin.ucla.edu/globalpov/|title=#GlobalPOV|website=Challenge Inequality|language=en-US|access-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811012205/https://challengeinequality.luskin.ucla.edu/globalpov/|archive-date=2020-08-11|url-status=dead}}</ref> ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਏ ਨੇ ਯੋਜਨਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਕਈ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਯੂਸੀਐਲਏ ਐਬੋਲਿਸ਼ਨਿਸਟ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਏ ਨੇ ਇੱਕ ਵਸੀਲਾ ਗਾਈਡ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ “ਅਤਿਵਾਦਵਾਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ” ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮੁੱਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਪੁਲਿਸਿੰਗ, ਮਕਾਨ ਅਧਿਕਾਰ, ਯੂਨੀਅਨ ਲੇਬਰ, ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜੁਟਾਉਣਾ ਹੈ। <ref>Abbot, Thomas, et al. “Abolitionist Planning.” ''<nowiki>Https://Challengeinequality.luskin.ucla.edu/2018/04/06/Abolitionist-Planning-for-Resistance/</nowiki>'', UCLA Luskin Institute on Inequality and Democracy, 2017, challengeinequality.luskin.ucla.edu/wp-content/uploads/sites/16/2017/05/AboPlan_Pub_FINAL_online-v2-1.pdf.</ref> ਆਪਣੇ ਲੇਖ "ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ Trumpਾਂਚਾ: ਟਰੰਪਵਾਦ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇ," ਰਾਏ ਨਿਰਮਾਣ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੇਸ਼ਿਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ. ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਲਾਭ. ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਸਿੱਖਿਅਕਾਂ, ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਚੀਦਗੀ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ "ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਤਾ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ|<ref>{{Cite web|url=http://averyreview.com/issues/21/the-infrastructure-of-assent|title=The Avery Review {{!}} The Infrastructure of Assent: Professions in the Age of Trumpism|website=averyreview.com|language=en|access-date=2020-08-09}}</ref> == ਲੇਖਕ ਕਿਤਾਬਾਂ == * 2010. ''ਗਰੀਬੀ ਰਾਜਧਾਨੀ: ਮਾਈਕਰੋਫਾਇਨੈਂਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ'' . ਰਸਤਾ * 2003. ''ਸਿਟੀ ਬੇਨਕਿmਮ, ਕਲਕੱਤਾ: ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ'' । ਮਿਨੀਸੋਟਾ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. <ref>{{Cite web |url=http://www.upress.umn.edu/Books/R/roy_city.html |title=City Requiem, University of Minnesota Press |access-date=2021-03-13 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708111926/http://www.upress.umn.edu/Books/R/roy_city.html |url-status=dead }}</ref> == ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਕਿਤਾਬਾਂ == * 2017. “ [https://escholarship.org/uc/item/8bp6r8qg#article_abstract. ਪੜ੍ਹਾਓ।] [https://escholarship.org/uc/item/8bp6r8qg#article_abstract. ਸੰਗਠਿਤ ਕਰੋ.] [https://escholarship.org/uc/item/8bp6r8qg#article_abstract. ਵਿਰੋਧ ਕਰੋ] , “ਅਨਲਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਯੂਸੀਐਲਏ ਲਸਕਿਨ ਇੰਸਟੀਚਿ .ਟ, ਅਨਨਿਆ ਰਾਏ, ਆਂਡਰੇਸ ਕੈਰਾਸਕਿੱਲੋ, ਡੈਨੀਅਲ ਬੇਸਨਰ, ਮੈਟ ਸਪਾਰਕ, ਰਿਚਰਡ ਹੈਬਡੀਗੇ, ਜੇਨੇਟ ਓ ਸ਼ੀਆ, ਲੌਰਾ ਮਰਾਟ, ਮਾਲਿਨੀ ਰੰਗਾਨਾਥਨ, ਹੇਲਗਾ ਲੀਟਨਰ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ| == ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ == * 2011. ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ਹਿਰ: ਏਸ਼ੀਅਨ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਾ. ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਕ: ਆਈਹਵਾ ਓਂਗ. ਬਲੈਕਵੈੱਲ: ਐਸਯੂਐਸਸੀ ਸੀਰੀਜ਼. <ref>{{Cite web|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405192763.html|title=Worlding Cities: Asian Experiments and the Art of Being Global|access-date=2021-03-13|archive-date=2017-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403061830/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405192763.html|url-status=dead}}</ref> * 2008. ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਅਭਿਆਸ. ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, ਨਿ York ਯਾਰਕ, ਡੈਨੀਅਲ ਪਰਲਮੈਨ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ. <ref>[http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Medicine/PublicHealth/~~ /dmlldz11c2EmY2k9OTc4MDE5NTMxMDI3Ng==# The Practice of International Health, Oxford University Press]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2004. ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ: ਮੱਧ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਪੇਖ. ਲੈਨਹੈਮ: ਲੇਕਸਿੰਗਟਨ ਬੁਕਸ, ਨੇਜ਼ਰ ਅਲਸਿਆਦ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ. <ref>[http://www.lexingtonbooks.com/Catalog/SingleBook.shtml?command=Search&db=%5EDB/CATALOG.db&eqSKUdata=0739107410 Urban Informality, Lexington Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713203613/http://www.lexingtonbooks.com/Catalog/SingleBook.shtml?command=Search&db=%5EDB%2FCATALOG.db&eqSKUdata=0739107410|date=13 July 2011}}</ref> == ਲੇਖ == * 2016. " [https://www.societyandspace.org/articles/divesting-from-whiteness-the-university-in-the-age-of-trumpism ਵ੍ਹਾਈਟਨੈਸ: ਟਰੰਪਿਜ਼ਮ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ] " ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਸਪੇਸ. * 2012. "ਐਥਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨਜ਼: ਗਰੀਬੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪੁਲਾੜ-ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ" ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਏ, 44, 31-41. * 2012. "ਜੋਖਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ: ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ" ਜਨਤਕ ਸਭਿਆਚਾਰ, 24: 1, 131-155. * 2012. "ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਉੱਦਮੀ" ਐਂਟੀਪੋਡ 44: 2, 545-553 (ਮੈਥਿ Sp ਸਪਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗਰੀਬੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 'ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ) * 2011. "ਐਟੋਨਿਜ਼ਮ ਆਫ ਯੂਟੋਪੀਆ: ਡਾਇਲੈਕਟਿਕ ਐਟ ਸਟੈਂਡਸਟਿਲ" ਰਵਾਇਤੀ ਬਸੇਰਾ ਅਤੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸਮੀਖਿਆ 13: 1. * 2011. "ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਰੰਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਾਂ" ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ 116: 1, 177-188. * 2011. "ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਟ੍ਰਾਂਸਨੈਸ਼ਨਲਿਜ਼ਮ: ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ" ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਜਰਨਲ, 20 ਅਪ੍ਰੈਲ, ਪ੍ਰਿੰਟ ਐਕਸ ਐਕਸ (ਐਕਸ) 1-10 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ. * 2011. "ਸਲੱਮਡੌਗ ਸਿਟੀਜ਼: ਰੀਥਿੰਕਿੰਗ ਸਬਲਟਰਨ ਅਰਬਨਜ਼ਮ" ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ ਅਰਬਨ ਐਂਡ ਰੀਜਨਲ ਰਿਸਰਚ, 35: 2, 223-238. * 2011. "ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ" ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਸਿਧਾਂਤ, 10: 1, 6-15. * 2010. “ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀਕਰਨ? ਮਾਈਕਰੋਫਾਈਨੈਂਸ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਿਗਾੜ "ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਤੀ ਸਮੀਖਿਆ, 18 ਦਸੰਬਰ. * 2009 "ਸਿਵਿਕ ਗਵਰਨਮੈਂਟਲਿਟੀ: ਬੇਰੂਤ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ" ਐਂਟੀਪੋਡ, 41: 1, 159-179. * 2009 "ਅਜੀਬ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੂ: ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ Worldੰਗ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ" ਸਿਧਾਂਤ, 8: 1, 7-11. * 2009 “ਕਿਉਂ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ: ਗੈਰ ਰਸਮੀਤਾ, ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਾਵਰੇ” ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਸਿਧਾਂਤ, 8: 1, 76-87. * 2009 "21 ਵੀ ਸਦੀ ਦਾ ਮਹਾਨਗਰ: ਥਿoryਰੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਜੀਓਗਰਾਫੀਆਂ" ਖੇਤਰੀ ਅਧਿਐਨ, 43: 6, 819-830. * 2008. "ਗਲੋਬਲ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਫਾਰਮ: ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚੇ" ਯੋਜਨਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ 9: 2, 251-274. * 2008. "ਉਦਾਰਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ" ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਸਿਧਾਂਤ 7: 1, 92-102. * 2007. "ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਸਥਾਨ: ਜੌਹਨ ਫੋਰਸਟਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ" ਵਿਕਾਸ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ 24: 4, 623-628. * 2006. "ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਆਧੁਨਿਕਤਾ: ਇਕ ਗਲੋਬਲ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਵਾਦ 'ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ, 10: 1, 1-20 (ਨੇਜ਼ਰ ਅਲਸਿਆਦ ਦੇ ਨਾਲ). * 2005. "ਪ੍ਰੈਕਸਿਸ ਆਫ ਟਾਈਮ ਇਨ ਸਾਮਰਾਜ" ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਸਿਧਾਂਤ, 5: 1, 7-29. * 2005. "ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਆਧੁਨਿਕਤਾ: ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸਿਟੀਜ਼ਨਸ਼ਿਪ" ਲਾਗੂ ਐਂਥ੍ਰੋਪੋਲੋਜਿਸਟ, 25: 2, ਸਤੰਬਰ (ਨੇਜ਼ਰ ਅਲਸਿਆਦ ਨਾਲ). * 2005. "ਅਰਬਨ ਇਨਫੋਰਮਲਿਟੀ: ਟੂਵਰਡ ਐਪੀਸੈਟਮੋਲੋਜੀ ਆਫ਼ ਪਲੈਨਿੰਗ" ਅਮੇਰਿਕਨ ਪਲੈਨਿੰਗ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਜਰਨਲ, 71: 2, 147-158. * 2003. "ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਪੈਰਾਡਿਜ਼ਮ: ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ" ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, 38: 4, 463-491. * 2001. "ਇੱਕ ਪਬਲਿਕ ਮਿ Museਜ਼ਿਕ: ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਜ਼ਾਬਤੇ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਝਗੜਿਆਂ ਬਾਰੇ." ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਪਲੈਨਿੰਗ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ, 21: 2, 109-126. * 2001. "ਆਧੁਨਿਕ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ: ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼" ਰਵਾਇਤੀ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸਮੀਖਿਆ, 12: 2, 7-21. == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://luskin.ucla.edu/ananya-roy ਸਟਾਫ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ UCLA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502210459/http://luskin.ucla.edu/ananya-roy |date=2016-05-02 }} * [https://ananyaroy.org/ ਅਨਨਿਆ ਰਾਏ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413064805/https://ananyaroy.org/ |date=2021-04-13 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]] iqt6h3u8wa7ribgju50fkob69fkb4c5 0 133800 854174 839204 2026-11-10T20:20:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854174 wikitext text/x-wiki {{Infobox newspaper|name=ਈਤੇਮਾਦ|language=[[ਉਰਦੂ]]|website=http://www.etemaaddaily.com/|ISSN=|headquarters=ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਤੈਲੰਗਾਨਾ|circulation=|staff=|publisher=|political=|logo=|owners=|ceased publication=|foundation=2002|format=ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ|type=ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ|caption=|image=|chiefeditor=ਬੁਰਹਾਨੂਦੀਨ ਓਵੈਸੀ}}'''ਈਤੇਮਾਦ ਡੇਲੀ''' ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ ਅਤੇ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] ਅਧਾਰਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਓਨਲਾਈਨ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ 2002 ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਲਕੀਅਤ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮਜਲਿਸ-ਏ-ਇਤਹਾਦੁਲ ਮੁਸਲਿਮੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ [[ਸੁਲਤਾਨ ਸਲਾਹੁਦੀਨ ਉਵੈਸੀ|ਸੁਲਤਾਨ ਸਲਾਹੁਦੀਨ ਓਵੈਸੀ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੁਰਹਾਨੂਦੀਨ ਓਵੈਸੀ ਹੈ, ਜੋ ''[[ਕੁਲ ਹਿੰਦ ਮਜਲਿਸ ਇਤਿਹਾਦ ਅਲਮੁਸਲਮੀਨ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮਜਲਿਸ-ਏ-ਇਤਹਾਦੁਲ ਮੁਸਲਿਮਿਨ]]'' ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਈਤੇਮਾਦ ਡੇਲੀ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਦਾਰੂਸਲਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲਾ ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.etemaaddaily.com/ ''ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਈਟਮੇਡ''] * [https://web.archive.org/web/20210307022252/https://www.en.etemaaddaily.com/ ''ਈਟੈਮੈਡ'' ਇੰਗਲਿਸ਼ .ਨਲਾਈਨ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰ]] 0crugv8ltmi3vpro88m3wfhsjmvbi2o 0 134253 854147 845749 2026-11-10T16:40:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854147 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਨੁਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਮੂਰਤੀ | image = Anuradha Krishnamoorthy 8 March 2018 (cropped).jpg | image_size = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | death_cause = | other_names = | known_for = [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] | education = | employer = | occupation = ਪਨੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ | title = | spouse = | partner = | children = | parents = | relatives = | signature = | website = | footnotes = | nationality = [[ਭਾਰਤ]] }} '''ਅਨੁਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਮੂਰਤੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਦਮੀ ਅਤੇ ਪਨੀਰ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀ [[ਨਮਰਤਾ ਸੁੰਦਰੇਸਨ]] ਨਾਲ 2017 ਦਾ [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। == ਕਰੀਅਰ == ਅਨੁਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਮੂਰਤੀ ਨੇ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ।<ref name="TLI">{{Cite news|url=https://thelogicalindian.com/exclusive/meet-the-nari-shakti-puruskar-receipents-who-are-empowering-disabled-women/|title=Meet The Nari Shakti Puruskar Receipents Who Are Empowering Disabled Women|last=Sharma|first=Ankit Sharma|date=10 April 2018|work=The Logical Indian|access-date=9 February 2021|language=en|archive-date=10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210181358/https://thelogicalindian.com/exclusive/meet-the-nari-shakti-puruskar-receipents-who-are-empowering-disabled-women/|url-status=dead}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਮੂਰਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼ੈੱਫ [[ਨਮਰਤਾ ਸੁੰਦਰੇਸਨ]] ਨਾਲ [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਕਾਸੇ ਪਨੀਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="DC">{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/060120/cheese-with-a-cause.html|title=Cheese with a cause|last=S|first=Yogitha|date=6 January 2020|work=Deccan Chronicle|access-date=9 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210181125/https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/060120/cheese-with-a-cause.html|archive-date=10 February 2021|language=en}}</ref> ਉਹ ਲਗਭਗ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਨਵੀਂ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸਾਥੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਇਕ ਰਣਨੀਤੀ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮਾਂ ਇਕ ਕਿਸਮ ਕੁਆਰਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hungryforever.com/kase-making-cheese-chennai-interview-founders-kase-cheese/|title=The Käse Of Making Cheese In Chennai: An Interview With The Founders Of Käse Cheese|last=Anna|date=2017-03-15|website=HungryForever Food Blog|language=en-US|access-date=2021-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225192236/https://www.hungryforever.com/kase-making-cheese-chennai-interview-founders-kase-cheese/|archive-date=2021-02-25|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਪਨੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਮਿਲਗਾਈ ਪੋਡੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਚੀਡਰ ਪਨੀਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਓਡੇ ਤੋਂ ਚੇਨਈ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਮੂਰਤੀ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਉਸ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ। 2020 ਤੱਕ, ਕਾਸੇ 30 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਨੀਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Anuradha_Krishnamoorthy.jpg|thumb| ਅਨੁਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮੂਰਤੀ ਐਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ]] ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰੇਸਨ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਲਈ 2017 [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="NIE">{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/lifestyle/food/2018/mar/19/a-cheesy-effort-to-give-women-wings-1789111.html|title=A 'cheesy' effort to give women wings|date=19 March 2018|work=The New Indian Express|access-date=9 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210181101/https://www.newindianexpress.com/lifestyle/food/2018/mar/19/a-cheesy-effort-to-give-women-wings-1789111.html|archive-date=10 February 2021}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਔਰਤ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ<ref>{{Cite web|url=http://narishaktipuraskar.wcd.gov.in/gallery|title=Nari Shakti Puraskar - Gallery|website=narishaktipuraskar.wcd.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114170431/http://narishaktipuraskar.wcd.gov.in/gallery|archive-date=2021-01-14|access-date=2021-01-16}}</ref> ਤਰਫੋਂ, 2018 ਵਿੱਚ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਰਵਉੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ।<ref name="oddref">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/charity-home-maker-gets-her-due-on-womens-day/article22971013.ece|title=Charity 'home maker' gets her due on women's day|last=Kuttoor|first=Radhakrishnan|date=2018-03-07|work=The Hindu|access-date=2021-01-19|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == ਹਵਾਲੇ ==   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ]] lkzpb61rv9i8o8aobetn9sstp71eqe6 0 136875 854153 837461 2026-11-10T17:38:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854153 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=Urooj Mumtaz|bat avg2=14.34|column3=[[Women's Twenty20 International|WT20I]]|catches/stumpings2=13/-|best bowling2=5/33|tenfor2=0|fivefor2=2|bowl avg2=24.38|wickets2=36|deliveries2=1,085|top score2=57|100s/50s2=0/1|runs2=502|runs3=87|matches2=38|column2=[[Women's One Day International|WODI]]|catches/stumpings1=3/-|best bowling1=1/24|tenfor1=0|fivefor1=0|bowl avg1=48.50|wickets1=2|deliveries1=198|top score1=-|100s/50s1=-|matches3=9|bat avg3=13.42|runs1=-|100s/50s4=|year=2020|date=14 May|catches/stumpings4=|best bowling4=|tenfor4=|fivefor4=|bowl avg4=|wickets4=|deliveries4=|top score4=|bat avg4=|100s/50s3=0/0|runs4=|matches4=|column4=|catches/stumpings3=3/-|best bowling3=2/14|tenfor3=0|fivefor3=0|bowl avg3=21.16|wickets3=6|deliveries3=177|top score3=26*|bat avg1=-|matches1=1|female=true|family=|odidebutdate=21 March|lasttestagainst=|lasttestyear=|lasttestdate=|testcap=20|testdebutagainst=West Indies|testdebutyear=2004|testdebutdate=15 March|onetest=yes|international=true|role=[[All-rounder]]|odidebutagainst=West Indies|bowling=[[Leg break]]|batting=Right-handed|heightm=|heightinch=|heightft=|nickname=|birth_place=[[Karachi]], [[Pakistan]]|birth_date={{Birth date and age|1985|10|01|df=yes}}|fullname=Urooj Mumtaz Khan|country=Pakistan|image=Urooj Mumtaz (1).jpg|odidebutyear=2004|odicap=36|column1=[[Women's Test|WTest]]|clubnumber1=|columns=3|clubnumber4=|year4=|club4=|clubnumber3=|year3=|club3=|clubnumber2=|year2=|club2=|year1=|lastodidate=26 May|club1=|odishirt=|lastT20Iagainst=New Zealand|lastT20Iyear=2010|lastT20Idate=10 May|T20Icap=11|T20Idebutagainst=Ireland|T20Idebutyear=2009|T20Idebutdate=25 May|lastodiagainst=Ireland|lastodiyear=2010|source=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55104.html Cricinfo}} '''ਅਰੂਜ਼ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ''' ({{lang-ur|عروج ممتاز}}) (ਜਨਮ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1985) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.geosuper.tv/latest/3732-psl-2020-waqar-younis-urooj-mumtaz-reportedly-to-join-commentary-panel|title=PSL 2020: Waqar Younis, Urooj Mumtaz to reportedly join commentary panel|website=www.geosuper.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55104.html|title=Urooj Mumtaz|website=Cricinfo}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1985 ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਜਿਨਾਹ ਡੈਂਟਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਫੀਲਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਰੀਸਟੋਰੇਟਿਵ ਡੈਂਟਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਐਮ.ਐਮ.ਈ.ਐਸ.ਸੀ.ਆਈ. ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dentalnewspk.com/follow-your-dream-and-be-sincere-to-yourself-and-your-profession-dr-urooj-mumtaz/|title=Follow your dream and be sincere to yourself and your profession- Dr Urooj Mumtaz|date=August 27, 2014|access-date=ਮਾਰਚ 18, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314125719/https://www.dentalnewspk.com/follow-your-dream-and-be-sincere-to-yourself-and-your-profession-dr-urooj-mumtaz/|archive-date=ਮਾਰਚ 14, 2021|url-status=dead}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਲਈ ਇੱਕ ਆਲਰਾਊਂਡਰ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਇਲੈਵਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਮੈਚ, 38 ਵਨਡੇ ਅਤੇ ਨੌਂ ਟੀ -20 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ 10 ਮਈ 2010 ਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਮਹਿਲਾ ਟੀਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2009 ਵਿੱਚ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਖੇਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://iccwomensworldcup.yahoo.net/teams-and-players/player-profile/pakistan/urooj-mumtaz.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-08-31 |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326025352/http://iccwomensworldcup.yahoo.net/teams-and-players/player-profile/pakistan/urooj-mumtaz.html |dead-url=yes }}</ref> 2010 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ।<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1472939|title=CRICKET: LEADING FROM THE FRONT|last=Hasan|first=Shazia|date=March 31, 2019|website=DAWN.COM}}</ref> ਮਾਰਚ 2019 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮਹਿਲਾ ਚੋਣ ਪੈਨਲ ਦੀ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/26313139/urooj-mumtaz-head-pcb-all-women-selection-panel|title=Urooj Mumtaz to head PCB's all-women selection panel|website=www.espncricinfo.com|language=en|access-date=2020-11-18}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਦੌਰੇ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਹਿਲਾ ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26512867/bismah-maroof-lead-pakistan-women-south-africa|title=Bismah Maroof to lead Pakistan women in South Africa|website=ESPN Cricinfo|access-date=13 April 2019}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਕੁਮੈਂਟੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਮੈਂਟੇਟਰ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bdcrictime.com/urooj-mumtaz-becomes-first-pakistan-woman-commentator-to-officiate-in-mens-odi/|title=Urooj Mumtaz becomes first Pakistan woman commentator to officiate in men's ODI|date=2020-10-31|website=BDCricTime|language=en-US|access-date=2020-11-18|archive-date=2020-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210040656/https://www.bdcrictime.com/urooj-mumtaz-becomes-first-pakistan-woman-commentator-to-officiate-in-mens-odi/|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਵਨਡੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। == ਵਿਵਾਦ == ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਕ੍ਰਿਕਟਰ [[ਬਾਤੂਲ ਫ਼ਾਤਿਮਾ|ਬਾਤੂਲ ਫਾਤਿਮਾ]] ਨੇ ਅਰੂਜ਼ ਮੁਮਤਾਜ ਉੱਤੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਰੰਜਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਸਾਬਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ [[ਸਨਾ ਮੀਰ]] ਨੂੰ 2020 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਮਹਿਲਾ ਟੀ -20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.geosuper.tv/latest/3477-urooj-mumtaz-clarifies-animosity-towards-sana-mir|title=Urooj Mumtaz clarifies 'animosity' towards Sana Mir|website=www.geosuper.tv|language=en-US|access-date=2020-11-18}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨੇ ਬਾਤੂਲ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਏ ਗਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੀਰ ਨੂੰ ਅਸੰਗਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/269538-urooj-mumtaz|title=Urooj Mumtaz refutes allegations of axing Sana Mir over personal enmity|website=www.geo.tv|language=en-US|access-date=2020-11-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28527410/poor-form-why-was-sana-mir-given-axe|title=Poor form or... why was Sana Mir given the axe?|website=www.espncricinfo.com|language=en|access-date=2020-11-18}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਹਿਲਾ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] n3hhtwkpt0bc84o8mu0ycliq0htlhey 0 138362 854189 584569 2026-11-10T22:53:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854189 wikitext text/x-wiki '''ਐਲੀਸਾ ਅਲਾਰੀ''' (ਜਨਮ 31 ਜਨਵਰੀ 1986) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ]] ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2014 ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਰਗਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://lastwordonsports.com/2014/06/30/canadas-roster-announced-womens-rugby-world-cup/|title=Canada's Roster Announced for Women's Rugby World Cup|last=Ben Kerr|date=30 June 2014|website=Last Word on Sports|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006112444/http://lastwordonsports.com/2014/06/30/canadas-roster-announced-womens-rugby-world-cup/|archive-date=6 ਅਕਤੂਬਰ 2014|url-status=dead}}</ref> == ਸੇਵਨਜ਼ ਕਰੀਅਰ == 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ 2013 ਦੀ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਸੇਵਨਜ਼ ਅਤੇ 2013 ਚਾਈਨਾ ਵੂਮਨ ਸੇਵਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸੇਵਨਜ਼ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ 2012–13 ਆਈ.ਆਰ.ਬੀ. ਵੂਮਨ ਸੇਵਨਜ਼ ਵਰਲਡ ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ ਸੀ। 2016 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਗਬੀ ਸੇਵਨਜ਼ ਓਲੰਪਿਕ ਟੀਮ ਲਈ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.rugbymanitoba.com/next-up-for-canadas-womens-sevens/|title=Next up for Canada's Women's Sevens|date=15 March 2013|publisher=Rugby Manitoba|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092440/http://www.rugbymanitoba.com/next-up-for-canadas-womens-sevens/|archive-date=6 October 2014|access-date=22 October 2021}}</ref> ਜੂਨ 2021 ਵਿੱਚ, ਅਲਾਰੀ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ 2020 ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ ਟੀਮ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://olympic.ca/2021/06/25/team-canada-names-womens-and-mens-rugby-teams-for-tokyo-2020/|title=Team Canada names women's and men's rugby teams for Tokyo 2020|last=Awad|first=Brandi|date=25 June 2021|publisher=[[Canadian Olympic Committee]]|access-date=4 July 2021}}</ref> ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.wsls.com/news/world/2021/07/27/about-time-gay-athletes-unleash-rainbow-wave-on-olympics/|title='About time': LGBTQ Olympic athletes unleash a rainbow wave|last=John Leicester|date=27 July 2021|website=WSLS|access-date=2 August 2021}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1986]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਖਿਡਾਰੀ]] 8e0o4bzo4b9fva17cqk5kiq3c7ew9ip 0 139304 854272 847068 2026-11-11T08:23:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854272 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Jalila Haider | native_name_lang = ur | image = Jalilah Haider Pose for a Photo (49618619623) (cropped).jpg | caption = Haider in 2020 | birth_name = Jalila Haider | native_name = جلیله حیدر | birth_date = December 10, 1988 | birth_place = [[Quetta]], [[Pakistan]] | nationality = [[Pakistani]] | occupation = [[Lawyer]], [[Feminist]], [[Human rights activists|Human rights activist]] | known_for = First female lawyer from persecuted [[Persecution of Hazara people|Hazara]] community,<br/>Provincial President [[Women Democratic Front]],<ref name="wdspk">{{cite web |title=Leadership |url=https://wdfpk.org/about/leadership/ |website=Women Democratic Front |access-date=2022-01-11 |archive-date=2019-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011064055/https://wdfpk.org/about/leadership/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news |title=Azaranica: Women Democratic Front's Jalila Haider announced indefinite hunger strike against the on-going target killings of Hazaras in Quetta. |url=http://azaranica.blogspot.com/2018/04/voa-urdu-quetta-protest.html |work=Azaranica |date=28 April 2018}}</ref><br/>Political worker [[Awami Workers Party]] | notable_works = Founder of 'We the Humans – Pakistan'<br/>Being listed in [[100 Women (BBC)]] in 2019 | alma_mater = [[University of Balochistan]] }} '''ਜਲੀਲਾ ਹੈਦਰ''' ( {{lang-ur|جلیله حیدر}} ; ਬੀ. [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਦਸੰਬਰ 10, 1988) ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ [[ਕੋਇਟਾ|ਕਵੇਟਾ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਟਾਰਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://asiafoundation.org/people/jalila-haider/|title=Jalila Haider|website=The Asia Foundation}}</ref> ਹੈਦਰ ਨੂੰ ਕਵੇਟਾ ਦੀ [[ਹਜ਼ਾਰਾ ਲੋਕ|ਹਜ਼ਾਰਾ]] ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਤਾਏ ਹੋਏ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕੀਲ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.pri.org/stories/2018-05-31/pakistani-hazaras-face-constant-threat-targeted-violence-many-say-security|title=Pakistani Hazaras face a constant threat of targeted violence. Many say the security response has been ghettoizing and ineffective.|work=Public Radio International|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1447081|title=Jalila Haider – ardent advocate of Hazara community rights|last=Jalil|first=Xari|date=23 November 2018|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|publisher=DAWN Media Group|language=en}}</ref> ਉਹ ਅਵਾਮੀ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ, ਵੂਮਨ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਫਰੰਟ ਦੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਚੈਪਟਰ ਦੀ ਆਗੂ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਤਹਾਫੁਜ਼ ਮੂਵਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://nayadaur.tv/2019/03/cabinet-body-places-hr-activist-jalila-haider-ex-minister-on-ecl/|title=Cabinet Body Places HR Activist Jalila Haider, Ex-Minister On ECL|date=16 March 2019|work=Naya Daur|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111071709/https://nayadaur.tv/2019/03/cabinet-body-places-hr-activist-jalila-haider-ex-minister-on-ecl/|archive-date=11 ਜਨਵਰੀ 2022|access-date=11 ਜਨਵਰੀ 2022|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ, 'ਵੀ ਦ ਹਿਊਮਨਜ਼ - ਪਾਕਿਸਤਾਨ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਮਜ਼ੋਰ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. 2019 ਦੀਆਂ 100 ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-50042279|title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list?|date=16 October 2019}}</ref> ਅਤੇ ਮਾਰਚ 2020 ਵਿੱਚ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਲੇਰ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/2020-international-women-of-courage-award/|title=2020 International Women of Courage Award|website=United States Department of State|language=en-US|access-date=2020-03-13}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਜਲੀਲਾ ਹੈਦਰ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਦਸੰਬਰ 1988 ਨੂੰ [[ਕੋਇਟਾ|ਕਵੇਟਾ]], [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://asiafoundation.org/people/jalila-haider/|title=Jalila Haider|website=The Asia Foundation}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਹੈਦਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਪੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬਲੋਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਾਪਤਾ ਅਤੇ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀ ਨਸਲੀ ਸਫਾਈ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਧਰਨੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/239823/this-is-not-about-hazaras-and-non-hazaras-its-a-war-between-love-and-hate-and-love-will-win/|title='This is not about Hazaras and non-Hazaras. It's a war between love and hate, and love will win'|last=Malik|first=Abdullah|date=13 May 2018|work=Daily Times|access-date=13 October 2019|archive-date=13 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013111058/https://dailytimes.com.pk/239823/this-is-not-about-hazaras-and-non-hazaras-its-a-war-between-love-and-hate-and-love-will-win/|url-status=dead}}</ref> ਹੈਦਰ ਨੇ ਮਾਰਚ 2018 ਵਿੱਚ [[ਕੋਇਟਾ|ਕਵੇਟਾ]] ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੂਨ ਤਹਫੁਜ਼ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://newslinemagazine.com/magazine/the-venom-within/|title=The Venom Within|last=Arqam|first=Ali|date=June 2018|work=[[Newsline (magazine)|Newsline]]|access-date=12 October 2019|language=en|archive-date=15 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015221634/https://newslinemagazine.com/magazine/the-venom-within/|url-status=dead}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ<ref>{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/04/29/hazara-communitys-hunger-strike-in-quetta-continues-for-second-day/|title=Hazara community's hunger strike in Quetta continues for second day {{!}} Pakistan Today|work=[[Pakistan Today]]}}</ref> ਹੈਦਰ ਨੇ ਕਵੇਟਾ ਪ੍ਰੈਸ ਕਲੱਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੈਂਪ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/protesting-hazaras-demand-right-to-life/1298027|title=Protesting Hazaras demand 'right to life'|work=outlookindia.com/|access-date=2022-01-11|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111071705/https://www.outlookindia.com/newsscroll/protesting-hazaras-demand-right-to-life/1298027|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://tns.thenews.com.pk/last-april-quetta/#.XaF3BugzbIU|title=Last April in Quetta|last=Khan|first=Muhammad Ejaz|date=6 May 2018|work=TNS - The News on Sunday|access-date=13 October 2019|archive-date=17 ਅਗਸਤ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817022251/http://tns.thenews.com.pk/last-april-quetta/#.XaF3BugzbIU|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/pakistan-hazara-shia-muslims-protest-quetta-killings-180502131145156.html|title=Pakistan: Hazara Shia Muslims end protest in Quetta over killings|work=[[Al Jazeera]]}}</ref> ਹੈਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੈਨਾ ਮੁਖੀ ਕਮਰ ਜਾਵੇਦ ਬਾਜਵਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦੇ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਠੋਸ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ।<ref>{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/04/29/hazara-communitys-hunger-strike-in-quetta-continues-for-second-day/|title=Hazara community's hunger strike in Quetta continues for second day {{!}} Pakistan Today|last=Desk|first=News|date=29 April 2018|work=pakistantoday.com.pk|access-date=13 October 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1404828|title=Hazaras on hunger strike in Quetta want assurance of security, justice from Gen Bajwa|last=Dawn.com|first=AP|date=30 April 2018|work=DAWN.COM|access-date=13 October 2019|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.womensregionalnetwork.org/single-post/2018/06/08/Young-Hazara-Woman-Leads-Hunger-Strike-for-Justice|title=Young Hazara Woman Leads Hunger Strike for Justice|website=Womens Regional Network|language=en}}</ref> ਹੈਦਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਮੀਰ ਅਬਦੁਲ ਕੁੱਦੁਸ ਬਿਜੇਂਜੋ, ਫੈਡਰਲ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਅਹਿਸਾਨ ਇਕਬਾਲ, ਸੂਬਾਈ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਮੀਰ ਸਰਫਰਾਜ਼ ਬੁਗਤੀ ਨਾਲ ਬੇਸਿੱਟਾ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਕਮਰ ਜਾਵੇਦ ਬਾਜਵਾ ਵੱਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾ ਔਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਬਾਇਲੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ।<ref name="Newsline-Jun18">{{Cite news|url=https://newslinemagazine.com/magazine/the-venom-within/|title=The Venom Within|last=Arqam|first=Ali|date=June 2018|work=[[Newsline (magazine)|Newsline]]|access-date=12 October 2019|language=en|archive-date=15 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015221634/https://newslinemagazine.com/magazine/the-venom-within/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1700512/1-targetting-hazaras-will-suffer-twice-much-coas-assures-community-protest-ends/|title=Top level intervention: Hazaras calls off strike as COAS assures security|last=Zafar|first=Mohammad|date=May 2, 2018|work=The Express Tribune|access-date=12 October 2019|last2=Malik|first2=Hasnaat}}</ref> ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2 ਮਈ 2018 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ, ਮੀਆਂ ਸਾਕਿਬ ਨਿਸਾਰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਖੁਦ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ। 11 ਮਈ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਸੁਣਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਨਸਲੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਸਾਰ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1707695/1-hazara-killings-tantamount-ethnic-cleansing-cjp/|title=JP calls killing of Hazaras 'ethnic cleansing'|last=Zafar|first=Mohammad|date=May 11, 2018|work=[[The Express Tribune]]|access-date=12 October 2019}}</ref> ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੈਦਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1556360/10-hazara-women-defy-odds/|title=Hazara women defy the odds|last=Zafar|first=Mohammad|date=13 November 2017|access-date=13 October 2019}}</ref> ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਨਿਆਂ, ਗੈਰ-ਨਿਆਇਕ ਕਤਲ, ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਝਗੜੇ, ਜਿਨਸੀ ਉਤਪੀੜਨ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।<ref>{{Cite web|url=https://ipd.org.pk/balochistan-2017/|title=Balochistan – ipd.org.pk|access-date=2022-01-11|archive-date=2019-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012105414/https://ipd.org.pk/balochistan-2017/|dead-url=yes}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰ ਨੇ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਊਂਟਰ ਟੈਰੋਰਿਜ਼ਮ ਅਥਾਰਟੀ (ਨੈਕਟਾ) ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਹਿਸਾਨ ਗਨੀ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://nacta.gov.pk/meeting-of-jalila-haider-with-nc-nacta/|title=Meeting of Jalila Haider With NC NACTA|publisher=NACTA Pakistan}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Daily Times">{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/239823/this-is-not-about-hazaras-and-non-hazaras-its-a-war-between-love-and-hate-and-love-will-win/|title='This is not about Hazaras and non-Hazaras. It's a war between love and hate, and love will win'|last=Malik|first=Abdullah|date=13 May 2018|work=Daily Times|access-date=13 October 2019|archive-date=13 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013111058/https://dailytimes.com.pk/239823/this-is-not-about-hazaras-and-non-hazaras-its-a-war-between-love-and-hate-and-love-will-win/|url-status=dead}}</ref> ਹੈਦਰ ਨੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜ ਕੇ ਅਤੇ ਔਰਤ ਮਾਰਚ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://globalvoices.org/2019/03/19/aurat-march-breaking-barriers-against-patriarchy-in-pakistan/|title=Global Voices - Aurat March breaking barriers against patriarchy in Pakistan|last=Ahmed|first=R Umaima|date=19 March 2019|work=Global Voices|access-date=13 October 2019|language=en}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰ ਨੇ ਸਸੇਕਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਫਲਮਰ, ਸਸੇਕਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। == ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == 2014 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫੈਲੋ ਦੀ ਇੱਕ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਕੌਂਸਲ ਉਭਰਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਸਰਕਲ ਫੈਲੋਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਦਮੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://ipd.org.pk/balochistan-2017/|title=Balochistan – ipd.org.pk|website=Institute of Peace and Diplomatic Studies|access-date=13 October 2019|archive-date=12 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012105414/https://ipd.org.pk/balochistan-2017/|dead-url=yes}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ 'ਨਿਊਜ਼ ਵੂਮਨ ਪਾਵਰ 50' ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 2016 ਦੀ ਸਵੀਡਿਸ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਯੰਗ ਕਨੈਕਟਰ ਆਫ਼ ਦਾ ਫਿਊਚਰ ਫੈਲੋ ਵੀ ਸੀ।<ref name="Asia Foundation">{{Cite web|url=https://asiafoundation.org/people/jalila-haider/|title=Jalila Haider|website=The Asia Foundation}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://asiafoundation.org/people/jalila-haider/ "Jalila Haider"]. </cite></ref> ਉਸਦਾ ਨਾਮ 2019 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਦੀਆਂ 100 ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਹੈ।<ref name="bbc">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-50042279|title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list?|date=16 October 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/world-50042279 "BBC 100 Women 2019: Who is on the list?"]. 16 October 2019.</cite></ref><ref>{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/251423-hazara-woman-from-pakistan-named-in|title=Hazara woman from Pakistan named in BBC's 100 Women of 2019|work=geo.tv}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਚ 2020 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਸੀ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="iwoc">{{Cite web|url=https://www.state.gov/2020-international-women-of-courage-award/|title=2020 International Women of Courage Award|website=United States Department of State|language=en-US|access-date=2020-03-13}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.state.gov/2020-international-women-of-courage-award/ "2020 International Women of Courage Award"]. </cite></ref> ਉਸਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਹਮ ਟੀ.ਵੀ. ਵੂਮਨ ਲੀਡਰਸ ਅਵਾਰਡ 2020 ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/445229/HUM-Network-to-honor-Iranian-filmmaker-Narges-Abyar-with-Women|title=HUM Network to honor Iranian filmmaker Narges Abyar with Women Leaders Award|date=2020-02-17|website=Tehran Times|language=en|access-date=2020-11-07|archive-date=2020-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127210708/https://www.tehrantimes.com/news/445229/HUM-Network-to-honor-Iranian-filmmaker-Narges-Abyar-with-Women|url-status=dead}}</ref> == ਧਮਕੀਆਂ == ਹੈਦਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਲਈ ਉਸਦੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਰਾਜੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਧਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1556360/10-hazara-women-defy-odds/|title=Hazara women defy the odds|last=Zafar|first=Muhammad|date=13 November 2017|access-date=13 October 2019}}</ref> ਮਾਰਚ 2019 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਪਸ਼ਤੂਨ ਤਹਾਫੁਜ਼ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦੇ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਐਗਜ਼ਿਟ ਕੰਟਰੋਲ ਲਿਸਟ (ਈ.ਸੀ.ਐਲ) ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dawn-16Mar19">{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1469937|title=Cabinet body puts travel ban on ex-minister, HR activist|last=Staff Reporter|date=16 March 2018|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|access-date=12 October 2019|publisher=DAWN Media Group|language=en}}</ref> == ਸਰੋਤ == ਇਹ ਲੇਖ ਸਵੀਡਿਸ਼ ਦੂਤਾਵਾਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ 11,12 ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਨੂੰ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ<ref>{{Cite web|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiGap_Challenge|title=WikiGap Challenge - Meta|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ਈਵੈਂਟ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1510517/volunteers-gather-to-add-information-online-about-pakistani-wom%3C/body%3E%3C/html%3E|title=Volunteers gather to add information online about Pakistani women|last=Shahid|first=Jamal|date=13 October 2019|work=DAWN.COM|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.islamabadscene.com/wikigap-event-by-swedish-embassy-puts-more-pakistani-women-on-wikipedia/|title='WikiGap' event by Swedish Embassy puts more Pakistani women on Wikipedia|date=13 October 2019|work=Islamabad Scene}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/540548-content-added-to-wikipedia-about-pakistani-women|title=Content added to Wikipedia about Pakistani women|work=thenews.com.pk|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਕੀਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਜ਼ਾਰਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] pp702cpar6qn48bhjeqq2n3ymehxjla 0 141837 854141 843143 2026-11-10T16:04:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854141 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image=MJK 37447 Agnès Varda (Berlinale 2019) (cropped).jpg }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਅਗਨੇਸ ਵਰਦਾ''' ( French: [aɲɛs vaʁda] [ਆਨਿਅਸ ਵਰਦਾ]; ਜਨਮ '''ਅਰਲੇਟ ਵਰਦਾ''', 30 ਮਈ 1928 – 29 ਮਾਰਚ 2019) ਇੱਕ ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਫ੍ਰੈਂਚ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ, ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮ 1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਫਿਲਮ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ [[ਯਥਾਰਥਵਾਦ (ਕਲਾ)|ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ]] ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ। <ref>{{Cite web|url=https://www.connaissancedesarts.com/photographie/disparition-de-la-realisatrice-francaise-agnes-varda-11117670/|title=Disparition de la réalisatrice française Agnès Varda|date=2019-03-29|website=Connaissance des Arts|language=fr|access-date=2020-09-29}}</ref> ਵਰਦਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ (ਅਸਲ ਸਥਾਨ) ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਧੁਨੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ, ਬਾਹਰ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤੇ ਸੈੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਬੈਕਡ੍ਰੌਪਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਆਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੈਰ-ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਸਦੀ ਵਰਤੋਂ 1950 ਦੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਵੀ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਸੀ। ਵਰਦਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ'' (1955) ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਕਲੀਓ 5 ਤੋਂ 7'' (1962), ਪਰ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫਿਲਮ, ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ; ''ਵੈਗਾਬੋਂਡ'' (1985), ਅਤੇ ''ਕੁੰਗ ਫੂ ਮਾਸਟਰ'' (1988) ਸੀ। ਵਰਦਾ ਨੂੰ ''ਬਲੈਕ ਪੈਂਥਰਜ਼'' (1968), ''ਦ ਗਲੇਨਰਜ਼ ਐਂਡ ਆਈ'' (2000), ''ਦ ਬੀਚਸ ਆਫ ਐਗਨਸ'' (2008), ''ਫੇਸ ਪਲੇਸਜ਼'' (2017), ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅੰਤਿਮ ਫਿਲਮ, ''ਐਗਨਸ ਦੁਆਰਾ ਵਰਦਾ'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। (2019)। ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਮਾਰਟਿਨ ਸਕੌਰਸੀਜ਼ੇ|ਮਾਰਟਿਨ ਸਕੋਰਸੇਸ]] ਨੇ ਵਰਦਾ ਨੂੰ "ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਦੱਸਿਆ। <ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/race/telluride-martin-scorsese-calls-agnes-varda-one-gods-at-fest-tribute-1235935|title=Telluride Martin Scorsese Calls Agnes Varda one of the Gods|website=The Hollywood Reporter|access-date=November 26, 2020}}|</ref> ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕਾਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਪਾਮ ਡੀ'ਓਰ, ਵੇਨਿਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲਡਨ ਲਾਇਨ, ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਆਨਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫੀਚਰ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਨਰੇਰੀ ਆਸਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-41185923|title=Meet the first female director to get an honorary Oscar|date=September 7, 2017|website=[[BBC]]|access-date=November 17, 2020}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਵਰਦਾ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਮਈ 1928 ਨੂੰ ਆਈਕਸਲੇਸ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼, ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਟੀਅਨ (ਨੀ ਪਾਸਕੇਟ) ਅਤੇ ਯੂਜੀਨ ਜੀਨ ਵਰਦਾ, ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.filmreference.com/film/29/Agnes-Varda.html|title=Agnes Varda Biography (1928-)|date=30 May 1928|publisher=Filmreference.com|access-date=10 September 2017}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸੇਟ, ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਗ੍ਰੀਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ [[ਅਨਾਤੋਲੀਆ|ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ]] ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਹ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜੀ ਸੀ। ਵਰਦਾ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਐਗਨਸ [ਆਨਿਅਸ] ਰੱਖ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੇਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਹੀ 'ਤੇ ਉਸੇ ਦੁਰਾਨ ਵਰਦਾ ਨੇ ਲਾਇਸੀ ਏਟ ਕਾਲਜ ਵਿਕਟਰ-ਡੁਰਯੂ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਅਤੇ [[ਪੈਰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਸੋਰਬੋਨ]] ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="encyclopedia_com">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/film-and-television-biographies/agnes-varda|title=Agnes Varda facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Agnes Varda|website=www.encyclopedia.com|language=en|access-date=10 April 2018}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ "ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਖਦਾਈ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਇਸ ਸਲੇਟੀ, ਅਣਮਨੁੱਖੀ, ਉਦਾਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਯਾਦ ਦਿੱਤੀ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਸੋਰਬੋਨ ਵਿਖੇ ਕਲਾਸਾਂ ਨੂੰ "ਮੂਰਖ, ਪੁਰਾਤਨ, ਅਮੂਰਤ, [ਅਤੇ] ਉਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਘਿਣਾਉਣੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਣਉਚਿਤ" ਦੱਸਿਆ। <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8aEYAAAAIAAJ|title=World Film Directors – Volume 2: 1945 – 1985|last=Wakeman|first=John|date=1987|publisher=Hw Wilson Company|isbn=9780824207632|series=World Film Directors|pages=1142|language=en}}</ref> == ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕਰੀਅਰ == ਵਰਦਾ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਕਿਉਰੇਟਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਏਕੋਲੇ ਡੂ ਲੂਵਰੇ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, <ref name="encyclopedia_com"/> ਪਰ ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਵੌਗੀਰਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। <ref name=":0"/> ਉਸਨੇ ਲੈਫਟ ਬੈਂਕ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਟਿਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਤਰਲ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ: "ਮੈਂ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚਦੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਜਾਂ ਮੈਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਆਂ।" <ref name="Darke">Darke, Chris. "Agnes Varda." ''Sight & Sound,'' vol. 25, no. 4, April 2015, pp. 46–50. ''Film & Television Literature Index with Full Text'', EBSCO''host.''</ref> <ref>Interestingly, a particular photo taken by Varda in Portugal in the 1950s inspired the book [https://www.wook.pt/livro/a-tale-of-two-cities-steve-harrison/23224417 A Tale of Two Cities] (and a homonymous [[imdbtitle:8316046|documentary]]) by historian Steve Harrison (2017).</ref> ਵਰਦਾ ਨੇ ਸਟਿਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਦੀ ਹੈ: "ਮੈਂ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਜੀਵਨ ਕਮਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ 'ਰਚਨਾਵਾਂ' ਕਿਹਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਰਿਹੀ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਰਚਨਾ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਿਹੀ ਸੀ।" <ref name="Darke">Darke, Chris. "Agnes Varda." ''Sight & Sound,'' vol. 25, no. 4, April 2015, pp. 46–50. ''Film & Television Literature Index with Full Text'', EBSCO''host.''</ref> 1951 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਜੀਨ ਵਿਲਰ ਨੇ 'ਥੀਏਟਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਪੂਲਰ' ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਐਵੀਗਨਨ ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਫੈਸਟੀਵਲ ਲਈ ਸਟੇਜ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। <ref name="encyclopedia_com"/> ਉਸਨੇ 1951 ਤੋਂ 1961 ਤੱਕ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਲਈ 'ਥੀਏਟਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਪੂਲਰ' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਸਾਖ ਵਧੀ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੇ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋ-ਜਰਨਲਿਸਟ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। <ref name=":0"/> ਵਰਦਾ ਦੀ ਸਥਿਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਮੋਸ਼ਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite book|title=Agnes Varda between Film, Photography, and Art|url=https://archive.org/details/agnesvardabetwee0000dero|last=DeRoo|first=Rebecca|publisher=University of California Press|year=2018|isbn=9780520279407|location=Oakland|pages=[https://archive.org/details/agnesvardabetwee0000dero/page/43 43]–45, 88, 108–110}}</ref> ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ: "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ, ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ'' ਬਣਾਈ — ਬਿਨਾਂ ਤਜਰਬੇ ਦੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਹਾਇਕ ਦੇ, ਫਿਲਮ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ — ਮੈਂ ਹਰ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਲਈਆਂ ਜੋ ਮੈਂ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਫੋਟੋਆਂ ਜੋ ਲਗਭਗ ਸ਼ਾਟਸ ਲਈ ਮਾਡਲ ਹਨ। . ਅਤੇ ਮੈਂ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਮਤਲਬ ਕਿ ਕੈਮਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਕਿਸ ਲੈਂਸ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਨਾਲ?" ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ:<blockquote>ਮੈਂ 1982 ਵਿੱਚ ''ਯੂਲੀਸ''ਸ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਕਿ 1954 ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫੋਟੋ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਉਸੇ ਬੇਲੋਜ਼ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ''ਯੂਲੀਸਸ'' ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, 'ਮੈਂ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦੇਖਦੀ ਸੀ।' ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਇਹ ਫੋਟੋ ਦਾ ਮੂਲ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਕੈਮਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਫਰੇਮ ਕਰੋਗੇ, ਇਸਲਈ ਮੈਂ ਕੈਮਰੇ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰੈਸਾਈ (ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ) ਨੂੰ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆ/ਦੇਖਿਆ। <ref name="Darke">Darke, Chris. "Agnes Varda." ''Sight & Sound,'' vol. 25, no. 4, April 2015, pp. 46–50. ''Film & Television Literature Index with Full Text'', EBSCO''host.''</ref></blockquote>2010 ਵਿੱਚ, ਵਰਦਾ ਗੈਲਰੀ ਨਥਾਲੀ ਓਬਾਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। <ref>[[:fr:Point de vue (magazine)|Point de Vue]], 16 June 2016, « Agnès Varda, la joconde de la rue Daguerre »</ref> == ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਕੈਰੀਅਰ == ਵਰਦਾ ਦਾ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਕੈਰੀਅਰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਖਾਸ ਉਸ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <ref name="Smith1998">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iddRAQAAIAAJ|title=Agnès Varda|last=Smith|first=Alison|date=1998|publisher=Manchester University Press|isbn=9780719050619|location=Manchester|oclc=39443910}}</ref> {{Rp|3}}ਇੱਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਧਿਅਮ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਅਤੇ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 20 ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਲਿਖਿਆ ਸੀ "ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਖਤਮ ਕਰ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ: 'ਮੈਂ ਉਸ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਨੂੰ ਸ਼ੂਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗੀ,' ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣਾਇਆ।" ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਔਖੀ ਲੱਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਵਾਂਗ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੁਭਾਵਕ ਅਤੇ ਨਾਰੀਤਵ ਸੀ। ''ਦ ਬੀਲੀਵਰ'' ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ( ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ'' ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ) ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.believermag.com/issues/200910/?read=interview_varda|title=Agnès Varda [FILMMAKER]|last=Heti|first=Sheila|authorlink=Sheila Heti|access-date=29 October 2014|archive-date=22 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422124943/https://believermag.com/issues/200910/?read=interview_varda|url-status=dead}}</ref> === ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟ'' (1954) === ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਪਸੰਦ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕਸਬੇ ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਬੀਮਾਰ ਦੋਸਤ ਲਈ ਫਿਲਮਾਂਕਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 1954 ਵਿੱਚ, ਵਰਦਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ, ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟ'', ਇੱਕ ਨਾਖੁਸ਼ ਜੋੜੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਹੈ। <ref name="Neupert">Neupert, Richard. ''A History of the French New Wave Cinema'', University of Wisconsin Press, 2007. Pg. 57.</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵਰਦਾ ਗੈਸਟਨ ਬੈਚਲਰਡ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੋਰਬੋਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। "ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਕਲਪਨਾ ਡੇਸ ਮੈਟੀਰੇਸ' ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ [[ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ।" ਇਹ ਵਿਚਾਰ ''La Pointe Courte'' ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਰਿੱਤਰ ਅਮੂਰਤਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਦੋ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਦਾਕਾਰਾਂ, ਸਿਲਵੀਆ ਮੋਨਫੋਰਟ ਅਤੇ ਫਿਲਿਪ ਨੋਇਰੇਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇੱਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਤੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਓਰੀਅਲਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲਪਨਿਕ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। <ref name="Fitterman">Fitterman-Lewis, ''To Desire Differently'', Columbia University Press, 1996, pp. 215-245.</ref> ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵਰਦਾ ਦੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸਾਥੀ "ਲੇਫਟ ਬੈਂਕ" ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਐਲੇਨ ਰੇਸਨੇਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ "ਲਗਭਗ ਉਹ ਫਿਲਮ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਖੁਦ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ" ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਬਣਤਰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲ੍ਮ ''ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਮੋਨ ਅਮੋਰ'' ਵਰਗੀ ਸੀ। (1959)। ਵਰਦਾ ਦੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਰੇਸਨੇਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਲੁਚੀਨੋ ਵਿਸਕੋਂਟੀ, ਮਾਈਕਲਐਂਜਲੋ ਐਂਟੋਨੀਓਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ "ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਿਨੇਮੇਥੇਕ ਵਿੱਚ ਗਈ। ਉਹ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।" ਰੇਸਨੇਸ ਅਤੇ ਵਰਦਾ ਉਮਰ ਭਰ ਦੇ ਦੋਸਤ ਬਣੇ ਰਹੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੇਸਨੇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ "ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ" ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। <ref name=":0"/> ''ਕਾਹੀਅਰਸ ਡੂ ਸਿਨੇਮਾ'' ਦੁਆਰਾ ਫਿਲਮ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ: ਆਂਡਰੇ ਬਾਜ਼ਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬਾਹਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ।" <ref>{{Cite web|url=http://www.newwavefilm.com/french-new-wave-encyclopedia/la-pointe-courte.shtml|title=LA POINTE COURTE - Agnes Varda|website=www.newwavefilm.com|access-date=1 April 2019}}</ref> ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਟਰੂਫੌਟ ਨੇ ਇਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਕੰਮ, ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ" ਕਿਹਾ। <ref>{{Cite web|url=http://www.wga.org/news-events/news/press/2019/french-filmmaker-agnes-varda-to-receive-2019-jean-renoir-award|title=French Filmmaker Agnès Varda to Receive WGAW's 2019 Jean Renoir Award for International Screenwriting Achievement|website=www.wga.org|language=en|access-date=1 April 2019|archive-date=1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401013749/https://www.wga.org/news-events/news/press/2019/french-filmmaker-agnes-varda-to-receive-2019-jean-renoir-award|url-status=dead}}</ref> ਵਰਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਫਿਲਮ "ਤੋਪ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ ਹਿੱਟ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਔਰਤ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣਨ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣੇ ਪਏ ਸਨ।" <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The text near this tag needs a citation. (April 2019)">ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਲਈ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ਪਰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਤੀ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਵਰਦਾ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। <ref name=":0" /> ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਦੀ ਦਾਦੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ'' ਨੂੰ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.criterion.com/explore/178-agnes-varda|title=Agnès Varda|work=The Criterion Collection|access-date=10 April 2018}}</ref> ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਕਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ "ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਲੜਦੇ ਹਨ"। <ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2017/film/awards/agnes-varda-faces-places-governors-awards-2017-1202606838/|title=Agnès Varda on Radical Filmmaking: 'I Never Thought I Didn't Have the Right'|last=Rizzo|first=Carita|date=10 November 2017|work=Variety|access-date=10 April 2018|language=en-US}}</ref> === ''ਕਲੀਓ 5 ਤੋਂ 7'' (1961) === ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟ'' ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਕਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ; ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਟੂਰਿਸਟ ਦਫਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪੈਸੇ ਲਾਏ ਗਏ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਦਾ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ''ਲ'ਓਪੇਰਾ-ਮੌਫੇ'', ਰੂਏ ਮੌਫੇਟਾਰਡ ਸਟ੍ਰੀਟ ਮਾਰਕੀਟ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 1958 ਦੇ ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। <ref name=":0"/> ''5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ ਕਲੀਓ'' ਦੋ ਅਸਾਧਾਰਨ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੌਪ ਗਾਇਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਬਾਇਓਪਸੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਸਤਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਰਦਾ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਟ੍ਰੋਪ ਹੈ। <ref name="Wilson1999">{{Cite book|title=French Cinema since 1950: Personal Histories.|last=Emma|first=Wilson|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=1999|isbn=0715628496|location=[[Lanham, MD]]|pages=42–46|chapter=3. Mourning Films I.|author-link=Emma Wilson}}</ref> ਡੂੰਘੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ''5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ'' ਕਲੀਓ ਨੇ ਕਲੀਓ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਕੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲੀਓ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ "ਦੇਖਣ-ਦੇਖਣ" ਗੁਣਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਵਿੱਗ) ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ''5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ'' ਕਲੀਓ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗਲਪ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ'' ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ [[ਡਾਇਜੀਸਿਸ|ਡਾਈਜੇਟਿਕ]] ਐਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਮ 5 ਤੋਂ 7 ਵਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦਾ ਰਨ-ਟਾਈਮ 89 ਮਿੰਟ ਹੈ। <ref name="Fitterman">Fitterman-Lewis, ''To Desire Differently'', Columbia University Press, 1996, pp. 215-245.</ref> === ਸਿਨੇ-ਟਾਮਾਰਿਸ (1977) === 1977 ਵਿੱਚ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ, [https://www.cine-tamaris.fr/ ਸਿਨੇ-ਟੈਮਾਰਿਸ ਦੀ] ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। <ref name="senses">{{Cite web|url=http://sensesofcinema.com/2002/great-directors/varda/|title=Agnes Varda|last=Carter|first=Helen|website=Senses of Cinema|access-date=29 October 2014|archive-date=6 ਸਤੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906230042/http://sensesofcinema.com/2002/great-directors/varda/|url-status=dead}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਕਾਉਂਟੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਨੇ ''ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵਰਦਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ, ਐਗਨਸ ਵਰਦਾ ਦਾ'' ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਕਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.lacma.org/art/exhibition/agn%C3%A8s-varda-californialand|title=Agnès Varda in Californialand|website=www.lacma.org|access-date=24 October 2014}}</ref> === ''ਵੈਗਾਬੋਂਡ'' (1985) === === ''ਜੈਕੋਟ ਡੀ ਨੈਂਟਸ'' (1991) === === ''ਦਿ ਗਲੇਨਰਜ਼ ਐਂਡ ਆਈ'' (2000) === [[ਤਸਵੀਰ:Agnès_Varda_at_Guadalajara_Film_Festival.jpg|thumb| ਵਰਦਾ 2010 ਵਿੱਚ ਗੁਆਡਾਲਜਾਰਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] === ''ਫੇਸ ਪਲੇਸ'' (2017) === == ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ == === ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ === === ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ === == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ == == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Cannes_handprints.jpg|thumb| ਕਾਨਸ ਵਿਖੇ ਵਰਦਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ]] ਵਰਦਾ 2005 ਵਿੱਚ ਕਾਨਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1983 ਵਿੱਚ ਵੇਨਿਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। <ref name="Juries 2005 : All the Juries">{{Cite web|url=http://www.festival-cannes.fr/en/archives/2005/allJury.html|title=Juries 2005 : All the Juries|website=Festival de Cannes|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092218/http://www.festival-cannes.fr/en/archives/2005/allJury.html|archive-date=4 March 2016|access-date=30 March 2019}}</ref> <ref name="Giurie anni ’80">{{Cite web|url=http://www.carnivalofvenice.com/?page_id=122&lang=en+Juries+for+the+1980s|title=Giurie anni '80|website=Carnival of Venice|archive-url=https://web.archive.org/web/20120830025432/http://www.carnivalofvenice.com/?page_id=122|archive-date=30 August 2012|access-date=30 March 2019}}</ref> 2002 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਕੈਡਮੀ ਇਨਾਮ, ''ਰੇਨੇ ਕਲੇਅਰ ਅਵਾਰਡ'' ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.vogue.com/article/agnes-varda-obituary|title=Agnès Varda, Acclaimed French Filmmaker and "Grandmother of the New Wave," Is Dead at Age 90|date=29 March 2019|website=Vogue|language=en|access-date=30 March 2019}}</ref> 4 ਮਾਰਚ 2007 ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਦੀ ਇੱਕ ਗ੍ਰੈਂਡ ਅਫਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="legiondhonneur.fr">{{Cite web|url=http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/conferen/donnedieu/avarda.html|title=Elévation d'Agnès Varda à la dignité de Grand officier dans l'ordre national du mérite|publisher=[[Ministry of Culture (France)]]|language=fr|trans-title=Elevation of Agnès Varda to the honor of Grand Officer of the National Order of Merit|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125120721/http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/conferen/donnedieu/avarda.html|archive-date=25 January 2018}}</ref> 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ ਡੇ ਲਾ ਲੀਜਿਅਨ ਡੀ'ਹੋਨੂਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/04/12/legion-d-honneur-plusieurs-proches-de-sarkozy-promus_1179810_823448.html|title=Légion d'honneur : Vincent Bolloré et Max Gallo promus|date=12 April 2009|publisher=[[Lemonde.fr]]|language=fr|trans-title=Legion of Honor: Vincent Bolloré and Max Gallo promoted}}</ref> ਮਈ 2010 ਵਿੱਚ ਵਰਦਾ ਨੂੰ [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕਾਨਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਫੋਰਟਨਾਈਟ ਦਾ 8ਵਾਂ ਕੈਰੋਸੇ ਡੀ ਓਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2010/film/markets-festivals/spotlight-on-sidebars-1118017346/|title=Spotlight on sidebars|last=Mintzer|first=Jordan|date=7 April 2010|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|access-date=25 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125114931/http://variety.com/2010/film/markets-festivals/spotlight-on-sidebars-1118017346/|archive-date=25 January 2018|last2=Keslassy|first2=Elsa}}</ref> 22 ਸਤੰਬਰ 2010 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਲੀਜ, ਬੈਲਜੀਅਮ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.uliege.be/cms/c_492494/fr/rentree-academique-a-l-universite-de-liege-22/09/2010|title=Rentrée académique à l'Université de Liège|date=22 September 2010|website=[[University of Liège]]|language=fr|access-date=30 March 2019|archive-date=17 ਮਾਰਚ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317042813/https://www.uliege.be/cms/c_492494/fr/rentree-academique-a-l-universite-de-liege-22/09/2010|dead-url=yes}}</ref> 14 ਮਈ 2013 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਕਰਾਸ ਲਈ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref name="legiondhonneur.fr" /> 22 ਮਈ 2013 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ 2013 ਦਾ FIAF ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। <ref>{{Cite web|url=http://fiafnet.org/uk/news/21.html|title=2013 FIAF Award presented to French Filmaker {{sic|hide=y}} Agnès Varda during the International Cannes Film Festival|date=27 May 2013|website=[[fiafnet.org]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906004346/http://fiafnet.org/uk/news/21.html|archive-date=6 September 2013|access-date=25 January 2018}}</ref> 10 ਅਗਸਤ 2014 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੇ 67ਵੇਂ ਲੋਕਾਰਨੋ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਲੀਓਪਾਰਡ ਆਫ ਆਨਰ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। <ref name="www.cineuropa.org">{{Cite web|url=http://www.cineuropa.org/it.aspx?t=interview&l=en&did=261466|title=Agnès Varda • Director|last=Llanos Martinez|first=Hector|website=www.cineuropa.org|access-date=26 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304050636/http://www.cineuropa.org/it.aspx?t=interview&l=en&did=261466|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|url-status=dead}}</ref> ਕੀਰਾ ਮੁਰਾਤੋਵਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਦੂਜੀ ਔਰਤ ਸੀ। <ref name="Leopard of Honour Award">{{Cite web|url=http://www.cineuropa.org/nw.aspx?t=newsdetail&l=en&did=259544|title=The Leopard of Honour at the Locarno Film Festival will this year celebrate the great Agnès Varda|last=Del Don|first=Georgia|website=www.cineuropa.org|access-date=26 September 2014|archive-date=26 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126012416/http://www.cineuropa.org/nw.aspx?t=newsdetail&l=en&did=259544|url-status=dead}}</ref> 13 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਿਲਮ ਅਕੈਡਮੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਆਨਰੇਰੀ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ । <ref>{{Cite web|url=http://www.cineuropa.org/nw.aspx?t=newsdetail&l=en&did=265408|title=EFA honours Agnès Varda|website=Cineuropa|access-date=3 November 2014|archive-date=3 ਨਵੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141103215636/http://www.cineuropa.org/nw.aspx?t=newsdetail&l=en&did=265408|url-status=dead}}</ref> 24 ਮਈ 2015 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਪਾਮ ਡੀ'ਓਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਆਨਰੇਰੀ ਪਾਮ ਡੀ ਓਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.festival-cannes.com/en/article/61348.html|title=A Palme d'honneur to Agnès Varda|website=[[festival-cannes.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518093527/http://www.festival-cannes.com/en/article/61348.html|archive-date=18 May 2015|access-date=9 May 2015}}</ref> 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਅਫਸਰ ਡੇ ਲਾ ਲੀਜਿਅਨ ਡੀ'ਹੋਨੂਰ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=http://www.ladepeche.fr/article/2017/04/16/2557161-legion-honneur-francois-pinault-laurent-fabius-agnes-varda-distingues.html|title=Légion d'honneur: François Pinault, Laurent Fabius et Agnès Varda distingués|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417211510/http://www.ladepeche.fr/article/2017/04/16/2557161-legion-honneur-francois-pinault-laurent-fabius-agnes-varda-distingues.html|archive-date=17 April 2017|publisher=[[Agence France-Presse]]|language=fr|trans-title=Legion of Honor: François Pinault, Laurent Fabius and Agnès Varda honored|via=[[La Dépêche du Midi]]}}</ref> ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾ ਆਈ ਦੀ 2017 ਦੀ "ਅਨਫਰਗੇਟੇਬਲਜ਼" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://realscreen.com/2017/10/19/ciff-17-cinema-eye-unveils-unforgettables/|title=CIFF '17: Cinema Eye unveils "Unforgettables"|last=Alcinii|first=Daniele|date=19 October 2017|publisher=Realscreen|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029173755/http://realscreen.com/2017/10/19/ciff-17-cinema-eye-unveils-unforgettables/|archive-date=29 October 2017|access-date=29 November 2017}}</ref> 11 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਆਨਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣ ਗਈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.oscars.org/news/academy-honor-charles-burnett-owen-roizman-donald-sutherland-and-agnes-varda-oscars-2017|title=THE ACADEMY TO HONOR CHARLES BURNETT, OWEN ROIZMAN, DONALD SUTHERLAND AND AGNÈS VARDA WITH OSCARS AT 2017 GOVERNORS AWARDS &#124; Oscars.org &#124; Academy of Motion Picture Arts and Sciences|date=6 September 2017|publisher=[[Oscars.org]]|access-date=10 September 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://en.unifrance.org/news/15093/agnes-varda-the-first-female-director-to-receive-a-governors-award-in-hollywood|title=Agnès Varda, the first female director to receive a Governors Award in Hollywood - uniFrance Films|date=14 November 2017|website=[[UniFrance|En.unifrance.org]]|access-date=29 November 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.varsity.co.uk/film-and-tv/14086|title=Academy Honorary Award 2017: Le Bonheur is tainted by hypocrisy|date=24 November 2017|website=[[Varsity (Cambridge)|Varsity]]|access-date=29 November 2017}}</ref> ਇਹ ਇਨਾਮ 9ਵੇਂ ਸਲਾਨਾ ਗਵਰਨਰ ਅਵਾਰਡ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ''ਫੇਸਜ਼ ਪਲੇਸਜ਼'' ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ (ਉਹ ਸਾਥੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਜੇਮਸ ਆਈਵਰੀ ਨਾਲੋਂ ਅੱਠ ਦਿਨ ਵੱਡੀ ਸੀ)। <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/films/2018/01/23/french-director-agnes-varda-89-becomes-oldest-ever-oscar-nominee/|title=French director Agnès Varda, 89, becomes oldest ever Oscar nominee|website=[[The Daily Telegraph]]|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/films/2018/01/23/french-director-agnes-varda-89-becomes-oldest-ever-oscar-nominee/|archive-date=12 January 2022|url-access=subscription}}</ref> 1985 ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ''ਵੈਗਾਬੋਂਡ'' ਲਈ, ਉਸਨੇ 42ਵੇਂ ਵੇਨਿਸ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਗੋਲਡਨ ਲਾਇਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web|url=https://www.labiennale.org/en/history-venice-film-festival|title=History of the Venice Film Festival|date=7 December 2017|website=La Biennale di Venezia|language=en|access-date=30 March 2019}}</ref> 2009 ਵਿੱਚ, ''The Beaches of Agnès'' ਨੇ 34ਵੇਂ ਸੀਜ਼ਰ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। <ref>{{Cite web|url=http://www.lescesarducinema.com/#palmares|title=Accueil - Académie des Arts et Techniques du Cinéma|publisher=Lescesarducinema.com|access-date=10 September 2017}}</ref> ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਰਦਾ ਅਕੈਡਮੀ ਆਨਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਨਰੇਰੀ ਆਸਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। <ref>{{Cite magazine|last=JR|author-link=JR (artist)|date=4 April 2019|title='She Was Always in the Present.' Artist JR on the Films and Friendship of Agnès Varda|url=http://time.com/5564179/agnes-varda-obituary-jr/|magazine=Time|access-date=13 ਮਈ 2022|archive-date=13 ਮਈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513035634/https://time.com/5564179/agnes-varda-obituary-jr/|url-status=dead}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ [[ਐਂਜਲੀਨਾ ਜੋਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਗਵਰਨਰ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2019 ਵਿੱਚ, [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ|ਬੀਬੀਸੀ]] ਨੇ 84 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 368 ਫਿਲਮ ਮਾਹਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਪੋਲ ਕੀਤਾ। ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ: ''ਦ ਬੀਚਸ ਆਫ਼ ਐਗਨਸ'', ''ਵਨ ਸਿੰਗਜ਼, ਦ ਅਦਰ'' ਡਜ਼ਨਟ, ''ਦ ਗਲੇਨਰਜ਼ ਐਂਡ ਆਈ'', ''ਲੇ ਬੋਨਹੂਰ'', ''ਵੈਗਾਬੋਂਡ'', ਅਤੇ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ-ਦੋ ਐਂਟਰੀ, ''ਕਲੀਓ 5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ'' <ref name="BBC 100 greatest">{{Cite news|url=http://www.bbc.com/culture/story/20191125-the-100-greatest-films-directed-by-women-poll|title=The 100 greatest films directed by women|date=26 November 2019|work=BBC|access-date=28 December 2019}}</ref> <ref name="James BBC Varda">{{Cite news|url=http://www.bbc.com/culture/story/20191125-greatest-films-directed-by-women-film-poll-agns-varda|title=Why Agnès Varda's Cléo from 5 to 7 deserves to be a classic|last=James|first=Caryn|date=26 November 2019|work=BBC|access-date=28 December 2019}}</ref> == ਪਿਛਾਖੜੀ == [[ਬੀਲਦਮੁਸੀਟ|ਬਿਲਡਮੁਸੇਟ]], ਉਮਿਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸਵੀਡਨ ਵਿਖੇ ਐਗਨਸ ''ਵਰਦਾ'' । 2 ਜੂਨ, 2013 - ਅਗਸਤ 18, 2013 <ref>{{Cite web|url=https://www.dn.se/kultur-noje/film-tv/helena-lindblad-filmens-lekfulla-lilla-gumma-brann-for-bade-verkligheten-och-fantasin/|title=Helena Lindblad: Filmens lekfulla lilla gumma brann för både verkligheten och fantasin|date=29 March 2019|website=DN.SE}}</ref> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Agnes_varda.jpg|right|thumb| ਵਰਦਾ ਹਾਰਵਰਡ ਫਿਲਮ ਆਰਕਾਈਵ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਪਿਛਾਖੜੀ ਲੜੀ 'ਤੇ ਬੋਲਦੀ ਹੋਈ]] === ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਮੂਲ ਸਿਰਲੇਖ <ref name="filmog">{{Cite web|url=http://www.allocine.fr/personne/fichepersonne-2492/filmographie/|title=Agnès Varda: Filmographie|website=Allocine|access-date=29 March 2019}}</ref> ! ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਰਲੇਖ ! ਕ੍ਰੈਡਿਟ |- | 1955 | ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1962 | ''ਕਲੀਓ ਡੀ 5 à 7'' | ''ਕਲੀਓ 5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1965 | ''Le Bonheur'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1966 | ''Les Creatures'' | ''ਜੀਵ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1967 | ''ਲੋਇਨ ਡੂ ਵੀਅਤਨਾਮ'' | ''ਵਿਅਤਨਾਮ ਤੋਂ ਦੂਰ'' | ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |- | 1969 | ''ਸ਼ੇਰ ਪਿਆਰ'' | ''ਸ਼ੇਰ ਪਿਆਰ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ |- | 1975 | ''ਡੈਗੁਏਰੀਓਟਾਈਪਸ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1977 | ''L'Une chante, l'autre Pas'' | ''ਇੱਕ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1981 | ''ਮੁਰ ਮਰਸ'' | ''ਮੂਰਲ ਮੂਰਲਸ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1981 | ''ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ'' | ''ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1985 | ''ਸੰਸ ਤੋਇਤ ਨ ਲੋਇ ॥'' | ''ਭਗੌੜਾ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ |- | 1988 | ''ਜੇਨ ਬੀ ਪਾਰ ਐਗਨੇਸ ਵੀ.'' | ''ਐਗਨਸ ਵੀ ਦੁਆਰਾ ਜੇਨ ਬੀ.'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ |- | 1987 | ''Le Petit amour'' | ''ਕੁੰਗ ਫੂ ਮਾਸਟਰ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1991 | ''ਜੈਕੋਟ ਡੀ ਨੈਂਟਸ'' | ''ਜੈਕੋਟ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1993 | ''Les demoiselles ont eu 25 ans'' | ''ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ 25 ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਹਨ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1994 | ''Les Cent et une nuits de Simon Cinema'' | ''ਏ ਹੰਡ੍ਰੇਡ ਐਂਡ ਵਨ ਨਾਈਟਸ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1995 | ''L'univers de Jacques Demy'' | ''ਜੈਕ ਡੇਮੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2000 | ''Les Glaneurs et la glaneuse'' | ''ਦਿ ਗਲੇਨਰਜ਼ ਅਤੇ ਆਈ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਸੰਪਾਦਕ |- | 2002 | ''Les Glaneurs et la glaneuse... deux ans après'' | ''ਦਿ ਗਲੇਨਰਜ਼ ਅਤੇ ਮੈਂ: ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ'' | ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸੰਪਾਦਕ |- | 2004 | ''ਸਿਨੇਵਰਦਾਫੋਟੋ'' | ''ਸਿਨੇਵਰਦਾਫੋਟੋ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2006 | ''Quelques veuves de Noirmoutier'' | ''Noirmoutier ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਧਵਾਵਾਂ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2008 | ''Les plaages d'Agnès'' | ''ਐਗਨਸ ਦੇ ਬੀਚ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ |- | 2017 | ''ਵਿਸੇਜ਼ ਪਿੰਡਾਂ'' | ''ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੋ'' | ਡਾਇਰੈਕਟਰ |- | 2019 | ''ਵਰਦਾ ਪਾਰ ਅਗਨੇਸ'' | ''ਐਗਨੇਸ ਦੁਆਰਾ ਵਰਦਾ'' | ਡਾਇਰੈਕਟਰ |} === ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਮੂਲ ਸਿਰਲੇਖ <ref name="filmog"/> ! ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਰਲੇਖ ! ਕ੍ਰੈਡਿਟ |- | 1958 | ''L'opéra-mouffe'' | ''ਇੱਕ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਦੀ ਡਾਇਰੀ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1958 | ''La cocotte d'azur'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1958 | ''Du coté de la cote'' | ''ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ / ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1958 | ''Ô saisons, ô châteaux'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1961 | ''Les fiancés du pont MacDonald<br /><br /><br /><br />''<nowiki></br></nowiki> ''(Méfiez-vous des lunettes noires)'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1963 | ''ਸਲੂਟ ਲੇਸ ਕਿਊਬੇਨ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 1965 | ''ਐਲਸਾ ਲਾ ਗੁਲਾਬ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1967 | ''Oncle Yanco'' | ''ਅੰਕਲ ਯੈਂਕੋ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 1968 | ''ਬਲੈਕ ਪੈਂਥਰਜ਼'' | - | ਡਾਇਰੈਕਟਰ |- | 1975 | ''ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ: ਨੋਟਰੇ ਕੋਰ, ਨੋਟਰੇ ਸੈਕਸ'' | ''ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 1976 | ''Plaisir d'amour en ਇਰਾਨ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1984 | ''ਲੇਸ ਡਾਈਟਸ ਕੈਰੀਏਟਾਈਡਸ'' | ''ਅਖੌਤੀ ਕੈਰੀਟਿਡਜ਼'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 1984 | ''7 ਪੀ. cuis., s. de b., ... à saisir'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1986 | ''T'as de Beaux escaliers, tu sais'' | ''ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਪੌੜੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1982 | ''ਯੂਲਿਸ'' | ''ਯੂਲਿਸ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 2002 | ''Hommage à Zgougou (et salut à Sabine Mamou)'' | ''Zgougou ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 2003 | ''Le lion volatil'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2004 | ''Ydessa, les ours et ਆਦਿ.'' | ''ਯਡੇਸਾ, ਰਿੱਛ ਆਦਿ।'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2004 | ''ਵਿਏਨਲੇ ਵਾਲਜ਼ਰ'' | ''ਵਿਏਨਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2004 - ਟ੍ਰੇਲਰ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 2005 | ''ਲੇਸ ਡਾਈਟਸ ਕੈਰੀਏਟਾਈਡਸ ਬੀ.ਆਈ.ਐਸ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2005 | ''Cléo de 5 à 7: ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਕਿੱਸੇ'' | ''5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ ਕਲੀਓ: ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕਿੱਸੇ'' | ਡਾਇਰੈਕਟਰ |- | 2015 | ''Les 3 Boutons'' | ''ਤਿੰਨ ਬਟਨ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਮੂਲ ਸਿਰਲੇਖ <ref name="filmog"/> ! ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਰਲੇਖ ! ਕ੍ਰੈਡਿਟ |- | 1970 | ''ਨੌਸਿਕਾ'' (ਟੀਵੀ ਫਿਲਮ) | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1983 | ''ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਪਾਉ ਯੂਨ ਚਿੱਤਰ'' (ਟੀਵੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ) | - | ਡਾਇਰੈਕਟਰ |- | 2010 | ''ਪੀਓਵੀ'', ਐਪੀਸੋਡ 3, ਸੀਜ਼ਨ 23, ''ਐਗਨਸ ਦੇ ਬੀਚਸ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫਰ |- | 2011 | ''[[:fr:Agnès de ci de là Varda|Agnès de ci de là Varda]]'', 5 ਐਪੀਸੋਡ (ਟੀਵੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ) | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |} == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == * ''Les Plages d'Agnès: texte illustre du film d'Agnès Varda'', ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮੈਮੋਇਰਸ ਡੀ ਸੀਜ਼ਰ, ਐਡੀਸ਼ਨਸ ਡੇ l'Œil, 108 pp. (2010)   * ''L'île et elle: Agnès Varda'', Actes sud, 81 pp. (2006)   * ''ਸੈਨਸ ਟੋਇਟ ਨੀ ਲੋਈ: ਅਨ ਫਿਲਮ ਡੀ'ਐਗਨੇਸ ਵਰਦਾ'', ਲ'ਅਵੈਂਟ-ਸੀਨ ਸਿਨੇਮਾ, 92 ਪੀ.ਪੀ. (2003)  <ref>{{Cite web|url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb399599701|title=Notice bibliographique|publisher=[[Bibliothèque nationale de France|BNF]]|access-date=30 March 2019}}</ref> * ''ਵਰਦਾ ਪਾਰ ਐਗਨੇਸ'', ਲੇਸ ਕਾਹਿਅਰਸ ਡੂ ਸਿਨੇਮਾ (1994, 2005 ਰੀਪ੍ਰਿੰਟ)   * ''La Cote d'Azur, d'azur, d'azur, d'azur'', ਸੰਗ੍ਰਹਿ Lieu-dit, Les editions du Temps (1961)  <ref>{{Cite web|url=https://egs.edu/faculty/agn%C3%A8s-varda|title=Agnès Varda, Professor of Film at The European Graduate School / EGS|publisher=[[European Graduate School]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190630190723/https://egs.edu/faculty/agn%C3%A8s-varda|archive-date=30 June 2019|access-date=30 March 2019}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.cine-tamaris.fr/ ਸਿਨੇ ਤਾਮਾਰਿਸ] ਵਿਖੇ [https://www.cine-tamaris.fr/agnes-varda/ ਅਗਨੇਸ ਵਰਦਾ] * {{IMDB name|889513}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2019]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928]] 4g7gv48cn3x2omrskp0wenw3c2nj9vk 0 143229 854253 838741 2026-11-11T06:10:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854253 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=<!-- defaults to article title when left blank -->ਗੁਰਮੀਤ ਕੌਰ|image=<!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] -->|alt=<!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software -->|caption=|birth_name=<!-- only use if different from name -->|birth_date=<!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. -->|birth_place=[[ਕਾਨਪੁਰ]], ਭਾਰਤ|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) -->|death_place=|nationality=<!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] -->ਅਮਰੀਕੀ|other_names=|occupation=ਲੇਖਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ|years_active=|known_for=|notable_works=}} [[Category:Articles with hCards]] '''ਗੁਰਮੀਤ ਕੌਰ''' ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਅਮਰੀਕੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਅਮਰੀਕਨ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਜੋ ''ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ'' ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਧੀਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://gardencollage.com/inspire/wild-earth/honoring-nature-punjabi-folktales/|title=Honoring Nature With Punjabi Folktales|date=2017-02-24|website=Garden Collage Magazine|language=en-US|access-date=2022-07-06|archive-date=2022-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527225557/https://gardencollage.com/inspire/wild-earth/honoring-nature-punjabi-folktales/|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਰੀਅਰ === ਗੁਰਮੀਤ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕਾਨਪੁਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜੱਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬੰਨੂ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/education/syllables-that-bind-5410108/|title=Syllables that Bind|date=2018-10-20|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref> ਉਹ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਇੰਦੌਰ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਚਲੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562148-reclaiming-language|title=Reclaiming language {{!}} Literati {{!}} thenews.com.pk|website=www.thenews.com.pk|language=en|access-date=2022-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706051642/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562148-reclaiming-language|archive-date=2022-07-06|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਅਟਲਾਂਟਾ, ਜਾਰਜੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 25 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://folktalesofpunjab.com/about-gurmeet-kaur/|title=About Gurmeet Kaur|website=Fascinating Folktales of Punjab|language=en-US|access-date=2022-07-06}}</ref> ਉਸਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/punjabi/international-44488237|title=ਸੁਲੇਖ ਮੇਲੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਲੂਸ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ|work=BBC News ਪੰਜਾਬੀ|access-date=2022-07-06|language=pa}}</ref> === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮਨਮੋਹਕ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ === ਉਸਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562148-reclaiming-language|title=Reclaiming language {{!}} Literati {{!}} thenews.com.pk|website=www.thenews.com.pk|language=en|access-date=2022-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706051642/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562148-reclaiming-language|archive-date=2022-07-06|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562148-reclaiming-language "Reclaiming language | Literati | thenews.com.pk"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706051642/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562148-reclaiming-language |date=2022-07-06 }}. ''www.thenews.com.pk''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-07-06</span></span>.</cite></ref> 2012-13 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੈੱਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ''ਚਿੜੀ ਤੇ ਪਿੱਪਲ'', ਚਿੜੀ ਤੇ ''ਕਾਂ'', ਅਤੇ ਲੈਲਾ ਤੇ ''ਢੋਲ'' ਆਦਿ।<ref name=":1" /> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਅਨਡਿਵਾਇਡਡ'' ''ਪੰਜਾਬ ਐਡੀਸ਼ਨ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/education/syllables-that-bind-5410108/|title=Syllables that Bind|date=2018-10-20|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-07-06}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://indianexpress.com/article/education/syllables-that-bind-5410108/ "Syllables that Bind"]. ''The Indian Express''. 2018-10-20<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-07-06</span></span>.</cite></ref> ਉਹ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਡੀਓ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.khabar.com/magazine/community-newsmakers/gurmeet-kaur-publishes-audio-stories-in-punjabi|title=Khabar: Gurmeet Kaur publishes audio stories in Punjabi|website=www.khabar.com|access-date=2022-07-06}}</ref> === ਦ ਵੈਲੀਐਂਟ - ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ === 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ]] ਦੀ 25ਵੀਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/forgotten-in-his-homeland-laawaris-laashan-da-waaris-6584845/|title=Forgotten in his homeland: Laawaris Laashan Da Waaris|date=2020-09-06|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://pippal.org/|title=The Valiant Jaswant Singh Khalra - A Book by Gurmeet Kaur|date=2020-07-13|language=en-US|access-date=2022-07-06}}</ref> === ਸਰਗਰਮੀ === ਉਹ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1451745|title=HERITAGE: HOW TO PRESERVE THE SANCTITY OF GURU NANAK’S KARTARPUR|last=Kaur|first=Gurmeet|date=2018-12-16|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਹ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਲਿਵ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/for-the-punjab-that-doesn-t-read-443202|title=For the Punjab that doesn’t read|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sikhri.org/people/gurmeet-kaur|title=Gurmeet Kaur {{!}} SikhRI People|website=sikhri.org|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref> == ਕੰਮ == * ''ਚਿੜੀ ਤੇ ਪਿੱਪਲ'' - 2012-13 * ਚਿੜੀ ਤੇ ਕਾਂ - 2012-13 * ''ਲੈਲਾ ਤੇ ਢੋਲ'' - 2012-13 * ਜੱਟ ਤੇ ਘੁੱਗੀ - 2014 * ''ਭੁੱਖੜ ਕੀੜੀ'' - 2014 * ''ਕੁੱਕੜ ਦਾ ਵਿਆਹ'' - 2016 * ''ਬਾਤਾਂ: ਚੂਹੇ ਤੇ ਸੱਪ ਦੀਆਂ''- 2016 * ''ਦੋ ਬਾਤਾਂ: ਤੋਤੇ ਤੇ ਲੀਲ੍ਹਾਂ'' - 2016 * ਫੇਸੀਨੇਟਿੰਗ ਫੋਕਟੇਲਜ ਆਫ ਪੰਜਾਬ(1-5) - ਅਨਡਿਵਾਇਡਡ ਪੰਜਾਬ ਐਡੀਸ਼ਨ - 2018 * ਦ ਵੈਲੀਐਂਟ - ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ - 2020<ref>{{Cite web|url=https://folktalesofpunjab.com/bookstore/|title=Bookstore|website=Fascinating Folktales of Punjab|language=en-US|access-date=2022-07-06|archive-date=2022-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718235158/https://folktalesofpunjab.com/bookstore/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|www.folktalesofpunjab.com}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਲਿਟਰੇਚਰ 2022]] 2fbhv9xsao6qkkj629ucr5gw5e1hhm1 0 144961 854243 841545 2026-11-11T05:29:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854243 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਗਿਆਨ ਚਤੁਰਵੇਦੀ|image=|caption=|native_name=|birth_date=2 ਅਗਸਤ 1952|birth_place=[[ਮੌਰਾਨੀਪੁਰ]], [[ਝਾਂਸੀ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ|death_date=|death_place=|occupation=ਲੇਖਕ, ਕਾਰਡੀਓਲੋਜਿਸਟ|children=2|parents=|awards=[[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]<br />ਸ਼ਰਦ ਜੋਸ਼ੀ ਸਨਮਾਨ<br />ਦਿੱਲੀ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ<br />ਇੰਦੂ ਸ਼ਰਮਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ|website=|imagesize=|restingplace=|restingplacecoordinates=|othername=|yearsactive=|known for=|spouse=ਸ਼ਸ਼ੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ|domesticpartner=}} [[Category:Articles with hCards]] '''ਗਿਆਨ ਚਤੁਰਵੇਦੀ''' [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਕਾਰ ਹੈ,<ref name="Free Press Journal">{{Cite web|url=http://www.freepressjournal.in/satirist-gyan-chaturvedi-releases-college-magazine/|title=Free Press Journal|date=1 July 2012|publisher=Free Press Journal|access-date=20 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220104140/http://www.freepressjournal.in/satirist-gyan-chaturvedi-releases-college-magazine/|archive-date=20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="First Post">{{Cite web|url=http://www.firstpost.com/business/sibal-jumped-the-gun-sc-may-well-see-coalgate-as-a-scam-471881.html|title=First Post|date=28 September 2012|publisher=First Post|access-date=20 February 2015}}</ref> ਆਪਣੇ ਵਿਅੰਗ ਨਾਵਲਾਂ,<ref name="Pustak">{{Cite web|url=http://pustak.org/home.php?bookid=3159|title=Pustak|date=2015|publisher=Pustak|access-date=20 February 2015|archive-date=20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220105236/http://pustak.org/home.php?bookid=3159|dead-url=yes}}</ref> ''ਬਾਰਮਾਸੀ'' <ref name="Baramasi">{{Cite book|title=Baramasi|last=Gyan Chaturvedi|publisher=Rajkamal Prakashan|year=2009|isbn=978-8126708673|pages=247}}</ref> ਅਤੇ ''ਨਰਕ'' ''ਯਥਾਰਾ'' ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Narak Yatra">{{Cite book|title=Narak Yatra|last=Gyan Chaturvedi|publisher=Rajkamal Prakashan|year=2010|isbn=978-8126715640|pages=238}}</ref> ਉਸਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ 2015 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]], ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=114952|title=Padma Awards|date=2015|publisher=Padma Awards|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128022143/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=114952|archive-date=28 January 2015|access-date=16 February 2015}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਗਸਤ 1952 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜ ਦੇ ਝਾਂਸੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੌਰਾਨੀਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Biography">{{Cite web|url=http://rajkamalprakashan.com/default/jmproducts/filter/index/?author=104|title=Biography|date=2015|publisher=Rajkamal Prakashan|access-date=20 February 2015|archive-date=14 ਜੂਨ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614042427/http://rajkamalprakashan.com/default/jmproducts/filter/index/?author=104|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ ਐੱਸ ਐੱਸ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਰੀਵਾ ਤੋਂ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਕਾਰਡੀਓਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਉੱਨਤ ਸਿਖਲਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਹੈਵੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲਜ਼ ਲਿਮਿਟੇਡ (BHEL) ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Biography" /> ਉਸਨੇ 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾ, ''ਧਰਮਯੁਗ'' ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Biography" /> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਹਮ ਨਾ ਮਾਰਬ'', ''ਖਾਮੋਸ਼ ਨਾਂਗੇ ਹਮਾਮ ਮੈਂ ਹੈਂ'', ''ਮਾਰੀਚਿਕਾ'', ''ਅਲਗ'' ਅਤੇ ''ਪ੍ਰਤੀਅੰਸ਼ਾ'' ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਈਆਂ।  ਚਤੁਰਵੇਦੀ [[ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ]] ਅਤੇ ''ਨਯਾ ਗਿਆਨੋਦਿਆ'' ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਕਾਲਮ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਲਮ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ''[[ਸ਼ਰਦ ਜੋਸ਼ੀ]] ਸਨਮਾਨ'', ਦਿੱਲੀ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਇੰਦੂ ਸ਼ਰਮਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਰਗੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ।<ref name="Biography"/> [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਉਸਨੂੰ 2015 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ਸ਼ੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜਿਸਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ, ਨੇਹਾ, ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਡਾਕਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਏਮਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਯੰਤ, ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਇੰਡੀਅਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਬਿਜ਼ਨਸ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਕੂਲ ਹੈ। == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == {{Div col|colwidth=30em}} * ਪ੍ਰੀਤ ਕਥਾ (1985) * ਡਾਂਗੇ ਮੈਂ ਮੁਰਗਾ (1998)<ref name="Dange Mein Murga">{{ਵੈੱਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ | url=http://libcat.unigoa.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=79776 | title=ਡਾਂਗੇ ਮੈਂ ਮੁਰਗਾ | ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ = ਗੋਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | ਮਿਤੀ=2015 | access-date=20 ਫਰਵਰੀ 2015}}</ref> * ਖਾਮੋਸ਼ ਨਾਂਗੇ ਹਮਾਮ ਮੈਂ ਹੈਂ (2004)<ref name="Khamosh Nange Hamaam Mein Hain">{{ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ | title=ਖਾਮੋਸ਼ ਨਾਂਗੇ ਹਮਾਮ ਮੈਂ ਹੈਂ | ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ = ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ | ਲੇਖਕ = ਗਿਆਨ ਚਤੁਰਵੇਦੀ | ਸਾਲ = 2004 | ਪੰਨੇ=115 | isbn=978-8126705184}}</ref> * ਮਾਰੀਚਿਕਾ (2007)<ref name="Marichika">{{ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ | ਸਿਰਲੇਖ = ਮਾਰੀਚਿਕਾ | ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ = ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ | ਲੇਖਕ = ਗਿਆਨ ਚਤੁਰਵੇਦੀ | ਸਾਲ=2007 | isbn=978-8126713066}}</ref> * ਬਾਰਾਮਾਸੀ (2009)<ref name="Baramasi" /> * ਨਰਕ ਯਾਤਰਾ (2010)<ref name="Narak Yatra" /> * ਅਲਗ (2010)<ref name="Alag">{{ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ | title=ਅਲਗ | ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ = ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ | ਲੇਖਕ = ਗਿਆਨ ਚਤੁਰਵੇਦੀ | ਸਾਲ = 2010 | ਪੰਨੇ=312 | isbn=978-8126719600}}</ref> * ਪ੍ਰਤੀਯਾਂਸ਼ਾ (2010)<ref name="Pratyansha">{{ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ | title=ਪ੍ਰਤਿਅੰਸ਼ਾ | ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ = ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ | ਲੇਖਕ = ਗਿਆਨ ਚਤੁਰਵੇਦੀ | ਸਾਲ = 2010 | ਪੰਨੇ=249 | isbn=978-8126320608}}</ref> * ਹਮ ਨਾ ਮਰਬ (2014)<ref name="Ham Na Marab">{{ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ | title=ਹਮ ਨਾ ਮਰਬ | ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ = ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ | ਲੇਖਕ = ਗਿਆਨ ਚਤੁਰਵੇਦੀ | ਸਾਲ=2014 | ਪੰਨੇ=312 | isbn=978-8126726004}}</ref> * ਪਾਗਲਖਾਨਾ (2020)<ref name="Pagalkhana">{{ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ | title=ਪਾਗਲਖਾਨਾ | ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ = ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ | ਲੇਖਕ = ਗਿਆਨ ਚਤੁਰਵੇਦੀ | ਸਾਲ = 2020 | ਪੰਨੇ=271| isbn=978-9387462748}}</ref> * ਸਵੈਂਗ (2021)<ref name="Swang">{{ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ | url=https://www.amarujala.com/kavya/book-review/book-review-gyan-chaturvedi-new-novel-swang | title=ਸਵਾਂਗ | ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ = ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ | ਲੇਖਕ = ਗਿਆਨ ਚਤੁਰਵੇਦੀ | ਸਾਲ = 2021 | ਪੰਨੇ=392| isbn=978-8195099511}}</ref>{{div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] dokflq0pd2vblk9dnal7to6pi4q0jz1 0 146805 854303 851831 2026-11-11T11:53:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854303 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | language = ਨੇਪਾਲੀ | country = ਨੇਪਾਲ | author = ਸਰਲਾ ਗੌਤਮ | genre = ਸਮਕਾਲੀ ਗਲਪ | isbn = 9789937937801 | publisher = ਨੇਪਾਲਯਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ | media_type = ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਈ-ਬੁੱਕ | pub_date = Jul 31, 2020 | pages = 328 | title_orig = डुमेरो | orig_lang_code = ne | image = Dumero-book.jpg | caption = ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਕਵਰ ਪੇਜk | followed_by = ਪਿੰਜਾਦਕੋ ਮੰਚਛੇ }} '''''ਡੁਮੇਰੋ''''' ( {{Lang-ne|डुमेरो}} ) ਸਰਲਾ ਗੌਤਮ ਦਾ ਇੱਕ ਨੇਪਾਲੀ ਨਾਵਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://farakdhar.com/story/32144/|title=गौतमको 'डुमेरो' सार्वजनिक|website=Farakdhar {{!}}{{!}} Nepal's Online Magazine|access-date=2021-11-09|archive-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109112838/https://farakdhar.com/story/32144/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/20200730212406.html|title=सरला गौतमको पहिलो साहित्यिक कृति 'डुमेरो' सार्वजनिक|website=pahilopost.com|access-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109112838/https://pahilopost.com/content/20200730212406.html|archive-date=2021-11-09|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://deshsanchar.com/2020/07/30/390976/|title=सरला गौतमको उपन्यास 'डुमेरो' बजारमा आयो|date=2020-07-30|website=देशसञ्चार|language=en-US|access-date=2021-11-09}}</ref> ਇਹ 31 ਜੁਲਾਈ, 2020 ਨੂੰ ਨੇਪਾਲਯਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/lifestyle/nepalaya-launches-sarala-gautams-debut-novel-dumero|title=Nepalaya launches Sarala Gautam's debut novel 'Dumero'|last=Mausam|date=2020-07-30|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-11-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/291271-1596161875.html|title=सरलाको 'डुमेरो' सार्वजनिक|last=काठमाडौँ|first=नागरिक|website=nagariknews.nagariknetwork.com|language=ne|access-date=2021-11-08}}</ref> ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97208/|title=Sarala Gautam's 'Dumero' Launched|last=Republica|website=My City|language=en|access-date=2021-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251018125847/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97208/|archive-date=2025-10-18|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://baahrakhari.com/news-details/281911/2020-08-29/|title=सरलाको डुमेरो उडान|website=सरलाको डुमेरो उडान|access-date=2021-11-09|archive-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109112839/https://baahrakhari.com/news-details/281911/2020-08-29/|dead-url=yes}}</ref> == ਸਾਰ == ਇਹ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਛਾਣ ਲੱਭਣ ਲਈ ਉਸਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਉਮਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/art-culture/2020/12/30/the-year-that-was-for-books-amidst-the-pandemic|title=The year that was for books amidst the pandemic|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=2021-11-09}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਮਰਨ ਨਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਟਕਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੰਗ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਹਉਮੈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉੱਥੇ ਸੈਟਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕਾਨਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/118284|title=मनमौजी सपनाहरूको दस्तावेज|website=Himal Khabar|access-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109114339/https://www.himalkhabar.com/news/118284|archive-date=2021-11-09|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/49511/2020-08-19|title=डुमेरो ! गन्तव्यविहीन यात्राको एक घुमन्ते !|website=Naya Patrika|language=en|access-date=2021-11-09|archive-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109112847/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/49511/2020-08-19|url-status=dead}}</ref> == ਥੀਮ == ''ਡੁਮੇਰੋ'' ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭਟਕਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://nepalsamaya.com/detail/34206|title='सपना खोज्ने मानिसको कथा हो डुमेरो'|last=Samaya|first=Nepal|website=nepalsamaya.com|language=en-gb|access-date=2021-11-09|archive-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109112838/https://nepalsamaya.com/detail/34206|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nepalkhabar.com/magazine/35460-2020-08-21-15-23-30|title='डुमेरो' : काठमाडौं छिरेका हरेकको जीवनकथा|website=nepalkhabar|language=Nepali|access-date=2021-11-09}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਨੇਪਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਲਿੰਗਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਰਸੱਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਜਾਰੀ == ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲਯਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ 2020 ਲੜੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮਹਿਲਾ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਡਾ. ਸੁਧਾ ਸ਼ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ''ਸਿੰਘਾ ਦਰਬਾਰਕੋ ਘੁੰਮਣ ਮੇਚ'', ਭੁਵਨ ਧੂੰਗਾਨਾ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਯਕਤਾ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਕਾਰਕੀ ਦੁਆਰਾ ਕੁਮਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਹਾਰੂ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/art/art-activity/212615/|title=सरला गौतमको पहिलो उपन्यास 'डुमेरो' सार्वजनिक|website=Setopati|access-date=2021-11-08|archive-date=2021-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108035057/https://www.setopati.com/art/art-activity/212615/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/116608|title=सरला गौतमको उपन्यास 'डुमेरो' सार्वजनिक|website=Himal Khabar|access-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109114339/https://www.himalkhabar.com/news/116608|archive-date=2021-11-09|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://publicationnepalaya.com/book/dumero ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦਾ ਪੰਨਾ] * [https://www.goodreads.com/book/show/52562766-dumero? Goodreads ਪੰਨਾ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੇਪਾਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਵਲ]] 1nc8ettq3hyox8cbcmfpn7n042aozzz 0 146950 854180 835232 2026-11-10T21:04:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854180 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=ਉਮੇਸ਼ ਯਾਦਵ|image=Umesh Yadav (4).jpg|caption=Umesh Yadav in 2014|country=India|full_name=Umeshkumar Tilak Yadav|nickname=Bablu, Strongman<ref>{{cite web|title=Umesh Yadav|url=https://www.iplt20.com/teams/delhi-capitals/squad/59/umesh-yadav|website=www.iplt20.com|access-date=13 May 2021|archive-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005130415/https://www.iplt20.com/teams/delhi-capitals/squad/59/umesh-yadav|dead-url=yes}}</ref>|birth_date={{Birth date and age|1987|10|25|df=yes}}|birth_place=[[Nagpur]], [[Maharashtra]], India<ref>{{cite web |url=https://sports.ndtv.com/cricket/players/1258-umesh-yadav-playerprofile |title=Umesh Yadav |website=sports.ndtv.com |publisher=New Delhi Television Limited |access-date=12 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615110932/https://sports.ndtv.com/cricket/players/1258-umesh-yadav-playerprofile |archive-date=15 ਜੂਨ 2018 |url-status=dead }}</ref>|heightft=5|heightinch=11|batting=Right-handed|bowling=Right-arm [[fast bowling|fast]]|role=[[Bowler (cricket)|Bowler]]|family=|international=true|internationalspan=2010–present|testdebutdate=6 November|testdebutyear=2011|testdebutagainst=West Indies|testcap=272|lasttestdate=11 January|lasttestyear=2022|lasttestagainst=South Africa|odidebutdate=28 May|odidebutyear=2010|odidebutagainst=Zimbabwe|odicap=184|lastodidate=24 October|lastodiyear=2018|lastodiagainst=West Indies|odishirt=19 (formerly 73)|T20Idebutdate=7 August|T20Idebutyear=2012|T20Idebutagainst=Sri Lanka|lastT20Idate=4 October|lastT20Iyear=2022|lastT20Iagainst=South Africa|T20Ishirt=70 (formerly 19 and 73)|T20Icap=42|club1=[[Vidarbha cricket team|Vidarbha]]|year1={{nowrap|2008–present}}|club2=[[Delhi Daredevils]]|year2={{nowrap|2010–2013}}|club3=[[Kolkata Knight Riders]]|year3={{nowrap|2014–2017}}|club4=[[Royal Challengers Bangalore]]|year4={{nowrap|2018–2020}}|club5=[[Delhi Capitals]]|year5={{nowrap|2021}}|club6=[[Kolkata Knight Riders]]|year6=2022|club7=[[Middlesex County Cricket Club|Middlesex]]|year7=2022|columns=4|column1=[[Test cricket|Test]]|matches1=52|runs1=404|bat avg1=11.88|100s/50s1=0/0|top score1=31|deliveries1=8,025|wickets1=158|bowl avg1=30.39|fivefor1=3|tenfor1=1|best bowling1=6/88|catches/stumpings1=17/–|column2=[[One Day International|ODI]]|matches2=75|runs2=79|bat avg2=7.90|100s/50s2=0/0|top score2=18[[not out|*]]|deliveries2=3558|wickets2=106|bowl avg2=33.63|fivefor2=0|tenfor2=0|best bowling2=4/31|catches/stumpings2=22/–|column3=[[Twenty20 International|T20I]]|matches3=10|runs3=22|bat avg3=2.00|100s/50s3=0/0|top score3=20*|deliveries3=150|wickets3=12|bowl avg3=24.33|fivefor3=0|tenfor3=0|best bowling3=2/19|catches/stumpings3=3/–|column4=[[First class cricket|FC]]|matches4=102|runs4=1,056|bat avg4=14.46|100s/50s4=1/1|top score4=128[[not out|*]]|deliveries4=17,082|wickets4=327|bowl avg4=28.93|fivefor4=15|tenfor4=2|best bowling4=7/48|catches/stumpings4=35/–|date=4 October|year=2022|source=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/376116.html ESPNcricinfo}} '''ਉਮੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਤਿਲਕ ਯਾਦਵ''' (ਜਨਮ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1987) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰਭ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]], ਮਿਡਲਸੈਕਸ ਅਤੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਇਟ ਰਾਈਡਰਜ਼|ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਈਟ ਰਾਈਡਰਜ਼]] ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਤੇਜ਼ [[ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਗੇਂਦਬਾਜ਼]], ਯਾਦਵ 2008 ਤੋਂ ਘਰੇਲੂ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਦਰਭ ਲਈ ਖੇਡਿਆ ਹੈ ਅਤੇ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਟੀਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਈ 2010 ਵਿੱਚ [[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ]] ਦੇ ਖਿਲਾਫ [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] (ODI) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਯਾਦਵ ਨੇ [[ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼]] ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ ਟੈਸਟ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। ਉਹ 2015 ਆਈਸੀਸੀ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=6537&type=tournament|title=ICC Cricket World Cup 2015- Highest wicket takers|website=Cricinfo|access-date=18 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/icc-cricket-world-cup-2015/2015-cricket-world-cup-leading-wicket-takers-list-of-top-bowlers-in-wc-2015-292464/|title=2015 Cricket World Cup Leading Wicket-Takers: Mitchell Starc becomes No 1 in the list of top-10 bowlers in WC 2015|last=|first=|date=|website=India.com|language=en|access-date=18 May 2021}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਰੁੱਧ 310 ਦੀ ਸਟ੍ਰਾਈਕ ਰੇਟ ਨਾਲ 10 ਗੇਂਦਾਂ ਵਿੱਚ 31 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਟ੍ਰਾਈਕ ਰੇਟ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ <ref>{{Cite web|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/umesh-yadav-breaks-stephen-flemings-15-year-old-record20191020191844/|title=Umesh Yadav breaks Stephen Fleming's 15-year-old record|website=ANI News|language=en|access-date=19 April 2020|archive-date=28 ਅਕਤੂਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028113616/https://aninews.in/news/sports/cricket/umesh-yadav-breaks-stephen-flemings-15-year-old-record20191020191844/|url-status=dead}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕਰੀਅਰ == ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਮੇਸ਼ ਨੇ ਫੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਅਸਫ਼ਲ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਯਾਦਵ ਨੇ ਕਾਲਜ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਲੱਬ ਲਈ ਨਹੀਂ ਖੇਡਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ 2007 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਟੈਨਿਸ ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਿਆ ਸੀ, ਯਾਦਵ ਵਿਦਰਭ ਜਿਮਖਾਨਾ (ਵੀਸੀਏ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਲੱਬ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਜੇਏ ਕਰਨਵਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਦਰਭ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸੰਘ (ਵੀਸੀਏ) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਗੁਜ਼ਦਰ ਲੀਗ 'ਏ' ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਮੜੇ ਦੀ ਗੇਂਦ ਨਾਲ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਗਾਂਧੇ, ਵਿਦਰਭ ਦੀ ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ, ਨੇ ਯਾਦਵ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ [[ਟਵੰਟੀ ਟਵੰਟੀ|ਟਵੰਟੀ-20]] ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰੇ। ਯਾਦਵ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ ਬਾਰੇ, ਗਾਂਧੇ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: "ਉਹ ਕੱਚਾ ਅਤੇ ਬੇਵਕੂਫ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਜ਼ ਸੀ&nbsp;- ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼. ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਟੰਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਗੇਂਦਾਂ 'ਤੇ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰੇਗਾ।" <ref name="fast track">{{Citation|url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/567657.html|title=The fast track from Khaparkheda|first=Abhishek|last=Purohit|publisher=ESPNcricinfo|date=8 June 2012|access-date=8 June 2012}}</ref> 3 ਨਵੰਬਰ 2008 ਨੂੰ, ਯਾਦਵ ਨੇ 2008-09 ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਵਿਦਰਭ ਲਈ ਆਪਣੀ [[ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਪਹਿਲੀ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ]] ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਕਟ ਹਿਮਾਲਿਆ ਸਾਗਰ ਦੀ ਸੀ ਜੋ ਬੋਲਡ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਯਾਦਵ ਨੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ 72 ਦੌੜਾਂ ਦੇ ਕੇ ਚਾਰ ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ।&nbsp;ਦੌੜਾਂ (4/75) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਟੀਮ ਦਸ ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਈ। <ref name="Citation">{{Citation}}</ref> ਉਸਨੇ ਉਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਚਾਰ ਰਣਜੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ, 20 ਲਏ&nbsp;6/105 ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ 14.60 ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲ ਵਿਕਟਾਂ। <ref name="Citation"/><ref name="Citation"/> 2008/09 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਯਾਦਵ ਨੇ ਆਪਣਾ [[ਏ ਦਰਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ]] ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। <ref name="Citation"/> == ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ == ਉਮੇਸ਼ ਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਡੇਅਰਡੈਵਿਲਜ਼|ਦਿੱਲੀ ਡੇਅਰਡੇਵਿਲਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਲਈ ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਲਈ ਖੇਡਿਆ ਸੀ। ਉਹ [[2012 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ|2012 ਆਈਪੀਐਲ]] ਵਿੱਚ 17 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 23.84 ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲ 19 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.iplt20.com/stats/2012/most-wickets|title=IPLT20.com - Indian Premier League Official Website- Highest wicket takers- IPL 2012|website=www.iplt20.com|language=en|access-date=13 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/player/umesh-yadav-376116|title=Umesh Yadav profile and biography, stats, records, averages, photos and videos|website=ESPNcricinfo|language=en|access-date=7 May 2021}}</ref> == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Umesh_Yadav,_Wasim_Akram.jpg|left|thumb|250x250px|ਉਮੇਸ਼ ਯਾਦਵ (ਖੱਬੇ) ਅਤੇ [[ਵਸੀਮ ਅਕਰਮ]] (ਸੱਜੇ), [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ|ਆਈਪੀਐਲ]] ( [[2014 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ|2014]] ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ]] ਮਈ 2010 ਵਿੱਚ, ਯਾਦਵ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ [[ਪ੍ਰਵੀਨ ਕੁਮਾਰ]] ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ [[2010 ਆਈਸੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਟੀ20|ਵਿਸ਼ਵ ਟੀ-20]] ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Citation|url=http://www.espncricinfo.com/world-twenty20-2010/content/story/458673.html|title=Injured Praveen out of World Twenty20|publisher=ESPNcricinfo|date=6 May 2010|access-date=28 December 2011}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਅਤੇ [[ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿਕੋਣੀ ਵਨਡੇ ਸੀਰੀਜ਼ ਖੇਡਣ ਲਈ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਨੌਂ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਘੱਟ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਭੇਜੀ ਹੈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਜ਼ਖਮੀ। <ref>{{Citation|url=http://www.espncricinfo.com/zim-tri2010/content/story/459056.html|title=Raina to lead India in Zimbabwe|publisher=ESPNcricinfo|date=9 May 2010|access-date=28 December 2011}}</ref> ਯਾਦਵ ਨੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਈਸੀਸੀ ਦੁਆਰਾ ਦਸਵੇਂ ਦਰਜੇ ਦੀ ਟੀਮ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਨਡੇ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ। 285 ਦੇ ਸਕੋਰ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਯਾਦਵ ਨੇ 48 ਦੌੜਾਂ ਦੇ ਕੇ ਅੱਠ ਵਿਕਟਾਂ ਰਹਿਤ ਓਵਰ ਸੁੱਟੇ।&nbsp;ਚੱਲਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/287/287320.html|title=o2981 a20592 Zimbabwe v India: Zimbabwe Tri-Series 2010|publisher=Cricket Archive|access-date=28 December 2011}}</ref><ref>{{Citation|url=http://www.espncricinfo.com/zim-tri2010/content/story/461152.html|title=Taylor and Ervine seal terrific win|publisher=ESPNcricinfo|date=28 May 2010|access-date=28 December 2011}}</ref><ref>{{Citation|url=http://icc-cricket.yahoo.net/match_zone/odi_ranking.php?year=2010|title=2010 ODI Rankings|publisher=ICC|access-date=28 December 2011}}</ref> ਤਿੰਨ ਮੈਚ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਯਾਦਵ ਨੇ ਇਕ ਵਿਕਟ ਲਈ। <ref>{{Citation|url=http://stats.espncricinfo.com/zim-tri2010/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=5802;type=tournament|title=Zimbabwe Triangular Series, 2010 / Records / Most wickets|publisher=ESPNcricinfo|access-date=28 December 2011}}</ref> == ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਸ਼ੈਲੀ == ਉਮੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਭਾਰਤੀ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਟਾਪ ਸਪੀਡ 152.5 ਹੈ&nbsp;km/h ਜਨਵਰੀ 2012 ਵਿੱਚ ESPNcricinfo ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਧਾਰਥ ਮੋਂਗਾ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] flao188fjwep8wk16nv2suqcyb60odg 0 147005 854166 765326 2026-11-10T18:56:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854166 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | author = ਭਵਾਨੀ ਭਿਕਸ਼ੂ | image = Aagat-book.jpg | language = ਨੇਪਾਲੀ | country = {{flagicon|Nepal}} ਨੇਪਾਲ | genre = ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ (''ਆਂਚਲਿਕ ਉਪਨਿਆਸ'') | published = 1975 (2032 [[ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ|ਬੀ.ਐਸ.]]) | publisher = ਸਾਝਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ | pages = 598 | caption = ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ | media_type = ਪ੍ਰਿੰਟ (ਪੇਪਰਬੈਕ) | pub_date = 1975 | awards = {{Plainlist| *ਮਦਨ ਪੁਰਸਕਾਰ *ਸਾਝਾ ਪੁਰਸਕਾਰ}} | title_orig = आगत | orig_lang_code = ne | preceded_by = ਸੁਭਦਰਾ ਬਜਾਈ | followed_by = Pipe No. 2 }} '''''ਆਗਤ''''' ( {{Lang-ne|आगत}}) ਭਵਾਨੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੇਪਾਲੀ ਨਾਵਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.samakalinsahitya.com/sahitya/details/6252|title=साहित्यकार भवानी भिक्षुको जीवनवृत्त {{!}} प्रा. डा. कपिल लामिछाने|website=www.samakalinsahitya.com|language=en|access-date=2021-11-23}}</ref> ਇਹ ਸਾਝਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ 1975 (2032 [[ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ|ਬੀ.ਐਸ.]] ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sabdanepal.com/2018/12/6928/|title=भुतुचा / भवानी भिक्षु/कविता|date=2018-12-27|website=Sabda Nepal|language=en-US|access-date=2021-11-23|archive-date=2021-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123045405/https://www.sabdanepal.com/2018/12/6928/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thekaku.in/2020/06/12/a-review-of-contemporary-nepali-literary-writings/|title=A Review of Contemporary Nepali Literary Writings|last=thekaku|date=2020-06-12|website=THE KAKU|language=en|access-date=2021-11-23|archive-date=2021-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123045407/https://thekaku.in/2020/06/12/a-review-of-contemporary-nepali-literary-writings/|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਵੱਕਾਰੀ ਮਦਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਭਿਕਸ਼ੂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ 25 ਸਾਲ ਲਗਾਏ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2021/01/920739|title=जयमोहन : संसारकै ठूलो उपन्यासका लेखक|website=Online Khabar|language=en-US|access-date=2021-11-23}}</ref> == ਸਾਰ == ਇਹ ਨਾਵਲ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਮਧੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/7941|title=भवानी भिक्षुको गाउँ|website=Himal Khabar|access-date=2021-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123045404/https://www.himalkhabar.com/news/7941|archive-date=2021-11-23|url-status=dead}}</ref> ਪੁਸਤਕ ਨੇਪਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦੌਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੌਰ ਜਦੋਂ ਭੂਮੀ-ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਗੀਰੂ ਕੁਲੀਨਤਾ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ''ਆਂਚਲਿਕ'' (ਖੇਤਰੀ) ਲਿਖਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਨਾਮ == ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਮਦਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਗੁਥੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 2032 ਬੀ.ਐਸ. (1975) ਲਈ ਮਦਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://guthi.madanpuraskar.org/people_category/2032/|title=2032 – मदन पुरस्कार गुठी|website=guthi.madanpuraskar.org|access-date=2021-11-23}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਸਾਝਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਝਾ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੇਪਾਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਵਲ]] lost8r4ju05z1etxksamyfvor5lpja2 0 147817 854268 836422 2026-11-11T08:04:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854268 wikitext text/x-wiki '''''ਛੁਟੇਕਾ ਅਨੁਹਾਰ''''' ( {{Lang-ne|छुटेका अनुहार}} &#x27; <span>ਖੁੰਝੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ</span> &#x27; ) ਕਵੀ ਰਮੇਸ਼ ਸਯਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/10803|title='छुटेका अनुहार' मा भेटिने अनुहार|website=Himal Khabar|access-date=2021-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119102655/https://www.himalkhabar.com/news/10803|archive-date=2021-11-19|url-status=dead}}</ref> ਕਿਤਾਬ 6 ਅਕਤੂਬਰ, 2018 ਨੂੰ ''ਲਿਪੀ ਬੁਕਸ'' ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹੀ ਕਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2075 [[ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ|ਬੀ.ਐਸ.]] (2018) ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://deshsanchar.com/2019/08/27/241767/|title=रमेश सायनको 'छुटेका अनुहार'लाई पद्मश्री पुरस्कार, महेशराज पन्तलाई पद्मश्री सम्मान|date=2019-08-27|website=देशसञ्चार|language=en-US|access-date=2021-11-19}}</ref> ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ''ਭਾਗੇਰਾ ਭੂਗੋਲ ਭਰੀ ਨਾਮਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਿਲੀਜ਼'' ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਸਾਰ == ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹੀ ਕਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਯਾਨ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਸ.ਐਲ.ਸੀ. ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਫੇਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 18 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਆਦਿ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੱਕ ਹੈ। == ਥੀਮ == ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੱਕ ਹੈ। ਸਮਾਜਕ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਪਿਤਰਸੱਤਾ, ਲਿੰਗ, ਵਰਗ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਇਸ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/books/2019/04/26/reflections-and-confessions|title=Reflections and confessions|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=2021-11-19}}</ref> == ਜਾਰੀ == ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਯਾਨ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਕਵੀ ਖੁਦ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀਪਾ ਦਹਿਲ ਦੁਆਰਾ 6 ਅਕਤੂਬਰ, 2018 ਨੂੰ ਮੰਡਾਲਾ ਥੀਏਟਰ, ਅਨਾਮਨਗਰ ਵਿਖੇ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਾਂਚ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਕਵੀ ਨਵਰਾਜ ਪਰਾਜੁਲੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2018/10/711775|title='छुटेका अनुहार' लिएर आए रमेश सायन|website=Online Khabar|language=en-US|access-date=2021-11-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/161606-1539060000.html|title='छुटेका अनुहार' लिएर आए रमेश सायन|last=नागरिक|website=nagariknews.nagariknetwork.com|language=ne|access-date=2021-11-19}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਸਾਲ 2075 ਬੀ.ਐਸ. (2018) ਲਈ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਸਯਾਨ ਨੂੰ 200,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ''ਖੇਮਲ-ਹਰੀਕਲਾ ਲਮਿਛਨੇ ਸਮਾਜ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਤੀਸਥਾਨ'' ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/art/art-activity/188623/|title=रमेश सायनकाे 'छुटेका अनुहार'लाई पद्मश्री साहित्य पुरस्कार|last=Setopati|first=सेतोपाटी संवाददाता|website=Setopati|language=hi|access-date=2021-11-19|archive-date=2021-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119094143/https://www.setopati.com/art/art-activity/188623/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.khabarhub.com/2019/27/69197/|title=सायनको 'छुटेका अनुहार' लाई पद्मश्री साहित्य, महेशराज पन्तलाई पद्मश्री साधना सम्मान|website=Khabarhub|language=en|access-date=2021-11-19}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੇਪਾਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ]] jtdedv0l99q7ghpbedrg5npnt6l48gg 0 148499 854226 845774 2026-11-11T03:39:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854226 wikitext text/x-wiki [[ਕੋਰੀਆ]] ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਪਲੇਅਰਕਟਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। [[ਕੋਰੀਆ|ਕੋਰੀਅਨ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ]] ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਜਾਂ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਅਨ ਖਰਗੋਸ਼, ਕੋਰੀਅਨ ਵਾਟਰ ਹਿਰਨ, ਕੋਰੀਅਨ ਫੀਲਡ ਮਾਊਸ, ਕੋਰੀਅਨ ਭੂਰਾ ਡੱਡੂ, ਕੋਰੀਅਨ ਪਾਈਨ ਅਤੇ ਕੋਰੀਅਨ ਸਪ੍ਰੂਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ [[ਜਲਗਾਹ|ਝੀਲਾਂ]] ਵਾਲਾ ਕੋਰੀਅਨ ਡੀਮਿਲੀਟਰਾਈਜ਼ਡ ਜ਼ੋਨ (DMZ) ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 82 [[ਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ|ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ-ਮੁਕਟ ਵਾਲਾ ਕਰੇਨ, ਅਮੂਰ ਚੀਤਾ ਅਤੇ [[ਸਾਈਬੇਰੀਆਈ ਸ਼ੇਰ|ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਟਾਈਗਰ]] ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.mnn.com/earth-matters/wilderness-resources/stories/threat-to-korean-wildlife-in-scariest-place-on-earth|title=Threat to Korean wildlife in 'scariest place on Earth'|date=Sep 9, 2012|work=[[Mother Nature Network|MNN]]|access-date=26 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114050133/http://www.mnn.com/earth-matters/wilderness-resources/stories/threat-to-korean-wildlife-in-scariest-place-on-earth|archive-date=14 November 2013}}</ref> ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, DMZ ਲਗਭਗ 70 ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 3,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ।<ref name="Foran">{{Cite book|title=North Korea|url=https://archive.org/details/northkorea0000fora|last=Foran|first=Racquel|publisher=ABDO|year=2013|isbn=978-1617836329|page=[https://archive.org/details/northkorea0000fora/page/34 34]}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਰਿੱਛ]], ਲਿੰਕਸ, [[ਸ਼ੇਰ|ਟਾਈਗਰ]], [[ਬਘਿਆੜ]], ਢੋਲ ਅਤੇ [[ਚਿੱਤਰਾ|ਚੀਤੇ]] ਦੀ ਆਬਾਦੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੋਰੀਆਈ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਅਨਗੁਲੇਟ (ਰੋਅ ਹਿਰਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਦੇ ਅਪਵਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ) ਅਸਧਾਰਨ ਹਨ।<ref name="Salter">{{Cite book|title=North Korea|last=Salter|first=Christopher|last2=Gritzner|first2=Charles|publisher=Infobase Publishing|year=2007|isbn=978-1438105260|page=25}}</ref> 1910-1945 ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਕੋਰੀਆਈ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਸਥਾਨਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਾਰਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www1.korea-np.co.jp/pk/072nd_issue/98120204.htm|title=Korea Inside Out: Forestry & Fauna|publisher=The People's Korea|access-date=26 October 2013|archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192039/http://www1.korea-np.co.jp/pk/072nd_issue/98120204.htm|dead-url=yes}}</ref> == ਖੇਤਰ ਦੁਆਰਾ == DMZ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਕੋਰੀਆਈ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ|ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲੀ]] ਜੀਵਣ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਜੀਵ == ਕੋਰੀਆਈ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵ੍ਹਾਈਟ ਬਗਲਾ, ਜੋ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Salter"/> ਕੋਰੀਅਨ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 515 ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ 2011 ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 3-5% ਹੈ।<ref name="s&d">{{Cite magazine|last=Peter H. Raven|date=2013-09-09|title=Engaging North Korea through Biodiversity Protection|url=http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2013/engaging-north-korea-through-biodiversity-protection|magazine=Science & Diplomacy|access-date=26 October 2013}}</ref> ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 370 ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਹ ਕਿਸਮਾਂ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸੀ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹਨ। ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸੀ ਜਲਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ [[ਸਾਰਸ (ਪੰਛੀ)|ਕ੍ਰੇਨਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਖੁੱਲੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤਿੱਤਰ ਆਬਾਦ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਵੈਟਲੈਂਡਜ਼ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖਾਂ]] ਅਤੇ ਹੰਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਸਲ, ਬੈਜਰ ਅਤੇ ਮਾਰਟਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੋਰੀਆਈ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਰੈਕੂਨ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਜਲ-ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 212 ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="noaa">{{Cite web|url=http://www.lib.noaa.gov/retiredsites/korea/endangered_species/endangered.htm|title=Endangered fish in Korea|publisher=[[NOAA]]|access-date=26 October 2013|archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029203406/http://www.lib.noaa.gov/retiredsites/korea/endangered_species/endangered.htm|dead-url=yes}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਾਰਕ ਮੱਛੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ - ਮਾਰਬਲਡ ਈਲ, ਸਪਾਟਡ ਬਾਰਬਲ, ਮੰਚੂਰੀਅਨ ਟਰਾਊਟ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਮੈਂਡਰਿਨ ਮੱਛੀ।<ref name="noaa" /> ਕੋਰੀਆਈ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਸੀ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਅਨ ਟਾਈਮਨ, ਕੋਰੀਅਨ ਸਟੰਪੀ ਬੁੱਲਹੈੱਡ, ਕੋਰੀਅਨ ਸਪਾਟਡ [[Korean spotted hopper|ਹੌਪਰ]], ਦੱਖਣੀ ਟੋਰੈਂਟ ਕੈਟਫਿਸ਼ ਅਤੇ [[Black shiner|ਬਲੈਕ ਸ਼ਾਈਨਰ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="lnt">{{Cite web|url=http://lntreasures.com/koreasouth.html|title=South Korea|publisher=Living National Treasures|access-date=26 October 2013}}</ref> ਸਥਾਨਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਅਨ ਸਕੇਟ ਅਤੇ ਕੋਰੀਅਨ ਰੌਕਫਿਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="lnt" /> ਕੋਰੀਆਈ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 12,300 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੈ।<ref name="s&d"/> == ਫਲੋਰਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Aralia_cordata_var._continentalis_02.JPG|thumb| ਅਰਾਲਿਆ ਕੋਰਡਾਟਾ ਵਰ. continentalis 02]] ਕੋਰੀਆਈ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿੱਚ [[ਨਾੜੀਦਾਰ ਬੂਟਾ|ਨਾੜੀ ਪੌਦਿਆਂ]] ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 3,034 ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 217 ਪਰਿਵਾਰਾਂ, 1,045 [[ਜਿਨਸ (ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ)|ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ]] ਅਤੇ 406 ਇਨਫ੍ਰਾਸਪੇਸਫਿਕ ਟੈਕਸਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਕੋਰੀਆਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾਬਹਾਰ ਪਾਈਨ ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ - ਮੈਪਲ, ਬਰਚ, ਪੋਪਲਰ, [[ਬਲੂਤ|ਓਕ]], ਸੁਆਹ ਅਤੇ ਐਲਮ । ਆਮ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸੇਬ]], [[ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ]], [[ਆੜੂ]], ਖੜਮਾਨੀ, [[ਆਲੂ ਬੁਖ਼ਾਰਾ|ਬੇਰ]], [[ਪਰਸਿੰਮਨ|ਪਰਸੀਮਨ]] ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਕੁਇਨਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲਪਾਈਨ ਪੌਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਦੱਖਣੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨਿੰਬੂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''Hibiscus syriacus'' ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਲ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾੜੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://lntreasures.com/koreanorth.html|title=North Korea|publisher=Living National Treasures|access-date=26 October 2013}}</ref> == ਸੰਭਾਲ == 1994 ਤੋਂ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਕੋਲ 298 ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 289 [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਸੰਘ|IUCN-]] ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਹਨ। ਦੇਸ਼ 2006 ਵਿੱਚ IUCN ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਹਲਾਸਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਨੂੰ [[ਯੂਨੈਸਕੋ]] ਦੁਆਰਾ 2002 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਇਓਸਫੇਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ, 2007 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ 2010 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਜੀਓਪਾਰਕ ਵਜੋਂ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੇਜੂ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੋਂ ਯੂਨੈਸਕੋ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnobiomed.com/content/9/1/48|title=Ethnopharmacological survey of medicinal plants in Jeju Island, Korea|publisher=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|access-date=26 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191620/http://www.ethnobiomed.com/content/9/1/48|archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2013|url-status=dead}}</ref> 1963 ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕੋਰੀਆ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।  1997 ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਡ ਫਾਰ ਕੋਰੀਅਨ ਐਨੀਮਲਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।  ਐਨੀਮਲ ਰੈਸਕਿਊ ਕੋਰੀਆ, ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੰਟਰਨੈਟ ਸਰੋਤ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਨੇ 20 ਲੱਖ [[ਹੈਕਟੇਅਰ]] ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲਾਤ/ਮੁੜ ਜੰਗਲਾਤ ਲਈ ਦਸ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਅਪਣਾਈ।  == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==   * ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਗੈਰ-ਪਾਸੇਰੀਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਕੋਰੀਆ ਦੇ amphibians ਦੀ ਸੂਚੀ * ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਕੋਰੀਆ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਗੈਰ-ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੋਲਸਕਸ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} 2johtubb8zm022nb6o7hxngiqb5dv23 0 148747 854198 734038 2026-11-10T23:56:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854198 wikitext text/x-wiki '''ਕਪਤਾਨ''' ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਅਤੇ ਰੈਪਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਸ ਮਾਰ ਖਾਨ, ਕਿਕਲੀ, ਬੰਦੂਕ ਅਤੇ ਗੁੱਟ, ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਨਾ ਵਰਗੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਕਪਤਾਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਅਰਮਾਨ ਬਰਾੜ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜਨਮ 20 ਸਤੰਬਰ 1997 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਪਿੰਡ [[ਗੋਨਿਆਣਾ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://punjabicelebrities.com/kptaan/|title=Kptaan (Rapper)|last=Celebrities|first=Punjabi|date=2021-05-31|website=Punjabi Celebrities|language=en-US|access-date=2023-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117133827/https://punjabicelebrities.com/kptaan/|archive-date=2023-01-17|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ, ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲੇ ਗਏ | == ਹਵਾਲੇ == <references group=""></references> == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [[ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ]] 'ਤੇ [https://www.instagram.com/realkaptaan/?hl=en ਕਪਤਾਨ] * [[ਸਨੈਪਚੈਟ]] 'ਤੇ [https://www.snapchat.com/add/kaptaanbrarkb ਕਪਤਾਨ] * [[ਸਪੋਟੀਫਾਈ]] ਉੱਤੇ [https://open.spotify.com/artist/06MWXAofHwT2tS9EyF1TpJ ਕਪਤਾਨ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਰੈਪਰ]] h31mul9dql16xolkfhu4ke1297iq1ef 14 148772 854131 630360 2026-11-10T13:14:01Z Tamanpreet Kaur 26648 854131 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰ]] a7vrc4y540sv1nhipglhx2doshj5oiu 0 149917 854195 830147 2026-11-10T23:39:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854195 wikitext text/x-wiki '''ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ''' ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। [[ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ|ਕਜ਼ਾਖਸਤਾਨ]] ਲੋਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਜ਼ਾਖ ਰਾਜ ਕੁਰਮਾਂਗਜ਼ੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ, ਕਜ਼ਾਖ ਰਾਜ ਫਿਲਹਾਰਮੋਨਿਕ ਆਰਕੈਸਟਰਾ, ਕਜ਼ਾਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਕਜ਼ਾਖ ਰਾਜ ਚੈਂਬਰ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦਾ ਨਾਮ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਡੋਮਬਰਾ ਵਾਦਕ ਕੁਰਮਾਂਗਜ਼ੀ ਸਾਗੀਰਬਾਯੁਲੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ == ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਅਕਸਰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: * ਇਕੱਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ("Küy") ਦੇ ਨਾਲ '''ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ ਸੰਗੀਤ''' । ਟੈਕਸਟ ਅਕਸਰ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਪਿਛੋਕੜ (ਜਾਂ "ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ") ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ Küy ਸਿਰਲੇਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। * '''ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ''', ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਆਹ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਜਾਂ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਉਪ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ: ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਗਾਇਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਗੀਤ, ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ (ਏਟੀਜ਼) ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ। === ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ === [[ਤਸਵੀਰ:The_Soviet_Union_1990_CPA_6247_stamp_(Kazakh_sybyzgy,_dombra,_kobyz_and_dauylpaz).jpg|right|thumb|300x300px| ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਯੰਤਰ]] ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਯੰਤਰ ਸਟਰਿੰਗ ਯੰਤਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡੋਮਬਰਾ ( [[wiktionary:домбыра|домбыра]] ), ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਕਜ਼ਾਖ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ਾਂ ਨੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ-ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="nlrk">{{Cite web|url=http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/ru/page/show/102|title=Музыкальное наследие Казахстана &#124; Musical Heritage of Kazakhstan|archive-url=https://web.archive.org/web/20090814160658/http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/ru/page/show/102|archive-date=2009-08-14|access-date=2015-11-29}}</ref> ਡੋਮਬਰਾ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ ਲੂਟ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਾਰਾਂ ਚੌਥੇ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਟਿਊਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵੱਢਿਆ ਜਾਂ ਵੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਸਾਜ਼ ਕੋਬੀਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਲਈ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ, ਗੂੰਜਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੱਲ ਅਤੇ ਤਾਰਾਂ ਲਈ ਘੋੜੇ ਦੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਬੀਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਮਨ ਕੁਰਕੀਟ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। "ਜ਼ੇਟੀਗੇਨ" ("ਸੱਤ ਤਾਰਾਂ") ਨੂੰ ਸਿਥਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਲੱਕਡ ਲੂਟ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੇਰਟਰ ( [[wiktionary:шертер|шертер]]) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਡੋਮਬਰਾ ( [[ਕਜ਼ਾਖ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਜ਼ਾਖ]] : [[wiktionary:домбыра|домбыра]] ) ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਤੁਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਡੋਮਬਰਾ ਖੋਖਲੀ ਲੱਕੜ, ਲੱਕੜ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 19 (ਕਈ ਵਾਰ 22) ਕੁੰਜੀਆਂ ਗਰਦਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ-ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਡੋਂਬਰਾ, ਡਬਲ-ਸਾਈਡ, ਚੌੜਾ-ਬਾਡੀ, ਖੋਖਲੇ-ਨੇਕ, ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। * ਕੋਬੀਜ਼ (ਖਿਲਕੋਬੀਜ਼ (ਕਜ਼ਕਾਹ: [[wiktionary:қобыз|қобыз]] )) ਇੱਕ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਕੋਬੀਜ਼ ਕੋਲ ਇੱਕ ਬਾਲਟੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਇੱਕ ਆਰਕੂਏਟ ਕਰਵਡ ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਫਲੈਟ ਸਿਰ ਹੈ। ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਘੋੜੇ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਇਹ ਠੋਸ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਲਾਕ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਦੋ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ-ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਚਾਰ-ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਕੋਬੀਜ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ "ਨਾਰ ਕੋਬੀਜ਼", "ਜੇਜ਼ ਕੋਬੀਜ਼" ਵਰਗੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। * ਯਹੂਦੀ ਰਬਾਬ (ਸ਼ੈਂਕੋਬੀਜ਼ (ਕਜ਼ਾਖ: шаңқобыз)) ਕਜ਼ਾਖ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਰਕੂਏਟ ਜੀਭ ਦੇ ਨਾਲ. ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਯੰਤਰ 'ਤੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਖਿਕ ਖੋਲ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਜੀਭ ਦੁਆਰਾ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਕੋਬੀਜ਼ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸੀ। ਸ਼ੈਂਕੋਬੀਜ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਵਰਗਨ, ਟੇਮੀਰ ਕੋਮਜ਼, ਕੋਮਿਸ, ਔਰੇ, ਕੋਮਸ, ਵੈਨਿਆਰ, ਤੁਮਰਾ, ਕੌਸੀਅਨ, ਆਦਿ। * ਸ਼ੇਰਟਰ (ਕਜ਼ਾਖ: [[шертер]] ) ਇੱਕ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਡੋਂਬੀਰਾ ਵਾਂਗ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੱਡੀ ਡੋਂਬੀਰਾ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੋਬੀਜ਼ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਚਰਵਾਹਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਜੇਟੀਗੇਨ (ਕਜ਼ਾਖ: [[жетіген]] ) ਇੱਕ ਪੌਲੀਕਾਰਡ ਯੰਤਰ ਹੈ। ਸਾਧਨ ਦਾ ਰੂਪ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਇਤਾਕਾਰ ਹੈ। 13 (ਜਾਂ ਇਹ 7 ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ) ਡੱਬੇ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਤਾਰਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਸਤਰ 'ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਤੁਰਕੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਟੀਜੇਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਤਾਤਾਰ "ਏਟੀਗਨ", ਟਾਈਵਾਲਕਸ "ਸ਼ਾਟਕਨ", ਆਦਿ। * ਡਾਊਲਪਾਜ਼ (ਕਜ਼ਾਖ: [[дауылпаз]] ) ਇੱਕ ਪਰਕਸ਼ਨ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਸਾਜ਼ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ, ਇਸ ਨੇ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਆਮ ਡਰੱਮ ਵਰਗਾ ਹੈ. ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ: ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਝਰੀ ਬਣਾਉਣ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਢੱਕਣ, ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬੈਲਟ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। * ਕੋਂਗੀਰਾਊ (ਕਜ਼ਾਖ: [[қоңырау]] ) ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਣਤਰ ਘੰਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ. ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ, ਜਦੋਂ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਰਿੰਗਿੰਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਲਾਕਾਰ {{ਬੋਲੀ|kk|kongyrau}} ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ. * ਜ਼ੈਲਬੁਆਜ਼ (ਕਜ਼ਾਖ: [[желбуаз]] ) * ਅਸਤਾਯਕ (ਕਜ਼ਾਖ: [[асатаяқ]] ) ਰਵਾਇਤੀ ਕਜ਼ਾਖ ਯੰਤਰ ਅਕਸਰ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਜ਼ਾਖ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਵਿੱਚ ''"ਓਟਰੀਰਾਰ ਸਾਜ਼ੀ", "ਕੁਰਮਾਂਗਜ਼ੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ", "ਅਲ-ਫਾਰਾਬੀ ਸਾਜ਼ੀ"'' ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਜ਼ਾਖ ਯੰਤਰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਬਲਕਿ ਲਗਭਗ ਹਰ ਕਜ਼ਾਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਵੀ ਹਨ। == ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਗ ਦਾ ਸੰਗੀਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Dombra.png|right|thumb|202x202px| ਡਾਕ ਟਿਕਟ ''ਡੋਮਬਰਾ'' ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ]] ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: * ਪਹਿਲਾਂ, ਸੰਗੀਤਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਪੇਰਾ ਪੜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤ ਘਰ, ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀਜ਼ (ਜਿੱਥੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ)। * ਦੂਜਾ, ਕਜ਼ਾਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ। [[ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ|ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਸਲੀ ਰੂਸੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਜ਼ਾਖ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਟੀਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕਜ਼ਾਖ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਲੀਨੀਅਰ ਨੋਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀਅੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਜ਼ਾਖ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਰੂਸੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ [[ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਯੂਰਪੀਅਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ]] ਲਈ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ। ਕਜ਼ਾਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਖੁਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, 1931 ਤੱਕ ਨੋਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀਤ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਕਜ਼ਾਖ ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਤੀਜਾ ਕਜ਼ਾਖ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਸੀ. 1920 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਜ਼ਟਾਏਵਿਚ ਨੇ ਕਜ਼ਾਖ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਕਲਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 1928 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਰੂਸੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਕਜ਼ਾਖ ਯੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਲ ਲਿਆ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਰੇਟ ਅਤੇ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣਾ)। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਆਧੁਨਿਕ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਵਜਾਉਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਡਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਕਜ਼ਾਖ ਲੋਕ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ।<ref name="hokudai.ac.jp">{{Cite web|url=http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/46/touda/touda-eng.html|title=From Folklore to Soviet National Culture- The Process of Formation of "Kazak National Music" (1920-1942)|website=Src-h.slav.hokudai.ac.jp|access-date=2 October 2018}}</ref> ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ, 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਲੋਕ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਕਜ਼ਾਖ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 1994 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਮੂਹ URKER, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ "ਏਸ਼ੀਆ ਡਾਈਸੀ" ਸੀ। 1990 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੇਡੀਓ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਤਿਉਹਾਰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੂਰਲਾਨ ਅਬਦੁਲਿਨ ਅਤੇ ਬਾਉਰਜ਼ਾਨ ਈਸਾਏਵ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਕੈਰੀਅਰ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, "ਏਸ਼ੀਆ ਡਾਈਸੀ" ਦਾ ਬੈਟਨ "ਏ ਸਟਾਰ ਆਫ਼ ਏਸ਼ੀਆ" ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੇਡੀਓ ਸਥਾਨ 'ਤੇ 2017 ਤੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਜੋ 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮੁਕਾਬਲਾ "ਝਾਸ ਕਾਨਤ" ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਇਕੱਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ ਖੁਦ ਕਜ਼ਾਖ ਸਟੇਜ ਲਈ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਖੋਲ੍ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝਾਂਨਾ ਸਤਰੋਵਾ, ਸਮੂਹ "ਅਯਾਨ" ਅਤੇ ਮਦੀਨਾ ਸਦਵਾਕਾਸੋਵਾ।<ref>{{Cite web|url=https://the-steppe.com/kcell-recap|title=Краткий пересказ: история развития казахстанской музыки|website=the-steppe.com|language=ru|access-date=2021-02-28|archive-date=2019-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417174539/https://the-steppe.com/kcell-recap|url-status=dead}}</ref> == ਸੰਗੀਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ == 1931 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ-ਡਰਾਮੈਟਿਕ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕਾਲਜ, ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਥਾਨ ਸੀ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਕਜ਼ਾਖ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref name="hokudai.ac.jp"/> ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਐਸਿਲ ਮੁਰਾ ਕਜ਼ਾਖ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਲੇਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਰਮਾਂਘਾਜ਼ੀ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟੋਇਰ ਨੂੰ ਅਲਮਾਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟੋਇਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ == === ਕਜ਼ਾਖ ਹਿੱਪ ਹੌਪ === ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ '''ਕਜ਼ਾਖ ਹਿੱਪ ਹੌਪ''' ਅਤੇ ਰੈਪ ਸੀਨ ਉਭਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://eurasianet.org/music-review-straight-outta-kazakhstan-rapping-in-russian|title=Music review {{!}} Straight outta Kazakhstan, rapping in Russian {{!}} Eurasianet|website=eurasianet.org|language=en|access-date=2018-11-23}}</ref> ਹਿੱਪ-ਹੌਪ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ [[ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਰੂਸੀ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਜ਼ਾਖ ਰੈਪਰਾਂ ਲਈ ਦੂਜੇ ਰੂਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name=":1" /> ਕਜ਼ਾਖ ਸਮੂਹ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤ੍ਰਿਸਟਾਰ ਐਮਟੀਵੀ ਰੂਸ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ।<ref name="autogenerated1">[http://city-almaty.narod.ru/music/3star.htm Онпрюк Almatykz, Мюьх Гбегдш *Tristar*]</ref> ਹਿੱਪ-ਹੌਪ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ।<ref name=":2">{{Cite news|url=https://astanatimes.com/2016/03/15-2/|title=Kazakh Pop Music Experiencing Heyday|date=2016-03-26|work=The Astana Times|access-date=2018-11-23|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://thesource.com/2018/03/23/kazakhstan-rapper-scriptonites-unique-laidback-lo-fi-sounds-going-worldwide/|title=Kazakhstan Rapper Scriptonite's Unique Laidback Lo-Fi Sounds Going Worldwide|date=2018-03-23|work=The Source|access-date=2018-11-23|language=en-US}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਅਮਰੀਕੀ ਰੈਪਰ [[ਕਾਨਯੇ ਵੈਸਟ|ਕਾਨੀ ਵੈਸਟ]] ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂਰਸੁਲਤਾਨ ਨਜ਼ਰਬਾਯੇਵ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/world/kanye-west-paid-4m-to-play-at-wedding-of-kazakh-leaders-grandson|title=Kanye West 'paid $4m' to play at wedding of Kazakh leader's grandson|last=migration|date=2013-09-02|work=The Straits Times|access-date=2018-11-23|language=en|archive-date=2018-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123154139/https://www.straitstimes.com/world/kanye-west-paid-4m-to-play-at-wedding-of-kazakh-leaders-grandson|url-status=dead}}</ref> ==== ਰੈਪ ਸਭਿਆਚਾਰ ==== 1995-1999 ਵਿੱਚ, ਰੈਪ ਜ਼ੋਨ ਸਮੂਹ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਰੈਪ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੀ। ਬੈਂਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕੈਸੇਟਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟ੍ਰੈਕ "ਸ਼ੋਰ-ਬੂਮ-ਬੂਮ-ਕੂਪ" ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ RAP ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿਹੜੇ ਦੀਆਂ ਵਾੜਾਂ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ==== ਆਰ.ਐਨ.ਬੀ ==== ਰਵਾਇਤੀ ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਪ-ਹੌਪ ਅਤੇ ਆਰ'ਐਨਬੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੈਟੋ ਡੌਗਸ, ਮੇਟਿਸ, ਨਾਟ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਇਜ਼ ਸੇਡ ਅਤੇ ਇਵਾਨ ਬਰੂਸੋਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ 101 ਵਰਗੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://the-steppe.com/kcell-recap|title=Краткий пересказ: история развития казахстанской музыки|website=the-steppe.com|language=ru|access-date=2021-02-28|archive-date=2019-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417174539/https://the-steppe.com/kcell-recap|url-status=dead}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕਜ਼ਾਖ ਹਿੱਪ-ਹੌਪ ਨੇ ਕਿਊ-ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6mR2DwAAQBAJ&q=kazakhstan&pg=PA388|title=Hip Hop around the World: An Encyclopedia [2 volumes]|last=Goldsmith|first=Melissa Ursula Dawn|last2=Fonseca|first2=Anthony J.|date=2018-12-31|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780313357596|language=en}}</ref> ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਜ਼ਾਖ ਰੈਪਰ ਜਾਹ ਖਾਲਿਬ, ਨਤਨ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰਿਪਟੋਨਾਈਟ ਹਨ।<ref name=":1" /> === ਕਜ਼ਾਖ ਚੱਟਾਨ === '''ਕਜ਼ਾਖ ਰਾਕ''' ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ [[ਕਜ਼ਾਖ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਜ਼ਾਖ]] ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y3Sk7GeUe5oC&q=%22Kazakh+rock%22&pg=PA155|title=Culture and Customs of the Central Asian Republics|last=Abazov|first=Rafis|date=2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313336560|language=en}}</ref> ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਰਾਗਾਂਡਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ [[ਦ ਬੀਟਲਜ਼|ਬੀਟਲਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://astanatimes.com/2015/03/classic-rock-rocks-kazakh-fans/|title=Classic Rock Rocks Kazakh Fans - The Astana Times|date=2015-03-11|work=The Astana Times|access-date=2018-11-19|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_btEAwAAQBAJ&q=%22Kazakh+rock%22&pg=PT239|title=Lonely Planet Central Asia|last=Planet|first=Lonely|last2=Elliott|first2=Mark|last3=Masters|first3=Tom|last4=Mayhew|first4=Bradley|last5=Noble|first5=John|date=2014-04-01|publisher=Lonely Planet|isbn=9781743000786|language=en}}</ref> ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਚੱਟਾਨ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਸਥਾਨਕ ਪੰਕ ਰਾਕ ਅਲਮਾਟੀ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦ ਮੋਲੋਟੀ, ਸਬਵੇਅ ਅਤੇ ਪੋ-1 ਵਰਗੇ ਬੈਂਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਜ਼ਾਖ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਹਨ ਅਡਾਪਟਤਸੀਆ, ਉਲੀਤਾਉ ਅਤੇ ਉਰਕਰ। === ਕਿਊ-ਪੌਪ === '''ਕਿਊ-ਪੌਪ''' ਜਾਂ ਕਜ਼ਾਕ ਪੌਪ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2015 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਊ-ਪੌਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੇ-ਪੌਪ, ਹਿੱਪ-ਹੌਪ, ਪੱਛਮੀ ਪੌਪ ਅਤੇ ਜੇ-ਪੌਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕੰਪਨੀ ਜੁਜ਼ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਮੋਢੀ ਵਜੋਂ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬੁਆਏ ਗਰੁੱਪ ਨਾਇਨਟੀ ਵਨ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://intmassmedia.com/2017/08/17/q-pop-strengthens-the-consciousness-of-kazakhstan/|title=Q-pop strengthens the consciousness of Kazakhstan – The International Massmedia Agency|website=intmassmedia.com|language=en-US|access-date=2018-11-19}}</ref><ref name=":2" /> ਜ਼ੀਰੂਜ਼ਾ, [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Mad_Men&action=edit&redlink=1 ਮੈਡ ਮੈਨ], ਡੀਐਨਏ, ਐਲਬਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲਜ਼ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2015/07/two-young-kazakh-singers-win-international-competitions/|title=Two Young Kazakh Singers Win International Competitions|date=2015-07-21|website=The Astana Times|language=en|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://caspiannews.com/news-detail/kazakhstani-singer-wins-chinese-grammys-1493373291820/|title=Kazakhstani Singer Wins Chinese GRAMMYs|date=2017-04-10|website=Caspian News|language=en|access-date=2020-08-05|archive-date=2019-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725234425/https://caspiannews.com/news-detail/kazakhstani-singer-wins-chinese-grammys-1493373291820/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/culture/2019/12/06/zivert-i-dimash-obyavleny-vekhami-vremeni.html|title=Zivert и Димаш объявлены вехами времени|date=2019-12-06|website=MK News Russia|language=ru|access-date=2020-08-05}}</ref> ਕਜ਼ਾਖ ਗਾਇਕ ਦਿਮਾਸ਼ ਕੁਦੈਬਰਗੇਨ ਨੇ ਪੌਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਜ਼ਾਖ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.forumdaily.com/en/mechtayu-poznakomit-amerikancev-s-kazaxskoj-kulturoj-pevec-dimash-kudajbergenov-o-koncerte-v-ssha-tvorchestve-i-planax/|title='I dream to introduce Americans to Kazakh culture': singer Dimash Kudaibergen - about a concert in the USA, creativity and plans|date=2019-12-05|website=Forum Daily|language=en|access-date=2020-08-05|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221163519/https://www.forumdaily.com/en/mechtayu-poznakomit-amerikancev-s-kazaxskoj-kulturoj-pevec-dimash-kudajbergenov-o-koncerte-v-ssha-tvorchestve-i-planax/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://365info.kz/2019/01/sekrety-peniya-dimasha-raskryla-muzykalnyj-ekspert-iz-ssha|title=Секреты пения Димаша раскрыла музыкальный эксперт из США|website=365 Info Kazakhstan|language=ru|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://talentrecap.com/dimash-kudaibergen-concert-ny-tickets/|title='The World's Best' Vocalist Dimash Kudaibergen is Coming to NY! Tickets Here|date=2019-09-11|website=Talent Recap|language=en|access-date=2020-08-05}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਲੋ ਅਲਵਾਰੇਜ਼ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਗੇਨਾਡੀ ਗੋਲੋਵਕਿਨ ਦੇ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਜ਼ਾਖ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਮਾਸ਼ ਨੇ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਹੰਗਾਮਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://qazmonitor.com/lifestyle/846/horrible-lipsync-or-best-since-whitney-houston-dimashs-performance-divides-audience|title=’Horrible lipsync’ or ‘Best since Whitney Houston?’ Dimash’s Performance Divides Audience|date=2022-09-19|website=The Qazaqstan Monitor|access-date=2023-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128130059/https://qazmonitor.com/lifestyle/846/horrible-lipsync-or-best-since-whitney-houston-dimashs-performance-divides-audience|archive-date=2023-01-28|url-status=dead}}</ref> ਕਜ਼ਾਖ ਗਾਇਕਾ ਰੁਖੀਆ ਬੇਦੁਕੇਨੋਵਾ ਪੌਪ ਵੋਕਲ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਟੇਬਸਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਲਾਵਿਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ 2021 ਸਲਾਵੀਅਨਸਕੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰਿਕਸ ਜੇਤੂ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2021/07/kazakh-singer-rukhiya-baydukenova-wins-slavic-bazaar-international-arts-festival-video/|title=Kazakh Singer Rukhiya Baydukenova Wins Slavic Bazaar International Arts Festival (Video)|last=July 2021|first=Aizada Arystanbek in Culture on 21|date=2021-07-21|website=The Astana Times|language=en|access-date=2021-12-14}}</ref> === ਤੋਈ === '''ਟੋਈ''' (Той; ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠ) ਆਕਰਸ਼ਕ ਤਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":2" /> ਇਹ ਵਿਧਾ [[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ]], [[ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ|ਕਿਰਗਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/roughguidetoworl00simo|title=World Music: Latin & North America, Caribbean, India, Asia and Pacific|last=Broughton|first=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|last4=Duane|first4=Orla|last5=McConnachie|first5=James|date=1999|publisher=Rough Guides|isbn=9781858286365|page=[https://archive.org/details/roughguidetoworl00simo/page/27 27]|language=en|quote=Toi music Uzbekistan Kyrgyzstan.|url-access=registration}}</ref> ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਜ਼ਾਖ ਤੋਈ ਗਾਇਕ ਹਨ ਕਾਇਰਤ ਨੂਰਤਾਸ, ਅਬਦੀਜਾਪਰ ਅਲਕੋਜਾ, ਮਦੀਨਾ ਸਾਦੁਆਕਾਸੋਵਾ ਅਤੇ [[:kk:Жазира Сайлауқызы Байырбекова|ਜਜ਼ੀਰਾ ਬੈਇਰਬੇਕੋਵਾ]]। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/46/touda/touda-eng.html ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੱਕ - "ਕਜ਼ਾਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ" (1920-1942) (ਸਲਾਵਿਕ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ, ਹੋਕਾਈਡੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਦੇ ਗਠਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ] । ) * [https://web.archive.org/web/20110811135919/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/kazakhstan_672 ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਗੀਤ: ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ] * [https://web.archive.org/web/20120331192237/http://provocativepenguin.com/2011/09/five-easy-clips-presents-the-music-of-kazakhstan/ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ] jmnpzjoqnu6u762fo5d449rzrr8uex6 0 150148 854279 836436 2026-11-11T09:12:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854279 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Jamawar_Shawl.tif|thumb| ਮੁਗਲ ਯੁੱਗ ਦਾ ਜਮਵਾਰ ਸ਼ਾਲ]] '''ਜਮਵਾਰ''', ਜਾਂ ''ਉਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਟੁਕੜਾ'', [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ|ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਾਲ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&dq=Jamawar,+or+grown+piece,+is+a+special+type+of+shawl+made+in+Kashmir.&pg=PA313|title=The Fairchild Books Dictionary of Textiles|last=Tortora|first=Phyllis G.|last2=Johnson|first2=Ingrid|date=2013-09-17|publisher=A&C Black|isbn=978-1-60901-535-0|pages=313|language=en}}</ref> "ਜਮਾ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚੋਗਾ ਅਤੇ "ਵਾਰ/ਵਾਰ" ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.eznaweaves.com/what-is-kani-pashmina-jamawar/|title=WHAT IS KANI PASHMINA JAMAWAR – Ezna Ventures|language=en-US|access-date=2020-12-18|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124024523/http://www.eznaweaves.com/what-is-kani-pashmina-jamawar/|url-status=dead}}</ref>{{Better source needed|date=December 2020}} ਜਮਾਵੜ ਦੀ ਵਧੀਆ ਕੁਆਲਿਟੀ [[ਪਸ਼ਮੀਨਾ]] ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਬ੍ਰੋਕੇਡ ਕੀਤੇ ਹਿੱਸੇ ਰੇਸ਼ਮ ਜਾਂ ਪੌਲੀਏਸਟਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਬੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਫੁੱਲਦਾਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਦਹਾਕੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਅਸਲੀ ਜਮਵਾਰ ਸ਼ਾਲਾਂ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਆਧੁਨਿਕ, ਮਸ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਜਾਮਾਵਰ ਪ੍ਰਿੰਟ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਘੱਟ ਖਰਚੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣੇ ਜਮਵਾਰ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.newslaundry.com/2015/01/23/the-jamawar-a-dying-art|title=The Jamawar – A Dying Art|website=Newslaundry|access-date=2020-12-18}}</ref><ref name=":0" /> ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਚੀਨੀ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸਮਰਕੰਦ]] ਅਤੇ [[ਬੁਖ਼ਾਰਾ|ਬੁਖਾਰਾ]] ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਹੜੇ ਦੁਆਰਾ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਬਰਿਕ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਊਨ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲਪੇਟਣ ਜਾਂ ਸ਼ਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਮਵਾਰ ਬੁਣਾਈ ਕੇਂਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਮਾਵੜ ਬੁਣਾਈ ਕੇਂਦਰ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/the-lost-story-of-made-in-amritsar-73271|title=The lost story of Made in Amritsar|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=en|access-date=2020-12-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://isha.sadhguru.org/in/en/outreach/save-the-weave/indian-weaves/jamawar|title=Jamawar|date=2020-08-05|website=Isha Sadhguru|language=en|access-date=2020-12-18}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਪਾਰੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਮਾਵੜ ਅਤੇ ਰਈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਜੁਲਾਹੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ। [[ਅਕਬਰ|ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ]] ਇਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਪੂਰਬੀ [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] ਤੋਂ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vQShV9jNzIUC&dq=Akbar+brought+many+weavers+from+East+Turkestan+to+Kashmir.&pg=PA62|title=Arts and Crafts, Jammu and Kashmir: Land, People, Culture|last=Saraf|first=D. N.|date=1987|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-204-8|pages=62|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jamawarshawls.com/history-of-jamawar-shawls/|title=History of Jamawar Shawls|website=Jamawarshawls.com|access-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028161227/https://jamawarshawls.com/history-of-jamawar-shawls/|archive-date=28 ਅਕਤੂਬਰ 2022|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ]] aryto27p62koajiv5gomff9jqmfq7wh 0 150968 854289 838086 2026-11-11T10:19:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854289 wikitext text/x-wiki [[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ|ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ]] (ਯੂ.ਕੇ.) ਦੁਆਰਾ "ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 100 ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਔਰਤਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ,<ref>{{Cite web |title=Five Indians in list of top 100 women |url=http://www.ndtv.com/topic/jayshree-satpute |access-date=14 March 2016 |publisher=NDTV}}</ref> '''ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਸਤਪੁਤੇ''' ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ਦੀਕ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=nazdeek.org |url=http://nazdeek.org/ |access-date=28 August 2016}}</ref> ਸਤਪੁਤੇ ਝੁੱਗੀ-ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ, ਮਹਿਲਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਅਨਾਥ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਨਾਬਾਲਗਾਂ, [[ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਐਕਟ|ਸੂਚਨਾ ਦਾ]] ਅਧਿਕਾਰ (ਆਰ.ਟੀ.ਆਈ.), ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਹਾਈ ਕੋਰਟਾਂ]] ਵਿੱਚ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਕੀਲ ਹੈ।<ref name="Bench">{{Cite web |date=21 October 2015 |title=Clinical Legal Education: A Way towards Up-scaling Access to Justice in India |url=http://barandbench.com/clinical-legal-education-a-way-towards-up-scaling-access-to-justice-in-india/ |access-date=14 March 2016 |publisher=Journal of Bar & Bench}}</ref>{{Sfn|Satpute|2009}} ਸਤਪੁਤੇ ਨਾਜ਼ਦੀਕ (ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ "ਨੇੜੇ ਹੋਣ") ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|ਐਨਜੀਓ]] ਜੋ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, [[ਅਸਾਮ|ਆਸਾਮ]] ਦੇ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਦਿੱਲੀ]] । 2015 ਵਿੱਚ, ਨਾਜ਼ਦੀਕ ਨੂੰ "ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਉਦਾਹਰਣ" ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਮਤੀ ਜਸਟਿਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Staff">{{Cite news|url=https://namati.org/network/justiceprizeresult/nazdeek/|title=Namati Justice Prize|date=25 September 2015|access-date=28 March 2016|archive-date=28 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828222456/https://namati.org/network/justiceprizeresult/nazdeek/|url-status=dead}}</ref> ਸਤਪੁਤੇ ਨੇ "ਥਿਊਰੀ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਧਿਕਾਰ," ''ਰੂਟਲੇਜ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਕੇ 2014'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Sfn|Satpute|Tahir2011}} ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਸਕਣ। ਉਸਨੇ ਬਾਰ ਅਤੇ ਬੈਂਚ ਵਿੱਚ "ਕਲੀਨੀਕਲ ਲੀਗਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ: ਏ ਵੇਅ ਟੂਵਾਰਡਜ਼ ਅਪਸਕੇਲਿੰਗ ਐਕਸੈਸ ਟੂ ਜਸਟਿਸ ਟੂ ਇੰਡੀਆ" ''ਬਾਰ ਐਂਡ ਬੈਂਚ'' ਵਿੱਚ, "ਰਾਈਟ ਟੂ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਲਾਅ," ''ਐਚਆਰਐਲਐਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ'' ਦੀ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ "ਰਫਿਊਜੀ ਐਂਡ ਲਾਅ 2nd ਐਡੀਸ਼ਨ," ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ''HRLN 2011''{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=September 2022}} == ਜੀਵਨੀ == ਸਤਪੁਤੇ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਚੰਦਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Giving a voice to the voiceless, Jayashree Satpute stands up and fights for women {{!}} Success {{!}} New Delhi |url=http://www.theweekendleader.com/Success/455/woman-of-substance.html |access-date=2016-03-28 |website=www.theweekendleader.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409122000/http://www.theweekendleader.com/Success/455/woman-of-substance.html |archive-date=2016-04-09 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ [[ਨਾਗਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆ ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸਤਪੁਤੇ ਨੇ ਸਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਹੇਗ]] ਵਿਖੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਰਾਧਿਕ ਅਦਾਲਤ ਲਈ ਗੱਠਜੋੜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਟਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ (ਪੀਆਈਐਲ) ਦਾਇਰ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਛੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।  ਸਤਪੁਤੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁੱਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸੀ ਇਕ ਬੇਘਰ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜਿਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ''ਲਕਸ਼ਮੀ ਮੰਡਲ ਬਨਾਮ ਵਿਚ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸੜਕ 'ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।'' ''ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਹਰੀਨਗਰ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ORS, WP(C) 8853/2008'' . ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਮਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਇਸ ਕੇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਹਰਜਾਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕੇਸ ਨੇ "ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਈਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਣੇਪੇ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ" ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵੱਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ।<ref name="McConville">{{Cite web |last=McConville |first=Brigid |date=8 March 2011 |title=Jayshree Satpute |url=https://www.theguardian.com/law/2011/mar/08/jayshree-satpute-100-women |access-date=13 March 2016}}</ref> ਸਤਪੁਤੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ''ਹੈ ਕੋਰਟ ਆਫ ਇਸਟ ਓਨ ਮੋਸ਼ਨ v.'' ''UOI, WP(C) 5913/2010'' ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੇਘਰ ਗਰਭਵਤੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੈਲਟਰ ਹੋਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ''ਰੋਜ਼ਮੇਰੀ ਡਜ਼ੂਵਿਚੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਨਾਮ. ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਰਾਜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਲੈਂਡ'' ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ''ਮੁਕੰਦੀ ਲਾਲ ਬਨਾਮ। ਦਿੱਲੀ ਨਗਰ ਨਿਗਮ WP 8904/2009'' ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੇਦਖ਼ਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।  ਸਤਪੁਤੇ ਨੇ ਆਸਾਮ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਮਾਡਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 2012 ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ਦੀਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਨਾਜ਼ਦੀਕ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਐਂਡ ਐਡਵਾਂਸਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਜਸਟਿਸ, ਹਾਰਮੋਨੀ ਐਂਡ ਰਾਈਟਸ ਆਫ਼ ਆਦੀਵਾਸੀਆਂ (PAJHRA), ਪੀਪਲਜ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਫਾਰ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (PAD), ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਲਈ ਕਲੀਨਿਕਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਜਪੁਰ ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਨਾਜ਼ਦੀਕ ਨੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} ; ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GGqpchdGEIsC|title=Leading Cases on Right to Information|last=Satpute|first=Jayshree|publisher=Socio Legal Information Cent|year=2009|isbn=978-81-89479-52-7}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sW5fxaHHLq8C|title=Refugees and the Law, Second Edition|last=Satpute|first=Jayshree|last2=Tahir|first2=Md. Saood|publisher=Socio Legal Information Cent|year=2011|isbn=978-81-89479-80-0}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-KqQBAAAQBAJ&q=Claiming+the+Right+to+Safe+Motherhood+Through+Litigation%3A+The+Indian+Story&pg=PA158|title=Claiming the Right to Safe Motherhood Through Litigation: The Indian Story|last=Satpute|first=Jayshree|last2=Dhital|first2=Sukti|publisher=Routledge Publication|year=2014|isbn=9781317964438}} * {{Cite book|url=http://barandbench.com/clinical-legal-education-a-way-towards-up-scaling-access-to-justice-in-india/|title=Clinical Legal Education: A Way towards Up-scaling Access to Justice in India|last=Satpute|first=Jayshree|publisher=Bar & Bench|year=2015}} * {{Cite book|url=http://www.webstreaksprojects.com/nazdeek/version19/pdf/delhi-housing-memorandum.pdf|title=The right to adequate housing in New Delhi|last=Nazdeek|publisher=National Dalit Movement for Justice (NDMJ)|year=2014|access-date=2023-02-08|archive-date=2016-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913105200/http://www.webstreaksprojects.com/nazdeek/version19/pdf/delhi-housing-memorandum.pdf|url-status=dead}} * {{Cite book|url=http://www.webstreaksprojects.com/nazdeek/version19/pdf/claiming_justice.pdf|title=A Study of CSO Interventions in Addressing Atrocities Against Dalits and Tribals|last=Nazdeek|publisher=International Human Rights Clinic at the University of Chicago and Nazdeek|year=2014|access-date=2023-02-08|archive-date=2016-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080539/http://www.webstreaksprojects.com/nazdeek/version19/pdf/claiming_justice.pdf|url-status=dead}} * {{Cite book|url=https://issuu.com/endmmnow/docs/endmmnow_advocacy_final_press/1|title=No Time to Lose: Fighting Maternal and Infant Mortality through Community Reporting|last=Nazdeek|publisher=End MM Now|year=2015}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] cpdhf6i7kfw8ty2dn3id458itfmo6va 0 153417 854258 848310 2026-11-11T06:20:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854258 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਿਮਾ | image = Shukracharya and Kacha.jpg | caption = | type = national, religious, cultural | official_name = ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਿਮਾ (ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ) | observedby = ਭੂਟਾਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ [[ਜੈਨ]], [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ [[ਬੋਧੀ]] ਚੇਲੇ | begins = | ends = | date = {{Hindu festival date}} | date2021 = | observances = ''ਗੁਰੂ ਪੂਜਾ'' | frequency = ਸਾਲਾਨਾ | date2022 = 13 ਜੁਲਾਈ (ਬੁੱਧਵਾਰ)<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/holidays/india/guru-purnima|title = Guru Purnima in India}}</ref> }} '''ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਿਮਾ (ਪੂਰਨਿਮਾ)''' ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ [[ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂਆਂ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਕਸਿਤ ਜਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਕਰਮ ਯੋਗ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2021-07-23 |title=Guru Purnima to be observed tomorrow: Know significance, time, tithi |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/guru-purnima-to-be-observed-tomorrow-know-significance-time-tithi-101627008562789.html |access-date=2021-07-23 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਇਹ [[ਭਾਰਤ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਭੂਟਾਨ]] ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂਆਂ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨੀਆਂ]] ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂਆਂ ਜਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਮਹੀਨੇ ''ਅਸਾਧ'' (ਜੂਨ-ਜੁਲਾਈ) ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ( ''[[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ|ਪੂਰਨਿਮਾ]]'' ) ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>गुरू पूर्णिमा - Guru Purnima: https://www.bhaktibharat.com/festival/guru-purnima</ref><ref name="Sanatan">Article [http://www.sanatan.org/en/a/28_Guru poornima.html "Guru Poornima (Vyas Puja)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200124024622/https://www.sanatan.org/en/a/28_gurupurnima.html |date=2020-01-24 }} {{Cite web |url=https://www.sanatan.org/en/a/28_gurupurnima.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2023-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124024622/https://www.sanatan.org/en/a/28_gurupurnima.html |archive-date=2020-01-24 |url-status=bot: unknown}} As on 22 July 2013 on www.</ref> [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ, [[ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਰਾਜਚੰਦਰ]] ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Weber2004">{{Cite book|url=https://archive.org/details/gandhiasdisciple0000webe|title=Gandhi as Disciple and Mentor|last=Thomas Weber|date=2 December 2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-45657-9|pages=[https://archive.org/details/gandhiasdisciple0000webe/page/34 34]–36|url-access=registration}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਸ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਬਿਆਸ (ਰਿਸ਼ੀ)|ਵੇਦ ਵਿਆਸ]] ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਵੇਦ|ਵੇਦਾਂ ਦਾ]] ਸੰਕਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ।<ref name=":0">{{Cite web |date=16 July 2019 |title=Guru Purnima 2019: Date, Time and Significance of Vyasa Purnima |url=https://www.news18.com/news/india/guru-purnima-2019-know-the-date-time-and-significance-of-vyasa-purnima-2229087.html |access-date=2019-12-29 |website=News18}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AbWazgEACAAJ|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|last=Lochtefeld|first=James G.|date=2002|publisher=Rosen|isbn=978-0-8239-3179-8|pages=267|language=en}}</ref> == ਪਾਲਨਾ == ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ]] ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਘਟਨਾ, ''ਗੁਰੂ ਪੂਜਾ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਿਧਾਂਤ ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਦਿਨ ਨਾਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Guru principle">Article [http://www.sanatan.org/en/a/34_Guru-principle.html "The Guru Principle"] As on 22 July 2013 on www.</ref> ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ]] ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ, ''ਗੂ'' ਅਤੇ ''ਰੂ'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। G ''u ਦਾ'' ਅਰਥ ਹੈ "ਹਨੇਰਾ" ਜਾਂ "ਅਗਿਆਨਤਾ", ਅਤੇ ''ru'' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।"<ref name=":1">{{Cite journal|last=Mlecko|first=Joel D.|date=1982|title=The Guru in Hindu Tradition|url=https://www.jstor.org/stable/3269931|journal=Numen|volume=29|issue=1|pages=33–61|doi=10.2307/3269931|issn=0029-5973|jstor=3269931}}</ref> ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਨੇਰੇ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ, ਚੇਲੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ [[ਪੂਜਾ (ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ)|''ਪੂਜਾ'']] ਜਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ.<ref>{{Cite news|url=https://news.jagatgururampalji.org/guru-purnima-2020/|title=Guru Purnima 2020 India:Date,Story,Quotes,Importance,Special Messages|date=2020-07-01|work=S A NEWS|access-date=2020-07-03|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Guru Purnima 2020: Guru Purnima, Buddh Purnima And Chandra Grahan Date, Time, What To Eat |url=https://food.ndtv.com/food-drinks/guru-purnima-2020-guru-purnima-buddh-purnima-and-chandra-grahan-date-time-what-to-eat-2255954 |access-date=2020-07-03 |website=NDTV Food |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702223430/https://food.ndtv.com/food-drinks/guru-purnima-2020-guru-purnima-buddh-purnima-and-chandra-grahan-date-time-what-to-eat-2255954 |archive-date=2020-07-02 |url-status=dead }}</ref> ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Shukla |first=Ritu |date=April 11, 2019 |title=Guru Purnima - Significance of Guru Purnima |url=https://timesofindia.indiatimes.com/astrology/rituals-puja/guru-or-vyasa-purnima-12-07-2014/articleshow/68207111.cms |access-date=2020-07-03 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਬੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ|ਬੁੱਧ]] ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦਿਨ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾਰਨਾਥ, [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਉਸ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ਿਵ]] ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ [[ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ (ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ)|ਸਪਤਰਿਸ਼ੀਆਂ]] ਨੂੰ [[ਯੋਗਾਸਣ|ਯੋਗ]] ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The Significance of Guru Purnima |url=http://www.ishafoundation.org/Isha-Celebrations/Guru-poornima.isa |access-date=July 9, 2014 |publisher=Isha Foundation}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ [[ਬਿਆਸ (ਰਿਸ਼ੀ)|ਵਿਆਸ]] ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ-ਚੇਲਾ ਪਰੰਪਰਾ|''ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ਯ'' ਪਰੰਪਰਾ]] ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਸ ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ''ਅਸਾਧ ਸੁਧਾ ਪਦਮੀ'' ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸੂਤਰ ਲਿਖਣਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਵਿਆਸ ਪੂਰਨਿਮਾ'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Festivals of India|last=Sharma|first=Brijendra Nath|publisher=Abhina Publications|year=1978|page=88}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zWG64bgtf3sC&q=Chaturmas&pg=PA495|title=Encyclopaedia of Hinduism: (H - Q)., Volume 3|last=Sehgal|first=Sunil|publisher=Sarup & Sons|year=1999|isbn=9788176250641|series=8176250643|page=496}}</ref> ਤਿਉਹਾਰ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਆਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਉਸਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰਤੀ ਧੰਨਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Hindu fasts and festivals|last=Sivananda|first=Swami|publisher=Divine Life Society|year=1983|page=29|author-link=Sivananda}}</ref> ਹਿੰਦੂ ਤਪੱਸਵੀ ਅਤੇ ਭਟਕਦੇ ''ਸੰਨਿਆਸੀ'' ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ''ਪੂਜਾ'' ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ''ਚਤੁਰਮਾਸ'' ਦੌਰਾਨ, ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XuyTqD0Ybw4C&q=%22Guru+Purnima%22+-inpublisher%3Aicon&pg=PA64|title=Essays on North Indian folk traditions|last=Wadley|first=Susan Snow|publisher=Orient Blackswan|year=2005|isbn=81-8028-016-0|page=64|author-link=Susan Snow Wadley}}</ref> [[ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਜੋ ''[[ਗੁਰੂ-ਚੇਲਾ ਪਰੰਪਰਾ|ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ]]'' ਵੀ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਪੁਰਾਣ|ਪੁਰਾਣਾਂ]] ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Punjabi |first=Mona |date=August 11, 2017 |title=Lord Shiva Birth History, How Lord Shiva Born |url=https://timesofindia.indiatimes.com/astrology/hindu-mythology/how-was-god-shiva-born/articleshow/68205085.cms |access-date=2020-06-28 |website=The Times of India |language=en}}</ref> == ਹਿੰਦੂ ਕਥਾ == ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਬਿਆਸ (ਰਿਸ਼ੀ)|ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਦਵੈਪਯਨ ਵਿਆਸ]] &#x2013; [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਦੇ ਲੇਖਕ &#x2013; ਦਾ ਜਨਮ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਛੇਰੇ ਦੀ ਧੀ [[ਸੱਤਿਆਵਤੀ]] ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ''ਵਿਆਸ ਪੂਰਨਿਮਾ'' ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AbWazgEACAAJ|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|last=Lochtefeld|first=James G.|date=2002|publisher=Rosen|isbn=978-0-8239-3179-8|pages=267|language=en}}</ref> [[ਬਿਆਸ (ਰਿਸ਼ੀ)|ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਨੇ]] ਆਪਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ [[ਵੇਦ|ਵੈਦਿਕ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ]] ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ [[ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ|ਵੈਦਿਕ]] ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਚੇਲਿਆਂ &#x2013; ਪਾਈਲਾ, ਵੈਸਮਪਾਯਨ, [[ਜੈਮਿਨੀ]] ਅਤੇ ਸੁਮੰਤੂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਇਹ ਵੰਡ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਵਿਆਸ" (ਵਿਆਸ = ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨਾ, ਵੰਡਣਾ) ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਮਾ ਅਤੇ ਅਥਰਵ।<ref>{{Cite web |date=2020-06-30 |title=Guru Purnima 2020: Date, time, history and significance of 'Vyasa Purnima' |url=https://english.jagran.com/lifestyle/guru-purnima-2020-date-time-history-and-significance-of-vyasa-purnima-10013375 |access-date=2020-07-04 |website=Jagran English}}</ref> == ਬੋਧੀ ਇਤਿਹਾਸ == [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ]] ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 5 ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਬੋਧਗਯਾ ਤੋਂ ਸਾਰਨਾਥ ਗਏ। ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਾਥੀ, ਪੰਚਵਰਗਿਕਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰਨਾਥ ਦੇ ਸ਼ਿਪਟਨਾ ਚਲੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web |title=Why do Buddhists celebrate Guru Purnima? |url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/why-do-buddhists-celebrate-guru-purnima |access-date=2020-06-30 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref> ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ|ਬੁੱਧ ਨੇ]] ਉਰੂਵਿਲਵਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੀਪਟਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ, ਆਪਣੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੰਜ ਸਾਬਕਾ ਸਾਥੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਮਝ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਗੇ। ਸਾਰਨਾਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨੂੰ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ [[ਬਿੰਬੀਸਾਰ|ਬਿੰਬੀਸਾਰ ਨੂੰ]] ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਟੋਲ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2019-07-16 |title=Guru Purnima 2019: History, Importance, Significance of Guru Purnima |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/guru-purnima-2019-history-importance-significance-guru-purnima-5828002/ |access-date=2020-07-04 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ਜਦੋਂ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਸਾਬਕਾ ਸਾਥੀ ਲੱਭੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮਚਕ੍ਰਪ੍ਰਵਰਤਨ ਸੂਤਰ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਏ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਸਾਧ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਮੱਤਵਾਦੀ ਸੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸਾਰਨਾਥ ਵਿਖੇ ਮੂਲਗੰਧਾਕੁਟੀ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਇਆ।<ref>{{Cite web |date=2020-07-04 |title=Guru Purnima 2020: Know the Date, Time and Significance of the Event Celebrated By 3 Faiths |url=https://www.news18.com/news/india/guru-purnima-2020-know-the-date-time-and-significance-of-the-event-celebrated-by-3-faiths-2700651.html |access-date=2020-07-05 |website=News18}}</ref> [[ਭਿਖਸ਼ੂ]] ਸੰਘ ਜਲਦੀ ਹੀ 60 ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੱਕ ਵਧ ਗਿਆ; ਫਿਰ, ਬੁੱਧ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। == ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ == [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ, ਟਰੀਨੋਕ ਗੁਹਾ ਪੂਰਨਿਮਾ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਨੇਪਾਲੀਆਂ ਲਈ [[ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ]] ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪਕਵਾਨ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ''[[ਢਾਕਾ ਟੋਪੀ|ਟੋਪੀ]]'' ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟੋਪੀਆਂ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਕਸਰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵਧੀਆ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Guru Purnima being observed today |url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2016/07/19/guru-purnima-being-observed-today-20160719123003 |access-date=2020-07-04 |website=kathmandupost.com |language=en}}</ref> == ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾ == ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=Guru Purnima 2020: On Which Date And Month Does Guru Purnima Fall in India? |url=https://www.india.com/festivals-events/guru-purnima-2020-on-which-date-and-month-does-guru-purnima-fall-in-india-4074546/ |access-date=2020-07-05 |website=India News, Breaking News, Entertainment News {{!}} India.com |language=en}}</ref> == ਜੈਨ ਧਰਮ == [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰੈਣੋਕ ਗੁਹਾ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਤ੍ਰੈਣੋਕ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eW3uZIZzJWEC&q=%22Treenok Guha+Purnima%22+-inpublisher:icon|title=Religion & culture of the Jains|publisher=Bhartiya Jnanpith|year=2006|isbn=81-263-1274-2}}</ref> ਦਿਨ ''ਚਤੁਰਮਾਸ'' ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ, [[ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ|ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ]] ''ਕੈਵਲਯ ਦੀ'' ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੌਤਮ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਚੇਲਾ ( ''ਗਣਧਾਰ'' ) ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਖੁਦ ਤ੍ਰੇਣੋਕ ਗੁਹਾ ਬਣ ਗਏ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://english.jagran.com/lifestyle/happy-guru-purnima-2020-wishes-messages-quotes-sms-whatsapp-and-facebook-status-to-share-with-your-guru-10013492 ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨਾੲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਿੳੁਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ]] 4vfbsswv3h9a1xudiizvivyhiekgu1a 0 153567 854199 846324 2026-11-11T00:01:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854199 wikitext text/x-wiki '''ਕਬੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਵਸ''', ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੰਤ [[ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹੀਨੇ ਜਯੇਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ|ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੂਨ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.jansatta.com/religion/saint-kabir-jayanti-2019-wishes-images-quotes-and-kabir-ke-dohe/1054905/|title=कबीर जयंती पर इन Wishes Images और Quotes के जरिए दोस्तों को दें शुभकामना|date=17 June 2019|work=Jansatta|access-date=27 May 2020|language=hi}}</ref> ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਦਾਸ ਇਸ ਦਿਨ 1398 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਬੀਰ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿਵਸ 24 ਜੂਨ 2021 ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2022 ਦੀ ਮਿਤੀ 14 ਜੂਨ ਹੋਵੇਗੀ। == ਮਹੱਤਵ == ਕਬੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਵਸ 1398 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਜਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ "ਲਹਾਰਤਾਰਾ" ਝੀਲ ਵਿੱਚ [[ਕਮਲ|ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ']] ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਲਹਿਰਤਾਰਾ ਝੀਲ 'ਤੇ ਇਕ [[ਕਬੀਰ ਪੰਥ|ਕਬੀਰਪੰਥ]] ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=June 17, 2019 |title=Sant Guru Kabir Jayanti: Here are 4 inspiring verses of Kabir Das |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/sant-guru-kabir-jayanti-here-are-4-inspiring-verses-of-kabir-das-1550415-2019-06-17 |access-date=2020-05-31 |website=India Today |language=en}}</ref> == ਦੰਤਕਥਾ == ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ 1398 (ਸੰਮਤ 1455) ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਮੁਹਾਰਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Kabir Saheb Prakat (Appearance) Diwas – The 24 Nation |url=https://the24nation.com/2021/06/23/kabir-saheb-prakat-appearance-diwas/ |access-date=2021-06-29 |language=en-US |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524160644/https://the24nation.com/2021/06/23/kabir-saheb-prakat-appearance-diwas/ |url-status=dead }}</ref> ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਸਤਲੋਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ 'ਤੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oadjAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A4%AC%E0%A5%80%E0%A4%B0|title=Mahatma Kabir|last=Cañcarīka|first=Kanhaiyā Lāla|date=1999|publisher=Yūnivarsiṭī Pablikeśana|isbn=978-81-7555-047-6|language=hi}}</ref> ਰਿਸ਼ੀ ਅਸ਼ਟਾਨੰਦ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਵਾਹ ਸੀ। == ਜਸ਼ਨ == ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਯੰਤੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਬੀਰ ਜਯੰਤੀ/ਪ੍ਰਾਕਤਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਯੰਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Bhaskar |first=Dainik |date=2019-06-17 |title=देशभर में मनाई गई कबीर जयंती, जानें क्या कहते थे कबीर |url=https://www.bhaskarhindi.com/dharm/news/saint-kabir-das-jayanti-is-being-celebrated-today-across-country-70756 |access-date=2020-05-27 |website=दैनिक भास्कर हिंदी |language=hindi}}</ref> ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਬੀਰ ਪ੍ਰਗਟਿਆ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=June 28, 2018 |title=Prime Minister Modi gets history wrong again, this time in Maghar |url=https://www.indiatoday.in/india/story/narendra-modi-maghar-uttar-pradesh-history-wrong-kabir-guru-nanak-baba-gorakhnath-1272424-2018-06-28 |access-date=2020-05-28 |website=India Today |language=en}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Kabir_Prakat_Diwas_celebration.jpg|thumb| ਰੋਹਤਕ ਵਿਖੇ ਕਬੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ]] ਇਸ ਦਿਨ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=कबीर के ऐसे दोहे जो हमें जिंदगी का फलसफा सिखाते हैं... |url=https://aajtak.intoday.in/education/story/life-lessons-we-learn-through-kabir-1-861358.html |access-date=2020-05-27 |website=aajtak.intoday.in |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=सादगी के साथ मनाया गया संत कबीर का प्रकट दिवस |url=https://www.livehindustan.com/uttarakhand/rudrapur/story-manifest-day-of-sant-kabir-celebrated-with-simplicity-4155152.html |access-date=2021-06-29 |website=Hindustan |language=hindi}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਕਬੀਰ ਪੰਥ|ਕਬੀਰਪੰਥੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭੰਡਾਰੇ ਵੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਬੀਰ ਦਾਸ ਇੱਕ [[ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ|ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ]] ਵੀ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦਿਨ (ਕਬੀਰ ਜਯੰਤੀ/ਪ੍ਰਾਕਤਿਆ) ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਕ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਬੀਰ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿਵਸ 5 ਜੂਨ 2020 ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 2021 ਦੀ ਮਿਤੀ 24 ਜੂਨ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{Cite web |date=2019-06-17 |title=Saint Kabir Jayanti 2019 Wishes Images, Quotes: कबीर के ये दोहे देते हैं जीवन हमेशा अच्छा करने का संदेश, ऐसे दें अपनों को शुभकामना |url=https://www.jansatta.com/religion/saint-kabir-jayanti-2019-wishes-images-quotes-and-kabir-ke-dohe/1054905/ |access-date=2020-06-03 |website=Jansatta |language=hi}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਕਬੀਰ]] * [[ਕਬੀਰ ਪੰਥ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ|ਰਵੀਦਾਸ]] == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20230223094909/https://indianhistoryhindi.com/kabirdas/ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਦਾਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ] * [https://www.jagatgururampalji.org/hi/events/kabir-prakat-diwas/] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ]] prnjr8uk3tozybfj2mjlv0zj85x6kmm 0 153957 854215 835250 2026-11-11T01:43:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854215 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = ਕਾਰਨਿਕਾ ਸੇਠ | honorific_suffix = | image = | alt = | birth_date = {{Birth date and age|1976|05|31|df=yes}} | birth_place = [[ਨੋਇਡਾ]] | occupation = ਸਾਈਬਰ ਵਕੀਲ, ਲੇਖਕ, ਸਿੱਖਿਅਕ, ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾ | years_active = 2000-ਮੌਜੂਦ | spouse = ਅਮਿਤ ਸੇਠ | website = {{url|www.karnikaseth.com}} }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਕਰਨਿਕਾ ਸੇਠ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Karnika Seth;''' ਜਨਮ 31 ਮਈ, 1976) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਕੀਲ, [[ਲਿਖਾਰੀ|ਲੇਖਕ]], [[ਅਧਿਆਪਕ|ਸਿੱਖਿਅਕ]], ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਈਬਰ ਕਾਨੂੰਨ, [[ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ|ਬੌਧਿਕ ਜਾਇਦਾਦ ਕਾਨੂੰਨ]], ਮੀਡੀਆ ਕਾਨੂੰਨ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਾਅ ਫਰਮ ਸੇਠ ਐਸੋਸੀਏਟਸ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਅਤੇ ਸਾਈਬਰ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Brief Profile Of Karnika Seth |url=http://sethassociates.com/karnika-seth |access-date=2023-02-25 |archive-date=2023-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225143844/http://www.sethassociates.com/karnika-seth |url-status=dead }}</ref> == ਯੋਗਦਾਨ == ਸੇਠ ਇੰਟਰਨੈੱਟ 'ਤੇ [[ਨੈੱਟ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇਪਣ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Net Neutrality is the Oxygen of Internet |url=http://internetrights.in/net-neutrality-is-the-oxygen-of-internet-karnika-seth/ |access-date=2023-02-25 |archive-date=2023-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402061134/https://www.internetrights.in/net-neutrality-is-the-oxygen-of-internet-karnika-seth/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਔਨਲਾਈਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ,<ref>{{Cite web |title=App on Cyberlaw |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.sethassociates.com&hl=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Online safety summit |url=http://corecommunique.com/shethepeople-tvs-online-safety-summit-concluded-convincing-solutions/ |access-date=2023-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225143942/https://www.corecommunique.com/shethepeople-tvs-online-safety-summit-concluded-convincing-solutions/ |archive-date=2023-02-25 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Women India Law Directors |url=http://www.womenlawsindia.com/directors/ |access-date=2023-02-25 |archive-date=2023-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331064431/https://womenlawsindia.com/directors/ |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ''ਇੰਟਰਨੈੱਟ 'ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ'' ਦੀ ਗਾਈਡਬੁੱਕ ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। 2016<ref>{{Cite web |title=UNICEF, Child Protection In India Report |url=http://www.icmec.org/wp-content/uploads/2016/09/UNICEF-Child-Protection-Online-India-pub_doc115.pdf}}</ref> ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੋਰਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਪਯੋਗੀ ਗਾਈਡਬੁੱਕ ਚਾਈਲਡ ਔਨਲਾਈਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਿਆਉਣ ਲਈ [[ਯੂਨੀਸੈਫ਼|ਯੂਨੀਸੇਫ]] ਦੁਆਰਾ ਬਾਲ ਔਨਲਾਈਨ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ|ਸਾਈਬਰ ਕ੍ਰਾਈਮ]] ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=India needs to sign Cybercrime Convention |url=http://www.smetimes.in/smetimes/face-to-face/2014/Jan/18/india-needs-to-sign-a-cybercrime-convention-karnika-seth630610.html}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਅਥਾਰਟੀਜ਼, ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਐਕਸਚੇਂਜ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਸੂਚੀਬੱਧ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Indian Kanoon |url=https://indiankanoon.org/search/?formInput=nixi+karnika+seth}}</ref> == ਸਿੱਖਿਅਕ == ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਸਾਈਬਰ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਬੂਤਾਂ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਅਕੈਡਮੀ, [[ਭੋਪਾਲ]]<ref>{{Cite web |title=National Judicial Academy Programme |url=http://www.nja.nic.in/Concluded_Programmes/2016-17/SE-7(20,24-04-2017)%20TOC.pdf |access-date=2023-02-25 |archive-date=2017-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708014209/http://nja.nic.in/Concluded_Programmes/2016-17/SE-7(20,24-04-2017)%20TOC.pdf |url-status=dead }}</ref> ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੁਲਿਸ ਅਕੈਡਮੀ, [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]],<ref>{{Cite web |date=25 December 2016 |title=Focus on capacity Building, Deccan Herald |url=http://www.deccanherald.com/content/588187/focus-capacity-building.html}}</ref> [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ]] ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂਚ ਅਥਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਹੈ<ref>{{Cite web |title=Seth Associates |url=http://www.sethassociates.com/karnika-seth |access-date=2023-02-25 |archive-date=2023-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225144038/http://www.sethassociates.com/karnika-seth |url-status=dead }}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਕਰਨਿਕਾ ਸੇਠ ਨੂੰ [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ]] ਵੱਲੋਂ 2012 ਵਿੱਚ [[ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|ਕਾਨੂੰਨ ਦਿਵਸ]] ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੇਠ ਨੂੰ 2015 ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਦਿਵਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਬਰਾਡਬੈਂਡ ਇੰਡੀਆ ਫੋਰਮ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ<ref>{{Cite web |title=Honorary Professorship conferred on Karnika Seth by Amity University |url=http://cityairnews.com/content/gender-inequality-human-issue-avers-women-during-international-women%E2%80%99s-day-celebrations}}</ref> ਮੰਤਰਾਲੇ, ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਲ 2015 ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਅਵਾਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Digital Empowerment award conferred on Karnika Seth |url=http://2016.indiasatcombroadband.com/articles/BIF%20Digital%20India%20Guide%20Book.pdf |access-date=2023-02-25 |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831220105/http://2016.indiasatcombroadband.com/articles/BIF%20Digital%20India%20Guide%20Book.pdf |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 2017 ਵਿੱਚ [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨਾਰੀ ਦਿਹਾੜਾ|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ']] ਤੇ ਐਮਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Honorary Professorship conferred on Karnika Seth by Amity University |url=http://cityairnews.com/content/gender-inequality-human-issue-avers-women-during-international-women%E2%80%99s-day-celebrations}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1976]] kllji1h250opdv3odi0k5j5c9al9oif 0 153971 854209 853593 2026-11-11T01:01:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854209 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|8|15}} | birth_place = ਸੀਸਰ-ਖਰਬਾਲਾ, [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | citizenship = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ (ਔਰਤਾਂ ਦੇ 69-75 ਕਿ.ਗ੍ਰਾ ਵਰਗ ਵਿੱਚ) | height = {{convert|172.72|cm|ftin|abbr=on}} }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kavita Goyat;''' ਜਨਮ 15 ਅਗਸਤ 1988) ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਹ 69-75 ਕਿਲੋ ਭਾਰ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਨੇ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ ਦੇ]] [[ਗੁਆਂਗਜ਼ੂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ [[2010 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|2010 ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.gz2010.cn/info/ENG/ZB/ZBB101A_BX@@@@@@@@@@@@@@@ENG_number=219865.htm |title=- Women 64 Kg Results |access-date=2023-02-25 |archive-date=2018-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151405/http://www.gz2010.cn/info/ENG/ZB/ZBB101A_BX@@@@@@@@@@@@@@@ENG_number=219865.htm |url-status=dead }}</ref> ਉਹ 2010 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ [[Jinzi Li|ਜਿੰਜੀ ਲੀ]] ਤੋਂ 1:3 ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/kavita-ends-up-with-bronze-in-asiad-women-s-boxing/103429|title=Kavita ends up with bronze in Asiad women s boxing|date=2010-11-24|work=mid-day|access-date=2018-11-17|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117152806/https://www.mid-day.com/articles/kavita-ends-up-with-bronze-in-asiad-women-s-boxing/103429|archive-date=2018-11-17|url-status=dead}}</ref> == ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰੀਅਰ == ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕੋਚ ਅਨੂਪ ਕੁਮਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੋਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=https://www.veethi.com/india-people/kavita_goyat-profile-799-15.htm |access-date=2018-11-17 |website=www.indiaboxing.in}}</ref> 2017 'ਚ ਸਰਬੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ 6ਵੇਂ ਨੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਦੌਰਾਨ ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ 'ਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੀ ਸਬਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://thelogicalindian.com/story-feed/sports/indian-womens-boxing-team/|title=Indian Women Boxers Shine At Nations Cup In Serbia; Win Six Medals|date=2017-01-16|work=The Logical Indian|access-date=2018-11-17|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151304/https://thelogicalindian.com/story-feed/sports/indian-womens-boxing-team/|archive-date=2018-11-17|url-status=dead}}</ref> ਕਵਿਤਾ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਨੋਈ ਏਸ਼ੀਅਨ ਇਨਡੋਰ ਖੇਡਾਂ,<ref>[https://archive.today/20120711112220/http://news.oneindia.in/search.html?topic=kavita-goyat - Women boxers do India proud at Asian Indoor games]</ref> 2009 ਵਿੱਚ 64 ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। [[ਮੈਰੀ ਕੋਮ|ਮੈਰੀਕਾਮ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਵਰਗ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। == ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=4931 |access-date=2018-11-17 |website=www.indiaboxing.in |archive-date=2018-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151431/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=4931 |url-status=dead }}</ref> === ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ === * ਹਨੋਈ ਏਸ਼ੀਅਨ ਇਨਡੋਰ ਖੇਡਾਂ (2009)<ref name="Kavita Goyat">{{Cite web |title=Kavita Goyat |url=https://www.veethi.com/india-people/kavita_goyat-profile-799-15.htm |access-date=2018-11-17 |website=veethi.com}}</ref> * 11ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2010) * 12ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2011) * ਚੌਥੀ ਅੰਤਰ-ਜ਼ੋਨਲ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2012) * 11ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2010) * 12ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2011) * 14ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2015) === ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਗਮੇ === * 9ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2008) * ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2009) * 10ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2009) * 13ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2012) * 16ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ (ਏਲੀਟ) ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2015) === ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ === * 14ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਮੁਕਾਬਲੇ (2013) * ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ (2010) * ਐਨਸੀ ਸ਼ਰਮਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2009) == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਿਤਰਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸ਼ੌਕ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] bnu6pp1vmttzlmhxape4tgxbks9wiqj 0 154516 854245 838736 2026-11-11T05:44:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854245 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਸਿੰਘ | image = | alt = | caption = | birth_date = 8 ਫਰਵਰੀ | birth_place = ਗੋਰਖਪੁਰ, [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | occupation = ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ | years_active = 2013–ਮੌਜੂਦ | known_for = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਸਿੰਘ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Geetanjali Singh''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ, ''ਤੁਮਹਾਰੀ ਪੰਛੀ'', ''ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਗਰਲ'', ਅਤੇ ''ਦਿਲ ਤੋ ਹੈਪੀ ਹੈ ਜੀ'' ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਹ [[ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਕੰਪਨੀ|ਐਮਾਜ਼ਾਨ]], [[ਨੇਸਲੇ]], ਨਿਕੋਨ, ਏਜੀਆਈਓ, [[ਫਲਿਪਕਾਰਟ|ਫਲਿੱਪਕਾਰਟ]], ਅਤੇ ਕਾਕਸ ਐਂਡ ਕਿੰਗਜ਼ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਪਨ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ''ਫਲਸਫਾ: ਦ ਅਦਰ ਸਾਈਡ'' 2019 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਟਕ, ''ਤੁਮਹਾਰੀ ਪੰਛੀ'' (2013-2014) ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਸਾਰੇ 269 ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਪਿਕਾ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।<ref name="one">{{Cite web |last=Reza Noorani |date=28 September 2018 |title=Geetanjali Singh: Struggle has been my best teacher |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/geetanjali-singh-struggle-has-been-my-best-teacher/articleshow/65993825.cms |access-date=5 March 2020 |publisher=Times of India}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Tellychakkar |title=Tumhari Pakhi's Geetanjali Singh talks about her film Falsafa! |url=http://www.tellychakkar.com/movie/movie-news/tumhari-pakhis-geetanjali-singh-talks-about-her-film-falsafa-180820 |website=Tellychakkar.com}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮ, ''ਫਲਸਫਾ: ਦ ਅਦਰ ਸਾਈਡ'', ਮਨਿਤ ਜੌਰਾ ਅਤੇ [[Sumit Gulati|ਸੁਮਿਤ ਗੁਲਾਟੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼, ''ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਗਰਲ'' (2014–2015) ਅਤੇ ''ਦਿਲ ਤੋ ਹੈਪੀ ਹੈ ਜੀ'' (2019),<ref>{{Cite web |last=Tanvi Trivedi |date=9 February 2019 |title=Geetanjali Singh: There should be meatier roles for supporting actors, too |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/geetanjali-singh-there-should-be-meatier-roles-for-supporting-actors-too/articleshow/67900590.cms |access-date=5 March 2020 |publisher=Times of India}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 January 2019 |title=Dil Toh Happy Hai Ji s Geetanjali Singh: Playing a Punjabi bride is a lot of fun |url=https://www.mid-day.com/articles/dil-toh-happy-hai-jis-geetanjali-singh-playing-a-punjabi-bride-is-a-lot-of-fun/20278173 |website=mid-day |access-date=1 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806160448/https://www.mid-day.com/articles/dil-toh-happy-hai-jis-geetanjali-singh-playing-a-punjabi-bride-is-a-lot-of-fun/20278173 |archive-date=6 ਅਗਸਤ 2020 |url-status=dead }}</ref> ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ |- | 2013-2014 | ''ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਪਾਖੀ'' | ਦੀਪਿਕਾ | ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼, 269 ਐਪੀਸੋਡ |- | 2014/2015 | ''ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਗਰਲ'' | ਕਾਵਯਾ | ਟੀਵੀ ਲੜੀ |- | 2019 | ''ਫਲਸਫਾ: ਅਦਰ ਸਾਈਡ'' | ਈਸ਼ਾ | ਫਿਲਮ |- | 2019 | ''ਦਿਲ ਤੋ ਹੈਪੀ ਹੈ ਜੀ'' | ਡਿੰਕੀ ਮਹਿਰਾ | ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼, 2 ਐਪੀਸੋਡ |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] 8ur8cmyuclb147ot08lho9x4ek7lsbv 0 154838 854168 833506 2026-11-10T19:13:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854168 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਆਭਾ ਪੌਲ | image = | birth_name = ਆਭਾ ਪੌਲ | birth_date = {{birth date and age|1987|08|7|df=yes}} | birth_place = ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ, [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | alma_mater = | occupation = [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] | years_active = 2006–ਮੌਜੂਦ | spouse = | website = {{Facebook|Actoraabhapaul}} }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਆਭਾ ਪੌਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Aabha Paul;''' ਜਨਮ 7 ਅਗਸਤ 1987) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਪੇਸ਼ ਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ''ਕਾਮਸੂਤਰ 3D'' (2013) ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ 2013 ਵਿੱਚ [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕਾਨਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 2019 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ]] ਦੁਆਰਾ ALT ਬਾਲਾਜੀ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਗੰਦੀ ਬਾਤ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਆਭਾ ਨੇ 2020 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਏ ਇੱਕ ਕਾਮੁਕ ਨਾਟਕ ''ਮਸਤਰਾਮ'' ਵਿੱਚ ਸਰਿਤਾ ਨਾਇਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ ''ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਕਸ'', ''ਲੋਲਿਤਾ ਪੀਜੀ ਹਾਊਸ'', ''ਨਮਕੀਨ'' ਅਤੇ ''ਹੈ ਤੌਬਾ'' ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Exclusive! "If not an acting I would have been an engineer" Aabha Paul on her acting journey |url=https://www.tellychakkar.com/digital/exclusive-if-not-acting-i-would-have-been-engineer-aabha-paul-her-acting-journey-220122 |access-date=2022-10-03 |website=Tellychakkar.com |language=en}}</ref> ਉਹ ਗੀਤ <nowiki>''ਦੁਨਾਲੀ'' ਦੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵੀਡੀਓ ''</nowiki>ਚ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਆਭਾ ਪਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 1987 ਵਿੱਚ [[ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹੰਸ ਇੰਟਰ ਕਾਲਜ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Ganesh |date=2019-09-19 |title=Aabha Paul : Biography, wiki, age, height, gandi baat actress, info, hot |url=https://www.cinetalkers.com/aabha-paul/ |access-date=2022-09-30 |website=CineTalkers |language=en-US}}</ref> ਆਭਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹਨ। ਉਹ [[ਬੀਏ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਆਭਾ ਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2005 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। 2006 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ''ਮਿਸ ਦਿੱਲੀ ਦਾ'' ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ <nowiki><i id="mwLw">ਵੀਰ</i></nowiki> ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸਲਮਾਨ ਖ਼ਾਨ|ਸਲੇਮਨ ਖ਼ਾਨ]] ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2017-08-30 |title=Exclusive: Boldness is an attitude and I have no problem in filming bold scenes if shot aesthetically – Actress Aabha Paul |url=https://bollywoodwallah.com/2017/08/30/exclusive-boldness-is-an-attitude-and-i-have-no-problem-in-filming-bold-scenes-if-shot-aesthetically-actress-aabha-paul/ |access-date=2022-10-03 |language=en-US |archive-date=2022-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003073559/https://bollywoodwallah.com/2017/08/30/exclusive-boldness-is-an-attitude-and-i-have-no-problem-in-filming-bold-scenes-if-shot-aesthetically-actress-aabha-paul/ |url-status=dead }}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ, ''ਟੇਸਟ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |title=Captivating pictures of Aabha Paul are sweeping the internet {{!}} Photogallery – ETimes |url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/tamil/captivating-pictures-of-aabha-paul-are-sweeping-the-internet/articleshow/74208586.cms |access-date=2022-10-03 |website=photogallery.indiatimes.com}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਐਪ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=Aabha Paul on Roll, Becomes Hot Favourite among Erotic Web Series Makers - aagmaal.space |url=https://aagmaal.space/blog/aabha-paul-on-roll-becomes-hot-favourite-among-erotic-web-series-makers/ |access-date=2020-11-10 |language=en-US |archive-date=2022-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110032145/https://aagmaal.space/blog/aabha-paul-on-roll-becomes-hot-favourite-among-erotic-web-series-makers/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Mobile app for hot internet sensation and GandiBaat 3 actor Aabha Paul |url=https://www.mid-day.com/amp/entertainment/television-news/article/Mobile-app-for-hot-internet-sensation-and-GandiBaat-3-actor-Aabha-Paul-22635234 |access-date=2022-10-03 |website=mid-day.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-02-25 |title=Aabha Paul on Roll, Becomes Hot Favourite among Erotic Web Series Makers {{!}} 🎥 LatestLY |url=https://www.latestly.com/entertainment/aabha-paul-on-roll-becomes-hot-favourite-among-erotic-web-series-makers-1560791.html |access-date=2022-10-03 |website=LatestLY |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003080358/https://www.latestly.com/entertainment/aabha-paul-on-roll-becomes-hot-favourite-among-erotic-web-series-makers-1560791.html |archive-date=2022-10-03 |url-status=dead}}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਲੋਲਿਤਾ ਪੀਜੀ ਹਾਊਸ'' ਵਿੱਚ ਲੀਡ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Anushka |date=2022-08-25 |title=Lolita PG House on Kooku: A web series that crosses all boldness and hotness boundaries, watch video |url=https://www.dnpindia.in/entertainment/lolita-pg-house-on-kooku-a-web-series-that-crosses-all-boldness-and-hotness-boundaries-watch-video/88595/ |access-date=2022-10-03 |website=DNP INDIA |language=en-GB |archive-date=2022-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003080729/https://www.dnpindia.in/entertainment/lolita-pg-house-on-kooku-a-web-series-that-crosses-all-boldness-and-hotness-boundaries-watch-video/88595/ |url-status=dead }}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਭੈ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੀ ''ਨਮਕੀਨ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |title=Gandi Baat actor Aabha Paul bags CID fame Abhay Shukla's web series |url=https://www.tellychakkar.com/digital/gandi-baat-actor-aabha-paul-bags-cid-fame-abhay-shuklas-web-series-210323 |access-date=2022-10-03 |website=Tellychakkar.com |language=en}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ALT ਬਾਲਾਜੀ ਲੜੀ ''ਹੈ ਤੌਬਾ'' ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=EXCLUSIVE: "I always wanted to play such a character" – Aabha Paul on her role in the show Hai Taubba Chapter 3 |url=https://www.tellychakkar.com/digital/exclusive-i-always-wanted-play-such-character-aabha-paul-her-role-the-show-hai-taubba |access-date=2022-10-03 |website=Tellychakkar.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Aabha Paul The Social Media Sensation Roped in ALTBalaji’s Series Hai Taubba 3 – EXCLUSIVE {{!}} SpotboyE |url=https://www.spotboye.com/just-binge/binge-news/aabha-paul-the-social-media-sensation-roped-in-altbalaji-s-series-hai-taubba-3-exclusive/6139c505412c11737d248405 |access-date=2022-10-03 |website=spotboye.com |language=en}}</ref> ਲੜੀ ਵਿਚ ਆਭਾ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=EXCLUSIVE! Ok with bold scenes but should not look cheap and vulgar: Aabha Paul on types of roles she wants to do |url=https://www.tellychakkar.com/digital/exclusive-ok-bold-scenes-should-not-look-cheap-and-vulgar-aabha-paul-types-of-roles-she |access-date=2022-10-03 |website=Tellychakkar.com |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] skz14tlx7ntsk7r8q20hv75vsoup7ig 854169 854168 2026-11-10T19:13:59Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v3.1.1s 854169 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਆਭਾ ਪੌਲ | image = | birth_name = ਆਭਾ ਪੌਲ | birth_date = {{birth date and age|1987|08|7|df=yes}} | birth_place = ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ, [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | alma_mater = | occupation = [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] | years_active = 2006–ਮੌਜੂਦ | spouse = | website = {{Facebook|Actoraabhapaul}} }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਆਭਾ ਪੌਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Aabha Paul;''' ਜਨਮ 7 ਅਗਸਤ 1987) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਪੇਸ਼ ਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ''ਕਾਮਸੂਤਰ 3D'' (2013) ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ 2013 ਵਿੱਚ [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕਾਨਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 2019 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ]] ਦੁਆਰਾ ALT ਬਾਲਾਜੀ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਗੰਦੀ ਬਾਤ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਆਭਾ ਨੇ 2020 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਏ ਇੱਕ ਕਾਮੁਕ ਨਾਟਕ ''ਮਸਤਰਾਮ'' ਵਿੱਚ ਸਰਿਤਾ ਨਾਇਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ ''ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਕਸ'', ''ਲੋਲਿਤਾ ਪੀਜੀ ਹਾਊਸ'', ''ਨਮਕੀਨ'' ਅਤੇ ''ਹੈ ਤੌਬਾ'' ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Exclusive! "If not an acting I would have been an engineer" Aabha Paul on her acting journey |url=https://www.tellychakkar.com/digital/exclusive-if-not-acting-i-would-have-been-engineer-aabha-paul-her-acting-journey-220122 |access-date=2022-10-03 |website=Tellychakkar.com |language=en}}</ref> ਉਹ ਗੀਤ <nowiki>''ਦੁਨਾਲੀ'' ਦੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵੀਡੀਓ ''</nowiki>ਚ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਆਭਾ ਪਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 1987 ਵਿੱਚ [[ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹੰਸ ਇੰਟਰ ਕਾਲਜ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Ganesh |date=2019-09-19 |title=Aabha Paul : Biography, wiki, age, height, gandi baat actress, info, hot |url=https://www.cinetalkers.com/aabha-paul/ |access-date=2022-09-30 |website=CineTalkers |language=en-US}}</ref> ਆਭਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹਨ। ਉਹ [[ਬੀਏ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਆਭਾ ਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2005 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। 2006 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ''ਮਿਸ ਦਿੱਲੀ ਦਾ'' ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ <nowiki><i id="mwLw">ਵੀਰ</i></nowiki> ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸਲਮਾਨ ਖ਼ਾਨ|ਸਲੇਮਨ ਖ਼ਾਨ]] ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2017-08-30 |title=Exclusive: Boldness is an attitude and I have no problem in filming bold scenes if shot aesthetically – Actress Aabha Paul |url=https://bollywoodwallah.com/2017/08/30/exclusive-boldness-is-an-attitude-and-i-have-no-problem-in-filming-bold-scenes-if-shot-aesthetically-actress-aabha-paul/ |access-date=2022-10-03 |language=en-US |archive-date=2022-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003073559/https://bollywoodwallah.com/2017/08/30/exclusive-boldness-is-an-attitude-and-i-have-no-problem-in-filming-bold-scenes-if-shot-aesthetically-actress-aabha-paul/ |url-status=dead }}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ, ''ਟੇਸਟ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |title=Captivating pictures of Aabha Paul are sweeping the internet {{!}} Photogallery – ETimes |url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/tamil/captivating-pictures-of-aabha-paul-are-sweeping-the-internet/articleshow/74208586.cms |access-date=2022-10-03 |website=photogallery.indiatimes.com}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਐਪ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=Aabha Paul on Roll, Becomes Hot Favourite among Erotic Web Series Makers - aagmaal.space |url=https://aagmaal.space/blog/aabha-paul-on-roll-becomes-hot-favourite-among-erotic-web-series-makers/ |access-date=2020-11-10 |language=en-US |archive-date=2022-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110032145/https://aagmaal.space/blog/aabha-paul-on-roll-becomes-hot-favourite-among-erotic-web-series-makers/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Mobile app for hot internet sensation and GandiBaat 3 actor Aabha Paul |url=https://www.mid-day.com/entertainment/television-news/article/Mobile-app-for-hot-internet-sensation-and-GandiBaat-3-actor-Aabha-Paul-22635234 |access-date=2022-10-03 |website=mid-day.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-02-25 |title=Aabha Paul on Roll, Becomes Hot Favourite among Erotic Web Series Makers {{!}} 🎥 LatestLY |url=https://www.latestly.com/entertainment/aabha-paul-on-roll-becomes-hot-favourite-among-erotic-web-series-makers-1560791.html |access-date=2022-10-03 |website=LatestLY |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003080358/https://www.latestly.com/entertainment/aabha-paul-on-roll-becomes-hot-favourite-among-erotic-web-series-makers-1560791.html |archive-date=2022-10-03 |url-status=dead}}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਲੋਲਿਤਾ ਪੀਜੀ ਹਾਊਸ'' ਵਿੱਚ ਲੀਡ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Anushka |date=2022-08-25 |title=Lolita PG House on Kooku: A web series that crosses all boldness and hotness boundaries, watch video |url=https://www.dnpindia.in/entertainment/lolita-pg-house-on-kooku-a-web-series-that-crosses-all-boldness-and-hotness-boundaries-watch-video/88595/ |access-date=2022-10-03 |website=DNP INDIA |language=en-GB |archive-date=2022-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003080729/https://www.dnpindia.in/entertainment/lolita-pg-house-on-kooku-a-web-series-that-crosses-all-boldness-and-hotness-boundaries-watch-video/88595/ |url-status=dead }}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਭੈ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੀ ''ਨਮਕੀਨ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |title=Gandi Baat actor Aabha Paul bags CID fame Abhay Shukla's web series |url=https://www.tellychakkar.com/digital/gandi-baat-actor-aabha-paul-bags-cid-fame-abhay-shuklas-web-series-210323 |access-date=2022-10-03 |website=Tellychakkar.com |language=en}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ALT ਬਾਲਾਜੀ ਲੜੀ ''ਹੈ ਤੌਬਾ'' ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=EXCLUSIVE: "I always wanted to play such a character" – Aabha Paul on her role in the show Hai Taubba Chapter 3 |url=https://www.tellychakkar.com/digital/exclusive-i-always-wanted-play-such-character-aabha-paul-her-role-the-show-hai-taubba |access-date=2022-10-03 |website=Tellychakkar.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Aabha Paul The Social Media Sensation Roped in ALTBalaji’s Series Hai Taubba 3 – EXCLUSIVE {{!}} SpotboyE |url=https://www.spotboye.com/just-binge/binge-news/aabha-paul-the-social-media-sensation-roped-in-altbalaji-s-series-hai-taubba-3-exclusive/6139c505412c11737d248405 |access-date=2022-10-03 |website=spotboye.com |language=en}}</ref> ਲੜੀ ਵਿਚ ਆਭਾ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=EXCLUSIVE! Ok with bold scenes but should not look cheap and vulgar: Aabha Paul on types of roles she wants to do |url=https://www.tellychakkar.com/digital/exclusive-ok-bold-scenes-should-not-look-cheap-and-vulgar-aabha-paul-types-of-roles-she |access-date=2022-10-03 |website=Tellychakkar.com |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] 1pwwr06yjwzmjhrck7hafm31fihvlgw 0 156749 854144 831824 2026-11-10T16:31:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854144 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਨੀਤਾ ਦਾਤੇ-ਕੇਲਕਰ | image = Anita Date (Cropped).jpg | image_size = 200px | caption = 2014 ਵਿੱਚ | birth_name = ਅਨੀਤਾ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1980|10|31}}<ref>{{Cite web|title=अभिनेत्री अनिता दाते-केळकरचा आज वाढदिवस!|url=https://maharashtratimes.com/photogallery/entertainment/marathi-actress-anita-date-birthday/photoshow/66444632.cms|access-date=2020-12-30|website=[[Maharashtra Times]]|language=mr}}</ref> | birth_place = [[ਨਾਸਿਕ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] | years_active = 2008 – ਮੌਜੂਦ | known_for = ''[[ਮਾਝਿਆ ਨਵਰਿਆਚੀ ਬੇਕੋ]]'' | spouse = {{marriage|ਚਹਿਨਮੇਹ ਕਿਲਕਾਰ|2005}}<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=राधिकाची भन्नाट लव्हस्टोरी! प्रेम होतं, पण लग्न करायचं नव्हतं, तरीही अडकली लग्नबंधनात, जाणून घ्या तिच्या लग्नाचे गुपित|url=https://www.lokmat.com/television/radhikas-so-called-love-story-there-was-love-i-didnt-want-get-married-so-was-living-live-a591/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-12-30|website=[[Lokmat]]|language=mr-IN}}</ref> }} '''ਅਨੀਤਾ ਦਾਤੇ-ਕੇਲਕਰ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Anita Date-Kelkar Wiki, Biography, Husband, Hot, Age अनिता दाते-केळकर - Marathi.TV |url=https://www.marathi.tv/actress/anita-date-bio/ |access-date=2020-12-30 |language=en-US}}</ref> ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਝੇ ਨਵਰਿਆਚੀ ਬੇਕੋ ਵਿੱਚ ਰਾਧਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Majhya Navryachi Bayko actress Anita Date-Kelkar gets emotional on the sets of Kanala Khada - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/mazhya-navryachi-bayko-actress-anita-date-gets-emotional-on-the-sets-of-kanala-khada/articleshow/67489775.cms |access-date=2020-12-30 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Holi Celebration with Anita Date-Kelkar and other cast of Majhya Navryachi Bayko |url=https://marathi.abplive.com/videos/entertainment/television-holi-special-episode-with-majhya-navryachi-baiko-zee-marathi-748764 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209083037/https://marathi.abplive.com/videos/entertainment/television-holi-special-episode-with-majhya-navryachi-baiko-zee-marathi-748764 |archive-date=2022-12-09 |access-date=2020-12-30 |website=[[ABP Majha]] |language=mr }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Radhika Became An Entrepreneur ... In Majhya Navryachi Bayko |url=https://megamarathi.com/news/radhika-became-an-entrepreneur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209083033/https://megamarathi.com/news/radhika-became-an-entrepreneur/ |archive-date=2022-12-09 |access-date=2020-12-30 |website=MegaMarathi.Com |language=en-US }}</ref><ref>{{Cite web |last=SpotboyE |title=Majhya Navryachi Bayko Cast Abhijeet Khandkekar, Anita Date-Kelkar, Rasika Sunil And Others Shoot In Nashik With Their Masks On |url=https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/majhya-navryachi-bayko-cast-abhijeet-khandkekar-anita-date-kelkar-rasika-sunil-and-others-shoot-in-nashik-with-their-masks-on/5f08412f3cbdf763d558ed07 |access-date=2020-12-30 |website=www.spotboye.com |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814140429/https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/majhya-navryachi-bayko-cast-abhijeet-khandkekar-anita-date-kelkar-rasika-sunil-and-others-shoot-in-nashik-with-their-masks-on/5f08412f3cbdf763d558ed07 |archive-date=2020-08-14 |url-status=dead }}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਅਨੀਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1980 ਨੂੰ [[ਨਾਸ਼ਿਕ|ਨਾਸਿਕ]], [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=हॅपी बर्थ डे...अनिता दाते-केळकर |url=https://maharashtratimes.com/photogallery/entertainment/mazya-navryachi-bayko-fame-anita-date-kelkar-birthday/photoshow/71831851.cms |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2020-12-30 |website=[[Maharashtra Times]] |language=mr}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਐਮਆਰ ਸ਼ਾਰਦਾ ਕੰਨਿਆ ਵਿਦਿਆ ਮੰਦਰ, ਨਾਸਿਕ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ, ਪੁਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਕੀਤੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2008 ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮ ਸਨਾਈ ਚੌਗੜੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਫੀ ਆਨੀ ਬਾਰਚ ਕਹੀ, ਅਜੋਬਾ, ਪੋਪਟ, ਸੀਮਾ, ਗਾਂਧਾ, ਮਾਈਨਾ, ਏ ਪੇਇੰਗ ਘੋਸਟ, ਜੋਗਵਾ, ਅਦਗੁਲਾ ਮਦਗੁਲਾ, ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਆਈਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਤੁੰਬਾੜ|ਤੁਮਬਾਡ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Anita Date-Kelkar also in Tumbbad |url=https://www.filmibeat.com/bollywood/movies/tumbbad/cast-crew.html |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2020-12-30 |website=FilmiBeat |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-07-01 |title=Anita Date-Kelkar Aka Majhya Navryachi Bayko's Radhika Relates To Sindhu's Struggle In This Video |url=https://www.zee5.com/zee5news/anita-date-aka-mazhya-navryachi-baykos-radhika-relates-to-sindhus-struggle-in-this-video |access-date=2020-12-30 |website=[[ZEE5]] News |language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚਿਨਮਯ ਕੇਲਕਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਲਿਵ ਇਨ ਰਿਲੇਸ਼ਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=भेटा राधिकाच्या खऱ्या आयुष्यातील जोडीदाराला, लग्नाआधीच पार्टनरसोबत राहायची लिव्ह इनमध्ये |url=https://www.lokmat.com/television/meet-mazhya-navryachi-bayko-fame-anita-date-real-life-partner-you-will-be-amazed-know-her-real-life/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2020-12-30 |website=[[Lokmat]] |language=mr-IN}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Actress Anita Date-Kelkar was live in relationship with boyfriend before marriage |url=https://lokmat.news18.com/entertainment/actress-anita-date-was-live-in-relationship-with-boyfriend-before-marriage-mhmj-433861.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209112014/https://lokmat.news18.com/entertainment/actress-anita-date-was-live-in-relationship-with-boyfriend-before-marriage-mhmj-433861.html |archive-date=2020-02-09 |access-date=2020-12-30 |website=[[News18 Lokmat]] }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਮੂਵੀ ਡੈਟਾਬੇਸ|IMDb]] 'ਤੇ [https://m.imdb.com/name/nm4663387/ ਅਨੀਤਾ ਡੇਟ ਕੇਲਕਰ] * [https://instagram.com/anitadate_kelkar?igshid=nczosr5z1990 ਅਨੀਤਾ ਡੇਟ ਕੇਲਕਰ] [[ਇੰਸਟਾਗਰਾਮ|ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ']] ਤੇ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 0h15fuqkaq6tn94yzx15bkzepf1uces 0 157682 854148 853275 2026-11-10T16:45:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854148 wikitext text/x-wiki '''ਅਨੰਨਿਆ ਸ੍ਰੀਤਮ ਨੰਦਾ,''' ਜੋ ਕਿ '''ਅਨੰਨਿਆ ਨੰਦਾ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ|ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ|ਉੜੀਸਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਹ ''ਇੰਡੀਅਨ ਆਈਡਲ ਜੂਨੀਅਰ ਸੀਜ਼ਨ 2'' ਦੀ ਜੇਤੂ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2015-09-07 |title=Indian Idol Junior 2: Odisha girl Ananya Nanda is the winner |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/music/ananya-nanda-wins-indian-idol-junior/ |access-date=2019-03-01 |website=The Indian Express |language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=7 September 2015 |title=Odisha's 14-year-old Ananya Sritam Nanda crowned 'Indian Idol Junior |url=http://www.firstpost.com/bollywood/odishas-14-year-old-ananya-sritam-nanda-crowned-indian-idol-junior-2423538.html |access-date=7 September 2015 |publisher=}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਅਨੰਨਿਆ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਪ੍ਰਸੰਨਾ ਕੁਮਾਰ ਨੰਦਾ, ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2015-09-07 |title=Ananya Nanda to focus on music & studies |url=http://www.orissapost.com/ananya-nanda-to-focus-on-music-studies/ |access-date=2019-03-01 |website=Orissa POST |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Buzz |first=Bhubaneswar |date=2015-09-06 |title=Ananya Sritam Nanda of Bhubaneswar wins Indian Idol Junior 2015 |url=https://www.bhubaneswarbuzz.com/updates/odisha-news/ananya-sritam-nanda-of-bhubaneswar-wins-indian-idol-junior-2015 |access-date=2019-03-01 |website=Bhubaneswar Buzz |archive-date=2019-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301140054/https://www.bhubaneswarbuzz.com/updates/odisha-news/ananya-sritam-nanda-of-bhubaneswar-wins-indian-idol-junior-2015 |url-status=dead }}</ref> ਅਨੰਨਿਆ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੰਦਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਅਨੰਨਿਆ ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਗੁਰੂ ਪੰਡਿਤ ਡਾ. ਚਿੱਟਾ ਰੰਜਨ ਪਾਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੀਲਾਮਣੀ ਓਝਾ ਤੋਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਡੀਏਵੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਪੋਖਰੀਪੁਟ, [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ|ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ 12ਵਾਂ ਗ੍ਰੇਡ ਕੀਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਟਾਪਰ ਬਣ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=And the winner is...Ananya Sritam Nanda |url=https://www.telegraphindia.com/odisha/and-the-winner-is-ananya-sritam-nanda/cid/1471201 |access-date=2019-03-01 |website=www.telegraphindia.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=7 things you didn't know about Indian Idol Junior 2 winner Ananya Nanda |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-7-things-you-didn-t-know-about-indian-idol-junior-2-winner-ananya-nanda-2122767 |access-date=24 June 2017 |publisher=}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/television/what-s-hot/story/indian-idol-junior-season-2-winner-ananya-nanda-meets-pm-narendra-modi-263178-2015-09-16|title=Indian Idol Junior winner Ananya Nanda meets PM Modi|last=Indo-Asian News Service|date=16 September 2015|access-date=1 March 2019|publisher=India Today|language=en}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਅਨੰਨਿਆ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ''ਇੰਡੀਅਨ ਆਈਡਲ ਜੂਨੀਅਰ'' ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ 2 ਜਿੱਤਿਆ<ref>{{Cite web |date=2015-09-10 |title=Indian Idol winner Ananya Nanda, Universal India ink deal |url=https://www.hindustantimes.com/music/indian-idol-winner-ananya-nanda-universal-india-ink-deal/story-y07tEM22ZB9CI8lblFY12I.html |access-date=2019-03-01 |language=en}}</ref> ਇੰਡੀਅਨ ਆਈਡਲ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇੰਡੀਆ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੌਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Prakashan |first=Priya |date=2015-09-09 |title=Indian Idol Junior 2 winner Ananya Nanda signs two-year record deal with Universal |url=https://www.india.com/showbiz/indian-idol-junior-2-winner-ananya-nanda-signs-two-year-record-deal-with-universal-542260/ |access-date=2019-03-01 |website=India.com |language=en}}</ref> ਇੰਡੀਅਨ ਆਈਡਲ ਜੂਨੀਅਰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਸੰਗੀਤ ਲੇਬਲ ਹੇਠ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ 'ਮੌਸਮ ਮਸਤਾਨਾ' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਗਾਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 1982 ਦੀ ਫਿਲਮ ਸੱਤੇ ਪੇ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਅਨੁਭਵੀ [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ]] [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ|ਆਸ਼ਾ ਭੌਂਸਲੇ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਧੂ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲ ਡੀਜੇ ਏਕੇਐਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2016-06-15 |title=Indian Idol Junior season 2 winner Ananya Nanda releases debut single |url=https://www.mid-day.com/articles/indian-idol-junior-season-2-winner-ananya-nanda-releases-debut-single/17337165 |access-date=2019-03-01 |website=mid-day |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301201502/https://www.mid-day.com/articles/indian-idol-junior-season-2-winner-ananya-nanda-releases-debut-single/17337165 |archive-date=2019-03-01 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਅਮਾਲ ਮਲਿਕ|ਅਮਲ ਮਲਿਕ]] ਲਈ ਫਿਲਮ ' [[ਐਮ.ਐਸ.ਧੋਨੀ: ਇੱਕ ਅਣਕਹੀ ਕਹਾਣੀ|ਐਮਐਸ ਧੋਨੀ: ਦ ਅਨਟੋਲਡ ਸਟੋਰੀ]] ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ]] ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਓਲੀਵੁੱਡ ਇੰਡਸਟਰੀ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਵੀ ਹੈ, ਉਸਨੇ ' [[ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ|ਅਗਸਤਿਆ]] ', ਬੇਬੀ (2016 ਫਿਲਮ), [[Kathadeli Matha Chuin|ਕਥਾਡੇਲੀ ਮਾਥਾ ਚੁਈਨ]] ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Bureau |first=Odisha Sun Times |title=Indian idol winner Ananya sings for Odia movie 'Agastya' |url=https://odishasuntimes.com/indian-idol-winner-ananya-sings-odia-movie-agastya/ |access-date=2019-01-07 |language=en-US}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ ਤਾਂ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]], [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਅਤੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਨਵੀਨ ਪਟਨਾਇਕ]] ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਫ਼ੋਨ ਆਏ।<ref>{{Cite web |date=2015-09-15 |title=Indian Idol Junior winner Ananya Nanda meets PM Modi {{!}} IndiaTV News |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/indian-idol-winner-ananya-nanda-meets-pm-modi-24036.html |access-date=2019-03-01 |website=www.indiatvnews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bureau |first=Odisha Sun Times |title=CM felicitates Odisha's singing sensation Ananya Nanda {{!}} OdishaSunTimes.com |url=https://odishasuntimes.com/cm-felicitates-odishas-singing-sensation-ananya-nanda/ |access-date=2019-03-01 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-09-16 |title=Indian Idol Junior winner Ananya Nanda meets PM Narendra Modi - Bollywoodlife.com |url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/indian-idol-junior-winner-ananya-nanda-meets-pm-narendra-modi/ |access-date=2019-03-01 |website=www.bollywoodlife.com |language=en-EN |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301201607/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/indian-idol-junior-winner-ananya-nanda-meets-pm-narendra-modi/ |archive-date=2019-03-01 |url-status=dead}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਲਰਸ ਟੀਵੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਰਾਈਜ਼ਿੰਗ ਸਟਾਰ'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਟੌਪ 5 ਵਿੱਚ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] j1ft67e4ozd3o9t60w0jt9dvfug7e86 0 158500 854225 838726 2026-11-11T03:37:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854225 wikitext text/x-wiki '''ਕੋਮਲ ਸ਼ਾਹਾਨੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੈਸ਼ਨ ਪੋਸ਼ਾਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ, ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=January 29, 2018 |title=Costume Designer Komal Shahani talks about her first work experience with Vijay |url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/costume-designer-komal-shahani-talks-about-her-first-work-experience-with-vijay.html |website=Behindwoods}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 16, 2017 |title=Exclusive interview with Komal Shahani the stylist for Vijay in Mersal |url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/exclusive-interview-with-komal-shahani-the-stylist-for-vijay-in-mersal.html |website=Behindwoods}}</ref><ref>{{Cite web |title=விஜய்யுடன் 4-வது முறையாக கைகோர்த்த ஸ்டைலிஸ்ட் |url=https://movies.ndtv.com/tamil/kollywood/vijay-joins-hands-with-the-same-stylist-again-for-vijay-61-1684378 |website=NDTV Tamil Cinema}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਕੋਮਲ ਸ਼ਾਹਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਿਸਚਿਫ ਬੁਟੀਕ ਲਈ ਇੱਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ''ਕੋਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟਾਈਲਿਸਟ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।'' ''.'' ''.'' ''ਮਿਲ ਗਿਆ'' (2003), ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ [[ਪ੍ਰੀਤੀ ਜ਼ਿੰਟਾ|ਪ੍ਰੀਟੀ ਜ਼ਿੰਟਾ]] ਨੂੰ ਸਟਾਈਲ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ [[ਨੇਹਾ ਧੂਪੀਆ|ਨੇਹਾ ਧੂਪੀਆ ਨੂੰ]] ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਫੈਸ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਲਈ ਸਟਾਈਲ ਕੀਤਾ।<ref name="tamil">{{Cite web |last=சென் |first=சுஜிதா |date= |title=''விஜய் வேறலெவல், அக்‌ஷய்குமார் ஸ்பெஷல், ரகுல் ப்ரீத் சிங்குக்கு கஷ்டம்!" - 'மெர்சல்' காஸ்டியூம் டிசைனர்ஸ் |url=https://cinema.vikatan.com/celebrity/115896-costume-designers-interview |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=cinema.vikatan.com}}</ref> ਕੋਮਲ ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ [[ਚੇਨਈ]] ਅਤੇ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸੈਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''180 ਦੇ'' ਸੈੱਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਏ.ਆਰ. ਮੁਰੁਗਾਦੌਸ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ''[[ਥੁਪੱਕੀ|ਥੁਪਾਕੀ]]'' (2012) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਵਿਜੇ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ''ਥੱਪਾਕੀ'', ''ਜਿਲਾ'', ''ਥੇਰੀ'', ''ਮਰਸਲ'' ਅਤੇ ''ਬਿਗਿਲ'' ਸਮੇਤ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਟਾਈਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=April 4, 2016 |title=In 'Theri', Vijay pulls off his looks with panache: Stylist |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/in-theri-vijay-pulls-off-his-looks-with-panache-stylist/}}</ref><ref name="vijvik">{{Cite web |title=Thalapathy Vijay and Chiyaan Vikram can pull off any look with ease: Cobra costume designer Komal Shahani - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/thalapathy-vijay-and-chiyaan-vikram-can-pull-off-any-look-with-ease-cobra-costume-designer-komal-shahani/articleshow/76829558.cms |website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Celebrity stylist Komal Shahani reveals Thalapathy Vijay's favourite costume! |url=https://www.zoomtventertainment.com/tamil-cinema/article/celebrity-stylist-komal-shahani-reveals-thalapathy-vijays-favourite-costume/622336 |website=www.zoomtventertainment.com}}</ref> ''ਵੈਲਕਮ 2 ਕਰਾਚੀ'' (2015) ਲਈ, ਕੋਮਲ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਸਟ ਲਈ ਕਢਾਈ ਵਾਲੇ ਚਮੜੇ ਵਾਲੇ ਬਲੋਚ ਜੂਟੀਆਂ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਿਮ ਟੋਪੀਆਂ, ਸਿਰ ਦੇ ਸਕਾਰਫ਼, ਪੱਗਾਂ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{Cite web |last=coutinho |first=natasha |date=May 31, 2015 |title=Keep it real, was the brief: Komal Shahani |url=https://www.deccanchronicle.com/150530/entertainment-bollywood/article/keep-it-real-was-brief-komal-shahani |website=Deccan Chronicle}}</ref> ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ''ਕੋਬਰਾ'' (2022) ਲਈ, ਕੋਮਲ ਸ਼ਾਹਾਨੀ ਨੇ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਵਿਕਰਮ (ਅਭਿਨੇਤਾ)|ਵਿਕਰਮ]] ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="vijvik" /> ਉਸਨੇ [[ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਬੱਚਨ]], [[ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ]] ਅਤੇ ਲੋਢਾ, [[ਕੁਰਕੁਰੇ]] ਅਤੇ ਸਟਿੰਗ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੇ ਕਈ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ''ਖਿਲਾੜੀ 786'', ''ਬੌਸ'' ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹਾਲੀਆ ਫਿਲਮ ''ਸੈਲਫੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਟਾਈਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੋਮਲ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਡਾਇਰੈਕਟਰ [[ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ''ਡੀਅਰ ਜੱਸੀ'' (2023) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਾਲਾਜੀ ਮੋਹਨ ਅਭਿਨੀਤ [[ਅਮਲਾ ਪਾਲ]] ਨਾਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=From styling Akshay Kumar to Thalapathy Vijay, Komal Shahani speaks about working with the stars |url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/komal-shahani-on-working-with-akshay-kumar-thalapathy-vijay-and-others-23271628 |website=Mid-Day}}</ref><ref>{{Cite web |title=Selfiee Review |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/selfiee/critic-review/selfiee-movie-review/selfiee-works-due-to-the-plot-direction-dialogues-and-face-off-between-the-actors |website=Bollywood Hungama}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mrunal Thakur Hot Photos & Videos From Selfiee Song ‘Kudiyee Ni Teri’ Go Viral on Twitter, Netizens Call Her ‘Sexy Naval Queen’ |url=https://www.latestly.com/socially/lifestyle/fashion/mrunal-thakur-hot-photos-videos-from-selfiee-song-kudiyee-ni-teri-go-viral-on-twitter-netizens-call-her-sexy-naval-queen-4820377.html |website=Latestly |access-date=2023-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315104530/https://www.latestly.com/socially/lifestyle/fashion/mrunal-thakur-hot-photos-videos-from-selfiee-song-kudiyee-ni-teri-go-viral-on-twitter-netizens-call-her-sexy-naval-queen-4820377.html |archive-date=2023-03-15 |url-status=dead}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕੋਮਲ ਸ਼ਾਹਾਨੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਆਰ ਮੋਹਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋੜੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫਰਵਰੀ 2012 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Celebs at Komal Shahani's wedding party - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/Celebs-at-Komal-Shahanis-wedding-party/articleshow/11726829.cms |website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web |date=February 3, 2012 |title=Ameesha Patel at her friend's wedding reception |url=https://www.mid-day.com/articles/ameesha-patel-at-her-friends-wedding-reception/153066 |website=mid-day }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>   == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਅਵਾਰਡ ! scope="col" | ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! scope="col" | ਫਿਲਮ ! scope="col" | ਨਤੀਜਾ |- | rowspan="2" | 2007 | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ]] | ਵਧੀਆ ਪੋਸ਼ਾਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ | rowspan="2" | ''ਡੋਰ'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |- | ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ | ਵਧੀਆ ਪੋਸ਼ਾਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ |ਨਾਮਜ਼ਦ |- | 2010 | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ]] | ਵਧੀਆ ਪੋਸ਼ਾਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ | ''ਆਕ੍ਰੋਸ਼'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |- | 2017 | ਆਨੰਦ ਵਿਕਟਨ ਸਿਨੇਮਾ ਅਵਾਰਡ | ਵਧੀਆ ਕਾਸਟਿਊਮ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ | ''ਮਰਸਲ'' |ਜੈਤੂ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] lgny4mqrhbzn0lg154mzseu5wifgx26 0 158740 854278 838764 2026-11-11T09:10:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854278 wikitext text/x-wiki '''ਜਾਨ੍ਹਵੀ ਆਚਾਰੇਕਰ''' (ਜਨਮ 1973) ਗਲਪ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਵਲ ਵਾਂਡਰਰਜ਼, ਆਲ (2015) ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੰਡੋ ਸੀਟ: ਰਸ਼-ਆਵਰ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਫਰਾਮ ਸਿਟੀ (2009), ਦੋਵੇਂ ਹਾਰਪਰਕੋਲਿਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਗਾਈਡ ਮੂਨ ਮੁੰਬਈ ਐਂਡ ਗੋਆ (2009), ਦੁਆਰਾ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਦੀ ਵੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਜਾਨ੍ਹਵੀ ਆਚਾਰੇਕਰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਅਤੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਕਾਲਜ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੇ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਤੋਂ ਜਨ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ''ਦ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ'' ਲਈ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਪੀਰਾਈਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। == ਕਰੀਅਰ == ਆਚਾਰੇਕਰ ਦਾ ਨਾਵਲ ''ਵਾਂਡਰਰਜ਼, ਆਲ'' ਹਾਰਪਰਕੋਲਿਨਜ਼ ਇੰਡੀਆ<ref name="auto">{{Cite web |title=HarperCollins India |url=http://www.harpercollins.co.in/author.asp?Author_Code=1609 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402184046/http://www.harpercollins.co.in/author.asp?Author_Code=1609 |archive-date=2 April 2015 |publisher=HarperCollins India}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Shikha |date=20 April 2015 |title=The present overwhelms the past, says, author, Janhavi Acharekar |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/books/the-present-overwhelms-the-past-says-author-janhavi-acharekar/ |access-date=24 May 2021 |website=The Indian Express}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''ਵਿੰਡੋ ਸੀਟ'' (ਹਾਰਪਰਕੋਲਿਨਜ਼ ਇੰਡੀਆ, 2009)<ref name="auto" /> (3) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੰਡੋ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਫੀਅਰ ਫੈਕਟਰ: ਟੈਰਰ ਇਨਕੋਗਨਿਟੋ ਐਂਡ ਓਨਲੀ ਕਨੈਕਟ: ਸ਼ੌਰਟ ਫਿਕਸ਼ਨ ਅਬਾਊਟ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਐਂਡ ਯੂਜ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ (5) (6) ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ੈਰਨ ਰੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Round Table Writing |url=http://www.roundtablewriting.com/ |publisher=Round Table Writing |access-date=2023-03-23 |archive-date=2023-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323072201/http://www.roundtablewriting.com/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਏ ਗੁੱਡ ਰਾਇਟ ਨੂੰ 2006 ਵਿੱਚ ਲਿਟਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਣ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref>{{Cite web |title=The Little Magazine |url=http://www.littlemag.com/newwriting/ |publisher=Round Table Writing}}</ref> ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੂਨ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਗੋਆ (ਐਵਲੋਨ, 2009) (7) ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜੋ ਅਮਰੀਕੀ ਯਾਤਰਾ ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਮੂਨ ਹੈਂਡਬੁੱਕਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਯਾਤਰਾ ਗਾਈਡ ਹੈ<ref>{{Cite web |date=29 June 2017 |title=Moon Travel Guides |url=http://moon.com/ |publisher=Moon Travel Guides |access-date=11 ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240212140234/https://www.moon.com/ |archive-date=12 ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਫੋਰਵਰਡ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਬੁੱਕ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡਜ਼ (BOTYA, USA) ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਗਾਈਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Win A Book Award |url=https://publishers.forewordreviews.com/awards/ |publisher=Win A Book Award |access-date=2023-03-23 |archive-date=2023-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323072210/https://publishers.forewordreviews.com/awards/ |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ ਸੰਘਣਾ ਸੰਸਕਰਣ, ਮੂਨ ਸਪੌਟਲਾਈਟ ਗੋਆ, 2010 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਉਟਲੁੱਕ ਟਰੈਵਲਰ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਵਲ ਗਾਈਡ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਹੋਲੀਡੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Outlook Traveller |url=http://www.outlooktraveller.com/ |publisher=Outlook Traveller}}</ref> ਆਚਾਰੇਕਰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਕੌਂਡੇ ਨਾਸਟ ਟਰੈਵਲਰ ਇੰਡੀਆ (8) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਦ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਲੇਖ ਦ ਸਟੇਟਸਮੈਨ, ਦਿ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਬਿਬਲੀਓ, ਵੈਨਕੂਵਰ ਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਹਿਤਕ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ<ref>{{Cite web |title=Childrenbooks |url=http://www.janhavistories.com/childrenbooks.html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414124417/http://www.janhavistories.com/childrenbooks.html |archive-date=14 April 2015 |publisher=Childrenbooks}}</ref> (9)। ਆਚਾਰੇਕਰ ਨੂੰ 2009 ਵਿੱਚ ਸਟਰਲਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਵੈਲੇਸ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ<ref>{{Cite web |title=Charles Wallace Fellowship |url=http://www.stir.ac.uk/arts-humanities/research/areas/charleswallacefellowship/ |publisher=Charle Wallace Fellowship |access-date=2023-03-23 |archive-date=2017-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014060045/http://www.stir.ac.uk/arts-humanities/research/areas/charleswallacefellowship/ |url-status=dead }}</ref> ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਏਜ (10) ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਲਈ ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁੰਬਈ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਹਾਊਸ, ਡੈਨਮਾਰਕ ਵਿੱਚ HALD, ਅਤੇ ਵੈਂਟਸਪਿਲਜ਼, ਲਾਤਵੀਆ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਕਿਊਰੇਟਰ, ਉਸਨੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਘੋੜਾ, ਕ੍ਰਾਸਵਰਡ ਅਤੇ ਸੈਲੀਬ੍ਰੇਟ ਬਾਂਦਰਾ ਲਿਟਫੇਸਟਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਰੇਟ/ਸਹਿ-ਕਿਊਰੇਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਲਿਟਫੈਸਟ Lit.mus ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ-ਕਿਊਰੇਟਰ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> === ਸਰੋਤ === * [https://archive.today/20150408145910/http://www.harpercollins.co.in/author.asp?Author ਕੋਡ=1609 ਹਾਰਪਰ ਕੋਲਿਨਜ਼ ਇੰਡੀਆ] * [http://www.tribuneindia.com/2009/20090315/spectrum/book5.htm ਮੁੰਬਈ, ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ] * [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/a-mumbai-montage/article661777.ace ਏ ਮੁੰਬਈ ਮੋਂਟੇਜ, ਦ ਹਿੰਦੂ] * [https://web.archive.org/web/20150426084059/http://rupapublications.co.in/books/only-connect-short-fiction-about-technology-and-us-indian-subcontinent-and-australia ਕੇਵਲ ਜੁੜੋ, ਰੂਪਾ] * [http://betweenthelines.in/2014/11/book-review-connect-edited-meenakshi-bharat-sharon-rundle/ ਸਿਰਫ਼ ਕਨੈਕਟ ਕਰੋ, ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403161510/http://betweenthelines.in/2014/11/book-review-connect-edited-meenakshi-bharat-sharon-rundle/ |date=2015-04-03 }} * [http://archive.outlooktraveller.com/article.aspx?264081/ ਆਉਟਲੁੱਕ ਟਰੈਵਲਰ ਵਿੱਚ ਮੂਨ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਗੋਆ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=January 2020}} * [http://www.cntraveller.in/author/janhavi-acharekar ਕੌਂਡੇ ਨਾਸਟ ਟ੍ਰੈਵਲਰ ਇੰਡੀਆ] * [http://www.janhavistories.com/childrenbooks.html ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]] f16wcirg1e36m6nxhwd42pvt5h0o3w7 0 159759 854149 838646 2026-11-10T16:47:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854149 wikitext text/x-wiki '''ਅਫਰਾ ਬੁਖਾਰੀ''' (14 ਮਾਰਚ 1938 – 2 ਜਨਵਰੀ 2022) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਿਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == ਬੁਖਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 1938 ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ]] [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ<ref name=":0">{{Cite web |last=Naeem |first=Raza |title=Afra Bukhari (1938-2022): The short story writer from Pakistan was among the last of a generation |url=https://scroll.in/article/1015660/afra-bukhari-1938-2022-the-short-story-writer-from-pakistan-was-among-the-last-of-a-generation |access-date=2022-01-26 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1959 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। 1978 ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=":0" /> ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਿਖੇ: 1964 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''ਫਾਸਲੇ'' (tr: ਦੂਰੀਆਂ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1998 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''ਨਿਜਾਤ'' (tr: ਮੁਕਤੀ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। 2003 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਰੇਤ ਮੈਂ ਪਾਓਨ'' (ਟ੍ਰੀ: ''ਫੀਟ ਇਨ ਦ ਸੈਂਡ'' ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਆਂਕ ਔਰ ਅੰਧੇਰਾ'' (tr: ''The Eye and the Darkness'' ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":0" /> ਉਸਦਾ ਆਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਸੰਗ-ਏ-ਸਿਆਹ'' (ਤਰ: ''ਬਲੈਕ ਸਟੋਨ'' ) ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, 2021 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-12-29 |title=Sang-e-Siyah is Afra Bukhari's fifth collection of short stories |url=https://dailytimes.com.pk/861195/sang-e-siyah-is-afra-bukharis-fifth-collection-of-short-stories/ |access-date=2022-01-26 |website=Daily Times |language=en-US}}</ref> ਉਸਨੇ ਕਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਨਾਵਲ, ''ਪਹਿਚਾਨ'' (ਤਰ: ''ਪਛਾਣ'' ) ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=A beloved storyteller {{!}} Literati {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/925203-a-beloved-storyteller |access-date=2022-01-26 |website=www.thenews.com.pk |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125222525/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/925203-a-beloved-storyteller |archive-date=2022-01-25 |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਯਾਦ, ''ਸਾਡੀ ਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'' (tr: ''Her Life'' ) ਵੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":2">{{Cite web |last=Staff Report |date=2022-01-04 |title=Author Afra Bukhari breathes her last |url=https://minutemirror.com.pk/author-afra-bukhari-breathes-her-last-19199/ |access-date=2022-01-26 |website=Minute Mirror |language=en-US |archive-date=2022-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126045353/https://minutemirror.com.pk/author-afra-bukhari-breathes-her-last-19199/ |url-status=dead }}</ref> ਬੁਖਾਰੀ ਇੱਕ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਲੇਖਿਕਾ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ: ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਹਿੰਦੀ ਰਸਾਲੇ ''ਹੰਸ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ [[ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ]] ਨੇ ਉਸਦੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੂੰ "ਬਾਗ਼ੀ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ" ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ,<ref name=":0" /> ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ। ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਆਸਿਫ਼ ਫਾਰੂਖੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੁਲਫ ਨਾਲ ਕੀਤੀ।<ref name=":0" /> ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਮਿਰ ਫ਼ਰਾਜ਼, ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹੈ,<ref name=":1" /> ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਫਾਤਿਮਾ ਅਲੀ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ।<ref name=":2" /> ਬੁਖਾਰਾ ਦੀ ਮੌਤ 2 ਜਨਵਰੀ 2022 ਨੂੰ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ<ref name=":0" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2022]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] fk59etdnl4iylt8mypbv0z7g0j81l27 0 160222 854236 840559 2026-11-11T04:14:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854236 wikitext text/x-wiki '''ਕੰਵਲ ਅਹਿਮਦ''' ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] [[ਉੱਦਮ|ਉਦਯੋਗਪਤੀ]], ਕਾਰਕੁਨ, ਟਾਕਸ਼ੋ ਹੋਸਟ, ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੋਲ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ|ਫੇਸਬੁੱਕ]] ਸਮੂਹ ਜੋ [[ਵਰਜਣ|ਵਰਜਿਤ]] ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Soul Sisters Pakistan |url=https://asiatimes.com/tag/soul-sisters-pakistan/ |access-date=2020-11-22 |website=Asia Times |language=en-US |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130001942/https://asiatimes.com/tag/soul-sisters-pakistan/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-09-03 |title=Pakistan's online agony aunt tearing down taboos |url=https://www.24newshd.tv/03-Sep-2020/pakistan-s-online-agony-aunt-tearing-down-taboos |access-date=2020-11-22 |website=24 News HD |language=en |archive-date=2020-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129170931/https://www.24newshd.tv/03-Sep-2020/pakistan-s-online-agony-aunt-tearing-down-taboos |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬ-ਸੀਰੀਜ਼ "ਕਨਵਰਸੇਸ਼ਨ ਵਿਦ ਕੰਵਲ" ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2018-09-24 |title=Facebook selects 2 Pakistani women |url=https://nation.com.pk/25-Sep-2018/facebook-selects-2-pakistani-women |access-date=2020-11-22 |website=The Nation |language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕੰਵਲ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੰਵਲ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (IBA) ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite web |title=IBA Alumna Ms. Kanwal Ahmed selected for Facebook's Community Leadership Program |url=https://www.iba.edu.pk/iba_alumna_kanwal_ahmed_selected_for_facebook_community_leadership_program.php |access-date=2020-11-22 |website=www.iba.edu.pk |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130151651/https://www.iba.edu.pk/iba_alumna_kanwal_ahmed_selected_for_facebook_community_leadership_program.php |url-status=dead }}</ref> ਕੰਵਲ ਦਾ ਵਿਆਹ 22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Taskin |first=Bismee |date=2020-09-06 |title=Meet Kanwal Ahmed, Pakistani woman who has given a 'safe space' to women to talk about taboos |url=https://theprint.in/features/meet-kanwal-ahmed-pakistani-woman-who-has-given-a-safe-space-to-women-to-talk-about-taboos/496857/ |access-date=2020-11-22 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਾਇਰੀਆਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਉਹ [[ਬਲਾਗ|ਬਲੌਗਿੰਗ]] ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਕੰਵਲ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵਰਡਪ੍ਰੈਸ ਜਰਨਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਬਲੌਗਿੰਗ ਅਨੁਭਵ ਦੁਆਰਾ, ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਜੋ ਉਸਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਲਈ ਅਧਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Virtual Reality |url=https://newslinemagazine.com/magazine/virtual-reality/ |access-date=2020-11-22 |website=Newsline |language=en |archive-date=2020-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129221512/https://newslinemagazine.com/magazine/virtual-reality/ |url-status=dead }}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਕੰਵਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ 2000 ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬਲੌਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮੇਕਅਪ ਆਰਟਿਸਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Pakistan's online agony aunt tears down taboos |url=https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/pakistans-online-agony-aunt-tears-down-taboos-1.73602961 |access-date=2020-11-22 |website=gulfnews.com |language=en}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਲਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਜੋ ਉਹ ਪਹਿਨ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਸੰਵਾਦਾਂ ਨੇ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਰਣਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite web |date=2019-02-25 |title=Thinking Big with Soul Sisters Pakistan Founder Kanwal Ahmed |url=https://www.thenewsrun.com/thinking-big-kanwal/ |access-date=2020-11-22 |website=The NewsRun |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=AFP |date=2020-09-03 |title=What is Soul Sisters Pakistan group on Facebook? |url=https://www.globalvillagespace.com/what-is-soul-sisters-pakistan-network-on-facebook/ |access-date=2020-11-22 |website=Global Village Space |language=en-US}}</ref> === ਸੋਲ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ === 2013 ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਦੇਣ ਲਈ, ਕੰਵਲ ਨੇ ਫੇਸਬੁੱਕ 'ਤੇ ਸੋਲ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Anonym |title=Pakistan: Soul Sisters, to make women's voices heard - France 24 {{!}} tellerreport.com |url=https://www.tellerreport.com/news/2020-09-03-pakistan--soul-sisters--to-make-women-s-voices-heard---france-24.H1aeMdCQv.html |access-date=2020-11-22 |website=www.tellerreport.com |language=en |archive-date=2020-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129235308/https://www.tellerreport.com/news/2020-09-03-pakistan--soul-sisters--to-make-women-s-voices-heard---france-24.H1aeMdCQv.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Viqas |first=Rumaisa |date=2019-07-12 |title=Nida Yasir Lashes out at People Objecting on the Contents of her Show, and Dragged the All-Female Group, Soul Sisters Pakistan into it |url=https://acenews.pk/nida-yasir-lashes-out-at-people-objecting-on-the-contents-of-her-show-and-dragged-the-all-female-group-soul-sisters-pakistan-into-it/ |access-date=2020-11-22 |website=ACE NEWS |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021121057/https://acenews.pk/nida-yasir-lashes-out-at-people-objecting-on-the-contents-of-her-show-and-dragged-the-all-female-group-soul-sisters-pakistan-into-it/ |archive-date=2019-10-21 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਜਾਂ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤੇ ਵਰਜਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ। ਕੰਵਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਚੁੱਪ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2020-09-03 |title=Pakistan's online agony aunt tearing down taboos |url=https://arab.news/v352v |access-date=2020-11-22 |website=Arab News PK |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=AFP |title=Pakistan's online agony aunt tearing down taboos |url=https://www.khaleejtimes.com/pakistans-online-agony-aunt-tearing-down-taboos |access-date=2020-11-22 |website=Khaleej Times |language=en}}</ref> ਕੰਵਲ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਫੇਸਬੁੱਕ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਦੇ 264,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{Cite web |last=Jabeen |first=Yusra |date=2017-09-21 |title=Inside the exclusive female-only meetup of secret Facebook group Soul Sisters Pakistan |url=https://images.dawn.com/news/1178442 |access-date=2020-11-22 |website=Images |language=en}}</ref><ref name=":0" /> ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਹੋਰ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2020-04-03 |title=In Conversation With The Founder Of Soul Sisters Pakistan |url=https://mashion.pk/in-conversation-with-the-founder-of-soul-sisters-pakistan/ |access-date=2020-11-22 |website=Mashion |language=en |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928170435/https://mashion.pk/in-conversation-with-the-founder-of-soul-sisters-pakistan/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=The Pakistani Soul Sisters: Virtual Safe Space to Discuss Abuse, Sex, Marriage, Abortion, and Other Taboos |url=https://www.albawaba.com/node/pakistani-soul-sisters-virtual-safe-space-discuss-abuse-sex-marriage-abortion-and-other-taboos |access-date=2020-11-22 |website=Al Bawaba |language=en}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, [[ਤਲਾਕ]], [[ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2020-09-03 |title=Pakistan's Online Agony Aunt Tearing Down Taboos |url=https://www.news18.com/news/world/pakistans-online-agony-aunt-tearing-down-taboos-2846291.html |access-date=2020-11-22 |website=News18 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Soul Sisters: The Facebook group giving voice to Pakistani women |url=https://www.geo.tv/latest/134128-On-Soul-Sisters-women-discuss-issues-that-arent-spoken-about |access-date=2020-11-22 |website=www.geo.tv |language=en-US}}</ref> ਸੋਲ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਕੰਵਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, “ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 500 ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ, ਉਹ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਹੱਸੇ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।”<ref name=":0" /> ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਸੌਲੀਜ਼' ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 2018 ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਫੇਸਬੁੱਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2018-09-25 |title=Pakistan 'Soul Sisters' among women selected for Facebook leadership program |url=https://english.alarabiya.net/en/media/digital/2018/09/25/Pakistan-Soul-Sisters-among-women-selected-for-Facebook-leadership-program |access-date=2020-11-22 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-09-25 |title=The Nation: Facebook selects 2 Pakistani women |url=https://www.arabnews.com/node/1377716/press-review |access-date=2020-11-22 |website=Arab News |language=en}}</ref> ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 6000+ ਬਿਨੈਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ 115 ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Pakistan's online agony aunt tearing down taboos |url=https://uk.finance.yahoo.com/news/pakistans-online-agony-aunt-tearing-042838135.html |access-date=2020-11-22 |website=uk.finance.yahoo.com |language=en-GB |archive-date=2020-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129230524/https://uk.finance.yahoo.com/news/pakistans-online-agony-aunt-tearing-042838135.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Khan |first=Sahil |date=2018-09-25 |title=Soul Sisters, Sheops founders chosen for Facebook Leadership Programme |url=https://www.southasiantelegraph.com/soul-sisters-sheops-founders-chosen-for-facebook-leadership-programme/ |access-date=2020-11-22 |website=South Asian Telegraph |language=en-US |archive-date=2020-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011514/https://www.southasiantelegraph.com/soul-sisters-sheops-founders-chosen-for-facebook-leadership-programme/ |url-status=dead }}</ref> ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਲੀਡਰ ਬਣਨ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਨੈਟਵਰਕਿੰਗ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2019-04-04 |title='Soul Sisters Pakistan' founder gets own digital talk show |url=https://www.somethinghaute.com/soul-sisters-pakistan-founder-gets-own-digital-talk-show/ |access-date=2020-11-22 |website=Something Haute |language=en-US |archive-date=2020-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129224208/https://www.somethinghaute.com/soul-sisters-pakistan-founder-gets-own-digital-talk-show/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Facebook selects two Pakistani female entrepreneurs for its Community Leadership Program {{!}} Pakistan Today |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/09/24/facebook-selects-two-pakistani-female-entrepreneurs-for-its-community-leadership-program/ |access-date=2020-11-22 |website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] gyx5u6k3merbsv0o5m16mo697oambbz 0 161691 854162 663676 2026-11-10T18:25:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854162 wikitext text/x-wiki '''ਅੰਤਰਾ ਦੇਵ ਸੇਨ''' (ਜਨਮ 1963) ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == ਅੰਤਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਭਾਰਤ (ਕੋਲਕਾਤਾ) ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਸੇਨ ਨੇ [[ਜਾਦਵਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਕਲਕੱਤਾ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਕਾਲਜ ਅਤੇ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ। ''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼'' ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਰਾਇਟਰਜ਼ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ 'ਤੇ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਗਈ। ਉਸਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ''ਆਨੰਦ ਬਜ਼ਾਰ ਪੱਤਰਿਕਾ'' ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ''[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]]'' ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੀਨੀਅਰ ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। [[ਦਿੱਲੀ]] ਪਰਤਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ''[[The Little Magazine|ਦਿ ਲਿਟਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ]]'' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=About TLM |url=http://www.littlemag.com/about/about.html |publisher=The Little Magazine}}</ref> ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਸਾਹਿਤ|ਸਾਹਿਤਕ]] ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ, ਇੱਕ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ, ਸਮਾਜ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਲੜੀ ਦੀਆਂ TLM ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Antara Dev Sen |url=http://dscprize.com/annual-archives/2014-prize/antara-sen.html |publisher=The DSC prize for South Asian Literature |access-date=2023-04-07 |archive-date=2016-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228064252/http://dscprize.com/annual-archives/2014-prize/antara-sen.html |url-status=dead }}</ref> ਸੇਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਰੱਸਟ ਪ੍ਰਤੀਚੀ ਦੇ ਟਰੱਸਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Trustees of Pratichi Trust |url=http://pratichi.org/content/trustees |access-date=2015-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527163913/http://pratichi.org/content/trustees |archive-date=2015-05-27 |url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਦੋ-ਮਾਸਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ।[https://sahitya-akademi.gov.in/journals/indianliterature.jsp] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963]] 301slwlkcg5j7rqb8dw8bhmthq4vvkw 0 162555 854181 848212 2026-11-10T21:25:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854181 wikitext text/x-wiki  {{Infobox boxer|name=ਊਸ਼ਾ ਨਾਗੀਸੇਟੀ|image=|imagesize=|realname=ਊਸ਼ਾ ਨਾਗੀਸੇਟੀ|nickname=|weight=ਫਲਾਈਵੇਟ|height=|reach=|nationality=ਭਾਰਤੀ|birth_date={{birth date and age|df=yes|1984|08|13}}|birth_place=[[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]|death_date=|death_place=|style=|total=|wins=|losses=|draws=|no contests=|KO=|show-medals=|medaltemplates=}} '''ਊਸ਼ਾ ਨਾਗੀਸੇਟੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Usha Nagisetty;''' ਜਨਮ 13 ਅਗਸਤ 1984) [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ|ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼]] ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਅਥਲੀਟਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਓਲੰਪਿਕ ਗੋਲਡ ਕੁਐਸਟ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਹੈ।<ref name="honor">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/article175200.ece|title=Rare honour for woman boxer|last=Subrahmanyam|first=V. V.|date=3 September 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=29 October 2010}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-13/boxing/28147201_1_olympic-gold-quest-suranjoy-singh-sanjay-kolte|title=Nanao, Suranjoy to sign deal with Olympic Gold Quest|date=13 January 2010|work=[[The Times of India]]|access-date=29 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193850/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-13/boxing/28147201_1_olympic-gold-quest-suranjoy-singh-sanjay-kolte|archive-date=3 November 2012}}</ref> ਉਸਨੇ 2008 ਏਸ਼ੀਅਨ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/29/stories/2008092956591900.htm|title=Sarita and Usha win gold|last=S.|first=Sabanayakam|date=29 September 2008|work=[[The Hindu]]|access-date=29 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001034833/http://www.hindu.com/2008/09/29/stories/2008092956591900.htm|archive-date=1 October 2008}}</ref> ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਅਤੇ 2008 ਏਆਈਬੀਏ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Medallists by Weight Category |url=http://www.aiba.org/documents/site1/wch_ningbo08/C93.pdf |access-date=29 October 2010 |website=[[World Amateur Boxing Championships]] |archive-date=26 ਅਕਤੂਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026013337/http://aiba.org/documents/site1/wch_ningbo08/C93.pdf |url-status=dead }}</ref> == ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰੀਅਰ == ਨਾਗੀਸੇਟੀ 2002 ਤੋਂ ਆਪਣੇ SAI ਕੋਚ ਇਨੁਕੁਰਤੀ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਰਾਓ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਦੇ [https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Rare-honour-for-woman-boxer/article16507473.ece ਖੇਡ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ] ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Rare-honour-for-woman-boxer/article16507473.ece|title=Rare honour for woman boxer|date=2009-09-03|work=The Hindu|access-date=2018-11-17|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਉਹ ਇਕਲੌਤੀ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 2009 ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਖਬਰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕੋਚ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸਿਰਫ ਊਸ਼ਾ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਖੁਦ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪਲ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਮੁਕਾਬਲੇ 2012 ਲੰਡਨ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਕਦਮ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਊਸ਼ਾ (57 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ) ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੱਦਾ ਉਸਦੀ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ," ਨਾਗੀਸੇਟੀ ਨੇ ਖੁਦ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਹੈ"। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * [[ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਅਵਾਰਡ]] 2020 <ref name=":2">{{Cite web |title=Dhyan Chand Award brought me due recognition, says N Usha |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2020/sep/03/dhyan-chand-award-brought-me-due-recognition-says-usha-2191830.html |access-date=2022-01-21 |website=The New Indian Express}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਨਾਗੀਸੇਟੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਐਨਵੀ ਰਮਨਾ ਅਤੇ ਐਨ ਉਮਾਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=5150 |access-date=2018-11-17 |website=www.indiaboxing.in |archive-date=2018-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151514/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=5150 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਅਥਲੀਟ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਗੁਆਂਢੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣਾ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।”<ref name=":1">{{Cite web |title=Sisterhood of the ring - Livemint |url=https://www.livemint.com/Leisure/NrNnak0xHgLaHvGLP30xsK/Sisterhood-of-the-ring.html |access-date=2018-11-17 |website=www.livemint.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151514/https://www.livemint.com/Leisure/NrNnak0xHgLaHvGLP30xsK/Sisterhood-of-the-ring.html |archive-date=2018-11-17 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਸੰਤੋਸ਼ ਇੱਕ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਗਣੇਸ਼ ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਗੋਲਕੀਪਰ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਓਲੰਪਿਕ ਗੋਲਡ ਕੁਐਸਟ 'ਤੇ [http://www.olympicgoldquest.in/ogq/athletes/ushanagisetty.htm ਊਸ਼ਾ ਨਾਗੀਸੇਟੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522175526/http://www.olympicgoldquest.in/ogq/athletes/ushanagisetty.htm |date=2011-05-22 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] 5adboapoyxlpqggltuzorugxz0mvnxf 0 162903 854164 851497 2026-11-10T18:40:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854164 wikitext text/x-wiki '''''ਆਂਗਨ''''' {{IPAc-en|ˈ|a:|ng|g|@|n}} (ਉਰਦੂ:آنگن ਯਾਨੀ ਵਿਹੜਾ) 1962 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਲਪਕਾਰ [[ਖ਼ਦੀਜਾ ਮਸਤੂਰ]] ਦੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/335610/ahsan-khan-strikes-again-in-aangan/|title=Ahsan Khan strikes again in 'Aangan'|last=Adnan|first=Ally|date=21 December 2018|work=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]|access-date=8 July 2021|location=[[Dallas]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=n.d. |title=Khadija Mastoor - Profile & Biography |url=https://www.rekhta.org/authors/khadija-mastoor/profile |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716163521/https://www.rekhta.org/authors/khadija-mastoor/profile |archive-date=16 July 2021 |access-date=16 July 2021 |website=[[Rekhta]]}}</ref> ਇਸਨੇ ਮਸਤੂਰ ਲਈ ਉਰਦੂ ਵਾਰਤਕ ਦਾ 1963 ਦਾ ਆਦਮਜੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਇਹ 13 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਡੇਜ਼ੀ ਰੌਕਵੈਲ ਦੁਆਰਾ ''ਇਨਰ ਕੋਰਟਯਾਰਡ'' ਅਤੇ ''ਦ ਵੂਮੈਨ`ਜ਼ ਕੋਰਟਯਾਰਡ'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 2000 ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸੀ। <ref name=":0">{{Cite web |date=n.d. |title=The Women's Courtyard - Khadija Mastur |url=http://www.complete-review.com/reviews/urdu/masturk.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225013511/http://www.complete-review.com/reviews/urdu/masturk.htm |archive-date=25 February 2019 |access-date=23 August 2020 |website=complete-review.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2018-09-27 |title=Daisy Rockwell translates Khadijah Mastur's "Aangan" in English: The Women's Courtyard |url=https://www.oyeyeah.com/books/daisy-rockwell-translates-khadijah-masturs-aangan-english-womens-courtyard/ |access-date=2020-07-29 |website=Oyeyeah |language=en-US |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001222055/https://www.oyeyeah.com/books/daisy-rockwell-translates-khadijah-masturs-aangan-english-womens-courtyard/ |url-status=dead }}</ref> [[ਮਾਵਰਾ ਹੁਸੈਨ|ਮਾਵਰਾ ਹੋਕੇਨ]], ਅਹਦ ਰਜ਼ਾ ਮੀਰ, [[ਅਹਿਸਨ ਖਾਨ|ਅਹਿਸਾਨ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸਜਲ ਅਲੀ]] ਅਭਿਨੀਤ ਨਾਵਲ ਦੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2018 ਤੋਂ 2019 ਤੱਕ [[ਹਮ ਟੀਵੀ]] 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref>{{Cite web |last=Images Staff |date=16 November 2018 |title=Sonya Hussyn and Ahsan Khan's first look from Aangan is out |url=https://images.dawn.com/news/1181265 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116120455/https://images.dawn.com/news/1181265 |archive-date=16 November 2018 |access-date=29 July 2020 |website=[[Dawn Media Group|Dawn Images]] |language=en}}</ref> ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿਲਚਸਪੀ ਕਾਰਨ ਇਹ 2019 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਬੈਸਟ ਸੈਲਰ ਬਣ ਗਿਆ<ref>{{Cite web |last=Omair Alavi |date=December 29, 2019 |title=Pakistan's bestsellers that entertained readers in 2019 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/589570-bestsellers-that-entertained-readers-in-2019 |access-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423051605/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/589570-bestsellers-that-entertained-readers-in-2019 |archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 23, 2021 |url-status=dead }}</ref> == ਰੂਪਾਂਤਰ == [[ਮਾਵਰਾ ਹੁਸੈਨ|ਮਾਵਰਾ ਹੋਕੇਨ]], ਅਹਦ ਰਜ਼ਾ ਮੀਰ, [[ਅਹਿਸਨ ਖਾਨ|ਅਹਿਸਾਨ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸਜਲ ਅਲੀ]] ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ 2018 ਤੋਂ 2019 ਤੱਕ [[ਹਮ ਟੀਵੀ]] 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ <ref name="Staff">{{Cite web |last=Images Staff |date=16 November 2018 |title=Sonya Hussyn and Ahsan Khan's first look from Aangan is out |url=https://images.dawn.com/news/1181265 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116120455/https://images.dawn.com/news/1181265 |archive-date=16 November 2018 |access-date=29 July 2020 |website=[[Dawn Media Group|Dawn Images]] |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFImages_Staff2018">Images Staff (16 November 2018). [https://images.dawn.com/news/1181265 "Sonya Hussyn and Ahsan Khan's first look from Aangan is out"]. ''[[ਡਾਨ ਮੀਡੀਆ ਗਰੁੱਪ|Dawn Images]]''. [https://web.archive.org/web/20181116120455/https://images.dawn.com/news/1181265 Archived] from the original on 16 November 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">29 July</span> 2020</span>.</cite></ref> [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਨਾਵਲ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਉਸੇ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ [[ਡੀਡੀ ਉਰਦੂ]] ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 2018 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web |title=Aangan #EP 01 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ppwnGhAcw30 |publisher=DD Urdu}}</ref> <ref>{{Cite web |date=20 January 2014 |title=DD Urdu revamps itself with a bouquet of new programmes |url=https://www.indiantelevision.com/television/tv-channels/terrestrial/dd-urdu-revamps-itself-with-a-bouquet-of-new-programmes-140120 |website=Indian Television Dot Com |language=en}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਹਾਜਰਾ ਮਸਰੂਰ]] * ''[[ਪੀਰ-ਏ-ਕਾਮਿਲ]]'' * ''[[ਸ਼ਹਾਬ ਨਾਮਾ]]'' == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਨਾਵਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਵਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਲਿਖਤ ਵਰਤੇ ਹਨ]] p1fkjru3f9iebui3375g4v0m9ynedsm 0 163129 854184 853488 2026-11-10T21:33:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854184 wikitext text/x-wiki '''''ਏਕ ਮਮਨੂਆ ਮੁਹੱਬਤ ਕੀ ਕਹਾਨੀ''''' (ਇੱਕ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਰਜਿਤ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ)<ref name="thenews">{{Cite web |title=Of forbidden politics and love {{pipe}} Literati |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/554431-forbidden-politics-love |access-date=2020-06-15 |website=thenews.com.pk |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615082543/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/554431-forbidden-politics-love |archive-date=2020-06-15 |url-status=dead }}</ref> ''[[ਰਹਿਮਾਨ ਅੱਬਾਸ]]'' ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2009 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਪੀਸ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ (ਔਰੰਗਾਬਾਦ) ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ''ਸਾਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਵਲ'' ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="bazmeurdu2">{{Cite web |title=رحمن عباس اور ان کی ناول نگاری ۔۔۔ تمنا شاہین - سَمت |url=http://samt.bazmeurdu.net/article/%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DB%94%DB%94%DB%94-%D8%AA%D9%85%D9%86%D8%A7/ |access-date=2020-06-18 |website=samt.bazmeurdu.net |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029013715/http://samt.bazmeurdu.net/article/%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DB%94%DB%94%DB%94-%D8%AA%D9%85%D9%86%D8%A7/ |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੁਰਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="aikrozan">{{Cite web |last=Rozan Postings |title=An illicit love story, A novel by Rahman Abbas |url=https://www.aikrozan.com/illicit-love-story-a-novel-by-rahman-abbas/ |access-date=2020-06-15 |website=aikrozan.com}}</ref> == ਪਲਾਟ ਅਤੇ ਮੋਟਿਫ਼ == ਇਹ ਨਾਵਲ ਇੱਕ 15 ਸਾਲ ਦੇ ਲੜਕੇ-ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤ-ਸਕੀਨਾ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।<ref name="aikrozan"/> ਕਹਾਣੀ ਕੋਕਨ ਦੇ ਇੱਕ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪਿੰਡ ਭਾਵ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਦੇ ਜਾਦੂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੌਸਮਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ਼ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਮੀਂਹ, ਝੋਨੇ, ਅਲਫੋਂਸੋ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ, ਡੂੰਘੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੁੰਜ ਵਾਲੇ ਸੱਪ, ਗਾਰਸੀਨੀਆ ਇੰਡੀਕਾ, (ਕੋਕਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ) ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖਟਾਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਜਿਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਰਦੂ ਗਲਪ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਾਇਕ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਅਤੇ ਸਕੀਨਾ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਿਨਸੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਕੀਨਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ (ਯੂਸਫ਼) ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣਨਾ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਸੰਯੁਕਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ<ref name="qalamkar">{{Cite web |title=آزاد خیال ادیب یہاں وہاں سب جگہ معتوب ہیں - Qalamkar {{pipe}} قلم کار |url=https://www.qalamkar.pk/liberal-writers-here-there-everywhere-fallen/ |access-date=2020-06-18 |website=qalamkar.pk |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123004235/https://qalamkar.pk/liberal-writers-here-there-everywhere-fallen/ |archive-date=2025-01-23 |url-status=dead }}</ref> ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾਲ਼ ਟਕਰਾਉਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਯੂਸਫ਼ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਾਣੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯੂਸਫ਼ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਨਾਲ਼ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸੰਬੰਧ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਯੂਸਫ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਖਮੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="qindeelonline">{{Cite web |title=ایک ممنوعہ محبت کی کہانی-شموئل احمد |url=https://qindeelonline.com/aik-mamnua-muhabbat-ki-kahani/ |access-date=2020-06-18 |website=QindeelOnline |archive-date=2020-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616140104/https://qindeelonline.com/aik-mamnua-muhabbat-ki-kahani/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2009 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਵਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਨਾਵਲ]] oigxlwv1v1pm3h9y35452z2o3ozyup8 0 163844 854161 850243 2026-11-10T18:10:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854161 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅੰਜਨਾ ਰੰਗਨ | image = VJ Anjana2.jpg | caption = ਅੰਜਨਾ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਦੌਰਾਨ | other_names = ਵੀ.ਜੇ. ਅੰਜਨਾ | birth_date = {{birth date and age|df=y|1989|08|25}} | birth_place = ਚੇਨਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], ਭਾਰਤ | alma_mater = ਐਮ.ਓ.ਪੀ. ਵੈਸ਼ਨਵ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ | occupation = ਵੀਡੀਓ ਜੌਕੀ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਂਕਰ | years_active = 2008–2018<br> 2019–ਮੌਜੂਦ | spouse = | children = 1 }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਅੰਜਨਾ ਰੰਗਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Anjana Rangan'''; ਜਨਮ 25 ਅਗਸਤ 1989)<ref>{{Cite web |date=30 September 2018 |title=VJ Anjana |url=https://behindtalkies.com/vj-anjana/ |url-status=live |access-date=12 July 2021 |website=behindtalkies.com}}</ref> '''ਵੀਜੇ ਅੰਜਨਾ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ|ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ]] ਵੀਡੀਓ ਜੌਕੀ ਅਤੇ ਐਂਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=7 May 2021 |title=From Anjana Rangan to Aananya Mani: Meet the gorgeous VJs of the Tamil industry |url=https://www.bollywoodlife.com/photos/from-anjana-rangan-to-aananya-mani-meet-the-gorgeous-vjs-of-the-tamil-industry-1823291/1823299/ |url-status=dead |access-date=11 July 2021 |website=www.bollywoodlife.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711030959/https://www.bollywoodlife.com/photos/from-anjana-rangan-to-aananya-mani-meet-the-gorgeous-vjs-of-the-tamil-industry-1823291/1823299/ |archive-date=11 ਜੁਲਾਈ 2021}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 May 2021 |title=From Aananya Mani to Dhivyadharshini: Hottest female VJs of Tamil TV industry |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/photo-gallery-from-aananya-mani-to-dhivyadharshini-hottest-female-vjs-of-tamil-tv-industry-2889366/anjana-rangan-2889368 |url-status=live |access-date=12 July 2021 |website=www.dnaindia.com}}</ref> ਉਹ ਤਮਿਲ ਚੈਨਲ ਸਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਐਂਕਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=9 March 2019 |title=Anjana Rangan is back to television after a hiatus |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/anjana-rangan-is-back-to-television-after-a-hiatus/articleshow/68332452.cms |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=[[Times Of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 June 2021 |title=Anjana Rangan gets fully vaccinated |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/anjana-rangan-gets-fully-vaccinated/articleshow/83790061.cms |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=[[Times Of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 June 2021 |title=Kollywood Actress Anjana Rangan Stands For Adorable Beauty |url=https://telugustop.com/kollywood-actress-anjana-rangan-stands-for-adorable-beauty-%E0%B0%85%E0%B0%82%E0%B0%9C%E0%B0%A8%E0%B0%BE-%E0%B0%B0%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B0%A8%E0%B1%8D-%E0%B0%AC%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B1%82%E0%B0%9F |url-status=dead |access-date=1 November 2021 |website=telugustop.com |archive-date=1 ਨਵੰਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101031559/https://telugustop.com/kollywood-actress-anjana-rangan-stands-for-adorable-beauty-%E0%B0%85%E0%B0%82%E0%B0%9C%E0%B0%A8%E0%B0%BE-%E0%B0%B0%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B0%A8%E0%B1%8D-%E0%B0%AC%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B1%82%E0%B0%9F }}</ref> [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੂੰ ''ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਔਰਤਾਂ'' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=20 January 2020 |title=Chennai Times 20 Most Desirable Women on TV 2019 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/chennai-times-20-most-desirable-women-on-tv-2019/articleshow/73733350.cms |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=[[Times Of India]]}}</ref> ਉਸਨੇ 2008 ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ''ਮਿਸ ਚਿੰਨਥਿਰਾਈ 2008'' ਵਿੱਚ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਜੇਤੂ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰੀ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ''ਪੱਟੂ'' ''ਕਾਮ'' (2010), ''ਪੱਟੂ ਪੁਡਸੂ'' (2011), ''ਨਮਾ ਸਟਾਰ'' (2012), ''ਨਟਚਥਿਰਾ ਜਨਾਲ'' (2013-2017), ''ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ'' (2013), ''ਕੋਨਜਮ ਉੱਪੂ ਕੋਨਜਮ ਕਰਮ'' (2014), ''ਡਾਂਸ ਜੋਡੀ ਡਾਂਸ 3.0'' (2014), ''ਨੀਂਗਲੁਮ ਨੰਗਲਮ'' (2014) 2015), ''ਕੈਫੇ ਟੀ ਏਰੀਆ'' (2016), ''ਜੂਨੀਅਰ ਸੁਪਰ ਸਟਾਰਸ'' (2017), ''ਸੰਡੇ ਕੋਂਡਟਮ'' (2017), ''ਫ੍ਰੀਯਾ ਵਿਦੂ'' (2017) ਅਤੇ ''ਵਜ਼ਥੂਕਲ'' (2018) ਵਰਗੇ ਸਫਲ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=11 March 2022 |title=‘Our relationship is perfect’: VJ Anjana to actor hubby Chandramouli |url=https://www.mangalorean.com/our-relationship-is-perfect-vj-anjana-to-actor-hubby-chandramouli/ |url-status=dead |access-date=17 March 2022 |website=www.mangalorean.com |archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415152946/https://www.mangalorean.com/our-relationship-is-perfect-vj-anjana-to-actor-hubby-chandramouli/ }}</ref><ref>{{Cite web |date=11 March 2022 |title=VJ Anjana Rangan Pens a Beautiful Note for Her Actor-Husband Chandramouli PS on Their Wedding Anniversary (View Post) |url=https://www.latestly.com/entertainment/south/vj-anjana-rangan-pens-a-beautiful-note-for-her-actor-husband-chandramouli-ps-on-their-wedding-anniversary-view-post-3458300.html |url-status=live |access-date=17 March 2022 |website=www.latestly.com}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2022 |title=Lockdown Diaries: I feel I am a lot calmer and mature after the lockdown, says Anjana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/lockdown-diaries-i-feel-i-am-a-lot-calmer-and-mature-after-the-lockdown-says-anjana/articleshow/90462660.cms |url-status=live |access-date=2 April 2022 |website=[[Times Of India]]}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਅੰਜਨਾ ਰੰਗਨ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵੀਡੀਓ ਜੌਕੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=27 May 2017 |title="WENT THROUGH TOUGH TIME... ITS SCARY!" ANJANA RANGAN SPEAKS ABOUT RECEIVING VULGAR MESSAGES! - WHAT HAPPENED? |url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/anjana-rangan-receiving-vulgar-messages-on-social-media.html |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=www.behindwoods.com}}</ref> ਅੰਜਨਾ ਨੇ ਐਂਕਰ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਜੌਕੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ''2008 'ਚ ਮਿਸ ਚਿੰਨਥਿਰਾਈ ਦਾ ਖਿਤਾਬ'' ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=27 April 2009 |title=Small screen scorchers |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2009/apr/27/small-screen-scorchers-44565.html |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=[[The New Indian Express]]}}</ref> ਅੰਜਨਾ ਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਨੀਂਗਲਮ ਨੰਗਲਮ'', ''ਨਮਾ ਸਟਾਰ'', ਕੋਨਜਮ ਉੱਪੂ ਕੋਨਜਮ ਕਰਮ ਅਤੇ ''ਪੱਟੂ ਪੁਡਸੂ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਂਕਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=9 April 2020 |title=மழையால் மகிழ்ச்சியில் திளைத்துள்ள விஜே அஞ்சனா! |url=https://tamil.samayam.com/tv/news/vj-anjana-happy-about-todays-rain/articleshow/75067835.cms |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=tamil.samayam.com}}</ref> 2018 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਅੰਜਨਾ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਸਨ ਟੀਵੀ ਵਿੱਚ 10 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰੇਕ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=18 January 2018 |title=VJ Anjana bids adieu to Sun TV |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/vj-anjana-bids-adieu-to-sun-tv/articleshow/62553630.cms |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=[[Times Of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 January 2018 |title=சன் மியூசிக்கில் இருந்து விடைபெற்றார் அஞ்சனா! |url=https://tamil.samayam.com/tamil-cinema/movie-news/thank-you-sunmusic-for-letting-me-serve-you-for-a-decade-says-anjana-rangan-vj/articleshow/62600132.cms |url-status=live |access-date=12 July 2021 |website=tamil.samayam.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 December 2020 |title=VJ Anjana warns fans of fake profile on dating site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/vj-anjana-warns-fans-of-fake-profile-on-dating-site/articleshow/79798357.cms |url-status=live |access-date=19 July 2021 |website=[[Times Of India]]}}</ref> ਆਪਣੇ ਬ੍ਰੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਜਨਾ 2019 ਵਿੱਚ ਐਂਕਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਉਸਨੇ ''ਜੂਨੀਅਰ ਸੁਪਰ ਸਟਾਰਸ'', ਪੁਥੁਯੁਗਮ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ''ਨਟਚਥਿਰਾ ਜਨਾਲ'' ਅਤੇ ਸਨ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ''ਸੰਡੇ ਕੋਂਡੱਟਮ'' ਵਰਗੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਐਂਕਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=31 March 2021 |title=Sunday Kondattam host Anjana Rangan trains in kickboxing; watch |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/sunday-kondattam-host-anjana-rangan-trains-in-kickboxing-watch/articleshow/81780878.cms |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=[[Times Of India]]}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਟੀਵੀ 2019 'ਤੇ [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਚੇਨਈ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀਆਂ]] ''20 ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਭਾਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ'' ਵਿੱਚ 15ਵਾਂ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 2020 ਵਿੱਚ 11ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=26 May 2021 |title=Chennai Times 20 Most Desirable Women On Television 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/chennai-times-20-most-desirable-women-on-television-2020/articleshow/82912504.cms |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=[[Times Of India]]}}</ref> ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਸਾਈਬਰ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਟਵਿਟਰ|ਟਵਿੱਟਰ]] ਅਤੇ [[ਇੰਸਟਾਗਰਾਮ|ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ]] 'ਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਤੋਂ ਅਸ਼ਲੀਲ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ,<ref>{{Cite web |date=28 April 2020 |title=விஜே அஞ்சனாவுக்கு இன்ஸ்டா- போனில் வக்கிர தொல்லை: சென்னை போலீசில் புகார் |url=https://tamil.indianexpress.com/entertainment/tamil-cinema-tamil-news-vj-anjana-husband-chandran-tweets-about-his-wife-receiving-vulgar-messages-in-social-pages-307943/ |url-status=live |access-date=12 July 2021 |website=tamil.indianexpress.com}}</ref> ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਜਨਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੇ [[ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ]] ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=28 May 2021 |title=Celeb couple Chandramouli and wife Anjana Rangan complain about online harassment to Tamil Nadu police |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/celeb-couple-chandramouli-and-wife-anjana-rangan-complain-about-online-harassment-to-tamil-nadu-police/articleshow/83031846.cms |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=[[Times Of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 January 2021 |title=VJ Anjana Had The Most Apt Response To A Fan Who Asked Her An Inappropriate Question! |url=https://jfwonline.com/article/vj-anjana-had-the-most-apt-response-to-a-fan-who-asked-her-an-inappropriate-question/ |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=jfwonline.com}}</ref> ਫਿਲਮ ''ਪੁਸ਼ਪਾ: ਦ ਰਾਈਜ਼'' ਦੇ ਲਾਂਚ ਈਵੈਂਟ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਜਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹੋਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੇ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਿਲਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਅੱਲੂ ਅਰਜੁਨ]] ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅੰਜਨਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੰਜਨਾ ਨੇ ਬਾਅਦ 'ਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=25 December 2021 |title="Am I the reason for Allu Arjun to angrily leave the stage?" VJ Anjana explains! |url=https://www.indiaglitz.com/anjana-rangan-explains-about-pushpa-press-meet-event-allu-arjun-angry-issue-tamil-news-304741 |url-status=live |access-date=10 January 2022 |website=www.indiaglitz.com}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਅੰਜਨਾ ਨੇ 10 ਮਾਰਚ 2016 ਨੂੰ ਅਭਿਨੇਤਾ ਚੰਦਰਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=20 November 2015 |title=Chandran and Anjana to get engaged |url=https://www.deccanchronicle.com/151120/entertainment-kollywood/article/chandran-and-anjana-get-engaged |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=www.deccanchronicle.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 March 2016 |title=VJ Anjana marries actor Chandran (Chandramouli) [PHOTOS] |url=https://www.ibtimes.co.in/vj-anjana-marries-actor-chandran-chandramouli-photos-670181 |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=www.ibtimes.co.in}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |date=3 July 2018 |title=VJ Anjana-Chandran blessed with a baby boy |url=https://www.ibtimes.co.in/vj-anjana-chandran-blessed-baby-boy-773766 |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=www.ibtimes.co.in}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 October 2018 |title=VJ Anjana Rangan’s son Rudraksh looks adorable; See pics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/vj-anjana-rangans-son-rudraksh-looks-adorable-see-pics/articleshow/66088543.cms |url-status=live |access-date=11 July 2021 |website=[[Times Of India]]}}</ref> == ਸਿਹਤ == ਅੰਜਨਾ ਰੰਗਨ ਦਾ 19 ਜਨਵਰੀ 2022 ਨੂੰ [[ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ 2019|ਕੋਵਿਡ-19]] ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਇਰਸ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=19 January 2022 |title=Anjana Rangan tests positive for COVID |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/anjana-rangan-tests-positive-for-covid/articleshow/88996276.cms |url-status=live |access-date=23 January 2022 |website=[[Times Of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 January 2022 |title='Great Impact on Mental, Physical Health': Tamil TV Host Anjana Rangan Covid Positive |url=https://www.news18.com/news/movies/great-impact-on-mental-physical-health-tamil-tv-host-anjana-rangan-covid-positive-4683386.html |url-status=live |access-date=23 January 2022 |website=www.news18.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] pxkohu4crh65idxw6llltzuneaoxzvm 0 164868 854247 742106 2026-11-11T05:57:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854247 wikitext text/x-wiki '''ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ''' ([[ਉਰਦੂ]], ਪੰਜਾਬੀ, [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]]: گردوارہ جنم استھان گورو رام داس) [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ `ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੌਥੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਘਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="TQ">{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2016/07/17/janam-asthan-of-guru-ram-das-2/|title=Janam Asthan of Guru Ram Das|last=Qureishi|first=Tania|date=17 July 2016|access-date=5 October 2017|publisher=Pakistan Today}}</ref> == ਟਿਕਾਣਾ == ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ [[ਲਹੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ]] ਅਤੇ ਬੇਗਮ ਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਅੰਦਰੂਨ ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ''ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ'' ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ''ਸ਼ਾਹੀ ਗੁਜ਼ਰਗਾਹ'' ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ [[ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ (ਲਾਹੌਰ)|ਦਿੱਲੀ ਗੇਟ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Photograph of Gurdwara Janam Asthan Guru Ram Das, Lahore (birthplace of Guru Ram Das) published in the Mahan Kosh (1930), ca.1920's.jpg|thumb| ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਸਵੀਰ]] ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ''ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ'' ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ 1534 ਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="eosramdas">{{Cite web |last=G.S. Mansukhani |title=Ram Das, Guru (1534-1581) |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |access-date=6 October 2017 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017 |url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਘਰ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 1801 ਵਿੱਚ [[ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਜਨਮ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ <ref name="TQ">{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2016/07/17/janam-asthan-of-guru-ram-das-2/|title=Janam Asthan of Guru Ram Das|last=Qureishi|first=Tania|date=17 July 2016|access-date=5 October 2017|publisher=Pakistan Today}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFQureishi2016">Qureishi, Tania (17 July 2016). [https://www.pakistantoday.com.pk/2016/07/17/janam-asthan-of-guru-ram-das-2/ "Janam Asthan of Guru Ram Das"]. Pakistan Today<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 October</span> 2017</span>.</cite></ref> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਲਾਟ ਲੈ ਲਏ। <ref name="TQ" /> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 18 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="TQ" /> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Gurudwara Arjun Ram 4 (WCLA).jpg File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg File:Gurudwara Arjun Ram 2 (WCLA).jpg|ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਪਾਸਾ File:Gurudwara_Arjun_Ram_1_(WCLA).jpg|ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] 0cn8427lvm2ybfmjmyzbox4mxgfm4eq 0 164949 854239 845264 2026-11-11T04:24:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854239 wikitext text/x-wiki '''ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਲਾਅ''' ਜਾਂ '''ਕੇਸੀਐਲ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਤੀਰਥ ਰੋਡ ਦੇ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਇਹ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਬੀਏ ਐਲਐਲਬੀ, ਬੀਕਾਮ ਐਲਐਲਬੀ ਅਤੇ 3 ਸਾਲਾ ਲਾਅ ਕੋਰਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਬੀਸੀਆਈ), [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] <ref>{{Cite web |title=Khalsa College Of Law, Amritsar |url=https://www.kclasr.org/courses.php |access-date=2019-09-08 |website=www.kclasr.org |archive-date=2018-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118194024/http://kclasr.org/courses.php |url-status=dead }}</ref> ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਲ੍ਹਕ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਨਾਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Khalsa College of Law, Amritsar, Amritsar - Vidyavision |url=https://www.vidyavision.com/college/khalsa-college-of-law-amritsar |access-date=2019-09-08 |website=www.vidyavision.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818095216/https://www.vidyavision.com/college/khalsa-college-of-law-amritsar |archive-date=2019-08-18 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=LIST OFAFFILIATED/CONSTITUENTCOLLEGES OFGURU NANAK DEV UNIVERSITY, AMRITSAR |url=http://www.gndu.ac.in/dhanpreet_cdc/pdf/affcolleges.pdf |url-status=dead |access-date=8 September 2019 |website=www.gndu.ac.in |archive-date=19 ਅਗਸਤ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819001124/http://www.gndu.ac.in/dhanpreet_cdc/pdf/affcolleges.pdf }}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2012 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 1892 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Khalsa College Charitable Society, Amritsar |url=https://khalsacollegecharitablesocietyamritsar.org/khalsa-college-of-law-amritsar.sam |access-date=2019-09-08 |website=khalsacollegecharitablesocietyamritsar.org |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505223624/https://khalsacollegecharitablesocietyamritsar.org/khalsa-college-of-law-amritsar.sam |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == i1sfco5h05rboe253hft1dkmozae5me 0 165592 854156 853327 2026-11-10T17:51:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854156 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਲੀਜ਼ਾ ਅਯਾਜ਼ | image = Aliza Ayaz, 2020.jpg | image_size = 220px | alt = | caption = ਅਯਾਜ਼ ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਹਿਰੀ ਫੋਰਮ ਵਿੱਚ, 2020 | birth_place = [[ਡੁਬਈ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ]] | education = | alma_mater = [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਦਨ]] | occupation = ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਕੁਨ | years_active = | parents = <!-- Do not add non-notable relatives --> | website = {{URL|https://www.alizaayaz.com/}} }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਅਲੀਜ਼ਾ ਅਯਾਜ਼''' ਇੱਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ, <ref name="That Muslim Life">{{Cite web |last=Staff |date=27 November 2020 |title=Aliza Ayaz – Climate Change Advocate |url=https://www.thatmuslimlife.com/aliza-ayaz-climate-change-advocate/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=13 January 2021 |website=That Muslim Life |publisher=}}</ref> ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ]] ਸਦਭਾਵਨਾ ਰਾਜਦੂਤ ਹੈ। <ref name="Story Exchange">{{Cite web |last=Hasan |first=Zoya |date=8 March 2021 |title=This International Women's Day, Meet the 22-Year-Old Climate Activist From Pakistan |url=https://thestoryexchange.org/meet-aliza-ayaz-pakistani-climate-activist-un-youth-envoy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210326091510/https://thestoryexchange.org/meet-aliza-ayaz-pakistani-climate-activist-un-youth-envoy/ |archive-date=26 March 2021 |access-date=26 March 2021 |publisher=The Story Exchange}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਦਨ]] ਵਿਖੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਯੂਥ ਆਊਟਸਟੈਂਡਿੰਗ ਕਮਿਟਮੈਂਟ ਟੂ ਸਸਟੇਨੇਬਿਲਟੀ ਅਵਾਰਡ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]], ਲੰਡਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਡਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ, ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। <ref name="That Muslim Life" /> <ref name="WUF 10">{{Cite web |last=Staff |date=February 2020 |title=Aliza Ayaz &#124; World Urban Forum |url=https://wuf.unhabitat.org/wuf10-programme/speakers/aliza-ayaz |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912165123/https://wuf.unhabitat.org/wuf10-programme/speakers/aliza-ayaz |archive-date=12 September 2020 |access-date=12 September 2020 |website=[[World Urban Forum]] |publisher=[[United Nations]]}}</ref> <ref name="ARY News">{{Cite web |last=Qureshi |first=Farid |date=19 October 2019 |title=Pakistani student Aliza Ayaz leads student engagement at UCL |url=https://arynews.tv/en/pakistani-student-aliza-ayaz-ucl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220181327/https://arynews.tv/en/pakistani-student-aliza-ayaz-ucl/ |archive-date=20 February 2020 |access-date=13 September 2020 |website=[[ARY News]]}}</ref> ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਥ ਕੌਂਸਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। <ref name="ARY News" /> <ref name=":0">{{Cite web |last=Omer |first=Laiba |date=12 February 2020 |title=Pakistan's First And Youngest Student, Aliza Ayaz Speaks At WUF By The UN Habitat |url=https://www.brandsynario.com/youngest-pakistani-speaker-participates-at-the-world-urban-forum/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912165641/https://www.brandsynario.com/youngest-pakistani-speaker-participates-at-the-world-urban-forum/ |archive-date=12 September 2020 |access-date=13 September 2020 |website=www.brandsynario.com}}</ref> ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਕਲਾਈਮੇਟ ਐਕਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref name="That Muslim Life" /> ਇਸ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਯੂਕੇ-ਵਿਆਪੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ [[ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼|ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ]] ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਸਦਕਾ ਯੂਕੇ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨੀ ਪਈ । <ref name="ARY News" /> <ref name="Geo TV">{{Cite web |last=Ali Shah |first=Murtaza |date=4 May 2019 |title=Pakistani student campaigns for climate change in UK universities |url=https://www.geo.tv/latest/236165-pakistani-student-campaigns-for-climate-change-in-uk-universities |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912165709/https://www.geo.tv/latest/236165-pakistani-student-campaigns-for-climate-change-in-uk-universities |archive-date=12 September 2020 |access-date=13 September 2020 |website=[[Geo TV]] |publisher=[[Jang Group|Independent Media Corporation]]}}</ref> <ref name="Migrant News 9/11/2020">{{Cite web |last=Staff |date=9 November 2020 |title=Meet the Pakistani student increasing jobs in the UK |url=https://migrantnews.co.uk/2020/11/09/meet-the-pakistani-student-creating-jobs-uk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118102513/https://migrantnews.co.uk/2020/11/09/meet-the-pakistani-student-creating-jobs-uk/ |archive-date=18 November 2020 |access-date=18 November 2020 |website=Migrant News |publisher= |language=}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਗੋਲ 13 ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਯੁਵਾ ਰਾਜਦੂਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ [[ਮਲਾਲਾ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ|ਮਲਾਲਾ ਯੂਸਫਜ਼ਈ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। <ref name="BolNews Ambassador">{{Cite web |last=Hamid |first=Gulmeena |date=3 February 2021 |title=Pakistani Girl Aliza Ayaz Appointed As UN Youth Ambassador For SDGs |url=https://www.bolnews.com/trending/2021/02/pakistani-girl-aliza-ayaz-appointed-as-un-youth-ambassador-for-sdgs/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206085827/https://www.bolnews.com/trending/2021/02/pakistani-girl-aliza-ayaz-appointed-as-un-youth-ambassador-for-sdgs/ |archive-date=6 February 2021 |access-date=6 February 2021 |website=BOL News |publisher=[[BOL Network|BOL Media Group]]}}</ref> <ref name="Times Islamabad Ambassador">{{Cite web |last=Staff |date=3 February 2021 |title=Pakistani girl Aliza Ayaz selected as UN Youth Ambassador for SDGs |url=https://timesofislamabad.com/03-Feb-2021/pakistani-girl-aliza-ayaz-selected-as-un-youth-ambassador-for-sdgs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206090403/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2021/pakistani-girl-aliza-ayaz-selected-as-un-youth-ambassador-for-sdgs |archive-date=6 February 2021 |access-date=6 February 2021 |website=Times of Islamabad |publisher=Times of Islamabad (Pvt) Limited}}</ref> <ref name="BPF Appointed UN">{{Cite web |last=Khawaja |first=Farid |date=January 2021 |title=Pakistani student: Aliza Ayaz has been appointed as the United Nations Youth Envoy for Sustainable Development Goals |url=https://www.britishpakistanfoundation.com/pakistani-student-aliza-ayaz-has-been-appointed-as-the-united-nations-youth-envoy-for-sustainable-development-goals/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127124236/https://www.britishpakistanfoundation.com/pakistani-student-aliza-ayaz-has-been-appointed-as-the-united-nations-youth-envoy-for-sustainable-development-goals/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=27 January 2021 |publisher=British Pakistan Foundation}}</ref> <ref name="WorldNewsDNA">{{Cite web |last=Staff |date=November 2020 |title=Aliza Ayaz, Pakistan's youngest girl, made a name for herself at the United Nations |url=https://www.worldnewsdna.com/2020/11/aliza-ayaz-pakistans-youngest-girl-made.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208133418/https://www.worldnewsdna.com/2020/11/aliza-ayaz-pakistans-youngest-girl-made.html |archive-date=8 December 2020 |access-date=8 December 2020 |publisher=World News DNA}}</ref> <ref name="Spotify">{{Cite web |last=Ayaz |first=Aliza |date=30 November 2020 |title=Climate Change: Catalyst for Infectious Diseases with Aliza: Towards Sustainable Future |url=https://open.spotify.com/episode/0C8DrRTq79BBL6mJDcMJBe?si=q1uVyzJmRNChsZmgJ9A0VQ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=8 December 2020 |publisher=Spotify}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਯਾਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਦੁਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ ਹੈ। <ref name="Bloomsbury Festival">{{Cite web |last=Staff |date=2020 |title=Ezri Carlebach - Aliza Ayaz |url=https://bloomsburyfestival.org.uk/ezri-carlebac-aliza-ayaz/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912165003/https://bloomsburyfestival.org.uk/ezri-carlebac-aliza-ayaz/ |archive-date=12 September 2020 |access-date=12 September 2020 |website=[[Camden Festival|Bloomsbury Festival]]}}</ref> [[ਲੰਡਨ]] ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ <ref name="Bloomsbury Festival" /> <ref name="Dawn newspaper">{{Cite web |last=Staff |date=21 March 2017 |title=Karachi Grammar School wins best small delegation award at Harvard MUN |url=https://www.dawn.com/news/1321942 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914110047/https://www.dawn.com/news/1321942 |archive-date=14 September 2020 |access-date=2020-09-14 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |publisher=[[Dawn Media Group]] |language=en}}</ref> ਅਤੇ ਦੁਬਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ <ref name="Student Interview Part 1">{{Cite web |last=O'Brien |first=Joe |date=1 December 2020 |title=Student Interview – Aliza Ayaz (Part 1) |url=https://blogs.ucl.ac.uk/ucl-careers/2020/12/01/student-interview-aliza-ayaz-part-1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208134936/https://blogs.ucl.ac.uk/ucl-careers/2020/12/01/student-interview-aliza-ayaz-part-1/ |archive-date=8 December 2020 |access-date=8 December 2020 |publisher=[[University College London|UCL]]}}</ref> [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਦਨ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੂਤ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਐਮਐਸਸੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=5 February 2021 |title=UCL master's student appointed as UN Youth Ambassador |url=https://www.ucl.ac.uk/news/2021/feb/ucl-masters-student-appointed-un-youth-ambassador |access-date=16 January 2023 |website=UCL}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਅਯਾਜ਼ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਦਨ ਵਿਖੇ ਕਲਾਈਮੇਟ ਐਕਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ <ref>{{Cite web |last=Staff |date=2020 |title=Going Global 2020 {{!}} British Council |url=https://www.britishcouncil.cn/en/ccu/gg2020 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914101941/https://www.britishcouncil.cn/en/ccu/gg2020 |archive-date=14 September 2020 |access-date=2020-09-14 |publisher=[[British Council]] China |language=en}}</ref> <ref name="UCL CAS to UN">{{Cite web |last=Staff |date=11 March 2020 |title=UCL Climate Action Society to United Nations |url=https://studentsunionucl.org/articles/ucl-climate-action-society-to-united-nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914101153/https://studentsunionucl.org/articles/ucl-climate-action-society-to-united-nations |archive-date=14 September 2020 |access-date=14 September 2020 |website=Students' Union UCL |publisher=[[University College London|UCL]]}}</ref> ਅਯਾਜ਼ ਲੰਡਨ-ਅਧਾਰਤ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ, ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ, ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ "ਸਸਟੇਨੇਬਿਲਟੀ ਸਿੰਪੋਜ਼ੀਅਮ" <ref name="FB Sustainability Symposium Event">{{Cite web |last=UCL Staff |date=16 November 2018 |title=The Sustainability Symposium |url=https://www.facebook.com/events/d41d8cd9/the-sustainability-symposium/288313168652546/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915111809/https://www.facebook.com/events/d41d8cd9/the-sustainability-symposium/288313168652546/ |archive-date=15 September 2020 |access-date=15 September 2020 |website=[[Facebook]] Events}}</ref> ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੀ ਮੁਖੀ ਹੈ ਜੋ ਯੂ.ਕੇ. ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨ ਵਾਸਤੇ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref name="UCL climate change conference">{{Cite web |last=Meyer Funnell |first=Cathy |date=24 November 2018 |title=National leaders convene at UCL for groundbreaking climate change conference |url=https://uclpimedia.com/online/national-leaders-convene-at-ucl-for-groundbreaking-climate-change-conference |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200913135143/https://uclpimedia.com/online/national-leaders-convene-at-ucl-for-groundbreaking-climate-change-conference |archive-date=25 April 2020 |access-date=13 September 2020 |website=Pi Media |publisher=[[University College London|UCL]]}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਅਯਾਜ਼ [[ਲੰਡਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ <ref name="Seven questions">{{Cite news|url=https://www.ucl.ac.uk/news/2018/nov/seven-questions-aliza-ayaz|title=Seven Questions with Aliza Ayaz|last=Staff|first=|date=23 November 2018|work=UCL Journal|access-date=4 August 2019|publisher=[[University College London|UCL]]|archive-date=26 ਅਗਸਤ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826075440/https://www.ucl.ac.uk/news/2018/nov/seven-questions-aliza-ayaz|url-status=dead}}</ref> ਵਿੱਚ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਕਸਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Gen.T: A Spotlight For Bright Young People: Gen.T: Aliza Ayaz, Founder at Climate Action Society, HoL Honour #7 on Apple Podcasts |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/gen-t-aliza-ayaz-founder-at-climate-action-society/id1509198991?i=1000476518522 |access-date=2020-09-12 |website=Apple Podcasts |language=en-us}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਯਾਜ਼ ਅਤੇ ਡਾ: ਰਾਣਾ ਨਜਮੀ ਨੂੰ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। <ref name="Boss Women Pakistan">{{Cite web |last=Moiz |first=Anika |date=18 June 2021 |title=Aliza Ayaz- The UN Youth Ambassador |url=https://bosswomenpakistan.com/2021/06/aliza-ayaz-the-un-youth-ambassador/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210621072146/https://bosswomenpakistan.com/2021/06/aliza-ayaz-the-un-youth-ambassador/ |archive-date=21 ਜੂਨ 2021 |access-date=21 June 2021 |website=Boss Women Pakistan |publisher= }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 3o6pc86fa2xlpsp8k4u7ktbh7mpqtt2 0 166031 854165 816106 2026-11-10T18:54:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854165 wikitext text/x-wiki {{Infobox artwork|title=ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜ|other_language_1=Italian|other_title_1=Il Cenacolo |image=[[file:Última Cena - Da Vinci 5.jpg|thumb|380px|artist= [[ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ|ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਵਿੰਚੀ]]]] |year={{circa|1495–1498}}|type=[[Tempera]] on [[gesso]], [[pitch (resin)|pitch]], and [[mastic (plant resin)|mastic]]|height_metric=460|width_metric=880|height_imperial=181|width_imperial=346|city=[[Milan]]|museum=[[Santa Maria delle Grazie (Milan)|Santa Maria delle Grazie]]|coordinates={{coord|45|28|00|N|9|10|15|E|region:IT_source:kolossus-itwiki|display=title}}}} '''''ਆਖਰੀ ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜ''''' ( {{Lang-it|Il Cenacolo}}  [il tʃeˈnaːkolo] ਜਾਂ {{Lang|it|L'Ultima Cena}} [ˈlultima ˈtʃeːna] ) ਇਤਾਲਵੀ ਉੱਚ ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਣ ਕਲਾਕਾਰ [[ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ|ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਵਿੰਚੀ]] ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਇੱਕ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮਿਤੀ {{Circa|1495–1498}} ਈਸਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਂਟਿੰਗ [[ਬਾਰਾਂ ਰਸੂਲ|ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਰਸੂਲਾਂ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਈਸਾ ਮਸੀਹ|ਯਿਸੂ]] ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਭੋਜ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੌਨ ਦੀ ਇੰਜੀਲ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਆਇਆ ਹੈ।{{Spaced en dash}}ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਯਿਸੂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਰਸੂਲ ਉਸਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web |last=Bianchini |first=Riccardo |date=2021-03-24 |title=The Last Supper by Leonardo da Vinci – Santa Maria delle Grazie – Milan |url=https://www.inexhibit.com/mymuseum/last-supper-leonardo-da-vinci-santa-maria-delle-grazie-milan/ |url-status=dead |access-date=2021-10-19 |website=Inexhibit |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019170245/https://www.inexhibit.com/mymuseum/last-supper-leonardo-da-vinci-santa-maria-delle-grazie-milan/ |archive-date=2021-10-19}}</ref> ਇਸਦੇ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ, ਗਤੀ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਟਿਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Leonardo Da Vinci's 'The Last Supper' reveals more secrets |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/03/100331091143.htm |access-date=3 March 2014 |publisher=sciencedaily.com}}</ref> ਕੁਝ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਉਚੇਰੇ ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>Frederick Hartt, ''A History of Art: Painting, Sculpture, Architecture''; Harry N. Abrams Incorporated, New York, 1985, p. 601</ref><ref>Christoph Luitpold Frommel, "Bramante and the Origins of the High Renaissance" in ''Rethinking the High Renaissance: The Culture of the Visual Arts in Early Sixteenth-Century Rome'', Jill Burke, ed. Ashgate Publishing, Oxan, UK, 2002, p. 172.</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ]] sw19sen4wq63jjonbbziqsaznsqxxd7 0 166255 854137 853216 2026-11-10T15:45:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854137 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 2023 ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ | image= File:2023 CWC Logo.svg | caption = | administrator = [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਭਾ]] | cricket format = [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] (ਓਡੀਆਈ) | tournament format = [[ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਾ|ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ]] ਅਤੇ [[ਨਾੱਕ-ਆਊਟ]] | host = ਭਾਰਤ | fromdate = 5 ਅਕਤੂਬਰ | todate = 19 ਨਵੰਬਰ 2023 | champions = {{cr|ਆਸਟਰੇਲੀਆ}} (6ਵਾਂ ਖਿਤਾਬ) | runner up = {{cr|ਭਾਰਤ}} | count = | participants = 10 | matches = 48 | attendance = 1250307 | player of the series = {{cricon|IND}} [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] | most runs = {{cricon|IND}} [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] (765) | most wickets = {{cricon|IND}} [[ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਮੀ]] (24) | website = {{url|https://www.cricketworldcup.com/|cricketworldcup.com}} | previous_year = 2019 | previous_tournament = 2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ | next_year = 2027 | next_tournament = 2027 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ }} '''2023 ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ''' [[ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਦਾ 13ਵਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ, ਇੱਕ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੋਣ ਵਾਲਾ [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] (ਓਡੀਆਈ) [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕੇਟ]] ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਪਰਿਸ਼ਦ]] (ਆਈਸੀਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 10 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਭਾਰਤ]] ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਹ 5 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 19 ਨਵੰਬਰ 2023 ਨੂੰ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite web |access-date=19 November 2023 |title=Awesome Australia beat India to win the ICC Men's Cricket World Cup |url=https://www.cricketworldcup.com/news/3789444 |website=Cricket World Cup |archive-date=19 ਨਵੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119173108/https://www.cricketworldcup.com/news/3789444 |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਦਸ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ 'ਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ 'ਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਫਾਈਨਲ 19 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ [[ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਸਟੇਡੀਅਮ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾਕੇ ਰਿਕਾਰਡ 6ਵੀਂ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{cite news |access-date=19 November 2023 |title=Cricket World Cup 2023: Australia stun hosts India to win sixth title as Travis Head hits century |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/67467918 }}</ref> ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਅੰਤਮ ਅੰਕ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇ ਆਈਸੀਸੀ ਵਨਡੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ [[2025 ਆਈਸੀਸੀ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਟਰਾਫੀ]] ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ। [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ; [[ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਮੀ]] ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਰਿਹਾ। ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 1,250,307 ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।<ref name="Spectators">{{cite news |title=Record-Breaking 1.25 million spectators turn out for ICC Men's Cricket World Cup 2023 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3790838#:~:text=Record%2DBreaking%201.25%20million%20spectators,Men's%20Cricket%20World%20Cup%202023 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ 9 ਫਰਵਰੀ ਤੋਂ 26 ਮਾਰਚ 2023 ਤੱਕ ਖੇਡਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |date=13 June 2013 |title=Outcomes from ICC Annual Conference week in London |url=https://www.icc-cricket.com/news/178260 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014183257/https://www.icc-cricket.com/news/178260 |archive-date=14 October 2017 |website=[[International Cricket Council|ICC]] |location=Dubai |publisher=International Cricket Council |access-date=22 June 2017}}</ref><ref name="Dates">{{cite web |title=IPL now has window in ICC Future Tours Programme |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/21746867/ipl-now-window-icc-future-tours-programme |access-date=12 December 2017 |website=ESPN Cricinfo|date=12 December 2017 }}</ref> ਜੁਲਾਈ 2020 ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ [[ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਦੇ ਕਾਰਨ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="icc_postpone">{{cite news |date=20 July 2020 |title=ICC postpones T20 World Cup due to Covid-19 pandemic |work=ESPNcricinfo |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29502051/icc-postpones-t20-world-cup-due-covid-19-pandemic}}</ref><ref>{{cite press release |date=20 July 2020 |title=Men's T20 World Cup postponed |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733391 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720144300/https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733391 |archive-date=20 July 2020 |location=Dubai |publisher=ICC |access-date=20 July 2020}}</ref> ਆਈਸੀਸੀ ਨੇ 27 ਜੂਨ 2023 ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਸ਼ਡਿਊਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref name="Fixtures" /><ref>{{Cite news |date=27 June 2023 |title=ICC Cricket World Cup 2023 Schedule Announced: India vs Pakistan on October 15 in Ahmedabad |work=Latestly |url=https://www.latestly.com/sports/cricket/icc-cricket-world-cup-2023-schedule-announced-india-vs-pakistan-on-october-15-in-ahmedabad-5228664.html |access-date=27 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627081441/https://www.latestly.com/sports/cricket/icc-cricket-world-cup-2023-schedule-announced-india-vs-pakistan-on-october-15-in-ahmedabad-5228664.html |archive-date=27 ਜੂਨ 2023 |url-status=dead}}</ref> [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ]] (ਬੀ.ਸੀ.ਸੀ.ਆਈ.) ਵੱਲੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ [[2023 ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ]] ਵਿੱਚ ਟੀਮ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੋਰਡ]] (ਪੀਸੀਬੀ) ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |date=19 October 2022 |title=Pakistan could boycott 2023 50-over World Cup over India's Asia Cup stance |url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12724526/pakistan-could-boycott-2023-50-over-world-cup-over-indias-asia-cup-stance}}</ref><ref>{{cite web |date=11 April 2023 |title=India-Pakistan spat threatens Cricket World Cup |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Sports/India-Pakistan-spat-threatens-Cricket-World-Cup}}</ref> ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਜੂਨ 2023 ਵਿੱਚ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਏਸ਼ੀਅਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੌਂਸਲ]] ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਪੀਸੀਬੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਮਾਡਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਗਏ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ 13 ਵਿੱਚੋਂ 9 ਮੈਚ ਹੋਣਗੇ।<ref>{{Cite web |title=2023 Asia Cup likely in Pakistan and one other overseas venue for India games |url=https://www.espncricinfo.com/story/2023-asia-cup-likely-in-pakistan-and-one-other-overseas-venue-for-ind-vs-pak-1365046 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324105545/https://www.espncricinfo.com/story/2023-asia-cup-likely-in-pakistan-and-one-other-overseas-venue-for-ind-vs-pak-1365046 |archive-date=24 March 2023 |access-date=24 March 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 June 2023 |title=Asia Cup 2023 to be played in Pakistan and Sri Lanka as ACC accepts hybrid model |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/asia-cup-2023-to-be-played-in-pakistan-and-sri-lanka-as-acc-accepts-hybrid-model-101686826326531.html |access-date=27 June 2023 |website=Hindustan Times}}</ref> ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਆਈਸੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 50 ਓਵਰ ਪੂਰੇ ਨਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਹੌਲੀ ਓਵਰ-ਰੇਟ ਲਈ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਮੈਦਾਨੀ ਅੰਪਾਇਰ 30-ਯਾਰਡ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੀਲਡਰਾਂ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-slow-over-rate-penalty-extra-fielder-inside-circle-to-be-introduced-in-odis-too-1335639|title=Slow over-rate penalty – extra fielder inside circle to be introduced in ODIs too|website=ESPNcricinfo|access-date=24 October 2023}}</ref> == ਯੋਗਤਾ == ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ 2023 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਨੇ ਆਈਸੀਸੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸੁਪਰ ਲੀਗ ਰਾਹੀਂ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ, ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਨੇ ਜੂਨ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 2023 ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਵਿੱਚ 2023 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤਿਮ ਦੋ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ। . ਕੁਆਲੀਫਾਇੰਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਜੇਤੂ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="Witney-6Jul2023" /> ਪੂਰੇ ਮੈਂਬਰ ਆਇਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਵੀ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਗਏ, ਮਤਲਬ ਕਿ ਨਾਕ-ਆਊਟ ਕੁਆਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਪੂਰਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਨੇ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="AP-6Jul23">{{cite web |date=2 July 2023 |title=Sri Lanka qualifies for Cricket World Cup; Zimbabwe, Scotland to scrap it out for final place |url=https://apnews.com/article/cricket-world-cup-sri-lanka-e33210704673c6c856a807b9edb8b506 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230706194722/https://apnews.com/article/cricket-world-cup-sri-lanka-e33210704673c6c856a807b9edb8b506 |archive-date=6 July 2023 |website=AP News |location=New York |publisher=[[Associated Press]] |access-date=6 July 2023}}</ref> ਅੰਤਮ ਯੋਗਤਾ ਸਥਾਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਵਿਚਕਾਰ ਐਲੀਮੀਨੇਟਰ ਮੈਚ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{cite web |date=1 July 2023 |title=West Indies Officially Eliminated from 2023 World Cup Race After Thumping Loss to Scotland in Historic Low |url=https://www.wisden.com/series-stories/world-cup-qualifier-2023/west-indies-officially-eliminated-from-2023-world-cup-race-after-thumping-loss-to-scotland-in-historic-low-cwc-qualifier/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704202304/https://wisden.com/series-stories/world-cup-qualifier-2023/west-indies-officially-eliminated-from-2023-world-cup-race-after-thumping-loss-to-scotland-in-historic-low-cwc-qualifier |archive-date=4 July 2023 |website=[[Wisden Cricketers' Almanack|Wisden]] |location=London |publisher=Bloomsbury |access-date=4 July 2023}}</ref> ਡੱਚ ਪੱਖ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਸਥਾਨ ਲੈ ਲਿਆ।<ref name="Witney-6Jul2023">{{cite web |last=Witney |first=Katya |date=6 July 2023 |title=CWC Qualifier 2023: Netherlands qualify for World Cup at Scotland's expense after stunning Bas de Leede heist |url=https://www.wisden.com/series-stories/world-cup-qualifier-2023/cwc-qualifier-2023-netherlands-qualify-world-cup-bas-de-leede |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709130252/https://wisden.com/series-stories/world-cup-qualifier-2023/cwc-qualifier-2023-netherlands-qualify-world-cup-bas-de-leede |archive-date=9 July 2023 |website=Wisden |location=London |publisher=Bloomsbury |access-date=9 July 2023}}</ref> == ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ == ===ਅੰਕ ਸਾਰਣੀ=== {{2023 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅੰਕ ਸਾਰਣੀ}} == ਨਾਕਆਊਟ ਪੜਾਅ == ਮੇਜ਼ਬਾਨ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤ]], [[ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਖਿਲਾਫ 302 ਦੌੜਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਟੀਮ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੱਤਵੀਂ ਜਿੱਤ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=Who are best-placed to join India in the semi-finals? |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-cricket-world-cup-2023-india-in-semi-finals-what-are-australia-pakistan-new-zealand-sri-lankas-chances-1406810 |access-date=3 November 2023 |work=ESPNcricinfo}}</ref> [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਦੇ ਈਡਨ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ 5 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ]] ਨੂੰ 243 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news |title=Jadeja razes South Africa for 83 after Kohli scores 49th ODI ton |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/india-vs-south-africa-37th-match-1384428/match-report |access-date=6 November 2023 |work=ESPNcricinfo |date=5 November 2023}}</ref> 4 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨੇ [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਟੀਮ ਬਣ ਗਈ, [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] 7 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੀਜੀ ਟੀਮ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{cite news |title=Fabulous Fakhar pulls off stunning chase to keep Pakistan alive |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/new-zealand-vs-pakistan-35th-match-1384426/match-report |access-date=4 November 2023 |work=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sportstar |first1=Team |title=World Cup 2023: Australia qualifies for semifinals after stunning win over Afghanistan |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/news/australia-qualifies-semifinals-icc-world-cup-2023-aus-vs-afg-points-maxwell-200-record-run-chase-mumbai/article67510115.ece |access-date=8 November 2023 |work=Sportstar |date=7 November 2023}}</ref> ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਖਿਲਾਫ ਫਾਈਨਲ ਮੈਚ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਥੀ ਟੀਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=It's official! India set up 2023 World Cup semi-final against New Zealand in 2019 rematch; Pakistan knocked out |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/its-official-india-set-up-2023-world-cup-semi-final-against-new-zealand-in-2019-rematch-pakistan-knocked-out-101699709522254.html |access-date=12 November 2023 |work=Hindustan Times |date=11 November 2023}}</ref> {{4TeamBracket |team-width=150px |score-width=120px |RD1='''ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ''' |RD2='''ਫਾਈਨਲ''' |RD1-seed1= '''1''' |RD1-team1= '''{{cr|IND}}''' |RD1-score1= '''397/4 (50 ਓਵਰ)''' |RD1-seed2= 4 |RD1-team2= {{cr|NZ}} |RD1-score2= 327 (48.5 ਓਵਰ) |RD1-seed3= 2 |RD1-team3= {{cr|SA}} |RD1-score3= 212 (49.4 ਓਵਰ) |RD1-seed4= '''3''' |RD1-team4= '''{{cr|AUS}}''' |RD1-score4= '''215/7 (47.2 ਓਵਰ)''' |RD2-seed1= ਜੇਤੂ1 |RD2-team1= {{cr|IND}} |RD2-score1=240 (50 ਓਵਰ) |RD2-seed2= ਜੇਤੂ2 |RD2-team2= '''{{cr|AUS}}''' |RD2-score2= '''241/4 (43 ਓਵਰ)''' }} ==ਅੰਕੜੇ== === ਸਭਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ=== {| class="wikitable" |- !ਦੌੜਾਂ !ਖਿਡਾਰੀ !{{Abbr|ਪਾਰੀਆਂ|ਪਾਰੀਆਂ}} !{{Abbr|ਉ.ਸ.|ਉੱਚ ਸਕੋਰ}} !{{Abbr|ਔਸਤ|ਔਸਤ}} !{{Abbr|ਸਟ. ਰੇਟ|ਸਟਰਾਈਕ ਰੇਟ}} !{{Abbr|100|ਸੈਂਕੜੇ ਬਣਾਏ}} !{{Abbr|50|ਅਰਧ ਸੈਂਕੜੇ ਬਣਾਏ}} !{{Abbr|ਚੌਕੇ|ਚੌਕੇ ਲਗਾਏ}} !{{Abbr|ਛਿੱਕੇ|ਛਿੱਕੇ ਲਗਾਏ}} |- ! 765 | {{cricon|IND}} [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]]|| 11 || 117 || 95.62 || 90.31 || 3 || 6 || 68 || 9 |- ! 597 | {{cricon|IND}} [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ|ਰੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ]]|| 11 || 131 || 54.27 || 125.94 || 1 || 3 || 66 || 31 |- ! 594 | {{cricon|RSA}} [[ਕੁਇੰਟਨ ਡੀ ਕੌਕ]]|| 10 || 174 || 59.40 || 107.02 || 4 || 0 || 57 || 21 |- ! 578 | {{cricon|NZL}} [[ਰਚਿਨ ਰਵਿੰਦਰ]]|| 10 || 123* || 64.22 || 106.44 || 3 || 2 || 55 || 17 |- ! 552 | {{cricon|NZL}} ਡੈਰਲ ਮਿਚਲ|| 10 || 134 || 69.00 || 111.06 || 2 || 2 || 48 || 22 |} *ਸਰੋਤ: ਕ੍ਰਿਕਇੰਫੋ<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-most-runs-career/icc-cricket-world-cup-2023-24-15338|title=2023 World Cup Cricket Batting Records & Stats runs|website=Cricinfo|access-date=19 October 2023}}</ref> === ਸਭਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟਾਂ === {| class="wikitable" |- !{{Abbr|ਵਿਕਟਾਂ|ਵਿਕਟਾਂ}} !ਖਿਡਾਰੀ !{{Abbr|ਪਾਰੀਆਂ|ਪਾਰੀਆਂ}} !{{Abbr|ਔਸਤ|ਔਸਤ}} !{{Abbr|ਇਕਾ|ਇਕਾਨਮੀ ਰੇਟ}} !{{Abbr|BBI|ਸਰਵੋਤਮ ਪਾਰੀ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ}} !{{Abbr|ਸਟ. ਰੇਟ.|ਸਟਰਾਈਕ ਰੇਟ}} !{{Abbr|5ਵਿ|5 ਵਿਕਟਾਂ}} |- ! 24 |{{cricon|IND}} [[ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਮੀ]]|| 7 || 10.70 || 5.26 || 7/57 || 12.20 || 3 |- ! 23 |{{cricon|AUS}} [[ਐਡਮ ਜ਼ੈਂਪਾ]]|| 11 || 22.39 || 5.36 || 4/8 || 25.04 || 0 |- ! 21 |{{cricon|SRI}} [[ਦਿਲਸ਼ਾਨ ਮਧੂਸ਼ੰਕਾ]]|| 9 || 25.00 || 6.70 || 5/80 || 22.38 || 1 |- ! rowspan=2|20 |{{cricon|IND}} [[ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਬੁਮਰਾਹ]]|| 11 || 18.65 || 4.06 || 4/39 || 27.55 || 0 |- |{{cricon|SA}} ਗੇਰਾਲਡ ਕੋਟਜੀ || 8 || 19.80 || 6.23 || 4/44 || 19.05 || 0 |} *ਸਰੋਤ: ਕ੍ਰਿਕਇੰਫੋ<ref>{{Cite web|url=https://www.ESPNCricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/icc-cricket-world-cup-2023-24-15338|title=2023 World Cup Cricket bowling Records & Stats wickets|website=[[ESPNCricinfo]]|access-date=10 October 2023}}</ref> == ਇਨਾਮੀ ਰਾਸ਼ੀ == ਆਈਸੀਸੀ ਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਲਈ ਇਨਾਮੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ US$10 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਪੂਲ ਅਲਾਟ ਕੀਤਾ, 2019 ਅਤੇ 2015 ਦੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਦਾਇਗੀਆਂ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਜੇਤੂ ਟੀਮ ਨੂੰ $4,000,000, ਉਪ ਜੇਤੂ ਨੂੰ $2,000,000 ਅਤੇ ਹਾਰਨ ਵਾਲੀ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਨੂੰ $1,600,000 ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੀਗ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪਾਸ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ $100,000 ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਲੀਗ ਪੜਾਅ ਦੇ ਮੈਚ ਦੇ ਜੇਤੂ ਨੂੰ $40,000 ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|last=Rajput|first=Tanisha|title=World Cup 2023 Full Squads: Check date, time, teams, venue, schedule and all you need to know|url=https://www.wionews.com/sports/world-cup-2023-full-squads-check-full-schedule-date-time-teams-venue-and-all-you-need-to-know-632858|work=Wi|date=6 September 2023|access-date= 6 September 2023}}</ref><ref>{{cite web |last=Dutta |first=Rishab |date=3 September 2023 |title=ICC World Cup 2023 Schedule, Teams, Venues, Prize Money, And Broadcast Channel |url=https://www.sportsganga.com/mens-cricket-world-cup/icc-world-cup-2023-schedule-teams-venues-prize-money-and-broadcast-channel/ |access-date=6 September 2023 |work=Sportsganga}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{official|https://www.cricketworldcup.com/}} * [https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/match-schedule-fixtures-and-results Tournament – home] at ESPNcricinfo {{Cricket World Cup}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2023 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] sgac6zdqi72d57yddne3gygy6ylzs3r 0 167589 854262 842923 2026-11-11T06:55:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854262 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਗੋਵਰਧਨ ਸਾਗਰ ਝੀਲ | basin_countries = India | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਉਦੈਪੁਰ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | coordinates = {{Coord|24.53763|N|73.68365|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = [[ਸਰੋਵਰ]], ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ | inflow = | outflow = | catchment = | width = | length = | area = {{convert|3.75|km|abbr=on}} | depth = {{convert|9|m|abbr=on}} | max-depth = {{convert|9|m|abbr=on}} | volume = | shore = | elevation = | islands = | cities = [[ਉਦੈਪੁਰ]] | date-built = 1565 | reference = http://www.udaipur.org.uk/lakes/udai-sagar-lake.html }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] [[Category:Pages using infobox body of water with auto short description]] <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''ਗੋਵਰਧਨ ਸਾਗਰ ਝੀਲ''' ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਉਦੈਪੁਰ]] ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਝੀਲ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Govardhan Sagar Lake - Udaipur, Rajasthan {{!}} All About India |url=https://allaboutindia.info/tourism/attractions-in-udaipur/govardhan-sagar-lake/ |access-date=2022-03-01 |language=en-US |archive-date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301151034/https://allaboutindia.info/tourism/attractions-in-udaipur/govardhan-sagar-lake/ |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਉਦੈਪੁਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਨਕਲੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਉਦੈਪੁਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 2.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref name=":1">{{Cite web |last=Chadha |first=Sneha |date=2019-10-05 |title=Goverdhan Sagar Lake: The Southern Delight of Udaipur |url=https://myudaipurcity.com/goverdhan-sagar-lake/ |access-date=2021-06-07 |website=My Udaipur City |language=en-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724144800/https://myudaipurcity.com/goverdhan-sagar-lake/ |archive-date=2021-07-24 |url-status=dead }}</ref> ਗੋਵਰਧਨ ਸਾਗਰ ਝੀਲ 9 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ 3750 ਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref name=":1" /> ਝੀਲ [[ਪਿਛੋਲਾ ਝੀਲ|ਪਿਚੋਲਾ ਝੀਲ]] ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref name=":1" /> <ref name=":2">{{Cite journal|last=Bairwa|first=Vedrahi|last2=Sharma|first2=Bhanu|last3=Sharma|first3=S|last4=Raj Keer|first4=Naresh|last5=Kumar|first5=Vijay|date=2019-05-11|title=ICTHYOFAUNAL DIVERSITY OF GOVERDHAN SAGAR LAKE, UDAIPUR, RAJASTHAN|url=https://www.researchgate.net/publication/339252792|journal=Journal of Experimental Zoology|volume=23|pages=631–633}}</ref> ਇਹ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ 32 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਲਗਭਗ 9 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। <ref name=":2" /> * ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ * ਕੈਚਮੈਂਟ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਈਨਿੰਗ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ * ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ * ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਅਤੇ ਸੀਵਰੇਜ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੈਮਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਉਦੈਪੁਰ]] * ਉਦੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣ == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਦੈਪੁਰ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] o7ba8qjeltc4idcpen7syihsns22kyy 0 167976 854158 838662 2026-11-10T17:59:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854158 wikitext text/x-wiki '''ਅਸਦ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ''' (ਜਨਮ 26 ਸਤੰਬਰ 1932) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਅਤੇ ਕਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਉਰਦੂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੀਟੀਵੀ ਲਈ ਗੀਤ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਫੀਚਰ ਲਿਖੇ। ਉਸਨੂੰ 2009 ਵਿੱਚ ਤਮਗ਼ਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਸਤੰਬਰ 1932 ਨੂੰ ਭੋਪਾਲ, [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1950 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ। ਉਸਨੇ 1949 ਵਿੱਚ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਿੰਧ ਮੁਸਲਿਮ ਸਰਕਾਰੀ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਾਮਰਸ ਕਾਲਜ, ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref name="dawn">{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1176144|title=An evening with Asad Mohammad Khan|last=Hamid Siddiqui|first=Maleeha|date=16 April 2015|publisher=Dawn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Asad Muhammad Khan |url=https://www.wordswithoutborders.org/contributor/asad-muhammad-khan |access-date=17 February 2022 |website=Words Without Borders}}</ref><ref name="express news">{{Cite news|url=https://www.express.pk/story/224386/|title=کہانی آخری وقت تک مانجھتا رہتا ہوں، اسد محمد خاں|date=6 February 2014|publisher=express news}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਕੈਰੀਅਰ == ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨੌ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਕੁਝ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ " ''ਖਿੜਕੀ ਭਰ ਅਸਮਾਨ'' " 1982 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ "ਦਾ ਹਾਰਵੈਸਟ ਆਫ਼ ਐਂਗਰ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸਟੋਰੀਜ਼", ਉਸ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ 2002 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਗਲਪ ਰਚਨਾ, ''ਬਸੌਦਏ ਕੀ ਮਰੀਅਮ'', ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="dawn"/> <ref name="no way out">{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/554551-way|title=No way out|last=Asim Butt|first=Muhammad|date=19 January 2014|publisher=The News on Sunday|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516102741/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/554551-way|archive-date=16 ਮਈ 2023|access-date=16 ਮਈ 2023|url-status=dead}}</ref> <ref name="nlpd">{{Cite web |title=اس ماہ کے منتخب مصنفین: اسد محمد خان |url=https://nlpd.gov.pk/uakhbareurdu/may2012/May_4.html |access-date=17 February 2022 |website=National Language Promotion Department}}</ref> ਉਸਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੀਟੀਵੀ ਲਈ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ, " ''ਜ਼ਮੀਨ ਕੀ ਗੋਦ ਰੰਗ ਸੇ ਉਮੰਗ ਸੇ ਭਾਰੀ ਰਹੇ'' ", " ''ਅਨੋਖਾ ਲਾਡਲਾ ਖੇਲਨ ਕੋ ਮਾਂਗੇ ਚਾਂਦ'' ", " ''ਤੁਮ ਗਾਇਆ ਨੈਣਾਂ ਲਾਗੇ'' " ਅਤੇ ਹੋਰ। <ref name="express news"/> == ਕਿਤਾਬਾਂ == * 1982 – ''ਖਿੜਕੀ ਭਰ ਅਸਮਾਨ'' (ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) * 1990 - ''ਬੁਰਜ ਏ ਖਮੋਸ਼ਾਂ'' (ਕਹਾਣੀਆਂ) * 1997 - ''ਰੁਕੇ ਹੁਏ ਸਾਵਨ'' (ਗੀਤ) * 1997 - ''ਘੁੱਸੇ ਕੀ ਨਈ ਫਾਸਲ'' (ਕਹਾਣੀਆਂ) * 2002 - ''ਦ ਹਾਰਵੈਸਟ ਆਫ਼ ਐਂਗਰ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸਟੋਰੀਜ਼'' (21 ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ) * 2003 - ''ਨਰਬਦਾ ਔਰ ਦੂਸਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ'' (ਕਹਾਣੀਆਂ) * 2005 - ''ਜੋ ਕਹਾਨੀਆਂ ਲਿਖੀਂ'' * 2006 - ''ਤੀਸਰੇ ਪਰਹਾਰ ਕੀ ਕਹਾਣੀਆਂ'' (ਕਹਾਣੀਆਂ) * 2010 - ''ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਧੂਪ ਕਾ'' (12 ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ) * 2016 - ''ਟੁਕੜੋਂ ਮੇਂ ਕਹੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀਆਂ'' (ਗਲਪ) == ਗੀਤ == * [[ਬਿਲਕੀਸ ਖ਼ਾਨੁਮ|ਬਿਲਕੀਸ ਖ਼ਾਨਮ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ''ਅਨੋਖਾ ਲਾਡਲਾ ਖੇਲਨ ਕੋ ਮਾਂਗੇ ਚਾਂਦ'' * ''ਜ਼ਮੀਨ ਕੀ ਗੋਦ ਰੰਗ ਸੇ ਉਮੰਗ ਸੇ ਭਰੀ ਰਹੇ'', ਮੁਹੰਮਦ ਇਫ਼ਰਾਹਮ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ * ਰੁਬੀਨਾ ਬਦਰ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ''ਤੁਮ ਸੰਗ ਨੈਣਨ ਲਾਗੇ'' == ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ == ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ: <ref>{{Cite web |title=Asad Mohammad Khan |url=https://www.karachiliteraturefestival.com/speakers/asad-mohammad-khan/ |access-date=17 February 2022 |website=Oxford University Press}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://getcelebritiesnews.com/announcement-of-kamal-fin-award-for-literary-services-to-asad-muhammad-khan/|title=Announcement of “Kamal Fin Award” for literary services to Asad Muhammad Khan|date=27 March 2021|agency=Celebrities News|access-date=16 ਮਈ 2023|archive-date=16 ਮਈ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516102736/https://getcelebritiesnews.com/announcement-of-kamal-fin-award-for-literary-services-to-asad-muhammad-khan/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://pakistannewsreleases.com/amar-jaleel-asad-muhammad-khan-and-iftikhar-arif-receive-life-time-achievement-award/|title=Amar Jaleel, Asad Muhammad Khan and Iftikhar Arif receive Life Time Achievement Award|date=8 December 2019|agency=Pakistan News Releases|access-date=16 ਮਈ 2023|archive-date=16 ਮਈ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516104245/https://pakistannewsreleases.com/amar-jaleel-asad-muhammad-khan-and-iftikhar-arif-receive-life-time-achievement-award/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932]] ae49oj2bor8ubmcsfaxwspdbw4mpsyw 0 167977 854241 846036 2026-11-11T05:06:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854241 wikitext text/x-wiki {{Short description|Lake in Himachal Pradesh, India}} {{Use dmy dates|date=February 2017}} {{Use Indian English|date=February 2017}} {{Infobox lake | name =ਗਡਾਸੁਰੂ ਝੀਲ | other_name = | image = | caption = | location =[[ਚੁਰਾਹ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਚੁਰਾਹ ਤਹਿਸੀਲ]], [[ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | coords = {{Coord|32|52|12|N|76|20|08|E|display=it}} | type = High altitude lake | inflow = | outflow = |pushpin_map=India Himachal Pradesh#India | pushpin_map_alt = Location of Ghadhasaru lake within Himachal Pradesh | basin_countries = ਭਾਰਤ | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = {{convert|1,000|m|abbr=on}} | elevation = {{convert|3,470|m|abbr=on}} | islands = | cities = | reference = [http://www.hptdc.gov.in Himachal Pradesh Tourism Dep.] }} '''ਗੜ੍ਹਾਸਰੂ ਝੀਲ''' ਜਾਂ '''ਗਦਾਸਰੂ ਮਹਾਦੇਵ ਝੀਲ''' (ਵਿਕਲਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੰਡਾਸਰੂ ਜਾਂ ਗਦਾਸਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)<ref name="india" /><ref>{{Cite web |url=http://yatilife.com/index.php/2020/09/03/trek-to-gadasaru-mahadev-lake/ |title=Trek to Gadasaru Mahadev Lake |access-date=16 ਮਈ 2023 |archive-date=16 ਮਈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516131539/http://yatilife.com/index.php/2020/09/03/trek-to-gadasaru-mahadev-lake/ |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ ਉੱਚਾਈ 'ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਝੀਲ ਹੈ ਜੋ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ [[ਚੁਰਾਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੁਰਾਹ ਤਹਿਸੀਲ]]<ref name="india">[https://www.india.com/travel/articles/churah-valley-the-land-of-temples-lakes-and-stunning-vistas-3705884/ Churah Valley: The Land of Temples, Lakes And Stunning Vistas]</ref> ਦੇ ਦੇਵੀਕੋਠੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਗਭਗ {{Convert|3,470|m|ft}} ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਹੈ। {{Convert|3,470|m|ft}} ਪਹਾੜ ਗਦਾਸਰੂ ਚੋਟੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ।<ref>[https://www.tripoto.com/himachal-pradesh/trips/gadasaru-maintain-range-at-himachal-pradesh-5d9d7d16e001f Gadasaru maintain range at Himachal pradesh]</ref> ਝੀਲ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਘੇਰਾ ਲਗਭਗ 1 ਹੈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਕਾਲ਼ੀ ਮਾਤਾ|ਕਾਲੀ ਦੇਵੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੰਦਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=https://lakesinhimachal.com/ghadasaru-lake/ |title=Lakes in Himachal Pradesh India. The Holy Lake of Gadasaru in Churah District. |access-date=16 ਮਈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516103010/https://lakesinhimachal.com/ghadasaru-lake/ |archive-date=16 ਮਈ 2023 |url-status=dead}}</ref> ਨੇੜੇ ਦੀ [[ਮਹਾਕਾਲੀ ਝੀਲ]] ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਮਹਾਕਾਲੀ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20190315050915/http://www.hptdc.gov.in/ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] inr888nh03qii8m7rwv3papk9ri11rq 0 168796 854238 827385 2026-11-11T04:23:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854238 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]] --> | name = '''ਖਵਾਰ ਰਿਜ਼ਵੀ''' <br />{{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|خاور رضوي}}}}}} | native_name = {{Nastaliq|سید سبط حسن رضوی}} | native_name_lang = ur | image = Qasim's Dada1.jpg | imagesize = 220px | caption = ਸਈਅਦ ਸਿਬਤੇ ਹਸਨ ਰਿਜ਼ਵੀ |birth_date = {{birth date|1938|6|1|df=y}} |death_date = {{death date and age|1981|11|15|1938|6|1|df=y}} |death_place = [[ਅਹਿਮਦਪੁਰ ਸਿਆਲ|ਅਹਿਮਦਪੁਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ {{Infobox person|child=yes |father = ਸਈਅਦ ਨਜਮ ਉਲ ਹਸਨ ਰਿਜ਼ਵੀ |mother = ਅਬੀਦਾ ਬੇਗਮ}} |citizenship = ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ |nationality = {{PAK}} |occupation = }} '''ਖਵਾਰ ਰਿਜ਼ਵੀ''' (1 ਜੂਨ 1938 – 15 ਨਵੰਬਰ 1981) [[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਦੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ '''ਸਈਅਦ ਸਿਬਤੇ ਹਸਨ ਰਿਜ਼ਵੀ''' ਸੀ। ਰਿਜ਼ਵੀ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਲਮ-ਨਾਮ ਵਜੋਂ, ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ "ਖਵਾਰ", ਭਾਵ "ਪੂਰਬ" ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਰਿਜ਼ਵੀ ਪੂਰਬ, ਪੂਰਬੀ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ== *{{cite web |last1=Rizvi |first1=Khawar |title=All writing of Khawar Rizvi |url=https://www.rekhta.org/poets/khawar-rizvi/all |website=www.rekhta.org}} {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [https://web.archive.org/web/20230524201903/https://www.dailyaaj.com.pk/epaper.php?page=8&date=2011-06-03 Syed Khawar Rizvi] * [https://www.rekhta.org/ghazals/khvaabon-kii-tilsmaatii-guphaaon-se-nikal-ke-khawar-rizvi-ghazals?lang=Ur Syed Khawar Rizvi poetry at Rekhta] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1981]] 8ijuurojnsj7j2s7ip0qhtalji5yoip 0 168920 854287 838084 2026-11-11T10:14:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854287 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ | image = Jamie Lever in 2017.jpg | caption = 2017 ਵਿੱਚ ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ | other_names = | birth_name = <!--Must be attributed to a reliable source with an established reputation for fact-checking. No blogs. WP:BLPPRIVACY is taken seriously--> | birth_date = <!--Must be attributed to a reliable source with an established reputation for fact-checking. No blogs. WP:BLPPRIVACY is taken seriously--> | birth_place = <!--Must be attributed to a reliable source with an established reputation for fact-checking. No blogs. WP:BLPPRIVACY is taken seriously--> | education = ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ <br />ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | occupation = ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ | years_active = 2010–ਹੁਣ ਤੱਕ | known_for = ''[[ਕਿਸ ਕਿਸਕੋ ਪਿਆਰ ਕਰੂੰ]]'', ''[[ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ]]'' | father = [[ਜੌਨੀ ਲੀਵਰ]] | relatives = ਜਿੰਮੀ ਮੂਸਾ (ਚਾਚਾ) }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਹੈ ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਜੌਨੀ ਲੀਵਰ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਜੌਨੀ ਲੀਵਰ (ਜੌਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਾਓ ਜਾਨੁਮਾਲਾ) ਅਤੇ ਸੁਜਾਤਾ ਜਾਨੁਮਾਲਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਜੈਸੀ ਹੈ। ਜੈਮੀ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ, ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=14 April 2019 |title=Jamie Lever sets fashion goals on Instagram; see photos |url=https://www.mid-day.com/articles/jamie-lever-sets-her-fashion-goals-on-instagram-see-photos/20741169 |website=mid-day |access-date=14 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415145456/https://www.mid-day.com/articles/jamie-lever-sets-her-fashion-goals-on-instagram-see-photos/20741169 |archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 |url-status=dead }}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਗਸਤ 2012 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਸਥਿਤ ਮਾਰਕੀਟ ਰਿਸਰਚ ਏਜੰਸੀ ਵਿਜ਼ਨਗੇਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=21 September 2013 |title=The Heir Is on Air |url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/the-heir-is-on-air |access-date=23 August 2014 |website=Open The Magazine |publisher=Open Media Network Pvt. Ltd.}}</ref> ਉਸਨੇ 2012 ਤੋਂ ਦਿ ਕਾਮੇਡੀ ਸਟੋਰ, ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2013 ਵਿੱਚ [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]] ਉੱਤੇ ''ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਜੈਮੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news/Jamie-performs-in-front-of-father-Johnny-Lever/articleshow/23813346.cms|title=Jamie performs in front of father Johnny Lever|work=The Times if Indiapublisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.|access-date=23 August 2014}}</ref> == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable unsortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" | ਨੋਟਸ |- | 2015 ! scope="row" | ''ਕਿਸ ਕਿਸਕੋ ਪਿਆਰ ਕਰੂੰ'' | ਚੰਪਾ | |- | 2019 ! scope="row" | ''ਹਾਊਸਫੁੱਲ 4'' | ਹਿੱਕ ਨਾਲ | |- | 2021 ! scope="row" | ''ਭੂਤ ਪੁਲਿਸ'' | ਲਤਾ | [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਡਿਜ਼ਨੀ ਪਲੱਸ ਹੌਟਸਟਾਰ]] ਫਿਲਮ |} === ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ === {| class="wikitable unsortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" | ਨੋਟਸ |- | 2023 ! scope="row" | ''ਪੌਪ ਕੌਨ?'' | ਰਾਣੀ | [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ]] |} === ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ === {| class="wikitable" |+ !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਗਾਇਕ ! ਲੇਬਲ ! ਰੈਫ. |- | 2021 | ਕਿਨੀ ਕਿਨੀ ਵਾਰੀ | ਰਾਸ਼ੀ ਸੂਦ | BGBNG ਸੰਗੀਤ | <ref>{{Cite web |title=Jamie Lever, Krishna Shroff, Jannat Zubair feature in 'Kinni Kinni Vaari' song |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/music/jamie-lever-krishna-shroff-jannat-zubair-feature-in-kinni-kinni-vaari-song20210701200000/ |access-date=2021-07-02 |website=ANI News |language=en |archive-date=2023-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123041248/https://www.aninews.in/news/entertainment/music/jamie-lever-krishna-shroff-jannat-zubair-feature-in-kinni-kinni-vaari-song20210701200000/ |url-status=dead }}</ref> |- |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਮੇਡੀਅਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ]] h4kgt4ozy1l6vpeimegnwi1gge9widl 0 171763 854197 853557 2026-11-10T23:52:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854197 wikitext text/x-wiki {{Infobox comedian|name=Kaneez Surka|image=|image_size=|alt=Portrait of Kaneez taken on her 39th birthday|caption=Kaneez in 2020|pseudonym=|birth_name=|native_name_lang=|birth_date=|birth_place=[[Mthatha]], [[South Africa]]|nationality=[[South Africa]]n|education=|alma_mater=[[Rhodes University]]|years_active=2006–present|genre=[[Improvisational comedy]]|parents=|relatives=|notable_works=''[[The Week That Wasn't]]''<br />''The General Fun Game Show''<br />''[[All India Bakchod]]''<br />''[[Comicstaan]]''|memorials=|signature=|website={{twitter|kaneezsurka}}|footnotes=|module=}} '''ਕਨੀਜ਼ ਸੁਰਕਾ''' ਇੱਕ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੁਧਾਰ ਕਲਾਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰਾ, ਹਾਸ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਮੂਲ ਦੀ ਇੱਕ [[ਯੂਟਿਊਬਰ|YouTuber]] ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼ੋਅ ''ਦ ਵੀਕ ਦੈਟ ਵਾਜ਼ ਨਾਟ'' ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/people-find-it-easily-digestible-when-guys-are-a-little-crude-comedian-kaneez-surka/story-BwrFZth9a6Dsc8RwXwRilK.html|title=People find it easily digestible when guys are a little crude: Comedian Kaneez Surka|date=2016-12-15|work=Hindustan Times|access-date=2018-08-15|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/kaneez-surka-aib-amazon-prime-video-5172736/|title=Kaneez Surka on stand-up, multiculturalism and political humour|date=2018-05-13|work=The Indian Express|access-date=2018-08-15|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/kaneez-surka-im-scared-to-do-stand-up-comedy/19633162|title=Kaneez Surka: I m scared to do stand-up comedy|date=2018-07-24|work=mid-day|access-date=2018-08-15|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815232846/https://www.mid-day.com/articles/kaneez-surka-im-scared-to-do-stand-up-comedy/19633162|archive-date=2018-08-15|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=From #MeToo to Bolly humour: Kaneez Surka takes our really random rapid fire |url=http://t2online.com/lifestyle/from-metoo-to-bolly-humour-kaneez-surka-really-random-rapid-fire/cid/18784 |access-date=2018-08-15 |website=t2online.com |language=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331025156/http://t2online.com/lifestyle/from-metoo-to-bolly-humour-kaneez-surka-really-random-rapid-fire/cid/18784 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/watch-mallika-dua-kaneez-surka-reprise-roles-in-aibs-if-apps-were-people-2-4124807.html|title=Watch: Mallika Dua, Kaneez Surka reprise roles in AIB's If Apps Were People 2- Entertainment News, Firstpost|work=Firstpost|access-date=2018-08-15|language=en-US}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਟੈਂਡ ਅੱਪ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/comedienne-kaneez-surka-hosts-three-popular-guests-in-her-game-show/19446155|title=Comedienne Kaneez Surka hosts Sapan Verma, Sahil Shah and RJ Malishka in her game show|date=2018-05-22|work=mid-day|access-date=2018-08-15|language=en|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815232842/https://www.mid-day.com/articles/comedienne-kaneez-surka-hosts-three-popular-guests-in-her-game-show/19446155|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਕਾਮਿਕਸਟਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜੱਜ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://businessofcinema.com/bollywood_news/comicstaans-latest-episode-focuses-on-kaneez-surkas-improv-round/424196|title=Comicstaan's Latest Episode Focuses On Kaneez Surka's Improv Round!|date=2018-07-24|work=Businessofcinema.com|access-date=2018-08-15|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Comicstaan's latest episode focuses on Kaneez Surka's improve round! |url=http://www.glamsham.com/en/comicstaans-latest-episode-focuses-on-kaneez-surkas-improve-round |access-date=2018-08-15 |website=Glamsham}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thequint.com/entertainment/hot-on-web/amazon-prime-video-comicstaan-review-the-future-is-pretty-funny|title='Comicstaan' Review: The Future Looks Pretty Funny|work=The Quint|access-date=2018-08-15|language=en}}</ref> ਉਹ [[ਯੂਟਿਊਬ|YouTube]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਮੇਡੀ ਗੇਮ ਸ਼ੋਅ, ''ਦ ਜਨਰਲ ਫਨ ਗੇਮ ਸ਼ੋਅ ਦੀ'' ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/youtube-series-comedians-books-reading-the-botcast-books-on-toast/18071158|title=Comedians talk about books they read in new YouTube series|date=2017-03-14|work=mid-day|access-date=2018-08-15|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180816063108/https://www.mid-day.com/articles/youtube-series-comedians-books-reading-the-botcast-books-on-toast/18071158|archive-date=2018-08-16|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/things-to-do/things-to-do-in-mumbai-today/articleshow/65409027.cms|title=Things to do in Mumbai today|work=Mumbai Mirror|access-date=2018-08-15|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815060628/https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/things-to-do/things-to-do-in-mumbai-today/articleshow/65409027.cms|url-status=dead}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕਨੀਜ਼ ਸੁਰਕਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਮਥਾਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਡੀਐਸਜੀ, ਗ੍ਰਾਹਮ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰੋਡਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="Kale 2018">{{Cite web |last=Kale |first=Arun |date=26 August 2014 |title=Kaneez Surka |url=http://astray.in/interviews/kaneez-surka |access-date=12 November 2018 |website=Astray}}</ref> ਨਸਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ, ਕਨੀਜ਼ ਸੁਰਕਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਪਡਵੰਜ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Vadgama |first=Arpita |date=19 Nov 2016 |title=I want to explore story-telling: Kaneez Surka |url=https://timesofindia.com/entertainment/gujarati/theatre/kaneez-surka-interview/articleshow/55512738.cms |archive-url=https://archive.today/20210712233001/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/theatre/kaneez-surka-interview/articleshow/55512738.cms |archive-date=12 July 2021 |website=Times of India}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਸੁਰਕਾ 2009 ਤੋਂ ਮੁੰਬਈ ਸੁਧਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ <ref name="Kale 2018"/> <ref>{{Cite web |date=May 18, 2015 |title=Laughter Therapy With The Rising Stars of Comedy |url=https://www.ndtv.com/video/comedy/the-rising-stars-of-comedy/laughter-therapy-with-the-rising-stars-of-comedy-367904 |website=NDTV}}</ref> ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ ਦਿਵਿਆ ਪਲਟ ਦੇ ਇਮਪਜ਼ ਟਰੂਪ ਨਾਲ ਸੀ। <ref name="Kale 2018" /> ਸੁਰਕਾ 2013 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੰਬਈ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਹਾਣੀ-ਕਥਾ ਕਲੱਬ "ਟਾਲ ਟੇਲਜ਼" <ref>{{Cite web |last=Gianani |first=Kareena |date=May 19, 2013 |title=Tell stories at Tall Tales, Mumbai's newest storytelling club |url=https://www.mid-day.com/articles/tell-stories-at-tall-tales-mumbais-newest-storytelling-club/214135 |website=Mid Day }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਦਾ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ CNN-News18 (ਪਹਿਲਾਂ CNN-IBN) 'ਤੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਦ ਵੀਕ ਦੈਟ ਵਾਜ਼ ਨਾਟ <ref>{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/small-talk-the-improv-lady/articleshow/58556388.cms|title=Small talk: The improv lady|work=Mumbai Mirror|access-date=15 August 2018|archive-date=20 ਜਨਵਰੀ 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120031758/https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/small-talk-the-improv-lady/articleshow/58556388.cms|url-status=dead}}</ref> ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੀਅਰਦਾਸ ਕਾਮੇਡੀ, ਇੱਕ [[ਵੀਰ ਦਾਸ]] ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/life-style/nothing-half-baked-about-it/111262.html|title=Nothing half-baked about it|last=Singh|first=Jasmine|date=Jul 26, 2015|work=The Tribune|access-date=ਜੁਲਾਈ 6, 2023|archive-date=ਸਤੰਬਰ 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909222008/https://www.tribuneindia.com/news/life-style/nothing-half-baked-about-it/111262.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਬਕਚੌਡ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 'ਏ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਬੈਸਟਿਜ਼', 'ਹੋਨੇਸਟ ਵੈਡਿੰਗ', 'ਹੋਨੇਸਟ ਬਾਰਜ਼' ਅਤੇ 'ਕਲਿਟਿਕਾ' ਅਤੇ 'ਜੇ ਐਪਸ ਲੋਕ ਸਨ' ਦਾ Instagram ਪਾਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਉਹ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਲਈ ਕਾਮਿਕਸਟਾਨ <ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/comicstaan-tanmay-bhat-kanan-gill-kaneez-surka-on-amazons-upcoming-show-and-all-things-comedy-4646661.html|title=Comictaan|work=firstpost|access-date=2018-02-02}}</ref> ਅਤੇ 'ਇਮਪ੍ਰੋਵ ਆਲ ਸਟਾਰਸ' ਅਤੇ ਟੀਐਲਸੀ ਲਈ ਕਵੀਨਜ਼ ਆਫ਼ ਕਾਮੇਡੀ <ref>{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/tv/richa-chadha-rohan-joshi-and-kaneez-surka-roped-in-to-judge-queens-of-comedy/articleshow/59673869.cms|title=Queens Of Comedy|work=Mumbai Mirror|access-date=2018-07-20|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818152116/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/tv/richa-chadha-rohan-joshi-and-kaneez-surka-roped-in-to-judge-queens-of-comedy/articleshow/59673869.cms|url-status=dead}}</ref> ਵਰਗੇ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਜੱਜ ਵੀ ਸੀ। ਸੁਰਕਾ ਅਬੀਸ਼ ਮੈਥਿਊ, ਕਾਨਨ ਗਿੱਲ, ਅਤੇ ਕੇਨੀ ਸੇਬੇਸਟੀਅਨ ਦੇ ਨਾਲ "ਦਿ ਇੰਪਰੋਵਾਈਜ਼ਰ" <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Anvita |date=May 13, 2018 |title=Kaneez Surka on stand-up, multiculturalism and political humour |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/kaneez-surka-aib-amazon-prime-video-5172736/ |access-date=9 September 2018 |website=The Indian Express}}</ref> ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ 'ਤੇ 'ਸਮਥਿੰਗ ਫਰੌਮ ਨੱਥਿੰਗ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਦੇ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਕਾਮਿਕਸਟਾਨ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਮੇਡੀ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੰਪਰੂਵ ਕਾਮੇਡੀ ਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। <ref name="Kale 2018"/> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਵੈੱਬ === {| class="wikitable" |2021 | [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|Netflix]] | ਕਾਮੇਡੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਲੀਗ | ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ |- | 2020 | [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|Netflix]] | [[Ladies up|ਇਸਤਰੀ ਅੱਪ]] | ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ |- | 2018 | ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ | [[Improv All Stars: Games Night|ਸਾਰੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰੋ: ਗੇਮਾਂ ਦੀ ਰਾਤ]] | ਸੰਕਲਪਕਰਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦਿਖਾਓ |- | 2005 | ਫਿਲਮ | ਦੋਸਤੀ: ਦੋਸਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ | ਡੈਬਿਊ ਫਿਲਮ (ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ ਦੀ ਡੇਟ। ਟਾਈਮ ਸਟੈਂਪ 01:49:30 ਤੋਂ 01:51:25 ਤੱਕ) |- | 2014 | ਟੀਵੀ ਲੜੀ | ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ | |- | 2016 | ਟੀਵੀ ਮਿੰਨੀ-ਸੀਰੀਜ਼ | ਕਿੰਨਾ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ! ਕੰਨਨ ਗਿੱਲ ਦੁਆਰਾ | ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸੇ-ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਦਾ ਹੈ |- | 2015-2016 | YouTube | AIB ਇਮਾਨਦਾਰ ਸੀਰੀਜ਼ | AIB: ਇਮਾਨਦਾਰ ਬਾਰ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਭਾਗ 1, 2, 3 AIB: ਈਮਾਨਦਾਰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਆਹ ਭਾਗ 1, 2 |- | 2016 | ਟੀਵੀ ਲੜੀ | ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ | ਵਸ਼ਮਾ ਚੰਡੀ (1 ਐਪੀਸੋਡ) ਖੇਡਦਾ ਹੈ |- | 2017 | YouTube ਸੀਰੀਜ਼ | ਅਬੀਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ | [[ਸ੍ਵਰਾ ਭਾਸਕਰ|ਸਵਰਾ ਭਾਸਕਰ]] ਨਾਲ ਸੀਜ਼ਨ 3 (ਐਪੀਸੋਡ 7) <ref>{{Citation |last=Abish Mathew |title=Son Of Abish feat. Kaneez Surka & Swara Bhaskar |date=2017-11-24 |url=https://www.youtube.com/watch?v=quAWroEKQUI |access-date=2018-10-17}}</ref> |- | rowspan="2" | 2018 | rowspan="2" | ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ | ਸੁਧਾਰਕ: ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ |- | ਕਾਮਿਕਸਟਾਨ ਸੀਜ਼ਨ 1 | ਆਪੇ - ਜੱਜ |- | 2019 | ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ | ਕਾਮਿਕਸਟਾਨ ਸੀਜ਼ਨ 2 | ਆਪੇ - ਜੱਜ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|nm8595003}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] i7adqegkrp874gk699w54ytgb5zm4gu 0 173351 854157 838661 2026-11-10T17:59:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854157 wikitext text/x-wiki '''ਅਸਦ''' '''ਜ਼ੈਦੀ''' (ਜਨਮ 31 ਅਗਸਤ 1954)<ref>{{Cite web |last= |first= |title=असद ज़ैदी की प्रसिद्ध कृतियॉं : Pothi.org |url=https://pothi.org/en/author/asad-zaidi/ |access-date=2023-07-21 |website=pothi.org |language=en-US}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ, ਸੰਪਾਦਕ, ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਕਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Dhar |first=Pranjal |date=2020 |title=Contemporary Hindi Poetry in India |url=https://www.goethe.de/ins/in/lp/prj/ptp/mag/en15613030.htm |website=www.goethe.de}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last=Khosla|first=Navjot|date=2020|title=Maps of the Impossible: Six Contemporary Hindi Poets – Readings and Translations by Rajesh Sharma:: Autumn Art, 2019, Hardcover, ₹ 400, Paperback, ₹ 325.|url=https://sanglap-journal.in/index.php/sanglap/article/view/144|journal=Sanglap: Journal of Literary and Cultural Inquiry|language=en|volume=7|issue=1|pages=156–159|issn=2349-8064|access-date=2023-08-09|archive-date=2023-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811181456/http://sanglap-journal.in/index.php/sanglap/article/view/144|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.de/books?id=8JDsBBDoMccC&pg=PA69&lpg=PA69&dq=asad+zaidi+poet&source=bl&ots=ilc7Xgg0ZL&sig=ACfU3U2OCyoZm8f0WuDxKJMJNjub5xRwFw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj92Iam7KCAAxVFiP0HHegDBkE4KBDoAXoECBsQAw#v=onepage&q=asad%20zaidi%20&f=false|title=Five Decades: The National Academy of Letters, India : a Short History of Sahitya Akademi|last=Rao|first=D. S.|date=2004|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-2060-7|language=en}}</ref><ref name=":22">{{Cite web |last=Hussain |first=Aftab |title=Romance of Urdu in India {{!}} Literati {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/565092-romance-urdu-india |access-date=2023-07-21 |website=www.thenews.com.pk |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721224049/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/565092-romance-urdu-india |archive-date=2023-07-21 |url-status=dead }}</ref> == ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਕੰਮ == ਜ਼ੈਦੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰੌਲੀ, [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":42">{{Cite web |title=Asad Zaidi, Author at RAIOT |url=https://raiot.in/author/asadzaidi/ |access-date=2023-07-21 |website=RAIOT |language=en-US |archive-date=2023-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721220730/https://raiot.in/author/asadzaidi/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1974 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ]] ਆਏ ਸਨ,<ref>{{Cite web |date=2015-01-14 |title=The city that chose to forget |url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/the-city-that-chose-to-forget/ |access-date=2023-07-26 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ, ਉਸਨੇ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite journal|last=Shubra|first=|date=2014|title=An interview with Sohail Hashmi, Documentary Filmmaker|url=https://www.jnu.ac.in/sites/default/files/jnunews/JNUNews_Sep-Oct_2014.pdf|journal=JNU News: Bimonthly Journal of Jawaharlal Nehru University|issue=5|pages=18}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1Ik5AAAAIAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=asad+zaidi+centre+for+the+study+of+social+systems&q=asad+zaidi+centre+for+the+study+of+social+systems&hl=en|title=Social Scientist|date=1984|publisher=Indian School of Social Sciences|location=New Delhi|pages=72|language=en}}</ref> ਜ਼ੈਦੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨਲਿਨੀ ਤਨੇਜਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Naqvi |first=Jawed |date=2011-12-01 |title=Don’t blame the Hindus |url=https://www.dawn.com/2011/12/01/dont-blame-the-hindus/ |access-date=2023-07-21 |website=dawn.com |language=en}}</ref> === ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਵਾਗਤ === ਜ਼ੈਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ <nowiki>'' बहने और अन्या कविताएं'' (1980) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ 'ਸਮਕਾਲੀ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਆਵਾਜ਼'</nowiki> ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Samanvay Indian Languages Festival |url=http://www.ilfsamanvay.org/2014/speakers-2014.php |access-date=2023-07-22 |website=www.ilfsamanvay.org |archive-date=2023-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722115407/http://www.ilfsamanvay.org/2014/speakers-2014.php |url-status=dead }}</ref> 1981 ਵਿੱਚ, ਜ਼ੈਦੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Recipients of Sanskriti Awards (1979-2011) - Literature |url=http://www.sanskritifoundation.org/awardees-list.pdf}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Sanskriti Awards for 1981 |url=https://www.indiatoday.in/magazine/signposts/story/19811031-colonel-sp-wahi-appointed-chairman-of-ongc-805983-2014-10-15 |access-date=2023-07-21 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=1981 |title=The Sanskriti Awards for 1981 |url=https://www.google.de/books/edition/India_Today/gD5WAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=asad+zaidi+hindi&dq=asad+zaidi+hindi&printsec=frontcover |website=googlebooks/books/edition/India_Today}}</ref> 1993 ਵਿੱਚ, [[ਚਮਨ ਲਾਲ]] ਨੇ ਜ਼ੈਦੀ ਨੂੰ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜ਼ੈਦੀ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਮਾਨ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ (2008) ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite journal|last=Lal|first=Chaman|date=1993|title=Trends in Contemporary Hindi Poetry : An Overview|url=https://www.jstor.org/stable/23336845|journal=Indian Literature|volume=36|issue=1 (153)|pages=141–145|issn=0019-5804}}</ref> == ਚੁਣੀਦਾ ਪੁਸਤਕਾਂ == === ਮੂਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ === * बहने और अन्या कविताएं (1980, हिंदी में) * कविता का जीवन (1988, हिंदी में) * समन की तलाश: कविताएं 1989-2007 (2008, हिंदी में) * सारे शाम: असद ज़ैदी के तीन कविता संगरेह (2014, हिंदी में - ऊपर दी गई तीन पुस्तकों को आत्मसात करने वाला एक खंड) === ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ === * रघुवीर सहाय (विष्णु नागर और असद जैदी (सं.), 1994, हिंदी में) * अपनी ज़बान: संप्रदायिकता विरोधी कविताओं का संगरेह (विष्णु नागर और असद जैदी (सं.), 1994, हिंदी में) * आज का पाठ: सामकालें हिंदी कहानी का एक चायन (असद जैदी और विष्णु नागर (सं.), 1994, हिंदी में) * ये ऐसा समय है: सामलें हिंदी कविता का एक चयन (असद जैदी और विष्णु नागर (सं.), 1994, हिंदी में) * दस बरस: हिंदी कविता अयोध्या के बाद (असद जैदी (संस्करण), 2003, हिंदी में) == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ (ਲੋਕ)]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] hgfgchqpyqihz8cx5tv3ag19rreq2b6 0 174364 854270 707182 2026-11-11T08:09:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854270 wikitext text/x-wiki '''ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ''' (ਜਨਮ 19 ਜਨਵਰੀ 1949) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖਬਾਰ ''ਚੜਦੀਕਲਾ'' ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। 1970 ਵਿੱਚ ਦਰਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੰਦਰਵਾੜਾ ਚੜਦੀਕਲਾ ਮਾਰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੰਪਾਦਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਇਹ ਪੰਦਰਵਾੜਾ ਅਖ਼ਬਾਰ 1977 ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ <ref>{{Cite web |title=Chardikla group celebrated Media baron Jagjit Singh Dardi’s birthday |url=https://www.royalpatiala.in/chardikla-group-celebrated-media-baron-jagjit-singh-dardis-birthday/ |access-date=21 February 2022 |website=Royal Patiala |publisher=Royal Patiala |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221021035/https://www.royalpatiala.in/chardikla-group-celebrated-media-baron-jagjit-singh-dardis-birthday/ |archive-date=21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022 |url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਚੜਦੀਕਲਾ ਟਾਈਮ ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ। <ref>{{Cite web |last=Exchange4Media Staff |title=Veteran journalist Jagjit Singh Dardi to be conferred with Padma Shri |url=https://www.exchange4media.com/media-others-news/veteran-journalist-jagjit-singh-dardi-to-be-conferred-with-padma-shri-118063.html |access-date=21 February 2022 |website=e4m |publisher=exchange4media|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Founder of Sri Harkrishan group of Institutes - Jagjit Singh Dardi |url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-amritsar/20140613/281719792652662 |access-date=21 February 2022 |website=The Press Reader|language=en}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ਼ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਉਸੀ ਸਾਲ, ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰੈਸ ਮਾਨਤਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web |date=24 November 2022 |title=ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ : ਪ੍ਰੈਸ ਐਕਰੀਡੇਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ, ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣੇ |url=https://www.babushahi.com/punjabi/full-news.php?id=185009 |access-date=4 September 2023 |website=Babushahi.com |language=pa}}</ref> 2023 ਵਿੱਚ, ਮੀਡੀਆ ਹਾਊਸ ਨਿਰਪਖ ਪੋਸਟ ਨੇ ਦਰਦੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=25 February 2023 |title=‘ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ’ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਵਾਲਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ‘ਦਰਦੀ’ |url=https://nirpakhpost.com/journalist-jagjit-singh-dardi/ |language=pa}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1949]] ikhq9o7zzb1e7y6siwpotjmaq57rsg5 0 175360 854233 714379 2026-11-11T04:06:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854233 wikitext text/x-wiki 24 ਸਤੰਬਰ 1949 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਡਾ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਬਵੇਜਾ ਇੱਕ ਸੰਘ-ਮੁਖੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਹਪ੍ਰਾਂਤ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ' ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ 'ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਸਰਦਾਸ਼ਟਮੀ' ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਯੋਜਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 'ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀਃ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਿਤਵ' ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ।<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Pramendra Pratap |title=ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ |url=https://www.mahashakti.org.in/2021/04/Rashtriya-Swayamsevak-Sangh-Ke-Sahityakar.html |access-date=2023-09-24}}</ref> ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਡਾ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਬਵੇਜਾ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹੇ। ਸੰਨ 1975 ਵਿੱਚ, ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੀਸਾ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1987 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਡਕੈਤਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web |title=स्वातंत्र्यलढ्यात रा. स्व. संघाचे योगदान |url=https://vskpune.org/item/ef575e8837d065a1683c022d2077d342 |access-date=2023-09-24 |website=विश्व संवाद केंद्र, पुणे (पश्चिम महाराष्ट्र प्रांत) |language=en}}</ref> 1979 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਪੀਐਚ. ਡੀ. ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਖੂਨਦਾਨ ਕੈਂਪ ਲਗਾਇਆ। ਮੈਡੀਕਲ ਟੀਮ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਡਾ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਬਵੇਜਾ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਖੂਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਵੇਜਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Manager |first=Archive |title=ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਬਵੇਜਾ ਅਤੇ ਇਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਡਾ |url=https://panchjanya.com/2013/09/21/205852/archive/r1d8b1ee1/ |access-date=2023-09-24 |website=panchjanya.com |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228171832/https://panchjanya.com/2013/09/21/205852/archive/r1d8b1ee1/ |archive-date=2024-02-28 |url-status=dead}}</ref> ਡਾ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਬਵੇਜਾ ਦਾ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲਿਆਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲਡ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ। 18 ਸਤੰਬਰ, 2013 ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੇ ਫਿਸਲਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਡੇਢ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਡਾ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਬਵੇਜਾ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ, ਅਨੁਭਵੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2014-09-24 |title=24 ਸਤੰਬਰ/ਜਨਮਦਿਨ: ਸਧਾਰਨ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਡਾ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਬਵੇਜਾ |url=https://vskbharat.com/24-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%9C/ |access-date=2023-09-24 |website=VSK Bharat |language=hi}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀਆ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ]] k3vk3a23k2blbnmazwj01xu2a0mr267 0 176207 854237 838729 2026-11-11T04:21:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854237 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਖਦੀਜਾ ਸ਼ਾਹ | image = | caption = | birth_date = | birth_place = | nationality = ਅਮਰੀਕਨ<ref>{{Cite web|url=https://wwd.com/eye/people/u-s-state-department-prison-designer-khadijah-shah-pakistan-1235680501/|title=U.S. State Department Addresses Imprisonment of Designer Khadijah Shah in Pakistan|first=Rosemary|last=Feitelberg|date=June 9, 2023}}</ref> <br/> ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ | citizenship = | alma_mater = ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕੋਨੋਮਿਕਸ | occupation = ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ | years_active = | known_for = | spouse = | children = }} '''ਖਾਦੀਜਾ ਸ਼ਾਹ''' ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੂਲ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Upfront, close and personal with… Khadija Shah &#124; Instep &#124; thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/558754-upfront-close-personal-khadija-shah |website=www.thenews.com.pk |access-date=2023-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526232750/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/558754-upfront-close-personal-khadija-shah |archive-date=2023-05-26 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |date=July 3, 2020 |title=KHADIJAH SHAH |url=https://okpakistan.com/khadijah-shah/ |access-date=ਅਕਤੂਬਰ 17, 2023 |archive-date=ਮਈ 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526114123/https://okpakistan.com/khadijah-shah/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Haute Shots |url=https://newslinemagazine.com/magazine/haute-shots/ |access-date=2023-10-17 |archive-date=2023-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924235814/https://newslinemagazine.com/magazine/haute-shots/ |url-status=dead }}</ref> ਮਈ 2023 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕੋਰ ਕਮਾਂਡਰ ਹਾਊਸ ਹਮਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ੱਕੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=May 23, 2023 |title=Designer Khadija Shah arrested for 'leading Jinnah House attack' |url=https://tribune.com.pk/story/2418227/designer-khadija-shah-arrested-for-leading-attack-on-jinnah-house |website=The Express Tribune}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਖਾਦੀਜਾ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਬਕਾ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Abidi |first=Maliha |date=November 6, 2022 |title=Pakistan's most successful designer brand is in trouble. But why? |url=https://profit.pakistantoday.com.pk/2022/11/06/pakistans-most-successful-designer-brand-is-in-trouble-but-why/ |website=Profit by Pakistan Today}}</ref> ਉਹ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜ ਮੁਖੀ ਆਸਿਫ਼ ਨਵਾਜ਼ ਜੰਜੂਆ ਦੀ ਪੋਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ|ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ]] ਪੜ੍ਹਿਆ। ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫੈਸ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਸ਼ਾਹ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ, ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ, ਹਨ। <ref>{{Cite web |date=June 5, 2022 |title=Pakistan's Khadijah Shah: Redefining Fashion |url=https://gulfnews.com/opinion/op-eds/pakistans-khadijah-shah-redefining-fashion-1.1654411224397 |website=gulfnews.com}}</ref> ਉਸ ਕੋਲ ਦੋਹਰੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title='I'm a PTI supporter and a dual national': Who is Khadija Shah? |url=https://www.geo.tv/latest/488656-who-is-khadija-shah |website=www.geo.tv}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਪਰਕ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਅਨੀਲਾ, ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Abidi |first=Maliha |date=November 6, 2022 |title=Pakistan's most successful designer brand is in trouble. But why? |url=https://profit.pakistantoday.com.pk/2022/11/06/pakistans-most-successful-designer-brand-is-in-trouble-but-why/ |website=Profit by Pakistan Today}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAbidi2022">Abidi, Maliha (November 6, 2022). </cite></ref> ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਫੈਸ਼ਨ ਬ੍ਰਾਂਡ, ਏਲਨ, 2004 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਮ ਅਨੀਲਾ ਦੇ ਉਪਨਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਟ੍ਰੈਜੈਕਟਰੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਾਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚ-ਅੰਤ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੋਣਵੇਂ ਗਾਹਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। <ref name="auto1">{{Cite web |last=Abidi |first=Maliha |date=November 6, 2022 |title=Pakistan's most successful designer brand is in trouble. But why? |url=https://profit.pakistantoday.com.pk/2022/11/06/pakistans-most-successful-designer-brand-is-in-trouble-but-why/ |website=Profit by Pakistan Today}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAbidi2022">Abidi, Maliha (November 6, 2022). </cite></ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੁਸੈਨ ਮਿੱਲਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਲਾਅਨ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ। <ref name="auto1" /> ਏਲਨ ਲਾਅਨ ਨੂੰ 15 ਮਾਰਚ, 2012 ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। <ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=June 5, 2022 |title=Pakistan's Khadijah Shah: Redefining Fashion |url=https://gulfnews.com/opinion/op-eds/pakistans-khadijah-shah-redefining-fashion-1.1654411224397 |website=gulfnews.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://gulfnews.com/opinion/op-eds/pakistans-khadijah-shah-redefining-fashion-1.1654411224397 "Pakistan's Khadijah Shah: Redefining Fashion"]. </cite></ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕ੍ਰਿਏਟਿਵ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸੇਫਾਇਰ ਮਿੱਲਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। <ref name="auto1"/> ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਤੰਤਰ ਬ੍ਰਾਂਡ, ਏਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। <ref name="auto1" /> 2017 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੈਫਾਇਰ ਮਿੱਲਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਹਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫੈਸ਼ਨ ਲੇਬਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। <ref name="auto1"/><ref>{{Cite web |last=Maqsood |first=Haider |title=Khadija Shah and Sapphire end their alliance |url=https://www.thenews.com.pk/magazine |website=www.thenews.com.pk}}</ref> ਏਲਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। <ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=India has tastes, sensibilities very similar to Pakistan: Designer |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/fashion/india-pakistan-designer-elan-5377186/}}</ref> <ref>{{Cite web |date=September 6, 2016 |title=These Pakistan designers redefine traditional couture for Indian brides |url=https://www.vogue.in/magazine-story/these-pakistan-designers-redefine-traditional-couture-for-indian-brides/ |website=Vogue India}}</ref> 2023 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ 9 ਮਈ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਹਾਊਸ ਹਮਲੇ <ref>{{Cite web |date=2023-05-23 |title=Designer Khadija Shah arrested for 'leading Jinnah House attack' |url=https://tribune.com.pk/story/2418227/designer-khadija-shah-arrested-for-leading-attack-on-jinnah-house |access-date=2023-06-08 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਕਾਰਨ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] n224jtqzzatjjkbidl9873rrk4vu2ys 0 178312 854159 853351 2026-11-10T18:01:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854159 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | title = | name = ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਵੈਸ਼ਨਵ | birth_name = | caption = 2021 ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਨਵ | image = Ashwini_Vaishnaw.jpg | width = 220px | birth_date = {{birth date and age|df=y|1970|07|18}} | birth_place = [[ਜੋਧਪੁਰ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_date = | death_place = | office = [[ਰੇਲਵੇ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਰੇਲਵੇ ਮੰਤਰੀ]] | primeminister = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | term_start = 7 ਜੁਲਾਈ 2021 | term_end = | predecessor = [[ਪੀਯੂਸ਼ ਗੋਇਲ]] | office1 = ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਤਰੀ | primeminister1 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | termstart1 = 7 ਜੁਲਾਈ 2021 | termend1 = | predecessor1 = [[ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]] | successor1 = | office2 = ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ | primeminister2 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | termstart2 = 7 ਜੁਲਾਈ 2021 | termend2 = | predecessor2 = ਹਾਰਦਿਕ ਦੇਵੇਂਦਰ ਐਨਐਮ ਜੈਨ | successor2 = | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (2019 ਤੋਂ) | otherparty = | spouse = {{marriage|ਸੁਨੀਤਾ ਵੈਸ਼ਨਵ|1995}}<ref name="Ashwini Vaishnav">{{cite web |title=Shri Ashwini Vaishnav {{!}} National Portal of India |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnav |website=www.india.gov.in |access-date=8 July 2021}}</ref> | children = 2 | education = ਬੀ.ਈ., ਐਮ.ਟੈਕ., ਐਮ.ਬੀ.ਏ | alma_mater = | occupation = | website = {{URL|https://www.ashwinivaishnaw.in/}} | footnotes = | date = | year = | source = https://rajyasabha.nic.in/rsnew/member_site/Main.aspx rajyasabha.nic.in | parents = | partner = }} '''ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਵੈਸ਼ਨਵ''' (ਜਨਮ 18 ਜੁਲਾਈ 1970) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਆਈਏਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ]] ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 2021 ਤੋਂ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵਿੱਚ 39ਵੇਂ ਰੇਲ ਮੰਤਰੀ, 55ਵੇਂ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2019 ਤੋਂ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1994 ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਨਵ [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਕੇਡਰ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ]] (ਆਈਏਐਸ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। <ref name="odishabytes.com">{{Cite web |date=2019-06-21 |title=Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk |url=https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116134211/https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/ |archive-date=16 November 2019 |access-date=2019-11-16 |website=ODISHA BYTES |language=en-US}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਜੀਵਾਂਦ ਕਲਾਂ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਜੋਧਪੁਰ]], ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਿਆ। <ref name="Statewise Retirement">{{Cite web |title=Statewise Retirement |url=http://164.100.47.5/NewMembers/RetLMemState.aspx |access-date=2019-06-28 |website=164.100.47.5}}</ref> <ref>{{Cite web |date=7 July 2021 |title=PM Modi Cabinet Expansion: जाति, क्षेत्र और समुदाय- पीएम मोदी की नई कैब‍िनेट के जरिये साधे जाएंगे सारे समीकरण |url=https://hindi.news18.com/news/nation/narendra-modi-cabinet-expansion-2021-caste-region-and-community-all-equations-will-be-solved-through-modi-cabinet-2-3647783.html |access-date=2021-07-08 |website=News18 Hindi |language=hi |archive-date=2021-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707085748/https://hindi.news18.com/news/nation/narendra-modi-cabinet-expansion-2021-caste-region-and-community-all-equations-will-be-solved-through-modi-cabinet-2-3647783.html |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=मोदी की नई टीम में ये हैं 20 सबसे युवा चेहरे, कोई वकील तो किसी को मिल चुका है संसद रत्न पुरस्कार |url=https://hindi.asianetnews.com/national-news/full-profile-details-of-the-youngest-face-of-modis-new-team-qvvi4z |access-date=2021-07-07 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=hi}}</ref> ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੇਂਟ ਐਂਥਨੀਜ਼ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ, ਜੋਧਪੁਰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਸਕੂਲ, ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1991 ਵਿੱਚ MBM ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ (JNVU) ਜੋਧਪੁਰ ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਐਮ.ਟੈਕ. [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਨਪੁਰ|IIT ਕਾਨਪੁਰ]] ਤੋਂ, 1994 ਵਿੱਚ 27 ਦੇ ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਰੈਂਕ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ <ref name=":0">{{Cite web |date=2019-06-29 |title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html |access-date=2019-11-16 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਰਟਨ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਐਮਬੀਏ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। <ref name="ReferenceA">[https://odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/ Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk] Odisha Bytes - June 23, 2019</ref> == ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਦਾਰ == 1994 ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਓਡੀਸ਼ਾ ਕੇਡਰ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਲਾਸੋਰ ਅਤੇ [[ਕਟਕ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੁਲੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਸਮੇਤ [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੁਪਰ ਚੱਕਰਵਾਤ 1999 ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸਨੇ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੇ ਅਸਲ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਡੇਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਪ ਲਏ। <ref name="odishabytes.com"/> ਉਸਨੇ 2003 ਤੱਕ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਭਾਰਤ)|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਖੇਪ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ-ਨਿੱਜੀ-ਭਾਈਵਾਲੀ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੂੰ 2004 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਐਨਡੀਏ]] ਦੀ ਚੋਣ ਹਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਜਪਾਈ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Moushumi Das |date=2019-06-25 |title=The ex-IAS officer who is bringing Narendra Modi and Naveen Patnaik together |url=https://theprint.in/politics/the-ex-ias-officer-who-is-bringing-narendra-modi-and-naveen-patnaik-together/254095/ |access-date=2019-11-16 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> 2006 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੋਰਮੁਗਾਓ ਪੋਰਟ ਟਰੱਸਟ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |date=2019-06-22 |title=In Odisha, BJD-BJP consensus candidate for Rajya Sabha bypoll joins BJP |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/in-odisha-bjd-bjp-consensus-candidate-for-rajya-sabha-bypoll-joins-bjp/story-yKzsHtQD14welXr6YcZ4rM.html |access-date=2019-11-16 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਵਾਰਟਨ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਐਮਬੀਏ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਿਅਕ ਕਰਜ਼ਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਵਿਦਿਅਕ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹਿਜ਼ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗਣਗੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 2010 ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਉਣਾ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਐਮਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=2019-06-29 |title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html |access-date=2021-07-08 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਆਪਣੇ ਐਮਬੀਏ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ GE ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। <ref name="Mohanty">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/naveen-patnaiks-support-to-bjp-man-raises-brows/articleshow/69921087.cms|title=Naveen Patnaik's support to BJP man raises brows|last=Mohanty|first=Meera|date=2019-06-24|work=The Economic Times|access-date=2019-11-16}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ [[ਸੀਮਨਜ਼|ਸੀਮੇਂਸ ਵਿੱਚ]] ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ - ਲੋਕੋਮੋਟਿਵਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। <ref name="businesstoday.in">{{Cite web |date=21 October 2014 |title=Bureaucrats prefer MBA degree for better career prospects |url=https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html |access-date=2019-11-16 |website=www.businesstoday.in |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111132417/https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html |url-status=dead }}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਟੋ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਅਤੇ ਵੀ ਜੀ ਆਟੋ ਕੰਪੋਨੈਂਟਸ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ, ਦੋਵੇਂ ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਕੰਪੋਨੈਂਟਸ ਨਿਰਮਾਣ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। <ref name=":0"/> == ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Shri_Ashwini_Vaishnaw_taking_charge_as_the_Union_Minister_for_Railways,_in_New_Delhi_on_July_08,_2021_(1).jpg|left|thumb| ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੇ 8 ਜੁਲਾਈ 2021 ਨੂੰ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਰੇਲ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।]] ਵੈਸ਼ਨਵ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ]] ਹਨ, [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਰਾਜ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ [[ਬੀਜੂ ਜਨਤਾ ਦਲ|ਬੀਜੂ ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੇ]] ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਚੋਣ ਬਿਨਾਂ ਵਿਰੋਧ ਜਿੱਤੀ। <ref>{{Cite web |title=2 from BJD, 1 from BJP elected unopposed to Rajya Sabha |url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/30234/2-from-bjd-1-from-bjp-elected-unopposed-to-rajya-sabha.html |access-date=2019-06-28 |website=www.theweekendleader.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111141749/http://www.theweekendleader.com/Headlines/30234/2-from-bjd-1-from-bjp-elected-unopposed-to-rajya-sabha.html |archive-date=2019-11-11 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/odisha-amar-patnaik-sasmit-patra-and-ashwini-baishnab-elected-to-rajya-sabha-119062801100_1.html|title=Odisha: Amar Patnaik, Sasmit Patra and Ashwini Baishnab elected to Rajya Sabha|date=2019-06-28|work=Business Standard India|access-date=2019-06-29}}</ref> ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=September 15, 2019 |title=Jual Oram to head parliamentary panel on defence |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/jual-to-head-parl-panel-on-defence/articleshow/71130528.cms |access-date=2019-11-22 |website=The Times of India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2019-10-31 |title=Rajya Sabha Committees constituted; Prasanna Acharya to head the Committee on Petitions |url=https://orissadiary.com/rajya-sabha-committees-constituted-prasanna-acharya-head-committee-petitions/ |access-date=2019-11-22 |website=OdishaDiary |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190929/https://orissadiary.com/rajya-sabha-committees-constituted-prasanna-acharya-head-committee-petitions/ |archive-date=2021-07-09 |url-status=dead }}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਦਰਪੇਸ਼ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਵਾਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾਗਤ ਮੰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਮਾਰਚ 2020 ਤੱਕ ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਠੋਸ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸਾ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ। <ref>{{Cite web |date=27 November 2019 |title=Growth may have slowed, but there's no recession, says Nirmala Sitharaman |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/there-is-no-recession-in-the-economy-says-finance-minister/article30098854.ece |access-date=2019-12-04 |website=@businessline |language=en}}</ref> ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 5 ਦਸੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਕਾਨੂੰਨ (ਸੋਧ) ਬਿੱਲ, 2019 ਦਾ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਟੈਕਸ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਤਰਕਸੰਗਤ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਦਮ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵਧਾਏਗਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਪੂੰਜੀ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰੇਗਾ। ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਟੈਕਸ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰਕਸੰਗਤੀਕਰਨ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਨੂੰ ਡੀ-ਲੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਬਰਕਰਾਰ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਸਰਪਲੱਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੇਗਾ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=5 Dec 2019 |title=SYNOPSIS OF DEBATE - Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105200755/http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf |archive-date=5 November 2020 |access-date= |website=Rajya Sabha Official Website}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਪ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਬਿੱਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਿਲਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੱਕ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=July 2021}}</link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2021)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> === ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਸ === ਜੁਲਾਈ 2021 ਵਿੱਚ, 22ਵੇਂ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਫੇਰਬਦਲ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੇਲ ਮੰਤਰਾਲੇ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Modi cabinet rejig: Full list of new ministers |url=https://www.indiatoday.in/india/story/modi-cabinet-rejig-full-list-of-new-ministers-1825111-2021-07-07 |access-date=2021-07-07 |website=India Today}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/what-new-it-minister-ashwini-vaishnaws-wharton-classmate-says-about-him-2481899|title="One Of The Most Brilliant...": Wharton Classmate On New IT Minister|work=NDTV.com|access-date=8 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/new-railway-minister-ashwini-vaishnaw-has-a-vast-experience-in-bureaucracy-and-corporate-world/article35207990.ece|title=New Railway Minister Ashwini Vaishnaw has a vast experience in bureaucracy and corporate world|last=Barik|first=Satyasundar|date=8 July 2021|work=The Hindu|access-date=8 July 2021|language=en-IN}}</ref> ਕੇਂਦਰੀ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ ਮਈ 2023 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਸਾਥੀ ਪੋਰਟਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ <ref>{{Cite web |last=Livemint |date=2023-05-17 |title=Sanchar Saathi online portal to track, block lost mobile phones launched |url=https://www.livemint.com/technology/tech-news/sanchar-saathi-all-you-need-to-know-about-online-portal-to-track-block-lost-mobile-phones-11684318219619.html |access-date=2023-09-23 |website=mint |language=en}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪੀਯੂਸ਼ ਗੋਇਲ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official}} * {{Official|1=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnaw|name=Profile at Indian Government website}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ ਅਫ਼ਸਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੇਲ ਮੰਤਰੀ]] ok6gkcxrm777idkrevc4ssehbv2cimh 0 178799 854214 836390 2026-11-11T01:42:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854214 wikitext text/x-wiki {{Infobox month | image = | alt = | caption = [[ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕਾ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਝੋਨਾ ਦੀ ਫਸਲ ਵਾਢੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। | native_name = {{plainlist|*{{Native name|ta|கார்த்திகை}} *{{Native name|sa|कार्तिक}} * {{Native name|bn|কার্তিক}} }} | calendar = * [[ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ]] * [[ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ]] | num = * 8 (ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ) * 7 (ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ) | days = * 30 (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) * 29/30 (ਭਾਰਤ) | season = ਪਤਝੜ | gregorian = ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ | holidays = *[[ਦੀਵਾਲੀ]] (ਪੂਰਨਿਮੰਤਾ/ਸੂਰਜੀ) *[[ਕਰਵਾ ਚੌਥ]] (ਪੂਰਣਿਮੰਤਾ/ਸੂਰਜੀ) *[[ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ]] *[[ਛੱਠ]] * [[ਵੈਕੁੰਠ ਇਕਾਦਸ਼ੀ]](ਅਮੰਤਾ) | prev_month = [[ਅਸ਼ਵਿਨ (ਮਹੀਨਾ)|ਅਸ਼ਵਿਨ]] (ਹਿੰਦੂ)<br />[[ਅਸ਼ਵਿਨ]] (ਬੰਗਾਲੀ) | next_month = [[ਅਗ੍ਰਹਿਯਨ]] (ਹਿੰਦੂ)<br />[[ਓਗ੍ਰਹਾਯਨ]] (ਬੰਗਾਲੀ) }} [[File:Varanasi 50a5 - Nag Nathaiya festival spectators (37018425203).jpg|thumb|ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਨਾਗ ਨਥਈਆ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ।]] '''ਕਾਰਤਿਕ''' ({{lang-bn|কার্তিক}}, ਭੋਜਪੁਰੀ: कातिक, {{Lang-hi|कार्तिक}}, {{Lang-or|କାର୍ତ୍ତିକ}}, {{Lang-gu|કારતક}}, {{Lang-kn|ಕಾರ್ತಿಕ}} , [[ਮੈਥਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਿਲੀ]]: कातिक, {{Lang-mr|कार्तिक}}, {{lang-ne|कार्त्तिक}}, {{Lang-sa|कार्तिक}},<ref>{{Cite web |url=http://www.hindunet.org/hindu_calendar/ |title=Hindu Calendar |access-date=2024-01-05 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115105054/http://www.hindunet.org/hindu_calendar/ |url-status=dead }}</ref> {{Lang-te|కార్తీకం}}, {{lang-ta|கார்த்திகை}}) [[ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ]] ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] ਦੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>Henderson, Helene. (Ed.) (2005) ''Holidays, festivals, and celebrations of the world dictionary'' Third edition. Electronic edition. Detroit: Omnigraphics, p. xxix. {{ISBN|0-7808-0982-3}}</ref> [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਲੰਡਰ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਕੈਲੰਡਰ]] ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕ ਸਾਲ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਜੋ 23 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 21 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੁਲਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 18 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 15 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਨੇਪਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੈਲੰਡਰ ਵੀ ਹੈ, ਕਾਰਤਿਕਾ ਸਾਲ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਮੈਥਿਲੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕਾ ਖੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ (ਹੇਮੰਤ ਹੇਮੋਂਟੋ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜੀ ਤਾਮਿਲ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਟਿਕਾਈ (கார்த்திகை, /kɑːrt̪iɡəj/) ਅੱਠਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ/ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਸਕਾਰਪੀਓ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕਾਈ ਦੀਪਮ ਵਰਗੇ ਕਈ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{notelist}} {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.shaktipeethas.org/karthika-masam-t73.html Festivals in Karthika masam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124160441/http://www.shaktipeethas.org/karthika-masam-t73.html |date=2010-01-24 }} * [https://www.thedivineindia.com/kartik-snan/7441 Kartik Snan - Holy Bathing: A Spiritual Awakening in Hinduism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240105091338/https://www.thedivineindia.com/kartik-snan/7441 |date=2024-01-05 }} * [https://web.archive.org/web/20240105091337/https://www.thedivineindia.com/kartik-month/7440 Kartik Month - thedivineindia.com] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ]] 5blj4ztp9uwhaellbdz1erhap21azpb 0 180106 854263 840053 2026-11-11T07:06:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854263 wikitext text/x-wiki '''ਘੁਗਨੀ''' ({{Lang-bn|ঘুগ্নি}}, {{Lang-or|ଘୁଗ୍ନି}} ) ਮਟਰ ਜਾਂ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਕੜੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Singh|first=Usha|title=Ethnic Fermented Foods of Bihar and Jharkhand|journal=Ethnic Fermented Foods and Beverages of India: Science History and Culture|pages=113|via=Springer Nature}}</ref> ਪਕਵਾਨ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਟਰ ਜਾਂ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਲੇ ਚਣੇ, ਹਰੇ ਮਟਰ, ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਮਟਰ। ਇਹ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਨੈਕ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ( [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਬਿਹਾਰ]],<ref>{{Cite web |title=Bihari-Style Kale Chane Ghugni Recipe by Hiranyamayi Shivani |url=https://food.ndtv.com/recipe-bihari-style-kala-chana-ghugni-957460 |access-date=2023-03-26 |website=NDTV Food |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326122230/https://food.ndtv.com/recipe-bihari-style-kala-chana-ghugni-957460 |archive-date=2023-03-26 |url-status=dead }}</ref> [[ਝਾਰਖੰਡ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ|ਉੜੀਸਾ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ), [[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] (ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ [[ਅਸਾਮ]] ਅਤੇ [[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]] ) ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite book|title=How to Cook Indian: More Than 500 Classic Recipes for the Modern Kitchen|last=Kapoor|first=Sanjeev|publisher=ABRAMS|year=2011|isbn=9781613121351}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Bread_and_ghugni_in_Kolkata.jpg|thumb| ਰੋਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਘੁਗਨੀ, [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ ਨਾਸ਼ਤੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।]] == ਤਿਆਰੀ == ਰਾਤ ਭਰ ਭਿੱਜੇ ਰਹੇ ਮਟਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਟਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗ੍ਰੇਵੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਅਲ, ਅਦਰਕ ਦਾ ਪੇਸਟ, ਲੱਸਣ, ਜੀਰਾ, ਇਮਲੀ ਦਾ ਪੇਸਟ ਅਤੇ ਸਿਲੈਂਟਰੋ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਚਾਵਲ (''ਕੁਰਮੁਰਾ'') ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗਰਮ [[ਪਤੌੜ|ਪਿਆਜ਼ ਪਕੌੜੇ]] ਜਾਂ ''ਭਜੀਆ'' ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੁਗਨੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਧੂਸਕੇ (ਇੱਕ ਖਮੀਰ ਵਾਲਾ ਚੌਲ-ਦਾਲ ਪਕਵਾਨ) ਦੇ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਘੁਗਨੀ ਨੂੰ ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਲਸਣ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਲਗਭਗ ਬੰਗਾਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਘੱਟ ਤੇਲ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘੁਗਨੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪੁਰੀ, ਮੂੜ੍ਹੀ (ਮੂਰੀ, ਮੁਰਮੁਰਾ, ਫੁਲ ਚਾਵਲ) ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮਤ ਉੜੀਆ ਸਨੈਕਸ ਜਿਵੇਂ ਬਾੜਾ, ਸਿੰਗਾੜਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਪਰਿਵਰਤਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Ghugni_of_West_Bengal,_made_from_dry_white_peas.jpg|thumb| [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਘੁਗਨੀ (ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਆਲੂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ), ਸੁੱਕੇ ਚਿੱਟੇ ਮਟਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ।]] ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ, ਪਕਵਾਨ ਲਈ ਹਰੇ ਛੋਲੇ ਜਾਂ ਤਾਜ਼ੇ ਕਟਾਈ ਵਾਲੇ ਹਰੇ ਮਟਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਜੀਰੇ ਅਤੇ ਹਰੀਆਂ ਮਿਰਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=The Ultimate Guide to Cooking Vegetables the Indian Way|last=Kumar|first=Prasanjeet|last2=Kumar|first2=Sonali|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2016|isbn=9781537268132}}</ref> ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ, ਘੁਗਨੀ ਸੁੱਕੇ ਚਿੱਟੇ ਮਟਰ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=The Gift of Life: Family, Friends, Food & Fun|last=Roy|first=Dayeeta|publisher=Partridge Publishing India|year=2014|isbn=9781482842913}}</ref> ਕੁਝ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੱਕਰੀ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲੇਲਾ ਜਾਂ ਚਿਕਨ। ਮੀਟ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੰਦੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੁਆਦ ਲਈ। "ਮੰਗਸ਼ੇਰ ਘੁਗਨੀ" ਜਾਂ ਮੀਟ [[ਕੀਮਾ]] ਘੁਗਨੀ ਨੂੰ " [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। == ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਜੋਗ == === ਘੁਗਨੀ ਅਤੇ ਧੂਸਕਾ === ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, ''ਘੁਗਨੀ ਨੂੰ'' ਅਕਸਰ ''ਧੂਸਕੇ'' ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖਮੀਰ ਵਾਲੇ ਚੌਲਾਂ ਅਤੇ ਦਾਲ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਤਲ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੁਗਨੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਕਾਲਾ ਚਨਾ'' (ਕਾਲੇ ਛੋਲਿਆਂ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੁਗਨੀ ਅਤੇ ਧੂਸਕਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਭੋਜਪੁਰੀ, ਮਾਗਧੀ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Bihari Chana Ghugni with Dhuska |url=https://zeezest.com/recipes/watch-bihari-chana-ghugni-with-dhuska-recipe-by-chef-ajay-chopra-678 |access-date=2023-03-26 |website=Zee Zest |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016033323/https://zeezest.com/recipes/watch-bihari-chana-ghugni-with-dhuska-recipe-by-chef-ajay-chopra-678 |archive-date=2025-10-16 |url-status=dead }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਚਣਾ ਮਸਾਲਾ|ਛੋਲੇ]] * [[ਭੇਲਪੁਰੀ|ਭੇਲ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰੀ ਪਕਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਖਾਣਾ]] stocuam6nk1sijnbll6sun1gotiff3h 0 180511 854206 835246 2026-11-11T00:46:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854206 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Nalanda.jpg|right|thumb|200x200px| ਨਾਲੰਦਾ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਮਹਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 450 ਤੋਂ 1193 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]] ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।]] '''ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਦ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਮਿਊਜ਼ਿਓਲੋਜੀ (ਐਨ.ਐਮ.ਆਈ.ਐਚ.ਏ.ਸੀ.ਐਮ.)''' ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ]] ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਇਤਿਹਾਸ]], ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਸੀਟ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਇੱਕ ''ਡੀਮਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ'' ਹੈ।<ref name="Deemed University">{{Cite web |date=2014 |title=Deemed University |url=http://www.archive.india.gov.in/knowindia/culture_heritage.php?id=85 |access-date=25 November 2014 |publisher=Deemed University}}</ref> ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ [[ਜਨਪਥ]], ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="Mingle Box">{{Cite web |date=2014 |title=Mingle Box |url=http://www.minglebox.com/college/National-Museum-Institute-Delhi |access-date=25 November 2014 |publisher=Mingle Box |archive-date=29 ਨਵੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129152249/http://www.minglebox.com/college/National-Museum-Institute-Delhi |url-status=dead }}</ref> == ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Mohenjo-daro_Priesterkönig.jpeg|left|thumb|194x194px]] ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਨਤ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਕਲਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸੰਸਥਾਨ 27 ਜਨਵਰੀ 1989 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। . 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1989 ਨੂੰ [[ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਡੀਮਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2018}}</link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2018)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> NMIHACM ਨੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ 1985 ਤੋਂ ਡਿਪਲੋਮਾ, ਮਾਸਟਰਜ਼ ਅਤੇ ਡਾਕਟੋਰਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ [[ਇਤਿਹਾਸ]], ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2018}}</link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2018)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ਉਦੇਸ਼ == ਐਨ.ਐਮ.ਆਈ. ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ:<ref name="Deemed University" /> * ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਊਜ਼ਿਓਲੋਜੀ, ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਰਸਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ। * ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪੱਤੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ, ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਸਰਵੇਖਣ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ, ਕਿਊਰੇਟੋਰੀਅਲ/ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ; ਉਪਰੋਕਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਾ। * ਅਕਾਦਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ. * ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ। == ਵਿਭਾਗਾਂ == ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। '''ਕਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ''' : ਕਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਭਾਰਤੀ, ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। '''ਅਜਾਇਬ-ਵਿਗਿਆਨ''' : ਅਜਾਇਬ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਅਜਾਇਬ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 'ਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ [[ਤਸਵੀਰ:Family_Roerich.JPG|right|thumb|200x200px]] [[ਤਸਵੀਰ:August-Hermann-Francke.jpg|thumb|140x140px]] [[ਤਸਵੀਰ:Preventive_Conservation_-_Serra_da_Capivara.jpg|right|thumb|300x300px]] [[ਤਸਵੀਰ:IMG_6170_-_MI_-_Sant'Eustorgio_-_Sottocoro_-_Restauratrice_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto_-_1-Mar-2007.jpg|right|thumb|200x200px| ਕੰਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰੀਸਟੋਰਰ।]] == ਕੋਰਸ == ਐਨ.ਐਮ.ਆਈ.ਐਚ.ਏ.ਸੀ.ਐਮ. ਮਾਸਟਰਜ਼ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਕੋਰਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਐਮਏ, ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਅਤੇ ਮਿਊਜ਼ਿਓਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਐਮਏ। ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਮਾਸਟਰ ਕੋਰਸ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Mingle Box" /><ref name="Dinamalar">{{Cite web |date=2014 |title=Dinamalar |url=http://origin-kalvimalar.dinamalar.com/news-details.asp?id=2453&cat=8 |access-date=25 November 2014 |publisher=Dinamalar |archive-date=20 ਦਸੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220075445/http://origin-kalvimalar.dinamalar.com/news-details.asp?id=2453&cat=8 |url-status=dead }}</ref><ref name="Success CD">{{Cite web |date=2014 |title=Success CD |url=http://www.successcds.net/Admission-Notification/National-Museum-Institute-of-History-of-Art-Conservation-Museology-New-Delhi.html |access-date=25 November 2014 |publisher=Success CD}}</ref> ਸਾਰੇ ਕੋਰਸਾਂ ਲਈ ਸੀਮਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਵਜ਼ੀਫੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।<ref name="Scholarship India">{{Cite web |date=2014 |title=Scholarship India |url=http://www.scholarshipsinindia.com/national_museum_institute_university.html |access-date=25 November 2014 |publisher=Scholarship India |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021443/http://scholarshipsinindia.com/national_museum_institute_university.html |archive-date=2 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 |url-status=dead }}</ref> ਐਨ.ਐਮ.ਆਈ.ਐਚ.ਏ.ਸੀ.ਐਮ'''.''' ਪੀਐਚਡੀ ਲਈ ਡਾਕਟੋਰਲ ਖੋਜ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:<ref name="India against corruption">{{Cite web |date=2014 |title=India against corruption |url=http://www.indiaagainstcorruption.com/f27/national-museum-institute-university-history-art-ph-d-admissions-2010-a-9661 |access-date=25 November 2014 |publisher=India against corruption |archive-date=23 ਦਸੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141223095435/http://www.indiaagainstcorruption.com/f27/national-museum-institute-university-history-art-ph-d-admissions-2010-a-9661/ |url-status=dead }}</ref> * ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸਿੱਖਿਆ * ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ * ਈਕੋ-ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ * ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ == ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ == ਐਨ.ਐਮ.ਆਈ.ਐਚ.ਏ.ਸੀ.ਐਮ. ਕੋਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿਖੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਸਟਾਕ ਵਾਲੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ ਜੋ ਹਾਰਡ ਕਾਪੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 68,014 ਸਲਾਈਡਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ।<ref name="Global Shiksha 2">{{Cite web |date=2014 |title=Global Shiksha 2 |url=http://college.globalshiksha.com/National-Museum-Institute/806876550039459#college_details |access-date=25 November 2014 |publisher=Global Shiksha |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025311/http://college.globalshiksha.com/National-Museum-Institute/806876550039459#college_details |url-status=dead }}</ref><ref name="autogenerated4">{{Cite web |url=http://www.delhiinformation.in/education/institutes/nmihacm.html |title=National Museum Institute of History of Art, Conservation & Museology {{!}} NMIHACM in Delhi |access-date=2024-02-27 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202143431/https://www.delhiinformation.in/education/institutes/nmihacm.html |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗਠਨ]] knzexdg9rfpqo85ldi82usyp6tqht39 0 181003 854167 807837 2026-11-10T19:06:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854167 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਆਦਿਤਿਆ ਗਾਧਵੀ | image = Aditya_Gadhvi_At_An_Event_In_Ahmedabad_2020.jpg | website = {{URL|https://www.facebook.com/adityagadhviofficial/}} }} '''ਆਦਿਤਿਆ ਗਾਧਵੀ''' (ਜਨਮ 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1994) ਇੱਕ [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ]] ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਹੈ ਜੋ [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਾਰਟ-ਟੌਪਿੰਗ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਜਰਾਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਕੋਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਸਿੰਗਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Aditya Gadhvi shoots a music video for his next folk song - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/music/aditya-gadhvi-shoots-a-music-video-for-his-next-folk-song/articleshow/65036204.cms |access-date=2020-01-21 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਉਸਦੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟਰੈਕਾਂ ਵਿੱਚ ''ਖਲਾਸੀ, ਰੰਗ ਮੋਰਲਾ'', [[ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਇਟਨਸ]] ਦਾ ਗੀਤ ''ਆਵਾ ਦੇ'' ਹਨ।''<ref name=":3">{{Cite web |title=PM Modi says 'Khalasi' is 'topping the charts', praises singer Aditya Gadhvi |url=https://www.indiatoday.in/music/story/pm-narendra-modi-says-khalasi-is-topping-the-charts-praises-singer-aditya-gadhvi-2457784-2023-11-03 |access-date=2023-11-03 |website=India Today |language=en}}</ref>''<ref>{{Cite web |date=2022-03-25 |title=Watch: Gujarat Titans release anthem ‘Aava de’ |url=https://indianexpress.com/article/sports/ipl/watch-gujarat-titans-release-anthem-aava-de-7835670/ |access-date=2023-06-19 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Aditya Gadhvi records two new songs - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/music/aditya-gadhvi-records-two-new-songs/articleshow/65354920.cms |access-date=2020-01-21 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/music/aditya-gadhavi-releases-a-special-song-for-independence-day/articleshow/77527490.cms|title=Aditya Gadhavi releases a special song for Independence Day|last=Mishra|first=Abhimanyu|date=13 August 2020|work=The Times of India|access-date=8 June 2022}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਗਾਧਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਯੋਗੇਸ਼ ਗਾਧਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਜਰਾਤੀ, [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਬੋਲਦਾ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਹ 2014 ਵਿੱਚ "ਈ-ਟੀਵੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਗੁਜਰਾਤ" ਦਾ ਜੇਤੂ ਸੀ।<ref name=":2">{{Cite web |date=2013-12-23 |title=Gujarati boy's songs shortlisted for Oscars in best original song category |url=https://daily.bhaskar.com/news/GUJ-AHD-gujarat-news-gujarati-boys-songs-shortlisted-for-oscars-in-best-original-song-ca-4472873-PHO.html |access-date=2020-01-21 |website=dailybhaskar |language=en |archive-date=2017-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801235452/http://daily.bhaskar.com/news/GUJ-AHD-gujarat-news-gujarati-boys-songs-shortlisted-for-oscars-in-best-original-song-ca-4472873-PHO.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Dilip |date=23 December 2013 |title=City boy's songs in Oscars shortlist |url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/news/india/City-boys-songs-in-Oscars-shortlist/articleshow/35728810.cms |access-date=2020-01-21 |website=Ahmedabad Mirror |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Aditya Gadhvi records a song for a Hindi GEC - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/music/aditya-gadhvi-records-a-song-for-a-hindi-gec/articleshow/66576439.cms |access-date=2020-01-21 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਉਹ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸ਼ੋਅ "ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਗੁਜਰਾਤ" ਦਾ ਵਿਜੇਤਾ ਵੀ ਸੀ। ਸ਼ੋਅ "ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਗੁਜਰਾਤ" ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਧਵੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਹਾਂਗਕਾਂਗ]] ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਗਾਧਵੀ ਨੇ 26 ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਝਾਂਕੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |title=This Sharad Purnima, dance the Garba to Aditya Gadhvi's tunes under the moonlight |url=https://creativeyatra.com/news/sharad-purnima-aditya-gadhvi-smart-garbotsav/ |access-date=2020-01-21 |website=Creative Yatra |language=en-US}}</ref> ਇਹ ਪਰੇਡ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ|ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]] [[ਦੁਬਈ]], [[ਵਡੋਦਰਾ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਾਈਵ ਸ਼ੋਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ<ref>{{Cite web |title=Photo Aditya Gadhvi shares the stage with AR Rahman for a live show |url=https://newsjizz.in/122694-photo-aditya-gadhvi-shares-the-stage-with-ar-rahman-for-a-live-show.html |access-date=2020-01-21 |website=NewsJizz |language=en}}</ref> ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਗਾਧਵੀ ਨੇ ਏ.ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ ਨਾਲ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫ਼ਿਲਮ ' ਲੇਕਰ ਹਮ ਦੀਵਾਨਾ ਦਿਲ ' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Photo: Aditya Gadhvi shares the stage with AR Rahman for a live show - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/music/photo-aditya-gadhvi-shares-the-stage-with-ar-rahman-for-a-live-show/articleshow/73330403.cms |access-date=2020-01-21 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Aditya Gadhvi's new single releases today - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/music/aditya-gadhvis-new-single-releases-today/articleshow/65559520.cms |access-date=2020-01-21 |website=The Times of India |language=en}}</ref> [[2023 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ|ਆਈਪੀਐਲ 2023]] ਦੌਰਾਨ ਆਦਿਤਿਆ ਨੇ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਸਟੇਡੀਅਮ]] ਵਿੱਚ ਮੈਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਜ਼ ਦਾ ਗੀਤ ' ''ਆਵਾ ਦੇ'' ' ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2023-04-08 |title=IPL 2023: Singer Aditya Gadhvi To Perform Ahead of GT vs KKR Match in Ahmedabad |url=https://www.latestly.com/agency-news/sports-news-singer-aditya-gadhvi-to-perform-ahead-of-gt-vs-kkr-match-5045173.html |access-date=2023-06-19 |website=LatestLY |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619181130/https://www.latestly.com/agency-news/sports-news-singer-aditya-gadhvi-to-perform-ahead-of-gt-vs-kkr-match-5045173.html |archive-date=2023-06-19 |url-status=dead}}</ref> ਗੜਵੀ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਾਈਵ ਸਟੇਜ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/music/watch-popular-singer-aditya-gadhvi-enjoys-the-breath-taking-beauty-of-niagara-falls/articleshow/94854410.cms|title=Watch! Popular singer Aditya Gadhvi enjoys the breath-taking beauty of Niagara Falls|date=2022-10-14|work=The Times of India|access-date=2023-06-19|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/music/aditya-gadhvi-returns-to-india-post-his-international-shows/articleshow/95005741.cms|title=Aditya Gadhvi returns to India post his International shows|date=2022-10-21|work=The Times of India|access-date=2023-06-19|issn=0971-8257}}</ref> ਉਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਹੋਏ [[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਭਾਰਤ )|ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2023-02-02 |title=Coca-Cola India launches Coke Studio Bharat |url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/coca-cola-india-launches-coke-studio-bharat/article66463373.ece |access-date=2023-06-19 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en}}</ref> ਉਹ ' ਸ਼ਰਤੋ ਲਾਗੂ ', ' ਹੇਲਾਰੋ ' ਅਤੇ ' ਲਵ ਨੀ ਭਵੈ' ਵਰਗੀਆਂ ਹਿੱਟ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ]] ਨੇ ਜਦੋਂ ਨਵਰਾਤਰਾ ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ "ਡਕਲਾ" ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਗਾਧਵੀ ਦੇ ਗੀਤ 'ਤੇ ਡਾਂਡੀਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Aditya Gadhavi: I was shocked to see Priyanka performing dandiya to my songs - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/aditya-gadhavi-i-was-shocked-to-see-priyanka-performing-dandiya-to-my-songs/articleshow/71387595.cms |access-date=2020-01-21 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-06-28 |title=Rachintan Trivedi is known for his art-infused music |url=https://newstodaynet.com/index.php/2019/06/28/rachintan-trivedi-is-known-for-his-art-infused-music/ |access-date=2020-01-21 |website=News Today |language=en-US}}</ref> ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ 'ਖ਼ਲਾਸੀ' ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਦਿਤਿਆ ਗਾਧਵੀ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ। [[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਭਾਰਤ )|ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਇੰਡੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਜੁਲਾਈ 2023 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗੀਤ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਪੀਐਮ ਮੋਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਨੂੰ ਰੀਟਵੀਟ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਆਦਿਤਿਆ ਗਾਧਵੀ ਨੇ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।<ref name=":3" /> == ਪੁਰਸਕਾਰ == # ਸਰਵੋਤਮ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕ ਸਿੰਗਲ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਫਿਲਮ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]] id3nf3ik7bv1tqluybl0lcklfl8pfzn 0 182142 854145 848118 2026-11-10T16:32:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854145 wikitext text/x-wiki '''ਅਨੀਤਾ ਸ਼ੈਕ''', ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਨੀਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ, ਸੂਫੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ [[wiktionary:classical|ਕਲਾਸੀਕਲ]], [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀ]], [[ਗ਼ਜ਼ਲ]], [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ|ਲੋਕ]] ਅਤੇ ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਮਲਿਆਲਮ]], [[ਕੰਨੜ|ਕੰਨਡ਼]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਡ਼ੀਆ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 15 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/anitha-shaiqs-musical-journey/article25333114.ece|title=Anitha Shaiq on her journey with music|last=M|first=Athira|date=26 October 2018|work=The Hindu}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 October 2019 |title=Anitha Shaiq's Recently Released Sufi Rock is Trending on YouTube with a Excellent Reviews! |url=https://theprimetime.in/anitha-shaiqs-recently-released-sufi-rock-is-trending-on-youtube-with-a-excellent-reviews/ |access-date=24 ਮਾਰਚ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521042054/https://theprimetime.in/anitha-shaiqs-recently-released-sufi-rock-is-trending-on-youtube-with-a-excellent-reviews |archive-date=21 ਮਈ 2024 |url-status=dead }}</ref><ref name="Anitha Shaiq on her journey with music">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/anitha-shaiqs-musical-journey/article25333114.ece|title=Anitha Shaiq on her journey with music|last=The Hindu|first=|date=26 October 2018|access-date=20 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220055620/https://www.thehindu.com/entertainment/music/anitha-shaiqs-musical-journey/article25333114.ece|archive-date=20 December 2023|language=en-IN}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਨੀਤਾ ਸ਼ੈਕ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਾਜੁਨੀਜ਼ਾ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵਿਮੈਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ]], ਸੂਫ਼ੀ, ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Pillai2011">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article1151079.ece|title=Rolling in the hits – Since her debut in Rock n' Roll, singer Anitha S. has continuously rocked the charts|last=Pillai|first=Suchithra|date=3 February 2011|work=The Hindu|access-date=27 August 2013}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Anitha_Shaiq..jpg|thumb|ਕਤਰ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] === ਰਚਨਾ === ਸ਼ੈਕ ਨੇ ਲੈਨਿਨ ਰਾਜਿੰਦਰਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫਿਲਮ ''ਕਰਾਸਰੋਡ'' ਲਈ "ਮੇਲਕੇ ਪੋਨ੍ਨਲ" ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/crossroad-song-melakey-is-the-music-direction-debut-of-chandamama-singer/articleshow/61063176.cms|title='Crossroad' song 'Melakey' is the music direction debut of 'Chandamama' singer!|last=Soman|first=Deepa|date=13 October 2017|work=The Times of India|access-date=29 August 2019}}</ref> === ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਉਣਾ === ਸ਼ੈਕ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਹਿੱਟ ਗੀਤ ਨਾਲ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ<ref name="Pillai2011" /> ਉਸਨੇ ਕਈ [[ਮਲਿਆਲਮ]], ਤਮਿਲ, [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਕੰਨੜ|ਕੰਨਡ਼]] ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗਾਇਆ ਹੈ।<ref name="Pillai2011" /> === ਸੰਗੀਤ ਐਲਬਮਾਂ === 'ਸਤਰੰਗੀ "ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਅਨੀਤਾ ਸ਼ੈਕ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਈਸਟ ਕੋਸਟ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਇਸ ਐਲਬਮ ਵਿੱਚ [[ਮੀਰਾ ਬਾਈ|ਮੀਰਾ]], [[ਗ਼ਾਲਿਬ|ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ]], [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]], [[ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ|ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਦਿੱਗਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸੱਤ ਟਰੈਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ਇਹ ਐਲਬਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਸੂਫੀ ਗਾਇਕ [[ਕੈਲਾਸ਼ ਖੇਰ]] ਦੁਆਰਾ 20 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। === ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ === ਅਨੀਤਾ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ, ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ, ਬਹਿਰੀਨ, ਕਤਰ, ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਲਾਈਵ ਸਮਾਰੋਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Anitha_S..jpg|thumb|ਬਹਿਰੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਈਵ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਅਨੀਤਾ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 2a78rzpf56enp4chqmh4rzo7v5xujf0 0 182663 854231 741708 2026-11-11T03:59:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854231 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = Kristen Bell Paris Fashion Week Spring Summer 2020 (cropped).jpg }} '''ਕ੍ਰਿਸਟਨ ਐਨੀ ਬੈੱਲ''' (ਜਨਮ 18 ਜੁਲਾਈ, 1980) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kristen Bell Facts |url=https://www.britannica.com/facts/Kristen-Bell |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724125523/https://www.britannica.com/facts/Kristen-Bell |archive-date=July 24, 2020 |access-date=May 17, 2020 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਟਿਸਚ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਮੇਡੀ ਸੰਗੀਤਕ 'ਦ ਐਡਵੈਂਚਰਜ਼ ਆਫ ਟੌਮ ਸਾਇਅਰ' ਵਿੱਚ ਬੈਕੀ ਥੈਚਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰੌਡਵੇ ਸਟੇਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ 'ਦ ਕਰੂਸਿਬਲ' ਦੇ ਬ੍ਰੌਡਵੇ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸਪਾਰਟਨ'' (2004) ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਗ੍ਰੇਸੀਜ਼ ਚੁਆਇਸ (2004) ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬੈੱਲ ਨੂੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਡ਼ੀਵਾਰ ''ਵੇਰੋਨਿਕਾ ਮਾਰਸ'' (2004-2007) ਵਿੱਚ ਸਿਰਲੇਖ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਸੈਟਰਨ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ 2014 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ 2019 ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ। ਵੇਰੋਨਿਕਾ ਮਾਰਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤਕ ਫਿਲਮ ਰੀਫਰ ਮੈਡਨੈੱਸਃ ਦ ਮੂਵੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕਲ (2005) ਵਿੱਚ ਮੈਰੀ ਲੇਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸੰਗੀਤਿਕ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈ''ਵੇਰੋਨਿਕਾ ਮਾਰਸ'' ਇੱਕ ਪੁਨਰ-ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੀ।ਉਸੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ. ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 2007 ਤੋਂ 2008 ਤੱਕ ਸੁਪਰ''ਹੀਰੋ'' ਡਰਾਮਾ ਸੀਰੀਜ਼ ਹੀਰੋਜ਼ ਵਿੱਚ ਐਲੇ ਬਿਸ਼ਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਡਰਾਮਾ ਸੀਰੀਜ਼ ਗੋਸਿਪ ਗਰਲ ਵਿੱਚ ਨਾਮਾਤਰ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, 2021 ਦੇ ਸੀਕਵਲ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਟਾਈਮ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਲਾਈਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮਹਿਲਾ ਜੈਨੀ ਵੈਨ ਡੇਰ ਹੂਵਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਐੱਨ. ਬੀ. ਸੀ. ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਦ ਗੁੱਡ ਪਲੇਸ ਵਿੱਚ ਐਲਨੋਰ ਸ਼ੈੱਲਸਟਰੋਪ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ [[ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ|ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਅਵਾਰਡ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬੈੱਲ ਨੇ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਸੀਰੀਜ਼ 'ਦਿ ਵੂਮਨ ਇਨ ਦਿ ਹਾਊਸ ਐਕਰੋਸ ਦਿ ਸਟ੍ਰੀਟ' ਫਰੌਮ ਦਿ ਗਰਲ ਇਨ ਦਿ ਵਿੰਡੋ 'ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਬੈੱਲ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਹੰਟਿੰਗਟਨ ਵੁੱਡਜ਼, ਮਿਸ਼ੀਗਨ, ਡੈਟਰਾਇਟ ਦੇ ਇੱਕ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਲੋਰੇਲੀ (''ਨੀ'' ਫਰੀਜੀਅਰ) ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰਡ ਨਰਸ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਟੌਮ ਬੈੱਲ, ਲਾਸ ਵੇਗਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਊਜ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ।<ref name="peoplebio">{{Cite web |title=Kristen Bell |url=http://www.people.com/people/kristen_bell/biography/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602170549/http://www.people.com/people/kristen_bell/biography |archive-date=June 2, 2013 |access-date=June 26, 2013 |website=[[People (magazine)|People]]}}</ref><ref name="CBSSacramento-Father-Irma-2017">{{Cite news|url=http://sacramento.cbslocal.com/2017/09/10/kristen-bell-hurricane-irma/|title=Actress Kristen Bell Reaching Out to Help Those Affected by Hurricane Irma|last=McClary|first=Marianne|date=September 10, 2017|work=[[KOVR|CBS Sacramento]]|access-date=September 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912190148/http://sacramento.cbslocal.com/2017/09/10/kristen-bell-hurricane-irma/|archive-date=September 12, 2017|last2=Lopez|first2=Tony|format=Includes video interview|last3=Bell|first3=Kristen}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੈੱਲ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਦੋ ਮਤਰੇਈਆਂ ਭੈਣਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਤਰੇਈਆਂ ਭੈਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਤਰੇਈ ਭੈਣ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਰਮਨ, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਨ।<ref>Stated on ''[[The Tonight Show with Jay Leno]]'', September 18, 2008</ref> ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਬੈੱਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਨਾਮ, ਐਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਨ ਤੱਕ ਵਰਤੀ ਸੀ। ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੈੱਲ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="Mars">{{Cite news|url=http://www.usaweekend.com/06_issues/060226/060226kristen_bell.html|title=She came from Mars|last=Hatty|first=Michele|date=February 26, 2006|access-date=January 4, 2008|publisher=[[USA Weekend]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018141305/https://www.usatoday.com/|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 18, 2023|url-status=dead}} {{Dead link|date=June 2010|bot=DASHBot}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਨੇਡ਼ੇ ਦੇ ਰਾਇਲ ਓਕ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਈਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਮਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਕਲੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸ਼੍ਰਾਈਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਬਰਟਨ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਨੋਰਪ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ (ਹੁਣ ਬਰਕਲੇ ਸਕੂਲ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਦੇ ਨੋਰਪ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।   ਸ਼੍ਰਾਈਨ ਵਿਖੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ 1997 ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਡੌਰਥੀ ਗੇਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿ ਵਿਜ਼ਾਰਡ ਆਫ਼ ਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ ਫਿਡਲਰ ਆਨ ਦ ਰੂਫ (1995) ਲੇਡੀ, ਬੀ ਗੁੱਡ (1996) ਅਤੇ ''ਲਿਲ ਅਬਨੇਰ'' (1998) ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। 1998 ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਨੀਅਰ ਕਲਾਸ ਵੋਟ ਦੁਆਰਾ ਯੀਅਰਬੁੱਕ ਦੀ "ਬੈਸਟ ਲੁਕਿੰਗ ਲਿਲ 'ਲੇਡੀ" ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਥੋਡ਼੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਬੈੱਲ ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਟਿਸਚ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੀ ਗਈ, ਸੰਗੀਤ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="Ask">{{Cite web |title=Kristen Bell |url=http://www.askmen.com/celebs/women/actress_250/298_kristen_bell.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823031614/http://www.askmen.com/celebs/women/actress_250/298_kristen_bell.html |archive-date=August 23, 2008 |access-date=January 2, 2007 |publisher=[[Ask Men]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Personality & Talent |url=http://www.askmen.com/celebs/women/actress_250/298_kristen_bell.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823031614/http://www.askmen.com/celebs/women/actress_250/298_kristen_bell.html |archive-date=August 23, 2008 |access-date=January 2, 2008 |publisher=[[Ask Men]]}}</ref> 2002 ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਬ੍ਰਾਡਵੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ''ਟੌਮ ਸਾਇਅਰ ਦੇ ਸਾਹਸ''.<ref name="Tough">{{Cite web |last=Nguyen |first=Lan N. |year=2004 |title=Kristen Bell's a Tough Act to Follow |url=http://entertainment.ivillage.com/features/0,,73r3smcc-p,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408152604/http://entertainment.ivillage.com/features/0%2C%2C73r3smcc-p%2C00.html |archive-date=April 8, 2008 |access-date=January 4, 2008 |website=Ivillage.com}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Kristen_Bell_as_Veronica_Mars_2.jpg|alt=Head and shoulders shot of wide-eyed, young blond woman smiling into the camera.|thumb|2004 ਵਿੱਚ ''ਵੇਰੋਨਿਕਾ ਮਾਰਸ'' ਦੇ ਸੈੱਟ ਉੱਤੇ ਘੰਟੀ]] [[ਤਸਵੀਰ:Kristen_Bell_at_the_2008_Tribeca_Film_Festival.JPG|alt=Head and shoulders of young, blond woman with hair curling below her shoulders, smiling.|thumb|2008 ਟ੍ਰਿਬੇਕਾ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਬੈੱਲ ਟ੍ਰਿਬੇਕਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] [[ਤਸਵੀਰ:Kristen_Bell_at_Frozen_premiere,_El_Capitan_Theatre.jpg|left|thumb|2013 ਵਿੱਚ ਐਲ ਕੈਪੀਟਨ ਥੀਏਟਰ ਵਿਖੇ ਫ੍ਰੋਜ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਤੇ ਬੈੱਲ]] [[ਤਸਵੀਰ:Kristen_Bell,_Dax_Shepard_2012.jpg|right|thumb]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] f0tpinknm1i4m62q6n2uko55auq3a0f 0 182913 854275 818737 2026-11-11T08:59:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854275 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜ਼ੇਬਾ ਸ਼ਹਿਨਾਜ਼ | image = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth date and age|1952|11|24|df=y}} | birth_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | education = [[ਲਾਹੌਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | occupation = ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਕਾਮੇਡੀਅਨ, ਹੋਸਟ, ਆਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 1963 &ndash; ਮੌਜੂਦ | children = 1 | relatives = ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਸੁਭਾਨੀ | awards = }} '''ਜ਼ੇਬਾ ਸ਼ਹਿਨਜ਼ ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Zeba Shehanz; {{Lang-ur|{{nq|زیبا شہناز}}}})''' ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ,]] ਕਾਮੇਡੀਅਨ, ਹੋਸਟ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1574407|title=Zeba Shahnaz disappointed over halt to stage shows|date=15 August 2020|work=Dawn (newspaper)|access-date=5 July 2023}}</ref> ਸ਼ਹਿਨਾਜ਼ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਫਿਫਟੀ ਫਿਫਟੀ (1978) ਵਰਗੀਆਂ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਈ। [[ਸ਼ਮੀਮ ਅਰਾ|ਸ਼ਮੀਮ ਆਰਾ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ'''<nowiki/>'<nowiki/>'''''ਮੁੰਡਾ ਬਿਗੜਾ ਜਾਏ'<nowiki/>'' (1995) ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਨਿਗਾਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਤਮਘਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਜ਼ੇਬਾ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਨਵੰਬਰ 1952 ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/859174/newspaper/column|title=Theatrics: Veteran power|date=16 August 2009|work=Dawn (newspaper)|access-date=4 May 2022}}</ref> ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਟੇਜੀ ਨਾਟਕ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਅਤੇ [[ਮੂਈਨ ਅਖ਼ਤਰ|ਮੋਇਨ ਅਖਤਰ ਨੇ]] ਇਕੱਠੇ ਕਈ ਕਾਮੇਡੀ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤੇ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੀਟੀਵੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬਾਲ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2000303/artistes-told-declare-assets-face-music|title=Artistes told to declare assets or face music|date=8 March 2021|work=The Express Tribune (newspaper)}}</ref> ਉਹ [[ਮੂਈਨ ਅਖ਼ਤਰ|ਮੋਇਨ ਅਖਤਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ''ਫਿਫਟੀ ਫਿਫਟੀ'' ਵਿੱਚ 108 ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://images.dawn.com/news/1173704|title=Moin Akhtar's peers pay tribute to his talent|date=23 April 2015|work=Dawn (newspaper)|access-date=4 May 2022}}</ref> ਉਹ ਨਾਟਕਾਂ ''ਬੈਤਯਾਨ'', ''ਉਮਰਾਓ ਜਾਨ ਅਦਾ'' ਅਤੇ ''ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਮਿਲਾਦੇ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite news|url=https://images.dawn.com/news/1182026|title=This is recognition that I must be doing something right: Mehwish Hayat on her Tamgha-i-Imtiaz|date=10 March 2021|work=Dawn (newspaper)}}</ref> ਉਹ 1995 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''ਮੁੰਡਾ ਵੱਡਾ ਜਾਏ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref name="TheNation">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=President confers civil awards on prominent personalities |url=https://nation.com.pk/24-Mar-2021/president-confers-civil-awards-on-prominent-personalities |access-date=4 May 2022 |website=The Nation (newspaper)}}</ref> ਉਸਨੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਥੀਏਟਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ''3 ਬਹਾਦੁਰ: ਬਾਬਾ ਬਾਲਮ ਦਾ ਬਦਲਾ'' ਵਿੱਚ ਤੋਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=29 December 2016 |title=Top ten Lollywood grossers of 2016 |url=https://dunyanews.tv/en/Entertainment/367246-Top-ten-Lollywood-grossers-of-2016 |access-date=4 May 2022 |website=Dunya News}}</ref> ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ 2021 ਵਿੱਚ ਤਮਘਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dawn3">{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1614182|title=Abida Parveen, Faisal Edhi among 88 conferred civil awards by President Alvi|date=23 March 2021|work=Dawn (newspaper)|access-date=4 May 2022}}</ref><ref name="Tribune2">{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2291026/president-confers-top-civil-military-awards-for-excellence-on-pakistan-day|title=President confers top civil, military awards for excellence on Pakistan Day|date=24 March 2021|work=The Express Tribune (newspaper)|access-date=3 May 2022}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਜ਼ੇਬਾ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=22 March 2021 |title=Actor Zeba Shehnaz shares tragic story of nephew's murder in UK |url=https://tribune.com.pk/story/2121813/actor-zeba-shehnaz-shares-tragic-story-nephews-kidnappingmurder-uk |website=The Express Tribune}}</ref> ਉਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਸੁਭਾਨੀ ਦੀ ਮਾਸੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ 2019 ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="ARYNews">{{Cite web |date=20 December 2019 |title=Zeba Shehnaz breaks down on mysterious death of nephew in London |url=https://arynews.tv/en/zeba-shehnaz-mysterious-death-nephew |access-date=3 May 2022 |website=ARY TV News website |archive-url=https://web.archive.org/web/20200121142629/https://arynews.tv/en/zeba-shehnaz-mysterious-death-nephew/ |archive-date=21 ਜਨਵਰੀ 2020 |url-status=dead }}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * 1995 ਮੁੰਡਾ ਬਿਗੜਾ ਜਾਏ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਨਿਗਾਰ ਅਵਾਰਡ।<ref>{{Cite web |title=Pakistan's "Oscars"; The Nigar Awards. |url=https://www.desimoviesreviews.com/index.php/2017/11/24/pakistans-oscars-nigar-awards |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210702084441/https://www.desimoviesreviews.com/index.php/2017/11/24/pakistans-oscars-nigar-awards |archive-date=2 July 2021 |access-date=28 October 2021 |website=Desi Movies Reviews}}</ref> * 2005 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਇੰਡਸ ਡਰਾਮਾ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਫਿਫਟੀ ਫਿਫਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref>{{Cite web |date=4 May 2022 |title=Special Award for Comedy Acting |url=http://www.dailymotion.com/video/x2j640b_zeba-shehnaz-got-special-award-for-comedy-drama-fifty-fifty-presented-by-humayun-saeed_tv |website=dailymotion |publisher=Indus TV Network}}</ref> * 2021 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਤਮਗਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ (ਉੱਤਮਤਾ ਦਾ ਮੈਡਲ) ਅਵਾਰਡ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|0787561}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] 74h70zqnruojup3ft1fvjopinf2d46o 0 182939 854276 836434 2026-11-11T09:02:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854276 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜ਼ੈਨਬ ਸ਼ਬੀਰ | image = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | other_names = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1998|06|26|df=y}} | birth_place = [[ਕਰਾਚੀ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ | nationality = | citizenship = | education = ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2018–ਮੌਜੂਦ | known_for = | spouse = | relatives = }} '''ਜ਼ੈਨਬ ਸ਼ਬੀਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Zainab Shabbir;''' ਜਨਮ 26 ਜੂਨ 1998) ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਂਵਰੀ, ਪਿਯਾ ਨਾਮ ਕਾ ਦੀਆ, ਮਲਾਲ-ਏ-ਯਾਰ, ਹਕੀਕਤ, ਮਕਾਫ਼ਤ, ਦਿਖਾਵਾ, ਮੇਹਰ ਪੋਸ਼, ਅਤੇ [[ਹਮ ਟੀਵੀ|ਯਾਰ ਨਾ ਬਿਛੜੇ]] ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੀਓ ਟੀਵੀ ' ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਚੱਲ ਰਹੇ ਡਰਾਮੇ 'ਮੁਸ਼ਕਿਲ' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Haider |first=Sadaf |date=2022-08-07 |title=THE TUBE |url=https://www.dawn.com/news/1703731 |access-date=2023-11-06 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name="birth">{{Cite web |last=Ghani |first=Tooba |date= |title=Ambitious and radiant -Zainab Shabir |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/us/648709-ambitious-and-radiant-zainab-shabbir |archive-url= |archive-date= |access-date=2020-05-31 |website=[[The News International]] |language=en}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == 2018 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬੀਰ ਨੂੰ ਹਮ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ [[ਮੋਮਿਨਾ ਦੁਰੈਦ|ਮੋਮੀਨਾ ਦੁਰੈਦ]] ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨਾ ਸਿੱਦੀਕੀ ਦੁਆਰਾ [[ਹਮ ਟੀਵੀ]] ਦੀ ਮਾਂ ''ਸਦਕੇ'' ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਮਲ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Gull |first=Ayesha |date=2022-03-20 |title=Rumors of an engagement between Zainab Shabbir and Usama Khan are circulating |url=https://socialpakora.com/rumors-of-an-engagement-between-zainab-shabbir-and-usama-khan-are-circulating/ |access-date=2022-10-16 |website=Social Pakora |language=en-US |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016172414/https://socialpakora.com/rumors-of-an-engagement-between-zainab-shabbir-and-usama-khan-are-circulating/ |url-status=dead }}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਉਸਾਮਾ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ''ਸਾਨਵਾਰੀ'' ਵਿੱਚ ਉਜਾਲਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਹਮ ਅਵਾਰਡਸ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਸਾਬਣ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="malaal">{{Cite web |date=2019-08-30 |title=زینب شبیر کی نئی ڈرامہ سیریل "ملال یار" کامیابی سے آن ایئر |url=https://dailypakistan.com.pk/30-Aug-2019/1014079 |access-date=2020-06-08 |website=[[Daily Pakistan]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608164054/https://dailypakistan.com.pk/30-Aug-2019/1014079 |archive-date=2020-06-08 |url-status=dead }}</ref> ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ 180-ਐਪੀਸੋਡ ਲਈ ਸ਼ਬੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ, ਇੱਕ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਕੁੜੀ, 2012 ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਟਕ [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਹੈ (ਟੀਵੀ ਡਰਾਮਾ)|ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਹੈ]] ਵਿੱਚ [[ਸਨਮ ਸਈਦ]] ਦੇ ਕਸ਼ਫ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਸੀ।<ref name="gulf">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Meet Pakistani cinema's stars of tomorrow |url=https://gulfnews.com/photos/entertainment/meet-pakistani-cinemas-stars-of-tomorrow-1.1583667303547 |archive-url= |archive-date= |access-date=2020-05-31 |website=[[Gulf News]] |language=en}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ LTN ਦੇ ''Emaan'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਮਹਿਲਾ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ 73 ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਸੀ।<ref name="malaal2">{{Cite web |date=2019-07-14 |title=زینب شبیر کی نئی ڈرامہ سیریل "ملال یار" کے ٹیزر آن ائیر |url=https://dailypakistan.com.pk/14-Jul-2019/993239 |access-date=2020-06-08 |website=[[Daily Pakistan]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608164051/https://dailypakistan.com.pk/14-Jul-2019/993239 |archive-date=2020-06-08 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਸਲੀਮ ਘਾਂਚੀ ਦੀ ''<nowiki/>'ਪਿਆ ਨਾਮ ਕਾ ਦੀਆ''' ਵਿੱਚ ਸਾਨੀਆ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਫਰਹਾਨ ਮੱਲ੍ਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਲੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਸਦ ਜੱਬਲ ਦੀ ''ਮਲਾਲ-ਏ-ਯਾਰ'' ਵਿੱਚ ਅਜ਼ੇਕਾਹ ਡੈਨੀਅਲ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜ਼ੈਨ ਬੇਗ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਨਹਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref name="malaal2" /> ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਫਲਤਾ ਸੀ। ਸ਼ਬੀਰ ਨੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੜੀ ''ਹਕੀਕਤ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। 2020 ਵਿੱਚ, ਜ਼ੈਨਬ 7ਵੇਂ ਸਕਾਈ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੇ ''ਮੇਹਰ ਪੋਸ਼'' ਵਿੱਚ ਅਯਾਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਕਿ 2020 ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸ਼ੋਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2020-04-06 |title='Mehar Posh' becomes the highest rated first episode of Pakistani drama history |url=https://dailytimes.com.pk/590081/mehar-posh-becomes-the-highest-rated-first-episode-of-pakistani-drama-history/ |access-date=2020-04-19 |website=Daily Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title='Mehar Posh' featuring Ayeza Khan, Danish Taimoor breaks all records |url=https://www.thenews.com.pk/latest/639854-mehar-posh-featuring-ayeza-khan-danish-taimoor-breaks-all-records |access-date=2020-04-19 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਲੜੀਵਾਰ ਰਨ ਦੌਰਾਨ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਆਇਜ਼ਾ ਖਾਨ]], [[ਦਾਨਿਸ਼ ਤੈਮੂਰ]], ਅਲੀ ਅੱਬਾਸ, [[ਸਾਨੀਆ ਸਈਦ]] ਅਤੇ ਰੇਹਾਨ ਸ਼ੇਖ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="meharposh">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Ayeza Khan rides high on 'Meray Pass Tum Ho' success |url=https://gulfnews.com/entertainment/pakistani-cinema/ayeza-khan-rides-high-on-meray-pass-tum-ho-success-1.69763312 |archive-url= |archive-date= |access-date=2020-05-31 |website=[[Gulf News]] |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{instagram|zainabshabbir.11}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਾਚੀ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1998]] h3ncf8neii358zyx2pqpjoof3tffwtc 0 182986 854154 845751 2026-11-10T17:38:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854154 wikitext text/x-wiki {{Reflist}} '''ਅਰੂਬਾ ਮਿਰਜ਼ਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Aruba Mirza''') ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ।<ref name="BOLNews">{{Cite web |date=10 February 2023 |title=Aruba Mirza appeared on Nida Yasir's morning show with her husband |url=https://www.bolnews.com/trending/2022/08/aruba-mirza-appeared-on-nida-yasirs-morning-show-with-her-husband/ |website=BOL News |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=2 ਅਗਸਤ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802104536/https://www.bolnews.com/trending/2022/08/aruba-mirza-appeared-on-nida-yasirs-morning-show-with-her-husband/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ''ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਕੀ ਸਾਲੀਆਂ'', ''ਕਸਕ ਰਹੇ ਗੇ'', ''ਬਾਬੁਲ ਕਾ ਆਂਗਨਾ'', ''ਰੰਗ ਮਹਿਲ'', ''ਇੰਤਕਾਮ ਅਤੇ'' ''ਮੇਰੀ ਹੀ ਰਹਿਨਾ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਤਮਾਸ਼ਾ'' ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ 2 ਦੀ ਜੇਤੂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=17 November 2021 |title=Ruling the charts |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/878239-ruling-the-charts |website=The News International |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802103039/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/878239-ruling-the-charts |archive-date=2 ਅਗਸਤ 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 September 2020 |title=نئے سیریل "اے دِل تو بتا" کا آج سے "جیو ٹی وی" پر آغازہوگا |url=https://jang.com.pk/news/577528 |website=Jang News}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਅਰੂਬਾ ਮਿਰਜ਼ਾ [[ਕਰਾਚੀ]] ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਫਲਾਈਟ 'ਚ ਮਾਡਲ ਇਕਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਨੰਬਰਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡਰਾਮੇ ''ਬੇਹਕੇ ਕਦਮ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਲ ਲਈ ਹਾਇਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=24 July 2023 |title=Aruba Mirza calls herself 'Papa ki pari' |url=https://arynews.tv/aruba-mirza-papa-ki-pari-the-night-show/ |website=ARY News}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ''ਬੇਹਕੇ ਕਦਮ'' ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ''ਬਤਾਸ਼ੇ'', ''ਕੰਬਖਤ ਤੰਨੋ'', ''ਬਾਬੁਲ ਕਾ ਆਂਗਨਾ'', ''ਨਜ਼ਰ-ਏ-ਬਦ'' ਅਤੇ ''ਤੇਰੀ ਬੀਨਾ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=25 June 2023 |title=اداکارہ عروبہ مرزا کو ڈرامہ انڈسٹری میں کون لایا؟ |url=https://urdu.arynews.tv/kahani-kahan-se-shur-hui-aruba-mirza/ |website=ARY News}}</ref> ਉਸਨੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੀਤੀ। <ref name="BOLNews"/> ਉਹ ''ਕਸਕ ਰਹੇ ਗੇ'', ''ਨੱਕਾਰਾ-ਏ-ਖੁਦਾ'', ''ਐ ਦਿਲ ਤੁਮ ਬਾਤਾ'', ''ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਕੀ ਸਾਲੀਆਂ'' ਅਤੇ ''ਮੇਰਾ ਹੱਕ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=28 June 2021 |title=ڈرامہ سیریل "میرا حق"کی ریکارڈنگ دوبارہ شروع |url=https://dailypakistan.com.pk/27-Nov-2017/685509 |website=Daily Pakistan |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=2 ਅਗਸਤ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802175927/https://dailypakistan.com.pk/27-Nov-2017/685509 |url-status=dead }}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਟਕ ''ਮਾਈ ਮਾਡਰਨ ਫੈਮਿਲੀ'', ''ਸੋਤਨ'', ''ਰੰਗ ਮਹਿਲ'', ''ਇੰਤਕਾਮ'' ਅਤੇ ''ਮੇਰੀ ਹੀ ਰਹਿਨਾ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=28 November 2022 |title=بہترین ٹی وی سیریل کا ایوارڈ جیو کے 'رنگ محل' کے نام |url=https://jang.com.pk/news/1164096 |website=Jang News}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2022 |title=ڈرامہ "اے دل تو بتا" 19نومبر سے تہلکہ مچانے کو تیار |url=https://roznama92news.com/%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%81-%D9%86%D9%88%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%DB%92-%D8%AA%D9%84%DA%A9%DB%81-%D9%85%DA%86%D8%A7%D9%86%DB%92-%DA%A9%D9%88-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1 |website=Daily News |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=8 ਸਤੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908170205/https://roznama92news.com/%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%81-%D9%86%D9%88%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%DB%92-%D8%AA%D9%84%DA%A9%DB%81-%D9%85%DA%86%D8%A7%D9%86%DB%92-%DA%A9%D9%88-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1 |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਅਰੂਬਾ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ ਹੈਰਿਸ ਸੁਲੇਮਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਹੈ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਕੰਮ ! ਨਤੀਜਾ ! ਰੈਫ. |- | 2023 | ''ਤਮਾਸ਼ਾ ਸੀਜ਼ਨ 2 ਅਵਾਰਡ'' | ''ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ'' | ''ਤਮਾਸ਼ਾ ਸੀਜ਼ਨ 2'' |ਜੇਤੂ |<ref name="TheExpressTribune">{{Cite web |date=2 December 2023 |title=Voters declare Aruba Mirza winner of 'Tamasha Season 2' |url=https://tribune.com.pk/story/2437664/voters-declare-aruba-mirza-winner-of-tamasha-season-2 |website=The Express Tribune}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|13287439}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1996]] ft0bowsl61ss7m8r3g9z9r8ub0zwe13 0 183016 854219 838520 2026-11-11T02:01:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854219 wikitext text/x-wiki {{Reflist}} '''ਕਿਨਜ਼ਾ ਮਲਿਕ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kinza Malik''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=1 May 2021 |title=Photoset of years first movie held |url=https://nation.com.pk/02-Jun-2011/photoset-of-years-first-movie-held |website=The Nation}}</ref> ਉਹ ''[[ਕਯਾਮਤ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਕਯਾਮਤ]]'', ''ਸੰਮੀ'', ''ਅਲੀਫ਼ ਅੱਲ੍ਹਾ ਔਰ ਇੰਸਾਨ'', ''ਇਸ਼ਕੀਆ'', ''ਫਾਂਸ'' ਅਤੇ ''ਨੀਲੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2 May 2021 |title=Lollywood: From the set of Khamosh Raho |url=https://tribune.com.pk/story/128213/lollywood-from-the-set-of-khamosh-raho |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 May 2021 |title=ARY digital's upcoming Neeli Zinda Hai is a horror thriller |url=https://www.incpak.com/entertainment/ary-digitals-upcoming-neeli-zinda-hai |website=IncPak}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ 8 ਮਾਰਚ 1972 ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="PakistanTelevisionCorporation">{{Cite journal|date=8 September 2014|title=اداکارہ کنزہ ملک کا انٹرویو}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੀਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੀਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=5 May 2021 |title=Haute Review: Neeli Zinda Hai is a supernatural drama that offers more than what meets the eye |url=https://www.somethinghaute.com/haute-review-neeli-zinda-hai-is-a-supernatural-drama-that-offers-more-than-what-meets-the-eye |website=Something Haute |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=29 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129125231/https://www.somethinghaute.com/haute-review-neeli-zinda-hai-is-a-supernatural-drama-that-offers-more-than-what-meets-the-eye/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਅਧੀ ਧੂਪ, ਚਿੰਗਾਰੀਅਨ, ਕਲਮੂਹੀ ਅਤੇ ਭੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=6 May 2021 |title=Neeli Zinda Hai releases intense teasers |url=https://cutacut.com/2021/05/05/neeli-zinda-hai-drama |website=Cutacut}}</ref> ਉਹ ''ਗੁਸਤਾਖ ਇਸ਼ਕ'', ''ਇਕ ਥੀ ਰਾਣੀਆ'', ''ਦਰ ਸੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਸਿਲਾ'', ''ਇਸ਼ਕ ਤਮਾਸ਼ਾ'', ''ਸੰਮੀ'' ਅਤੇ ''ਅਲੀਫ਼ ਅੱਲ੍ਹਾ ਔਰ ਇੰਸਾਨ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=7 May 2021 |title=Shakeela in Phaans breaks the narrative around sexual assault as mother of the survivor |url=https://cutacut.com/2021/03/03/phaans-characters |website=Cutacut}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 May 2021 |title=TV Review: Qayamat opens on a progressive note |url=https://cutacut.com/2021/01/07/tv-review-qayamat-opens-on-a-progressive-note |website=Cutacut}}</ref> ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ''ਸਨਵਰੀ'', ''ਬੰਦੀ'', ''ਸਾਰਾਬ'', ''ਲਸ਼ਕਾਰਾ'', ''[[ਕਯਾਮਤ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਕਯਾਮਤ]]'', ''ਇਸ਼ਕੀਆ'' ਅਤੇ ''ਨੀਲੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ'', ''ਫਾਂਸ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=9 May 2021 |title=Episode 1: Shahzad Sheikh delivers his career's best performance in 'Phaans' |url=https://www.somethinghaute.com/episode-1-shahzad-sheikh-delivers-his-careers-best-performance-in-phaans |website=Something Haute |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=20 ਜੂਨ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620144437/https://somethinghaute.com/episode-1-shahzad-sheikh-delivers-his-careers-best-performance-in-phaans/ |url-status=dead }}</ref> 2011 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਲਮ ''ਖਾਮੋਸ਼ ਰਹੋ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2021 |title=Juggan's work in 'Khamosh Raho' earned her the title of "Babra Sharif's substitute" |url=https://galaxylollywood.com/2011/05/21/juggans-work-in-khamosh-raho-earned-her-the-title-of-babra-sharifs-substitute |website=Galaxy Lollywood |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=6 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306100900/https://galaxylollywood.com/2011/05/21/juggans-work-in-khamosh-raho-earned-her-the-title-of-babra-sharifs-substitute/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=19 May 2021 |title=Laadon Mein Pali, new drama of Geo |url=https://reviewit.pk/laadon-mein-pali-new-drama-of-geo |website=Pakistani Drama Story & Movie Reviews {{!}} Ratings {{!}} Celebrities {{!}} Entertainment news Portal {{!}} Reviewit.pk}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 May 2021 |title=Three series premieres of 2021 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/778680-three-series-premieres-of-2021 |website=The News International |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221023634/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/778680-three-series-premieres-of-2021 |archive-date=21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Directors And Their Favorite Actors That Are Ruling The Pakistani Drama Industry |url=https://galaxylollywood.com/2020/09/10/directors-favorite-actors |website=Galaxy Lollywood |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=6 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306100857/https://galaxylollywood.com/2020/09/10/directors-favorite-actors/ |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕਿੰਜਾ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|3882790}} * {{Instagram|kinzamalikawan}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972]] ox3jon9cv6jq57f9b9ej13e55h9s6us 0 183018 854220 853635 2026-11-11T02:08:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854220 wikitext text/x-wiki {{Reflist}} '''ਕਿਰਨ ਮਲਿਕ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kiran Malik''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਫਿਲਮ [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=February 27, 2023 |title=60 Seconds With Kiran Malik |url=https://magtheweekly.com/detail/8040-60-seconds-with-kiran-malik |website=Mag - The Weekly}}</ref> ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ''ਪਿੰਕੀ ਮੇਮਸਾਬ'' ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref name="TheNews">{{Cite web |date=2020-03-29 |title=Kiran Malik: The newfound actor |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/635453- |access-date=2020-12-09 |website=The News on Sunday (TNS) |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303191031/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/635453- |archive-date=2022-03-03 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Thank you Kiran Malik for making something so delicate and intricate, look so beautiful |url=https://www.zainabsalman.com/thank-you-kiran-malik-for-making-something-so-delicate-and-intricate,-look-so-beautiful |access-date=2023-04-12 |website=ZAINAB SALMAN |language=en |archive-date=2023-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412144851/https://www.zainabsalman.com/thank-you-kiran-malik-for-making-something-so-delicate-and-intricate,-look-so-beautiful |url-status=dead }}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਦੁਬਈ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਐਚਆਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਡਲਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=18 March 2023 |title=BEAUTY TALK |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/you/1063545-beauty-talk |website=The News International}}</ref> ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="DAWN">{{Cite web |last=Jawaid |first=Mohammad Kamran |date=2020-04-19 |title=SPOTLIGHT: GETTING NOTICED |url=https://www.dawn.com/news/1550400 |access-date=2020-12-09 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == 2018 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ''ਪਿੰਕੀ ਮੇਮਸਾਬ'' ਨਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ ਪਰ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=2018-12-12 |title=Despite its talented cast and progressive story, Pinky Memsaab could not shatter the glass ceiling |url=http://tribune.com.pk/article/75314/d |access-date=2020-12-09 |website=The Express Tribune}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ''ਜ਼ਰਾਰ'' ਸੀ ਜੋ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2022 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ''ਪਿੰਕੀ ਮੇਮਸਾਬ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮ ''ਮਨੀ ਬੈਕ ਗਾਰੰਟੀ'' ਵੀ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਫਿਲਮ ''ਦਮ ਮਸਤਮ'' ਦੇ ਇੱਕ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2020-01-29 |title=Kiran Malik to have a special dance number in Dum Mastam |url=https://www.somethinghaute.com/kiran-malik-to-have-a-special-dance-number-in-dum-mastam/ |access-date=2020-12-09 |website=Something Haute |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206023707/https://www.somethinghaute.com/kiran-malik-to-have-a-special-dance-number-in-dum-mastam/ |archive-date=2020-12-06 |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕਿਰਨ ਨੇ ਫਾਰੂਕ ਮਲਿਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=December 8, 2022 |title=Kiran Malik Loves |url=https://tribune.com.pk/story/2195284/kiran-malik-loves |website=The Express Tribune}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|8124608}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਮਾਡਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਾਚੀ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] p8g2yrafngbp6vtyrlz18wjgw9y6o9b 0 183114 854282 846358 2026-11-11T09:19:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854282 wikitext text/x-wiki '''ਜਿਨਾਨ ਹੁਸੈਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jinaan Hussain'''; {{Lang-ur|{{nq|جنان حسین}}}}) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]], ਮਾਡਲ, [[ਗਾਇਕਾ]] ਅਤੇ [[ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ|ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] ਹੈ। ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜੀ''ਐਸੈ ਜੀਆ ਜਲੇ'' (2013) [[ਹਮ ਟੀਵੀ|ਹਮ ਟੀਵੀ ']] ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=12 December 2021 |title=In conversation with Jinaan Hussain |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/915933-in-conversation-with-jenaan-hussain |website=The News International |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329003550/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/915933-in-conversation-with-jenaan-hussain |archive-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |url-status=dead }}</ref><ref name="Jenaan">{{Cite web |title=Pakistani dramas and incredible, underrated actors {{!}} Instep {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/582918-incredible-underrated-actors |access-date=2020-07-06 |website=www.thenews.com.pk |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706100428/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/582918-incredible-underrated-actors |archive-date=2020-07-06 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ''ਬਸ਼ਰ ਮੋਮਿਨ'' ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''ਬਾਬਾ ਜਾਨੀ'' ਅਤੇ ''ਰੱਬਾ ਮੈਨੂ ਮਾਫ ਕਰੀਨ'' ਅਤੇ ''ਕੋਜੀ'' ਸਮੇਤ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref name="ref 8">{{Cite web |date=14 June 2020 |title=Jinaan Hussain |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/you/215588-Jenaan-Hussain |publisher=thenews.com.pk}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 January 2021 |title=Jinaan Hussain - On strong characterisation, eating disorders and stereotypical notions of beauty |url=https://magtheweekly.com/detail/11150-jenaan-hussain-on-strong-characterisation-eating-disorders-and-stereotypical-notions-of-beauty |website=Mag - The Weekly}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਐਬਟਾਬਾਦ]], [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ|ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ A+ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਨਾਅਤ|ਨਾਟ]] ਅਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2016-07-20 |title=Boys lead the way as SSC results unveiled |url=https://nation.com.pk/21-Jul-2016/boys-lead-the-way-as-ssc-results-unveiled |access-date=2020-07-07 |website=The Nation |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ|ਫਾਈਨ ਆਰਟ ਦੀ]] ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਲਹੌਰ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਪੇਂਟਿੰਗ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕਰਾਚੀ]] ਆ ਗਈ। ਉਹ 2013 ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ''ਬਸ਼ਰ ਮੋਮਿਨ'', ''ਬਾਬਾ ਜਾਨੀ'' ਅਤੇ ''ਮੇਰੇ ਮੋਹਸਿਨ'' ਸਮੇਤ ਕਈ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੁੰਦਰਸ ਤਾਰਿਕ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਜੀਨਾਨ ਹੁਸੈਨ ਰੱਖ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |date=28 December 2021 |title=A music roundup of this year's noteworthy female musicians |url=https://dailytimes.com.pk/857752/a-music-roundup-of-this-years-noteworthy-female-musicians |website=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 October 2021 |title=Sounds of Kolachi's heartfelt tribute to AR Rahman at Club 432 |url=https://www.bolnews.com/latest/2021/10/sounds-of-kolachis-heartfelt-tribute-to-ar-rahman-at-club-432 |website=BOL News |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=7 ਦਸੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207185817/https://www.bolnews.com/latest/2021/10/sounds-of-kolachis-heartfelt-tribute-to-ar-rahman-at-club-432/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Shirazi |first=Maria |title=Upcoming TV dramas to look out for |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/573807-upcoming-tv-dramas-to-look-out-for |access-date=2020-07-07 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|10182944}} (ਜਿਨਾਨ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) * {{IMDb name|6358323}} (ਸੁੰਦਸ ਤਾਰਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) * {{Instagram|jenaanhussain}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] e5a7vuf7l8xkwzkyzjgamhheold8gr3 0 183118 854172 838683 2026-11-10T20:02:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854172 wikitext text/x-wiki '''ਇਰਸਾ ਗ਼ਜ਼ਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Irsa Ghazal''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ''ਮੀਰਾਤ-ਉਲ-ਉਰੂਸ'' (1988), ''ਉੱਲੂ ਬਰਾਏ ਫਰੋਖਤ ਨਹੀਂ'' (2013), ''ਯੇ ਮੇਰਾ ਦੀਵਾਨਪਨ ਹੈ'' (2015), ''ਓ ਰੰਗਰੇਜ਼ਾ'' (2017), ''ਆਂਗਨ'' (2018) ਅਤੇ ''ਇਸ਼ਕ ਜਲੇਬੀ'' (2021) ਵਰਗੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਾਬਕਾ ਅਦਾਕਾਰਾ ਇਸਮਤ ਤਾਹਿਰਾ ਦੀ ਬੇਟੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਭੈਣ [[ਉਸ਼ਨਾ ਸ਼ਾਹ|ਊਸ਼ਨਾ ਸ਼ਾਹ]] ਵੀ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=19 June 2020 |title=In Pictures: Did you know Ushna Shah and Irsa Ghazal are sisters? |url=https://tribune.com.pk/story/2245937/pictures-know-ushna-shah-irsa-ghazal-sisters? |website=Express Tribune}}</ref> ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 ਵਿੱਚ ਸਾਜਿਦ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=27 April 2021 |title=Ushna Shah’s sister Irsa Ghazal ties the knot with Pakistani actor |url=https://en.dailypakistan.com.pk/27-Apr-2021/ushna-shah-s-sister-irsa-ghazal-ties-the-knot-with-pakistani-actor?version= |website=Daily Pakistan}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪੀਟੀਵੀ ਦੇ ''ਮੀਰਾਤ-ਉਲ-ਉਰੂਸ'' ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਸਮਝੌਤਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ'', ''ਉੱਲੂ ਬਰਾਏ ਫਰੋਖਤ ਨਹੀਂ'' ਅਤੇ ''ਕਹੀ ਅਣਕਹੀ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਟੀਵੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਲਈ ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅੱਗੇ ''ਓ ਰੰਗਰੇਜ਼ਾ'', ''ਆਂਗਨ'', ''ਰੁਸਵਾਈ'' ਅਤੇ ''ਇਸ਼ਕ ਜਲੇਬੀ'' ਵਰਗੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |last=Sadaf Haider |date=30 December 2013 |title=The award for best Pakistani drama of 2013 goes to... |url=https://tribune.com.pk/article/20351/the-award-for-best-pakistani-drama-of-2013-goes-to |website=Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 August 2017 |title=O' RANGREZA REVIEW: AN ARTFUL CONCOCTION |url=https://dunyanews.tv/en/Entertainment/403019-O-Rangreza-Review-An-artful-concoction |website=Dunya News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Report |first=Staff |date=16 April 2021 |title=‘Ishq Jalebi’ aims to win hearts {{!}} LIFESTYLE |url=https://dailytimes.com.pk/746180/ishq-jalebi-aims-to-win-hearts/ |access-date=11 July 2021 |website=Daily Times}}</ref> 2023-24 ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ''ਮੰਨਤ ਮੁਰਾਦ'' ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਾਤਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Gaitee Ara Siddiqi |date=2024-01-07 |title=All that marriage takes |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1145343-all-that-marriage-takes |access-date=2024-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223024534/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1145343-all-that-marriage-takes |archive-date=2024-02-23 |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 0w40xo9644m5mvku5l6yh6lmdez7tba 0 183816 854223 853690 2026-11-11T03:12:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854223 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = Katherine Barrell.jpg | website = {{URL|http://katherinebarrell.com/}} }} '''ਕੈਥਰੀਨ ਬੈਰਲ''' ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਲੇਖਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਫ਼ੀ ਅਲੌਕਿਕ ਅਜੀਬ ਵੈਸਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਡ਼ੀ ''ਵਿਓਨਾ ਈਅਰਪ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਰਿਫ ਨਿਕੋਲ ਹੌਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Bojarski">{{Cite web |last=Bojarski |first=Jackie |date=May 13, 2016 |title=Exclusive Interview with "Wynonna Earp" Star Katherine Barrell |url=http://talknerdywithus.com/2016/05/13/exclusive-interview-with-wynonna-earp-star-katherine-barrell/ |access-date=August 2, 2016 |website=Talk Nerdy With Us |archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 15, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415011553/https://talknerdywithus.com/2016/05/13/exclusive-interview-with-wynonna-earp-star-katherine-barrell/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Zandarl">{{Cite web |last=Zandarl |date=June 30, 2016 |title=Wynonna Earp - It's all about the WayHaught. Interview with Katherine Barrell |url=http://www.spoilertv.com/2016/06/wynonna-earp-its-all-about-wayhaught.html |access-date=August 1, 2016 |website=SpoilerTV}}</ref><ref name="Wilson">{{Cite web |last=Wilson |first=A.R. |date=June 3, 2016 |title=Wynonna Earp's Katherine Barrell talks 'WayHaught' |url=http://www.digitaljournal.com/a-and-e/entertainment/wynonna-earp-s-katherine-barrell-on-wayhaught-and-lgbt-tropes/article/466971 |access-date=September 2, 2016 |website=Digital Journal}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਫੈਂਟਸੀ ਕਾਮੇਡੀ-ਡਰਾਮਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਗੁੱਡ ਵਿੱਚ ਜੋਏ ਹਾਰਪਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref name="TVJGoodWitch">{{Cite web |last=Liszewski |first=Bridget |date=April 30, 2020 |title=Katherine Barrell's Joy at Joining Good Witch for Season 6 |url=https://www.thetvjunkies.com/good-witch-katherine-barrell-interview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805173545/https://www.thetvjunkies.com/good-witch-katherine-barrell-interview/ |archive-date=August 5, 2022 |access-date=9 June 2020 |website=The TV Junkies}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬੈਰਲ ਦਾ ਜਨਮ [[ਟੋਰਾਂਟੋ]], [[ਉਂਟਾਰੀਓ|ਓਨਟਾਰੀਓ]], ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲੋਵੇਨੀਆਈ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=November 15, 2016 |title=Her Career: Actor, Director and Producer Katherine Barrell |url=http://www.shedoesthecity.com/her-career-actor-director-and-producer-katherine-barrell |access-date=July 22, 2017 |website=Shedoesthecity}}</ref><ref name="nerdygirl">{{Cite web |last=Kleffner |first=Katherine |date=November 30, 2016 |title=An Interview with Katherine Barrell |url=https://thenerdygirlexpress.com/2016/11/30/an-interview-with-katherine-barrell-katbarrell-wynonnaearp-from-kleffnotes/ |access-date=15 August 2017 |website=Nerdy Girl Express}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਬਰਲਿੰਗਟਨ, ਓਨਟਾਰੀਓ ਦੇ ਐਜੰਪਸ਼ਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਸਕੂਲ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਲਿਖਿਆ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="insidehalton">{{Cite web |last=Smith |first=Dennis |date=July 3, 2015 |title=Burlington's Katherine Barrell stars in romantic comedy |url=http://www.insidehalton.com/whatson-story/5708311-burlington-s-katherine-barrell-stars-in-romantic-comedy/ |access-date=August 2, 2016 |website=Inside Halton |publisher=[[Metroland Media Group|Metroland Media]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804003718/http://www.insidehalton.com/whatson-story/5708311-burlington-s-katherine-barrell-stars-in-romantic-comedy/ |archive-date=ਅਗਸਤ 4, 2016 |url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਵਿਜ਼ਾਰਡ ਆਫ਼ ਓਜ਼ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਬਰਲਿੰਗਟਨ ਸਟੂਡੈਂਟ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref name="bcity">{{Cite web |date=Fall 2015 |title=The last word – Katherine Barrell |url=https://issuu.com/flipsidemedia/docs/bcity_relationship |access-date=September 4, 2016 |website=B City Magazine |page=56}}</ref> ਉਸਨੇ ਸ਼ੇਰਿਡਨ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤਕ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਜਾਰਜ ਬਰਾਊਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੀਡੀਆ ਐਂਡ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ, 2010 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਈ।[3]<ref>{{Cite web |last=Kaplan |first=Jon |last2=Sumi |first2=Glenn |date=April 22, 2010 |title=Scenes : George grads double up |url=https://nowtoronto.com/stage/scenes-2010-04-22/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926100858/https://nowtoronto.com/stage/scenes-2010-04-22/ |archive-date=September 26, 2017 |access-date=September 26, 2017 |website=[[Now (newspaper)|NOW]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Alumni Stories |title=George Brown Theatre School Prominent Graduates |url=http://www.georgebrown.ca/performingarts/theatre/alumni/prominent_graduates.aspx |access-date=August 4, 2016 |publisher=[[George Brown College]] |archive-date=ਅਗਸਤ 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820213136/http://www.georgebrown.ca/performingarts/theatre/alumni/prominent_graduates.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 8, 2016 |title=Katherine Barrell |url=https://getleashedmag.com/2016/12/08/katherine-barrell/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816063615/http://getleashedmag.com/2016/12/08/katherine-barrell/ |archive-date=August 16, 2017 |access-date=August 6, 2017 |website=Get Leashed Magazine}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਗਰਾਊਂਡਲਿੰਗਜ਼ ਕਾਮੇਡੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ।<ref>{{Cite web |last=Liszewski |first=Bridget |date=January 24, 2017 |title=Katherine Barrell Draws Inspiration from her new Workin' Moms Role |url=http://www.thetvjunkies.com/workin-moms-katherine-barrell-interview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805173547/https://www.thetvjunkies.com/workin-moms-katherine-barrell-interview/ |archive-date=August 5, 2022 |access-date=March 11, 2017 |website=The TV Junkies}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਬੈਰਲ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਟੀਵੀ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਪੋ (2011) ਰੋਵੀਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗਰਲਜ਼ ਨਾਈਟ ਆਉਟ (2017) ਸੈਡੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਹਿਮਾਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ "ਟੇਬਲ ਫਾਰ ਫੇ" ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਲੌਸਟ ਗਰਲ (2012 ਵਿੱਚ ਮੈਸੀ ਮਰਡੌਕ ਮਿਸਟਰੀਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਐਪੀਸੋਡ "ਮਰਡੌਕ ਇਨ ਟੌਇਲੈਂਡ" (2012 ਵਿੰਚ ਮਾਰਲੇ ਰੋਜ਼ਵੀਅਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ, ਅਤੇ "ਦ ਮਰਡੌਕ ਐਪ੍ਰੀਸੀਏਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ" (2014 ਵਿੱਚ ਰੂਬੀ ਰੋਜ਼ਵੀਅਰ ਸੇਵਿੰਗ ਹੋਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿൽ "ਕੈਨ ਯੂ ਹੀਅਰ ਮੀ ਨਾਕਿੰਗ?" (2015 ਵਿੱਚ ਡਿਕਸੀ ਕੋਲੇਸਨਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿ ਵਿਓਨਾ ਅਰਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਰਿਫ ਨਿਕੋਲ ਹੌਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਬੈਰਲ ਵਰਕਿਨ 'ਮੌਮਸ ਵਿੱਚ ਅਲੀਸੀਆ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Workin' Moms |date=January 24, 2017 |title=Katherine Barrell draws inspiration from her new Workin' Moms role |url=http://www.cbc.ca/workinmoms/blog/katherine-barrell-draws-inspiration-from-her-new-workin-moms-role |access-date=August 6, 2017 |website=[[CBC Television|CBC]]}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦ ਸਕੈਅਰਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਜੈਕਲੀਨ ਗਿੱਲ (2014) ਮੈਰੀ ਇਨ ਮਾਈ ਐਕਸ-ਐਕਸ (2015) ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਬਰਨਜ਼ ਇਨ ਡੈਫੀਨੇਸ਼ਨ ਆਫ ਫੀਅਰ (2015) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Wright |first=Stuart |date=January 21, 2015 |title='The Scarehouse' Review |url=http://www.nerdly.co.uk/2015/01/21/the-scarehouse-review/ |access-date=August 1, 2016 |website=Nerdly}}</ref><ref>{{Cite web |last=Haberfelner |first=Mike |date=October 2014 |title=An Interview with Katherine Barrell, Star of The Scarehouse |url=http://www.searchmytrash.com/cgi-bin/articlecreditsb.pl?katherinebarrell(10-14) |access-date=August 6, 2017 |website=Search my Trash}}</ref><ref name="brownridge">{{Cite web |last=Brownridge |first=William |date=July 10, 2015 |title=Learning to move on: actress Katherine Barrell on My Ex-Ex |url=http://thetfs.ca/article/learning-to-move-on-actress-katherine-barrell-on-my-ex-ex/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806181625/http://thetfs.ca/article/learning-to-move-on-actress-katherine-barrell-on-my-ex-ex/ |archive-date=August 6, 2017 |access-date=September 2, 2016 |website=Toronto Film Scene}}</ref><ref>{{Cite web |last=Allen |first=Michael |date=December 2, 2015 |title=Definition of Fear Stirs up Terror with this Preview (World Premiere) |url=http://www.28dayslateranalysis.com/2015/12/definition-of-fear-stirs-up-terror-with.html |access-date=August 1, 2016 |website=28DLA |archive-date=ਜੂਨ 24, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624194739/http://www.28dayslateranalysis.com/2015/12/definition-of-fear-stirs-up-terror-with.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ, ਕਿੱਟ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ 2013 ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਲਘੂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਰਿਰਿਚਰਡ ਕਰੋਸ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=December 28, 2016 |title=The Local With Actor/Director Katherine Barrell |url=http://www.ionmagazine.ca/content/local-actordirector-katherine-barrell |access-date=15 August 2017 |website=ION Magazine |archive-date=14 ਜੂਨ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614184214/https://www.ionmagazine.ca/content/local-actordirector-katherine-barrell |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Crouse |first=Richard |date=December 19, 2013 |title=Celebrate the Shortest Day Short Film Celebration! |url=http://www.richardcrouse.ca/the-shortest-day-short-film-celebration-december-19-2013/ |access-date=August 1, 2016 |website=richardcrouse.ca |archive-url=https://web.archive.org/web/20170610225517/http://www.richardcrouse.ca/the-shortest-day-short-film-celebration-december-19-2013/ |archive-date=ਜੂਨ 10, 2017 |url-status=dead }}</ref> ਕਿੱਟ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਬਲੂ ਆਈਡ ਬੈਂਡਿਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=October 16, 2018 |title=Haught Topics with Katherine Barrell |url=https://www.etienneaigner.com/blogs/aigner-journal/katherine-barrell |access-date=15 December 2018 |website=[[Etienne Aigner]]}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਬੈਰਲ ਦੀ ਐਨਸੈਂਬਲ ਫ਼ਿਲਮ ਡਿਸੈਕਟਿੰਗ ਗਵੇਨ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ-ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ 2017 ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ 2017 ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੁਆਰਾ ਸਰਬੋਤਮ ਕਾਮੇਡੀ ਸ਼ਾਰਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=24 March 2017 |title=WIFT-T Showcase: Q & A with Farah Merani |url=https://www.wift.com/wift-t-showcase-q-a-with-farah-merani/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170817075345/https://www.wift.com/wift-t-showcase-q-a-with-farah-merani/ |archive-date=August 17, 2017 |access-date=August 16, 2017 |website=[[Women in Film and Television International|Women in Film & Television – Toronto]]}}</ref><ref name="WIFT-T">{{Cite web |date=2017 |title=2017 WIFT-T Showcase |url=https://www.wift.com/2017-wift-t-showcase/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815183306/https://www.wift.com/2017-wift-t-showcase/ |archive-date=August 15, 2017 |access-date=15 August 2017 |website=[[Women in Film and Television International|Women in Film & Television – Toronto]]}}</ref><ref name="diversityfest">{{Cite web |date=2017 |title=Winners - June 2017 |url=http://www.canadiandiversityfilmfestival.com/Winners.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806132510/http://www.canadiandiversityfilmfestival.com/Winners.html |archive-date=August 6, 2017 |access-date=August 6, 2017 |publisher=Canadian Diversity Film Festival}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਬੈਰਲ ਗਰਲ ਟਾਕ ਐਂਪਾਵਰਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ "ਪਿੰਕ ਬਾਕਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ" ਲਈ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਗਠਨ ਜੋ "ਲਡ਼ਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ"।<ref>{{Cite web |title=The Pink Box |url=http://www.thisboxispink.com/about |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829052024/http://www.thisboxispink.com/about |archive-date=August 29, 2017 |access-date=15 August 2017 |website=GIRL TALK Empowerment |publisher=Make Your Mark Enterprises Ltd}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਦਾਕਾਰ ਰੇ ਗੈਲੇਟੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮਾਈ ਐਕਸ-ਐਕਸ ਦੇ ਸੈੱਟ 'ਤੇ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗਣੀ 2016 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ 2017 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ।<ref name="addicted">{{Cite web |last=Elkharadly |first=Nadia |date=November 30, 2016 |title=Ask your #WCW with Katherine Barrell |url=http://www.weraddicted.com/ask-your-wcw-with-katherine-barrell/ |access-date=October 1, 2017 |website=Addicted}}</ref><ref>{{Cite web |last=Katherine Barrell [@katbarrell] |date=December 29, 2017 |title=Today I marry my best friend: the one I laugh with, live for, dream with, Love.@raygalletti |url=https://www.instagram.com/p/BdXqTQchnfa/ |url-access=registration |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102225402/https://www.instagram.com/p/BdXqTQchnfa/ |archive-date=ਜਨਵਰੀ 2, 2018 |access-date=December 31, 2017 |website=[[Instagram]] |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite tweet|user=KatBarrell}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ, ਬੈਰਲ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਵਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲਈ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਉਹ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਹੈ... ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ਬਾਰੇ।<ref>{{Cite web |last=Ermac |first=Raffy |date=September 23, 2019 |title=7 Notable People Who Came Out as Bisexual This Year |url=https://www.pride.com/comingout/2019/9/23/7-notable-people-who-came-out-bisexual-year#media-gallery-media-1 |website=Pride.com}}</ref> 8 ਸਤੰਬਰ, 2021 ਨੂੰ, ਬੈਰਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਰੋਨਿਨ ਬੈਰਲ ਗੈਲੇਟਟੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Katherine Barrell [@katbarrell] |date=September 29, 2021 |title=Please welcome the newest member of our family, Ronin Barrell Galletti, born September 8 at 8 PM. |url=https://www.instagram.com/p/CUbP-laLTOl/ |url-access=registration |archive-url=https://web.archive.org/web/20221021040336/https://www.instagram.com/p/CUbP-laLTOl/ |archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 21, 2022 |website=[[Instagram]] |access-date=ਮਾਰਚ 29, 2024 |url-status=bot: unknown }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੁਲਿੰਗੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਨੇਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਟੋ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] f6mvmdmmwakgxof8xf7ablugtiypvow 0 184336 854222 836403 2026-11-11T02:41:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854222 wikitext text/x-wiki '''ਡਾਬਰੇ ਕੁਸੁਮ ਰੇਣੁਕਾ ਲਿਆਨਾਗੇ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: '''Dabare Kusum Renuka Liyanage;''' ਜਨਮ 30 ਜਨਵਰੀ, 1961, [[:si:කුසුම් රේණු|කුසුම් රේණු]] ਵਜੋਂ ) [ਸਿੰਘਲਾ]), '''ਕੁਸੁਮ ਰੇਣੂ''' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ<ref>{{Cite web |title=Actresses in Sri Lankan cinema - Kusum Renu |url=http://www.nfc.gov.lk/artist/kusum-renu-341/ |access-date=9 August 2018 |publisher=National Film Corporation of Sri Lanka |archive-date=28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428152946/http://www.nfc.gov.lk/artist/kusum-renu-341/ |url-status=dead }}</ref> ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kusum Renu filmography |url=https://www.films.lk/sinhala-cinema-artist-kusum-renu-451.html |access-date=9 August 2018 |publisher=Sinhala Cinema Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711134423/http://www.films.lk/sinhala-cinema-artist-kusum-renu-451.html |archive-date=11 ਜੁਲਾਈ 2018 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਿਟਕਾਮ ''ਨੋਨਾਵਾਰੁਣੀ ਮਹਾਥਵਾਰੁਣੀ'' ਵਿੱਚ ''ਮਾਧੁਰੀ'' ਅਤੇ ਫਿਲਮ ''ਧਰਮਯੁੱਧਿਆ'' ਵਿੱਚ ''ਵਿਸ਼ਾਕਾ ਸਮਰਾਨਾਇਕ'' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kusum Renu |url=http://www.nfc.gov.lk/artist/kusum-renu-341/ |access-date=9 August 2016 |publisher=IMDb |archive-date=28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428152946/http://www.nfc.gov.lk/artist/kusum-renu-341/ |url-status=dead }}</ref> == ਐਕਟਿੰਗ ਕਰੀਅਰ == ਰੇਣੂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਚਾਚਾ ਸੇਨਾਧੀਰਾ ਕੁਰੁੱਪੂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਨਤਕ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=From Sally Aunty to Maha Prajapati Gothamiya |url=http://www.sarasaviya.lk/stage-dramas/2021/02/18/19866/සැලී-ආන්ටිගේ-සිට-මහා-ප්%E2%80%8Dරජාපතී-ගෝතමිය-දක්වා |access-date=2021-02-20 |website=Sarasaviya}}</ref> ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਟੀਬੀ ਇਲੰਗਰਤਨੇ ਦੇ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕ ''ਸੈਲਾਸਨਯਾ'' ਦੁਆਰਾ ਆਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=She is like a pollen caught in the wind .... |url=http://www.sarasaviya.lk/features-stage-dramas/2021/02/25/19905/මඳ-පවනට-හසුවූ-මල්-රේණුවක්-මෙන්-ඇය |access-date=2021-02-20 |website=Sarasaviya}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1982 ਵਿੱਚ ''ਮੰਦਾਰਮ ਵਾਹੀ'' ਲਈ, ਰੇਣੂ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਥ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਮੈਰਿਟ ਦੇ ਚਾਰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਿੱਤੇ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਸ ਨੇ ''ਦੇਇੰਗੇ ਪੁੰਚੀ ਅਕਰਾਇਆ'' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮੈਰਿਟ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। 1984 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਹਿਮਾ ਕੁਨਾਤੁਵਾ'' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="kusumsriyantha">{{Cite web |title=Kusum Renu blossoms in reel and real |url=http://life.dailymirror.lk/article/uncategorized/kusum-renu-blossoms-in-reel-and-real-/83/1186 |access-date=9 August 2018 |publisher=Daily Mirror}}</ref> ਰੇਣੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰੋ. ਐਡੀਰੀਵੀਰਾ ਸਰਚਚੰਦਰ ਦੇ ਨਾਟਕ ''ਮਹਾਸਰਾ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਅੰਥਾ ਮੈਂਡਿਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ''ਸੁਦੂ ਸਾਹਾ ਕਾਲੂ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਓਇਸਟਰ ਪਰੇਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜੇਨ ਓਏਸਟਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਬਾਨੀ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੰਵਾਦਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ: ਵਿਜੇ ਨੰਦਾਸਿਰੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਨਾਟਕ ''ਸ਼ਸ਼੍ਰੀ ਗਜਬਾ'' ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਗਜਬਾ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ। ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਅੰਥਾ ਮੈਂਡਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਨਾਟਕ ''ਰਸ ਸਾਹਾ ਪਰਸਾ'' ਵਿੱਚ 'ਪੁਰਸੀਨਾ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰੇਣੂ ਨੇ ਪ੍ਰੋ. ਅਰਿਆਰਤਨੇ ਕਲੁਆਰਚੀ ਦੇ ਨਾਟਕ ''ਜਸਯਾ ਅਤੇ ਲੈਂਚੀਨਾ'' ਵਿੱਚ 'ਲੇਂਚੀਨਾ' ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਬੰਦੂਲਾ ਵਿਥਾਨੇਜ ਦੇ ਨਾਟਕ ''ਰੋਮਾਇਆ ਗਿਨੀ ਗਨੀ'' ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Jane, Puransina and Vasuki |url=http://www.sarasaviya.lk/stage-dramas/2021/03/04/19975/ජේන්-පුරන්සිනා-සහ-වාසුකී |access-date=5 March 2021 |publisher=Sarasaviya}}</ref> 1986 'ਚ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਕਟਿੰਗ ਲਈ ਬ੍ਰੇਕ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ''ਦੇਵੇਨੀ ਮਹਿੰਦਾ'' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਟੇਟ ਡਰਾਮਾ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ।<ref name="renuback">{{Cite web |title=The award winning actress |url=http://www.island.lk/2003/08/24/leisur05.html |access-date=9 August 2016 |publisher=The Island}}</ref> 2000 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਯਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਨਾਟਕ ''ਪਾਦਾਦਾ ਆਸਪੁਵਾ'' ਵਿੱਚ 'ਵਾਸੁਕੀ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਇੱਥੇ ਉਸਦੇ ਜਨਮਦਿਨ, 30 ਜਨਵਰੀ, 2000 ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ipj5zs3v6xwhfsjyw02083xh5vuxzd8 0 185068 854194 814891 2026-11-10T23:26:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854194 wikitext text/x-wiki '''ਓਸ਼ਾ ਬਿੰਤ ਖਲੀਫ਼ਾ ਅਲ ਸੁਵੈਦੀ''' ([[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]]: اوشاہ بنت خليفة السويدي), ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਤਾਤ ਅਲ-ਅਰਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, (ਅਰਬੀਆਂ ਦੀ ਕੁਡ਼ੀ) ਓਸ਼ਾ ਅਲ ਸ਼ੈਰ (1 ਜਨਵਰੀ 1920-27 ਜੁਲਾਈ 2018) ਇੱਕ ਅਮੀਰਾਤ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਬੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਬਤੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਓਸ਼ਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਲ ਐਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੁਬਈ ਦੇ ਅਮੀਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] ਨਬਾਤੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਮੀਰਾਤ ਅਤੇ ਅਰਬ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਵਿੱਚ ਨਬਾਤੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thenational.ae/uae/female-poets-find-their-voices-1.500459|title=Female poets find their voices|work=The National|access-date=2017-10-12|language=en}}</ref> 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਓਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਕਵਿਤਾ ਗਾਉਣ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਕਿਵੇਂ ਸੀ।<ref name="Biography — Fatat Al Arab">{{Cite web |title=Biography — Fatat Al Arab |url=https://ousha.ae/biography-en.html |access-date=2023-06-15 |website=ousha.ae}}</ref> == ਕੰਮ == ਓਸ਼ਾ ਦਾ ਕੰਮ ਅਲ-ਮੁਤਾਨੱਬੀ, ਅਬੂ ਤਮਾਮ ਅਤੇ [[ਅਲਮਾ ਮਾਰੀ|ਅਲ-ਮਾਰੀ]] ਵਰਗੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਲ ਮਜੀਦੀ ਬਿਨ ਤਾਹਿਰ, ਰਸ਼ੀਦ ਅਲ ਖਾਲਾਵੀ, ਸਲੀਮ ਬਿਨ ਅਬਦੁਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹਸਿਨ ਹਜ਼ਾਨੀ ਸਮੇਤ ਸਥਾਨਕ ਨਬਾਤੀ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Ousha Al Suwaidi |url=https://abudhabiawards.ae/en/recipient/2009/ousha-bint-khalifa-bin-ahmed-al-suwaidi |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128060657/https://abudhabiawards.ae/en/recipient/2009/ousha-bint-khalifa-bin-ahmed-al-suwaidi |archive-date=2022-11-28 |access-date= |website=Abu Dhabi Awards |url-status=dead }}</ref> ਸੰਨ 1989 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੁਬਈ ਦੇ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸ, ਸ਼ੇਖ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਸ਼ੀਦ ਅਲ ਮਕਤੂਮ|ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਰਸ਼ੀਦ ਅਲ ਮਕਤੂਮ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲ ਨਾਮ "ਫਤਾਤ ਅਲ ਖਲੀਜ" (ਖਾਡ਼ੀ ਦੀ ਕੁਡ਼ੀ) ਦੀ ਬਜਾਏ "ਫਤਾਤ-ਅਲ-ਅਰਬ" ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਓਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮਹਿਲਾ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ 1990 ਵਿੱਚ ਅਮੀਰਾਤ ਦੇ ਕਵੀ ਹਮਦ ਬਿਨ ਖਲੀਫਾ ਬੌ ਸ਼ਹਾਬ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੰਸਕਰਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Biography — Fatat Al Arab" /> ਫਤਾਤ ਅਲ-ਅਰਬ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਕਵੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ' ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।[https://ousha.ae/poem-ar.html] == ਪੁਰਸਕਾਰ == 2010 ਵਿੱਚ, ਓਸ਼ਾ ਨੂੰ 11ਵੇਂ ਸ਼ਾਰਜਾਹ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ ਕਲਾਸਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ [[ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਜ਼ਯਦ ਅਲ ਨਾਹਯਨ|ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਜ਼ਾਇਦ ਅਲ ਨਾਹਯਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਸੰਨ 2011 ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਅਮੀਰਾਤ ਕਵੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਗ ਦੁਬਈ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite news|url=http://alshindagah.com/en/article/en-us/13/13/29/6/474/oosha-bint-khalifa-al-suweidi-honored-with-prestigious-event|title=Oosha bint Khalifa Al Suweidi honored with prestigious event|work=AlShindagah.com|access-date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128125227/https://www.alshindagah.com/en/article/en-us/13/13/29/6/474/oosha-bint-khalifa-al-suweidi-honored-with-prestigious-event|archive-date=2023-01-28|url-status=dead}}</ref> ਬਹਿਰੀਨ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਦੀ ਖਾਡ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਫੀਆ ਘੁਬਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਓਸ਼ਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 2009 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.abudhabiawards.ae/en/popup/?template=296|title=The late Ousha bint Khalifa bin Ahmed Al Suwaidi United Arab Emirates|work=Abu Dhabi Awards|access-date=September 23, 2019|archive-date=ਨਵੰਬਰ 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128183159/https://www.abudhabiawards.ae/en/popup/?template=296|url-status=dead}}</ref> 28 ਨਵੰਬਰ 2022 ਨੂੰ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੂਗਲ ਡੂਡਲ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=28 November 2022 |title=Celebrating Ousha Al Suwaidi |url=https://www.google.com/doodles/celebrating-ousha-al-suwaidi |website=Google Doodle}}</ref> ਗੂਗਲ ਡੂਡਲ ਚਿੱਤਰ ਅਬੂ ਧਾਬੀ-ਅਧਾਰਤ ਕਲਾਕਾਰ [https://www.instagram.com/p/ClgYDJurBCe/ ਰੀਮ ਅਲ ਮਜ਼ਰੂਈ] ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Sircar |first=Nandini |title=15 days, 10 versions: How Dubai-based artist created Google doodle honouring Emirati poet Ousha Al Suwaidi |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/15-days-10-versions-how-dubai-based-artist-created-google-doodle-honouring-emirati-poet-ousha-al-s |access-date=2022-11-29 |website=Khaleej Times |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2018]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1920]] tsl8abt1rut6c7ioulh3s5vwjwat28q 0 189357 854218 841009 2026-11-11T01:55:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854218 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = ਕਾਸਤੇਲੱ ਦੇ ਲ'ਏਰੋਸਾ [[ਕਾਤਾਲਾਨ ਭਾਸ਼ਾ]]:Castell de l'Airosa | photo = Castell de l'Airosa- NW face8788.JPG | photo_caption = ਕਾਸਤੇਲੱ ਦੇ ਲ'ਏਰੋਸਾ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਵਿਖਾਈ । | elevation_m = 963.8 | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref = | range = [[Ports de Tortosa-Beseit]] | location = Baix Ebre, Catalonia [[ਬਾਈਸ਼ ਏਬ੍ਰੇ]], [[ਕਾਤਾਲੋਨੀਆ]] | map = Catalonia | range_coordinates = | map_caption = ਕਾਸਤੇਲੱ ਦੇ ਲ'ਏਰੋਸਾ [[ਕਾਤਾਲੋਨੀਆ]]'ਚ। | label_position = right | map_size = 225 | coordinates = {{coord|40|45|42.4|N|00|20|12|E|type:mountain_region:ES_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = | type = [[Limestone]] | first_ascent = | easiest_route = Hike from [[Roquetes, Tarragona|Roquetes]] }} '''ਕਾਸਤੇਲੱ ਦੇ ਲ'ਏਰੋਸਾ''' ਪੋਰਤਸ ਦੇ ਤੋਰਤੋਸਾ-ਬੇਸਅਈਤ, [[ਕਾਤਾਲੋਨੀਆ]], [[ਸਪੇਨ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਰੋੜੇਆਂ ਦੇਆਂ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ 963.8 ਮੀਟਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Mapa Topogràfic de Catalunya |url=http://www.icc.cat/vissir2/ |access-date=5 June 2015 |publisher=Institut Cartogràfic de Catalunya}}</ref> ਕਾਸਤੇਲੱ ਦੇ ਲ'ਏਰੋਸਾ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ [[ਕਾਤਾਲਾਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਾਤਾਲਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਸਤਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ "ਹਵੇਲੀ" ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਾੜ ਕੋਈ ਥਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਵੇਲੀ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ।<ref>{{Cite web |url=http://muntanya.planasantich.org/airosa/ |title=Senderisme - Castell de l’Airosa |access-date=2024-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208073138/http://muntanya.planasantich.org/airosa/ |archive-date=2023-02-08 |url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.flickr.com/photos/marialuisa/4265106845/ Martha's nipple- Castell de l'Airosa]</ref>[[ਤਸਵੀਰ:L'Airosa.JPG|thumb|300x300px|ਪੂਰਬੀ ਪਾਸਾ]] == ਹਵਾਲੇ == bia3m5qs9vhx6x7nlbxruwz2lsqsuqv 0 191198 854188 850255 2026-11-10T22:18:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854188 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਐਨਜਿਨ ਅਲਟਾਨ ਡੁਜ਼ਿਆਟਨ | image = | image_size = | caption = 2019 ਵਿੱਚ ਐਨਜਿਨ ਅਲਟਨ ਡੁਜ਼ਿਆਟਨ | other_names = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1979|7|26|df=y}} | birth_place = ਕਰਸ਼ੀਯਾਕਾ, ਇਜ਼ਮੀਰ, ਤੁਰਕੀ | death_date = | death_place = | death_cause = | education = ਡੋਕੁਜ਼ ਈਲੁਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | occupation = {{hlist|ਅਭਿਨੇਤਾ|ਨਿਰਮਾਤਾ|ਟੀਵੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ}} | years_active = 1997–ਮੌਜੂਦ | known_for = ''Diriliş: Ertuğrul'' (ਅਰਤੁਗ੍ਰੁਲ) | height = | spouse = {{marriage|ਨੇਸਲੀਸ਼ਾਹ ਅਲਕੋਕਲਰ|2014}} | children = 2 | website = {{URL|enginaltanduzyatan.com.tr}} }} '''ਐਨਜਿਨ ਅਲਟਾਨ''' ਜਾਂ '''ਇੰਜਨ ਅਲਟਨ ਡੂਜ਼ਿਆਟਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਉਚਾਰਣ: '''Engin Altan Düzyatan;''' [[ਤੁਰਕੀ]] ਉਚਾਰਣ: '''æɲˈɟin aɫˈtan dyzjaˈtan'''; ਜਨਮ 26 ਜੁਲਾਈ 1979) ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ [[ਅਦਾਕਾਰ]] ਹੈ। ਕਰਸਿਯਾਕਾ, ਇਜ਼ਮੀਰ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਡੁਜ਼ਯਾਤਨ ਨੇ ''ਰੁਹਸਾਰ'' (2001) ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਡੋਕੁਜ਼ ਆਇਲੁਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਡੂਜ਼ਿਆਟਨ ਨੂੰ "''ਦਿਰਿਲੀਸ: ਅਰਤੁਗਰੁਲ"'' ਵਿੱਚ [[ਅਰਤੁਗ਼ਰੂਲ|ਅਰਤੁਗਰੁਲ ਬੇ]] ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Engin Altan Düzyatan'dan Diriliş Ertuğrul paylaşımı |url=https://m.yeniakit.com.tr/foto-galeri/engin-altan-duzyatandan-dirilis-ertugrul-paylasimi-20266 |website=Yeni Akit |language=tr}}</ref><ref>{{Cite web |title='Ertuğrul' stars Esra Bilgiç, Engin Altan fall prey to Pakistan's 'moral brigade' |url=https://www.thenews.com.pk/latest/657767-ertuğrul-stars-esra-bilgic-engin-altan-fall-prey-to-pakistans-moral-brigade |website=The News}}</ref> ਉਸਨੂੰ 2021 ਤੋਂ ''ਦ ਮੁਸਲਿਮ 500'' ਦੁਆਰਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="The Muslim 500">{{Cite web |title=Engin Altan Duzyatan |url=https://themuslim500.com/?s=D%C3%BCzyatan |access-date=6 October 2023 |publisher=[[The Muslim 500]]}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Engin_Altan_Düzyatan_İzmir_01_(cropped)_01.jpg|thumb| 2013 ਵਿੱਚ ਡੁਜ਼ਿਆਟਨ]] == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == === ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ === {| class="sortable wikitable" style="font-size: 95%;" !Year !Series !Role !Notes |- | rowspan="3" |2001 |''Ruhsar'' |Barış | rowspan="3" |ਮਹਿਮਾਨ ਦਿੱਖ |- |''Bizim Otel'' |Altan |- |''Yeditepe İstanbul'' | |- |2002–2004 |''Koçum Benim'' |Orçun |ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ |- | rowspan="5" |2003 |''En Son Babalar Duyar'' | | rowspan="4" |ਮਹਿਮਾਨ ਦਿੱਖ |- |''Hürrem Sultan'' |Şehzade Bayezid |- |''Alacakaranlık'' |Doctor |- |''Kampüsistan'' |Levent |- |''Mühürlü Güller'' |Engin |ਮਹਿਮਾਨ ਦਿੱਖ |- | rowspan="2" |2004 |''Azize'' |Efe |ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ |- |''Sil Baştan'' |Cihan | rowspan="2" |ਮਹਿਮਾਨ ਦਿੱਖ |- | rowspan="2" |2005 |''Belalı Baldız'' |Vedat |- |''Kadın Her Zaman Haklıdır'' |Pekcan | rowspan="2" |ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ |- | rowspan="2" |2006 |''Kızlar Yurdu'' |Özgür |- |<nowiki><i id="mwASw">Sıla</i></nowiki> |Journalist | rowspan="2" |ਮਹਿਮਾਨ ਦਿੱਖ |- | rowspan="2" |2007 |''Affedilmeyen'' |Orhan |- |''Sevgili Dünürüm'' |Murat Muhtar | rowspan="4" |ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ |- | rowspan="2" |2008 |''Dantel'' |Emre |- |''Cesaretin Var Mı Aşka?'' |Tamer |- |2009 |''Bir Bulut Olsam'' |Doctor Serdar Batur |- | rowspan="2" |2010 |''Kapalıçarşı'' |Fırat |ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ |- |''Şen Yuva'' |Himself |ਮਹਿਮਾਨ ਦਿੱਖ |- |2012 |<nowiki><i id="mwAVc">Son</i></nowiki> |Halil | rowspan="3" |ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ |- |2012–2013 |''Yol Ayrımı'' |Journalist, Murat |- | rowspan="2" |2014 |''Cinayet'' |Yılmaz Seyhan |- |''Çırağan Baskını'' |Poldi/Mustafa |ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ/ ਮਿੰਨੀ ਸੀਰੀਜ਼ |- |2014–2019 |''Diriliş: Ertuğrul'' |Ertuğrul Bey | rowspan="4" |ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ |- |2019 |''Kurşun'' |Prosecutor Orhan Atmaca |- |2021–2022 |''Barbaroslar: Akdeniz'in Kılıcı'' |Oruç Reis |- |2022–2023 |''Çöp Adam'' |Tamer Yılmaz |- |} === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable" |+ਕੁੰਜੀ | style="background:#FFFFCC;" | {{Dagger}} | ਉਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ |} {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" !Year !Film !Role !Notes !Ref. |- | rowspan="2" |2005 |''Kalbin Zamanı'' |Genç Demir / Young Demir | | |- |''Beyza'nın Kadınları'' |Koray | | |- |2007 |''Cennet'' |Can |ਸ਼ੁਰੁਆਤ | |- | rowspan="3" |2010 |''New York'ta Beş Minare'' |Timur | | |- |''Bir Avuç Deniz'' |Mert Akbay | | |- |''Romantik Komedi'' |Cem Sezgin | | |- |2011 |''Anadolu Kartalları'' |Major Kemal Tanaçan | | |- |2012 |''Bu Son Olsun'' |Sinan | | |- | rowspan="2" |2013 |''Romantik Komedi 2: Bekarlığa Veda'' |Cem Sezgin | | |- |''Bu İşte Bir Yalnızlık Var'' |Mehmet | | |- |2016 |''Ve Panayır Köyden Gider'' |Ali | | |- |2022 |''Babamın Kemanı'' |Mehmet Mahir | |<ref>{{Cite web |title=Engin Altan's new film 'Babamın Kemanı' wins hearts |url=https://www.thenews.com.pk/latest/927486-engin-altans-new-film-babamın-kemanı-wins-hearts |access-date=2022-08-16 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> |- | style="background:#FFFFCC;" | -- |''The Code'' {{Dagger}} |ਅਨਾਊਸ ਕੀਤੀ |ਅਨਾਊਸ ਕੀਤੀ |<ref>{{Cite web |title=THE CODE Movie {{!}} Engin Altan {{!}} New Film » Historic Series |url=http://historic-series.seraikigeet.com/aiovg_videos/the-code-movie-engin-altan-new-film/ |access-date=2022-08-16 |website=Historic Series |language=en-US |archive-date=2022-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816140004/http://historic-series.seraikigeet.com/aiovg_videos/the-code-movie-engin-altan-new-film/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=The Code |url=https://www.imdb.com/title/tt20117900/?ref_=filmo_li_i |type=Action, Adventure, Crime |access-date=2022-08-16}}</ref> |} == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" !Year !Award Ceremony !Category !Project !Conclusion |- |2010 |Elle Style Awards (Turkey) |Best Actor |ਆਪ |ਨਾਮਜ਼ਦ |- | rowspan="3" |2012 |Elle Style Awards (Turkey) |Best Actor |<nowiki><i id="mwAog">Son</i></nowiki> |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |Karsiyaka of the Year awards |Best Actor of Turkey<ref>{{Cite web |title=Deniz Sipahi was awarded the Karşıyakalı of the Year award |url=https://www.hurriyet.com.tr/ege/deniz-sipahiye-yilin-karsiyakalisi-odulu-20598008 |website=Hurriyet}}</ref> |ਆਪ |ਜੇਤੂ |- |Los Angeles Movie Awards |Best Actor<ref>{{Cite web |title=Engin Altan Düzyatan Wins Los Angeles Movie Awards for A Handful of Seas |url=https://www.reytingler.biz/Engin-Altan-Duzyatan,-Bir-Avuc-Deniz-Filmiyle-Los-Angeles-Movie-Awards-Odulu-Kazandi-872-h.html |website=Reytingler biz |access-date=2024-11-30 |archive-date=2023-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402062839/https://www.reytingler.biz/Engin-Altan-Duzyatan,-Bir-Avuc-Deniz-Filmiyle-Los-Angeles-Movie-Awards-Odulu-Kazandi-872-h.html |url-status=dead }}</ref> |[[A Handful of Sea]] |ਜੇਤੂ |- | rowspan="4" |2015 |6th Quality Of Magazine Awards |Best Quality Actor<ref>{{Cite web |title=Quality of magazine 6. yıl ödül töreni; En Quality Erkek Oyuncu: Engin Altan Düzyatan |url=https://youtube.com/ude4Ax_oywY |website=YouTube }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | rowspan="29" |Resurrection: Ertugrul |ਜੇਤੂ |- |Gazi University Awards |Best Actor<ref>{{Cite web |title=Diriliş Ertuğrul" dizisi oyuncuları Gazi Üniversitesi'nde |url=https://anadoluimages.com/p/dirilis-ertugrul-dizisi-oyunculari-gazi-universitesinde/8265314 |website=Anadolu Agency}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |Turquoise Butterfly Awards |Actor of the Year<ref>{{Cite web |title=Turkuaz Kelebek Ödülleri Sahiplerini Buldu |url=https://www.gtu.edu.tr/icerik/8/3381/display.aspx |website=Gebze teknik üniversitesi}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |Cinema Here Festival |Young Actor Award<ref>{{Cite web |title=Sinema Burada Festivali başladı |url=https://www.ntv.com.tr/sanat/sinema-burada-festivali-basladi,PxEIsi5hqUyKX9KMaEhYEA |website=NTV}}</ref> |ਜੇਤੂ |- | rowspan="15" |2016 |23rd ITU EMOS Success Awards |The Most Successful Male Series Actor of the Year |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |INTERNETHABER (The Best) |Best Actor<ref>{{Cite web |date=25 November 2016 |title=Another award for Diriliş Ertuğrul, here is the best actor |url=https://www.internethaber.com/dirilis-ertugrula-bir-odul-daha-iste-en-iyi-erkek-oyuncu-foto-galerisi-1733950.htm |website=Internet Haber}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |Golden Sebilj Awards |Actor of the Year |ਜੇਤੂ |- |Internet Media Awards |Best Turkish Drama Actor of the Year |ਜੇਤੂ |- |16th Magazinci.com Internet Media |Male Series Actor of the Year<ref>{{Cite web |title=MAGAZİNCİ.COM ÖDÜLLERİ SAHİPLERİNİ BULDU |url=http://www.magazinci.com/icerikler/magazin/magazinci-com-odulleri-sahiplerini-buldu_53217.html |website=Magazinci}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |Footed Newspaper TV Stars Awards |Best Actor in a Period Series |ਜੇਤੂ |- |2nd Turkey Youth Awards |Best Actor in a TV Series |ਜੇਤੂ |- |7th KTU Media Awards |Most Admired Actor<ref>{{Cite web |title=KTU Awards |url=https://m.facebook.com/Dirilisdizisi/photos/a.475853219225032/798455103631507/?type=3&sfnsn=scwspmo&mibextid=6aamW6 |website=Facebook}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |11th Makinistanbul Media, Art and Sports Awards |Best Actor in a TV Series<ref>{{Cite web |title=11. Makinistanbul Medya, Sanat ve Spor Ödülleri, önceki akşam sahiplerini buldu |url=https://m.haberturk.com/magazin/fiskos/haber/1218825-bogazici-acapella-sahne-performansiyla-renk-katti |website=Haber Turk}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |Aegean University 5th Media Awards |Best Actor in a TV Series |ਜੇਤੂ |- |4th Mimar Sinan Fine Arts High School Awards |Most Successful Actor of the Year<ref>{{Cite web |title=MIMAR SINAN FINE ARTS HIGH SCHOOL AWARD CEREMONY TURNED INTO STARS |url=https://www.magazinci.com/icerikler/magazin/mimar-sinan-guzel-sanatlar-lisesi-odul-toreni-yildizlar-gecidine-donustu_52587.html |website=Magazinci.com}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |3rd Mersin Golden Palm Awards |Male Series Actor of the Year |ਜੇਤੂ |- |12th Snow Film Festival Awards |Best Actor<ref>{{Cite web |title=Erzurum'da Diriliş Ertuğrul izdihamı |url=https://www.magazinmax.com/haber/erzurumda-dirilis-ertugrul-izdihami |website=Magazin Max}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |43rd Pantene Golden Butterfly Awards |The best actor |ਜੇਤੂ |- |Turkey Golden Palm Award |Best Actor of The Year |ਜੇਤੂ |- | rowspan="7" |2017 |5th Bilkent TV Awards |Best Drama Actor |ਜੇਤੂ |- |Green Look Short Awards |Honorable Mention Award<ref>{{Cite web |title=AWARD CEREMONY OF "GREEN LOOK SHORT FILM COMPETITION |url=https://www.kayserihaber.com.tr/haber/yesil-bakis-kisa-film-yarismasinin-odul-toreni-26098.html?m=1 |website=Kayseri haber |access-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127133807/https://www.kayserihaber.com.tr/haber/yesil-bakis-kisa-film-yarismasinin-odul-toreni-26098.html?m=1 |archive-date=2024-11-27 |url-status=dead}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |Media Oscar Awards |Best Actor<ref>{{Cite web |title=Engin Altan Düzyatan Won Media Oscars |url=https://anadoluimages.com/p/medya-oscarlari-odul-toreni/11983623 |website=Anadolu Agency}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |Radio Academy Awards |Special Award<ref>{{Cite web |title=Engin Altan Düzyatan Best actor of turkey |url=https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/istanbul/radyo-dunyasinin-en-iyileri-odullendirildi-40362358 |website=Hurriyet}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |1st Muzikonair Awards |Best Actor in a TV Series |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |13th Communication Awards |Best Actor of The Year<ref>{{Cite web |title=13th Communication Awards Find Their Owners! |url=https://www.aydin.edu.tr/haberler/Pages/13-iletisim-odulleri.aspx |website=İstanbul Aydın üniversitesi}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |3rd Golden Baklava Film Festival Awards |Special Award<ref>{{Cite web |title=Altın Baklava Film Festivali ödülleri verildi |url=https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/gaziantep/altin-baklava-film-festivali-odulleri-verildi-40447849 |website=Hurriyet}}</ref> |ਜੇਤੂ |- | rowspan="3" |2018 |Turkey Golden Palm Awards |Best TV Series Actor |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |Istanbul Kültür University (İKÜ) Career Honorary Awards |Most Favorite Male TV Series Actor of the Year<ref>{{Cite web |title=Engin Altan Düzyatan Best actor of turkey |url=https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/istanbul/iku-kariyer-onursal-odulleri-39-dalda-sahipleri-40818807 |website=Hurriyet}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |16th Stars of the Year Award |Special Award<ref>{{Cite web |title=2017'nin en beğenilen iş adamı Aydın Doğan, en beğenilen iş kadını Arzuhan Doğan Yalçındağ oldu |url=https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/istanbul/2017nin-en-begenilen-is-adami-aydin-dogan-en-40708063 |website=Hurriyet}}</ref> |ਜੇਤੂ |- | rowspan="3" |2019 |Pantene Golden Butterfly Awards |Best Male Presenter |3'te 3 Tarih |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |Distinctive International Arab Festivals Awards (DIAFA) |Best International Actor<ref>{{Cite web |title=The Most Prestigious Award in the Middle East goes to Engin Altan Düzyatan |url=https://www.klassmagazin.com/ortadogunun-en-prestijli-odulu-engin-altan-duzyatana#:~:text=Engin%20Altan%20D%C3%BCzyatan%2C%20Dubai%20Atlantis,International%20Actor%20)%E2%80%9D%20%C3%B6d%C3%BCl%C3%BCn%C3%BC%20kazand%C4%B1. |website=Klass}}</ref> | rowspan="4" |Resurrection: Ertugrul |ਜੇਤੂ |- |Tax Inspectors Association Achievement Awards |The Most Successful Actor<ref>{{Cite web |title=Vergi Müfettişleri ödül dağıttı |url=https://www.hukukihaber.net/vergi-mufettisleri-odul-dagitti/amp |website=Hukuki Haber}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |2020 |Indian Television Academy Awards (ITA) |Best International Actor<ref>{{Cite web |title='Ertugrul' star Engin Altan receives Indian Television Academy award as Best International Actor |url=https://www.geo.tv/latest/338326-ertugrul-star-engin-altan-receives-indian-television-academy-award |website=Geo News}}</ref> |ਜੇਤੂ |- |2022 |SleekAsian British Awards |Best Actor<ref>{{Cite web |title=Turkish actor Engin Altan Duzyatan wins 'best actor' award in UK |url=https://www.aa.com.tr/en/culture/turkish-actor-engin-altan-duzyatan-wins-best-actor-award-in-uk/2541470 |website=Anadolu Agency}}</ref> |ਜੇਤੂ |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] mgsvgphfzdnqpnlooncb3oxsr1j6tvp 0 191921 854273 835291 2026-11-11T08:41:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854273 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜ਼ਫ਼ਰ ਮਸੂਦ | image = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | other_names = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1950|7|10|df=y}} | birth_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | death_date = {{death date and age|1981|5|24|1950|7|10|df=yes}} | death_place = [[ਕਾਹਿਰਾ|ਕਾਇਰੋ]], [[ਮਿਸਰ]] | resting_place = [[ਕਰਾਚੀ]] | education = ਕੈਥਡ੍ਰਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ | occupation = ਅਦਾਕਾਰ | years_active = 1969 - 1981 | spouse = | children = }} '''ਜ਼ਫ਼ਰ ਮਸੂਦ''' ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ1970 ਵਿਆਂ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ''ਖੁਦਾ ਕੀ ਬਸਤੀ'', ''ਅੰਕਲ ਉਰਫੀ'', ''ਕਿਰਨ ਕਹਾਨੀ'' ਅਤੇ ਜ਼ੈਰ, ਜ਼ਬਰ, ਪੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="ARYNews">{{Cite web |date=24 May 2021 |title=یومِ وفات: اداکار ظفر مسعود اپنے زمانۂ عروج اور عین عالمِ شباب میں عالمِ جاوداں کو سدھار گئے تھے |url=https://urdu.arynews.tv/death-anniversary-actor-zafar-masood/ |website=ARY News}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 June 2021 |title=10 Greatest Pakistani Stars All Time |url=https://arynews.tv/10-greatest-pakistani-stars-all-time/ |website=ARY News}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਜ਼ਫਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕੈਥਡ੍ਰਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|date=10 March 2000|title=اداکار ظفر مسعود}}</ref> ਉਹ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="PakistanTelevsionCorporation" /><ref>{{Cite web |date=7 September 2022 |title=ظفر مسعود کی وفات |url=https://www.tareekhepakistan.com/detail?title_id=673&dtd_id=805 |website=Tareekh-e-Pakistan |access-date=17 ਦਸੰਬਰ 2024 |archive-date=17 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417173302/https://www.tareekhepakistan.com/detail?title_id=673&dtd_id=805 |url-status=dead }}</ref> == ਕਿੱਤਾ == ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ. ਕਰਾਚੀ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ ''ਖੁਦਾ ਕੀ ਬਸਤੀ'' ਵਿੱਚ ਨੋਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite journal|date=10 March 2000|title=اداکار ظفر مسعود}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true">"اداکار ظفر مسعود". ''Pakistan Television Corporation''. 10 March 2000.</cite></ref><ref>{{Cite web |date=3 December 2018 |title=پی ٹی وی کے پچاس برس |url=https://www.express.pk/story/307171/ |website=The Express News}}</ref> ਇਹ ਡਰਾਮਾ [[ਸ਼ੌਕਤ ਸਿਦੀਕੀ|ਸ਼ੌਕਤ ਸਿੱਦੀਕੀ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਨੋਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਅਤੇ [[ਜ਼ਹੀਨ ਤਾਹਿਰਾ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਪਰ ਇਹ ਸੀਰੀਅਲ ਸੁਪਰ-ਹਿੱਟ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=24 October 2021 |title=Flashback: 'The Mother of All Serials |url=https://www.dawn.com/news/1511859 |website=Dawn Newspaper}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਜ਼ਫਰ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਕਰਾਚੀ]] ਚਲੇ ਗਏ।<ref>{{Cite journal|date=10 March 2000|title=اداکار ظفر مسعود}}</ref> == ਮੌਤ == ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ [[ਕਾਹਿਰਾ|ਕਾਇਰੋ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਕਾਰ [[ਮਿਸਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਉਸਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=24 May 2021 |title=یومِ وفات: اداکار ظفر مسعود اپنے زمانۂ عروج اور عین عالمِ شباب میں عالمِ جاوداں کو سدھار گئے تھے |url=https://urdu.arynews.tv/death-anniversary-actor-zafar-masood/ |website=ARY News}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 February 2022 |title=رنگیلا کی 12ویں اور ظفر مسعود کی 36ویں برسی منائی گئی |url=https://dailypakistan.com.pk/25-May-2017/582859 |website=Daily Pakistan |access-date=17 ਦਸੰਬਰ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219172915/https://dailypakistan.com.pk/25-May-2017/582859 |archive-date=19 ਦਸੰਬਰ 2024 |url-status=dead }}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ. ! scope="col" |ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" |ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" |ਨੈੱਟਵਰਕ |- |1969 |''ਖੁਦਾ ਕੀ ਬਸਤੀ'' |ਨੋਸ਼ਾ |ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ.<ref>{{Cite web |date=15 August 2019 |title=In Khuda Ki Basti Zafar Masud as Nosha with a co-star |url=https://newslinemagazine.com/history-photos-birth-nation/in-khuda-ki-basti-zafar-masud-as-nosha-with-a-co-star/ |website=Newsline Magazine |access-date=17 ਦਸੰਬਰ 2024 |archive-date=19 ਦਸੰਬਰ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219125247/https://newslinemagazine.com/history-photos-birth-nation/in-khuda-ki-basti-zafar-masud-as-nosha-with-a-co-star/ |url-status=dead }}</ref> |- |1971 |''ਦਾਦਾ ਔਰ ਦਿਲ ਦਾਦਾ'' |ਜਲਾਲ |ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ.<ref>{{Cite web |date=10 April 2023 |title=Cult Pakistan - II: Sound and Vision |url=https://www.dawn.com/news/1131090 |website=Dawn News}}</ref> |- |1972 |''ਅੰਕਲ ਉਰਫੀ'' |ਜਾਵੇਦ |ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ.<ref>{{Cite web |date=24 May 2021 |title=یومِ وفات: اداکار ظفر مسعود اپنے زمانۂ عروج اور عین عالمِ شباب میں عالمِ جاوداں کو سدھار گئے تھے |url=https://urdu.arynews.tv/death-anniversary-actor-zafar-masood/ |website=ARY News}}</ref> |- |1973 |''ਕਿਰਨ ਕਹਾਨੀ'' |ਇਰਫਾਨ |ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ.<ref name="ARYNews" /> |- |1974 |''ਜ਼ੇਰ, ਜ਼ਬਾਰ, ਪੇਸ਼'' |ਜਮਾਲੀ |ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ.<ref name="ARYNews" /> |- |1975 |''ਏਕ ਮੁਹੱਬਤ ਸੋ ਅਫ਼ਸਾਨੇ'' |ਅਹਿਮਦ |ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ.<ref name="PakistanTelevsionCorporation">{{Cite journal|date=10 March 2000|title=اداکار ظفر مسعود}}</ref> |- |1976 |''ਆਪੇ ਰਾਂਝਾ ਹੋਈ'' |ਰਾਂਝਾ |ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ. |- |1976 |''ਬੰਦਿਸ਼'' |ਖਾਲਿਦ |ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ.<ref name="ARYNews" /> |- |1978 |''ਅਬਗਿਨੇ'' |ਡੈਨੀਅਲ |ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ.<ref name="ARYNews" /> |} === ਫ਼ਿਲਮ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! style="background:#B0C4DE;" |ਸਾਲ. ! style="background:#B0C4DE;" |ਫ਼ਿਲਮ ! style="background:#B0C4DE;" |ਭਾਸ਼ਾ |- |1970 |''ਨਸੀਬ ਅਪਨਾ ਅਪਨਾ'' |ਉਰਦੂ |- |1971 |''ਖਾਮੋਸ਼ ਨਿਗਾਹੇਂ'' |ਉਰਦੂ |- |1976 |''ਦੀਵਾਰ'' |ਉਰਦੂ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|11292881}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950]] 2jjj2g9s880ximdszsoj220exr3cp2l 0 192159 854221 778292 2026-11-11T02:30:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854221 wikitext text/x-wiki '''ਕੁੱਪ ਦੀ ਲੜਾਈ''' ('''[[ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ|ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ]]''' ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਵੱਡਾ ਕਤਲੇਆਮ") 5 ਫਰਵਰੀ 1762 ਨੂੰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਅਤੇ [[ਚੜਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ|ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੀਆਂ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="eos">{{Cite web |last=Bhatia |first=Sardar Singh |date= |title=Vadda Ghallurghara |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |access-date=24 September 2015 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2017 |url-status=dead}}</ref><ref name="singh">{{Cite book}}</ref><ref name="Teg Khalsa">{{Cite book|location=Bazar Mai Sewan, Amritsar}}</ref> ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ [[ਸਰਹਿੰਦ-ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ|ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਰਿਆਸਤ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 30,000 ਅਤੇ 50,000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਿਆ।<ref name="Teg Khalsa" /><ref name="landford">{{Cite book}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|location=New Delhi}}</ref> ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਹਿੱਟ ਐਂਡ ਰਨ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਮ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਪਰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਅਬਦਾਲੀ ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਪੂਰੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ।<ref name="gupta" /> ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੂਜੀ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ([[ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]]) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ 5,000 ਤੋਂ 30,000 ਸਿੱਖ ਮਰਦ, ਔਰਤਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। == ਲੜਾਈ == ਜਦੋਂ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ|ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਮੁਹਿੰਮ (ਉਸਦੀ ਪੰਜਵੀਂ 1759-1761 ਵਿੱਚ) ਲਈ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੂ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (11 ਮੀਲ) ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਨਿਰੰਜਨੀਆ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੱਟੜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਕੀਲ ਦਾ ਘਰ ਸੀ। ਅਕੀਲ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀ ਕੋਲ ਦੂਤ ਭੇਜੇ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਲਦੀ ਜੰਡਿਆਲਾ ਵੱਲ ਵਧੀਆਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਪਹੁੰਚੀਆਂ, ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਲਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੇ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅਫਗਾਨ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਅਤੇ [[ਸਰਹਿੰਦ-ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ|ਸਰਹਿੰਦ]] ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ। ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਫਿਰ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ 240 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (150 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਦੋ ਨਦੀ ਕ੍ਰਾਸਿੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਮਾਰਚ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਦੁੱਰਾਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ 30,000 ਅਤੇ 50,000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੈਂਸਫੋਰਡ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੈਰ-ਲੜਾਈ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਪਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ 5,000 ਗੈਰ-ਲੜਾਈ ਵਾਲੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਗਰਮਾ ਵਿਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੁਰਾਨੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਖ ਲੜਾਕਿਆਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਮਾਨ ਵਾਲੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਘੇਰਾ ਬਣਾਉਣਗੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਕਸਬੇ ਦੁਆਰਾ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂਥਲ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਣਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ|ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਆਉਣਗੇ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਦੁਰਾਨੀ ਲੜਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਹਿਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਲੜਾਈ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪਨਾਹ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਦੁਰਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਡਰੋਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਗੈਰ-ਲੜਾਈ ਵਾਲੇ ਕੁਤਬਾ ਅਤੇ ਬਾਹਮਣੀ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਭੱਜੇ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਦੁਸ਼ਮਣ [[ਰੰਘੜ]] ਸਨ। ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਪਿੰਡ ਰੰਘੜ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੈਰ-ਲੜਾਈ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗੈਰ-ਲੜਾਈ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਪਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਬਾਕੀ ਗੈਰ-ਲੜਾਈ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਅਤੇ [[ਰੰਘੜ|ਰੰਘੜਾਂ ਨੂੰ]] ਭਜਾ ਦਿਓ। ਦੋ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੈਕਿੰਡਹੈਂਡ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਿੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੱਖਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੁਕੜੀ ਆਪਣੇ ਚੂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੰਭਾਂ ਹੇਠ ਢੱਕਦੀ ਹੈ।" ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ, ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ। ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ, ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਛੱਪੜ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਗਈਆਂ। == ਹਵਾਲੇ == pi25f68opj4hjw4lpmqnt3t2u3zpmdu 0 192200 854142 818563 2026-11-10T16:10:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854142 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = ਅਜਿੰਦਰ ਕੌਰ | image = | caption = | full_name = | nationality = ਭਾਰਤੀ | birth_date = {{birth date and age|1951|6|14|df=yes}} | birth_place = [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | death_date = | death_place = | alma_mater = ਲਾਇਲਪੁਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ | country = ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ ਟੀਮ | sport = [[ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ]] | coach = ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬੋਧੀ }} '''ਅਜਿੰਦਰ ਕੌਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ajinder Kaur;''' ਜਨਮ 14 ਜੁਲਾਈ 1951) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਲਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਹਾਕੀ ਇਲੈਵਨ ਕਲੱਬ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Sikhs in Hockey {{!}} India {{!}} World Cup {{!}} Ajinder Kaur |url=http://www.sikhsinhockey.com/Default.aspx?id=742311 |access-date=2023-09-15 |website=www.sikhsinhockey.com}}</ref> ਉਹ ਡਿਫੈਂਡਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ 1974 ਵਿੱਚ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ]] ਮਿਲਿਆ।<ref name=":2">{{Cite web |title=AJINDER KAUR: THE LIONESS OF INDIAN WOMEN'S HOCKEY |url=https://stick2hockey.com/ajinder-kaur-the-lioness-of-indian-womens-hockey/ |access-date=2023-09-15 |website=Stick2Hockey |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Arjuna Award |url=https://www.hockeyindia.org/hall-of-fame/arjuna-award |access-date=2023-09-15 |website=Hockey India |language=en}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਅਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਨਿਆ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਨਹਿਰੂ ਗਾਰਡਨ, ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕੋਚ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬੋਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1967 ਤੋਂ 1970 ਤੱਕ ਕਾਲਜ ਦੀ ਟੀਮ ਲਈ ਖੇਡੀ। ਉਹ ਕਾਲਜ ਦੀ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨ ਵੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1980 ਵਿੱਚ,<ref>{{Cite web |date=2022-06-26 |title=Fearless hockey, unity in diversity, former India skipper Ajinder Kaur’s recipe for success at Women’s World Cup |url=http://www.news9live.com/sports/hockey/fearless-hockey-unity-in-diversity-former-india-skipper-ajinder-kaurs-recipe-for-success-at-womens-world-cup-178760 |access-date=2023-09-15 |website=News9live |language=en-US}}</ref> ਉਸਨੇ ਈਐਨਟੀ ਸਰਜਨ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=AJINDER KAUR |url=https://stick2hockey.com/hockey-player/ajinder-kaur/ |access-date=2023-09-15 |website=Stick2Hockey |language=en-US}}</ref> ਉਹ ਹੁਣ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਡਰਬੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-22 |title=When Ajinder Kaur-captained Indian eves fell short at the doorstep of a medal at the 1974 World Cup - Latest Hockey News, Hockey Passion, Hockey Analysis, Hockey Interviews |url=https://hockeypassion.in/trip-down-memory-lane/when-ajinder-kaur-captained-indian-eves-fell-short-at-the-doorstep-of-a-medal-at-the-1974-world-cup/ |access-date=2023-09-15 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918042604/https://hockeypassion.in/trip-down-memory-lane/when-ajinder-kaur-captained-indian-eves-fell-short-at-the-doorstep-of-a-medal-at-the-1974-world-cup/ |archive-date=2023-09-18 |url-status=dead }}</ref> == ਘਰੇਲੂ ਕੈਰੀਅਰ == * 1967 ਤੋਂ 1970: ਲਾਇਲਪੁਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਕਲੱਬ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਹਾਕੀ ਇਲੈਵਨਜ਼ ਲਈ ਖੇਡਿਆ। * 1967 ਤੋਂ 1978: ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਟੀਮ। 1972 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਉਸਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਜਿੱਤਿਆ। * 1970: [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਟੀਮ ਲਈ ਖੇਡਿਆ। == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਅਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਡਿਫੈਂਡਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਨਲਟੀ ਕਾਰਨਰ ਦੀ ਮਾਹਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਡਰੈਗ ਫਲਿੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਮੰਡੇਲੀਯੂ, ਫਰਾਂਸ ਵਿਖੇ 1974 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ (ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ।<ref name=":0"/> ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬੈਲਜੀਅਮ, ਹਾਲੈਂਡ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੂਲ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਹਾਲੈਂਡ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਹਾਲੈਂਡ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਤੋਂ ਕਾਂਸੀ ਤਮਗਾ ਮੈਚ ਹਾਰ ਗਿਆ। * ਉਹ 1967 ਤੋਂ 1978 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਲਈ ਖੇਡੀ: * 6 ਸਤੰਬਰ 1967: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀਨੀਅਰ ਭਾਰਤ ਲਈ ਡੈਬਿਊ। * 24 ਸਤੰਬਰ 1978: ਉਸਨੇ ਮੈਡ੍ਰਿਡ, ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ। * 1968: ਉਹ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਮਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। * 1970: ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਲਵਰ ਜੁਬਲੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ। * 1971: ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਹਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ। * 1974: ਉਸਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ XI ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। * 1975: ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਬੇਗਮ ਰਸੂਲ ਟਰਾਫੀ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਇਕਲੌਤਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। * 1975: ਉਸਨੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। * 1978: ਮੈਡ੍ਰਿਡ, ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। == ਕੋਚ, ਅਧਿਆਪਨ ਕਰੀਅਰ == 1975 ਤੋਂ 1981: ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੋਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਦਸੰਬਰ 1990 ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 2003: ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਡਲ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪੜ੍ਹਾਈ। == ਅਵਾਰਡ == * ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ * ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਐਵਾਰਡ; * ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਰਨਲਿਸਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ: ਸਾਲ 1975 ਦੀਆਂ ਬੈਸਟ ਸਪੋਰਟਸ ਵੂਮੈਨ; * ਦਿੱਲੀ ਜਰਨਲਿਸਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ: ਸਾਲ 1976 ਦੀਆਂ ਸਰਵੋਤਮ ਸਪੋਰਟਸ ਵੂਮੈਨ; * ਜਬਲਪੁਰ ਜਰਨਲਿਸਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ: ਸਾਲ 1978 ਦੀਆਂ ਸਰਵੋਤਮ ਸਪੋਰਟਸ ਵੂਮੈਨ; == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1951]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] bqk8rsutyvagth4gh6g5q5uq0q91tu0 0 192519 854203 846327 2026-11-11T00:25:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854203 wikitext text/x-wiki '''ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੁਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India - Punjab |url=https://www.tribuneindia.com/2014/20140306/punjab.htm |access-date=2022-08-23 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> ਉਹਨਾ ਨੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-12 |title=Brahmpura rejoins Akali Dal |url=https://www.outlookindia.com/website/story/brahmpura-rejoins-akali-dal/406514 |access-date=2022-08-24 |website=www.outlookindia.com/ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ranjit Singh Brahmpura to return to Akali Dal fold |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/ranjit-singh-brahmpura-to-return-to-akali-dal-fold-353404 |access-date=2022-08-24 |website=Tribuneindia News Service |language=en |archive-date=2022-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824192536/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/ranjit-singh-brahmpura-to-return-to-akali-dal-fold-353404 |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਜਨਮ 1968 ਵਿੱਚ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਇੱਕ ਪੀਪੀਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Jugraj Singh Sidhu, newly appointed Civil Judge-cum-Judicial Magistrate of Peermohammad village accorded special honor |url=https://www.punjabnewsexpress.com/news/news/jugraj-singh-sidhu-newly-appointed-civil-judge-cum-judicial-magistrate-of-peermohammad-village-accorded-special-honor-152097 |access-date=2022-08-24 |website=www.punjabnewsexpress.com |archive-date=2022-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824191034/https://www.punjabnewsexpress.com/news/news/jugraj-singh-sidhu-newly-appointed-civil-judge-cum-judicial-magistrate-of-peermohammad-village-accorded-special-honor-152097 |url-status=dead }}</ref> == ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ 19 ਜਨਵਰੀ 1995 ਤੋਂ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੁਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ 2019 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=AISSF celebrates 75th anniversary in Moga, Peer Mohammad steps down |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/aissf-celebrates-75th-anniversary-in-moga-peer-mohammad-steps-down-832055 |access-date=2022-08-24 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Shiromani Akali Dal will move towards strength again after acquittal in indecency case: Karnail Singh Peer Mohammad |url=http://www.5dariyanews.com/news/378346-Shiromani-Akali-Dal-will-move-towards-strength-again-after-acquittal-in-indecency-case-Karnail-Sing |access-date=2022-08-24 |website=5 Dariya News}}</ref> ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਐਸਵਾਈਐਲ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2016-11-13 |title=SYL issue: AISSF demands resolution in Assembly to challenge SC verdict |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/syl-issue-aissf-demands-resolution-in-assembly-to-challenge-sc-verdict-4372983/ |access-date=2022-08-24 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੋ ਇੰਡਸਟਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਸਪੋਰਟਸ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹਨ। ਇਸ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰੂਪ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਸਪੋਰਟਸ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਕੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਰਖੜ ਦੇ ਐਸਟਰੋਟਰਫ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਹਾਕੀ ਅਕੈਡਮੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਦੂਜਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਮੋਹਾਲੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਸਟੇਡੀਅਮ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ|ਮੋਹਾਲੀ]] ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Top academy teams to vie for honours |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/top-academy-teams-to-vie-for-honours-504741 |access-date=2022-08-25 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਪੇਕੇ ਘਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ 'ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਡਰੱਗ ਮਾਫੀਆ ਖਿਲਾਫ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਰਨੈਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ।<ref>{{Cite web |title=AISSF chief's house attacked, none hurt |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/aissf-chief-s-house-attacked-none-hurt-640272 |access-date=2022-08-25 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮ 'ਚ ਵਿਵਾਦਿਤ ਡਾਇਲਾਗਸ ਕਾਰਨ 'ਮੈਸੇਂਜਰ ਆਫ ਗੌਡ' ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Furious Sikh Groups Demand Ban on the Dera Chief's Messenger of God Film Stunt |url=https://www.newindianexpress.com/thesundaystandard/2014/dec/28/furious-sikh-groups-demand-ban-on-the-dera-chief%e2%80%99s-messenger-of-god-film-stunt-698869.html |access-date=2022-08-24 |website=The New Indian Express}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ]] ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ ਦੇ]] ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੱਕ ਇੱਕ 'ਇਨਸਾਫ ਮਾਰਚ' ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2015-04-02 |title=1984 riot victims take out 'Insaaf march' from Anadpur Sahib to Chandigarh |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/1984-riot-victims-take-out-insaaf-march-from-anadpur-sahib-to-chandigarh/story-srk6L2bsbQZXIyLTkf5IjN.html |access-date=2022-08-25 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੀ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ]] ਲਈ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=April 30, 2013 |title=AISSF chief held for throwing shoe at judge who acquitted Sajjan |url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/man-held-for-hurling-shoe-judge-acquittal-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-case-india-today-160680-2013-04-30 |access-date=2022-08-25 |website=India Today |language=en}}</ref> ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਗਰਾ ਨੇ ਸੈਂਟਰਲ ਬੋਰਡ ਆਫ ਫਿਲਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ (ਸੀਬੀਐਫਸੀ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਫਿਲਮ "ਜਾਨਵਰ" ਦੇ ਖਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਰਜ ਕਰਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਏਆਈਐਸਐਸਐਫ ਸੀਬੀਐਫਸੀ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚੋਂ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://aliyesha.com/sub/articles/news/display/pb_aissf_appeals_censor_board_animal_disturbing_sikh_sentiments?fbclid=IwAR27E7xK46YefFde3RzlEuf2ShjcnhX-nG6L_UX-mhaD11HqW4I94H6srO0|title=AISSF Appeals to Censor Board: Remove 'Animal' Film Scenes Disturbing Sikh Religious Sentiments.|last=Kharbanda|first=Dr.|date=2023-12-10|work=Aliyesha|access-date=2023-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250113005005/https://aliyesha.com/sub/articles/news/display/pb_aissf_appeals_censor_board_animal_disturbing_sikh_sentiments?fbclid=IwAR27E7xK46YefFde3RzlEuf2ShjcnhX-nG6L_UX-mhaD11HqW4I94H6srO0|archive-date=2025-01-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-12-10 |title=ਸਿੱਖ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਐਨੀਮਲ’ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ |url=https://yespunjab.com/punjabi/%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%ab%e0%a9%88%e0%a8%a1%e0%a8%b0%e0%a9%87%e0%a8%b8%e0%a8%bc%e0%a8%a8-%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%b8%e0%a9%88%e0%a8%82%e0%a8%b8%e0%a8%b0-%e0%a8%ac%e0%a9%8b/ |access-date=2023-12-13 |website=Yes Punjab - ਪੰਜਾਬੀ ਖ਼ਬਰਾਂ - Latest Punjab News in Punjabi |language=en-US |archive-date=2023-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213211107/https://yespunjab.com/punjabi/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%AB%E0%A9%88%E0%A8%A1%E0%A8%B0%E0%A9%87%E0%A8%B8%E0%A8%BC%E0%A8%A8-%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%B8%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%B8%E0%A8%B0-%E0%A8%AC%E0%A9%8B/ |url-status=dead }}</ref> == ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ 2013 ਵਿੱਚ [[ਇੰਗਲੈਂਡ|ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ]] ਸੰਸਦ [[ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ|ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ]] ਵੱਲੋਂ [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਕਾਨਿਨੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੁਪਰੀਮ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸਿਡਨੀ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਰਬਾਰ, ਡਬਲਿਨ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਥਕ ਕਾਰਜਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1968]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 94r0h5gewn4in5yci6dit2c2105mjd6 0 192913 854201 848245 2026-11-11T00:13:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854201 wikitext text/x-wiki  {{Infobox scientist | name = Kamal Bawa | image = Kamaljit Singh Bawa FRS.jpg | image_size = | alt = | caption = Kamaljit Singh Bawa at the [[Royal Society]] admissions day in London, July 2015 | birth_name = Kamaljit Singh Bawa | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1939|04|07}} | birth_place = | death_place = | citizenship = | nationality = | fields = Ecology | alma_mater = [[Panjab University, Chandigarh]] | awards = [[Fellow of the Royal Society]] (2015)<br />MIDORI Prize (2014)<ref>{{Cite web|url=https://www.cbd.int/cooperation/midori/|title=Midori Prize for Biodiversity|date=28 October 2020|access-date=5 ਜਨਵਰੀ 2025|archive-date=25 ਮਾਰਚ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325102938/https://www.cbd.int/cooperation/midori/|url-status=dead}}</ref> | website = {{URL|kbawa.com}} | spouse = }} '''ਕਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਵਾ''' ਐੱਫ. ਆਰ. ਐੱਸ. (7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1939 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸੰਭਾਲ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬੋਸਟਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ। ਉਹ [https://www.atree.org ਅਸ਼ੋਕ ਟਰੱਸਟ ਫਾਰ ਰਿਸਰਚ ਇਨ ਈਕੋਲੋਜੀ ਐਂਡ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ (ਏ. ਟੀ. ਆਰ. ਈ. ਈ.)] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਹਨ। ਸੰਨ 2012 ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਗਨਰਸ ਸਸਟੇਨੇਬਿਲਿਟੀ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਸਥਿਰਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਅਮੈਰੀਕਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The History of Recent Science and Technology {{!}} American Academy of Arts and Sciences |url=http://www.amacad.org/news/pressReleaseContent.aspx?i=167}}</ref> ਕਮਲਜੀਤ [[2019]] ਵਿੱਚ ਅਮੈਰੀਕਨ ਫਿਲਾਸਫਿਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਬੰਧ == [[ਤਸਵੀਰ:Kamal_Bawa.jpg|right|thumb|200x200px|ਕਮਲ ਬਾਵਾ, 2012]] ਫਸਟ ਗਨਰਸ ਸਸਟੇਨੇਬਿਲਿਟੀ ਅਵਾਰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਵਾ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/article2903667.ece|title=Kamal Bawa gets first Gunnerus award for sustainability - The Hindu|date=17 February 2012|work=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718151852/http://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/article2903667.ece|archive-date=18 ਜੁਲਾਈ 2012|access-date=5 ਜਨਵਰੀ 2025|url-status=dead}}</ref> ਸੰਨ 2003 ਵਿੱਚ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫਾਰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਐਂਡ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਨੇ ਕਮਲਜੀਤ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋ ਚੁਣ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2009 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੀ. ਐਨ. ਮਹਿਰਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਕਮਲਜੀਤ ਬਾਵਾ ਨੂੰ 2015 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ (ਐੱਫ. ਆਰ. ਐੱਸ.) ਦਾ ਫੈਲੋ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=May 2015 |title=Kamal Bawa and Ajay Sood elected FRS - Gonit Sora |url=http://gonitsora.com/kamal-bawa-and-ajay-sood-elected-frs/ |access-date=2025-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211182858/https://gonitsora.com/kamal-bawa-and-ajay-sood-elected-frs/ |archive-date=2024-12-11 |url-status=dead }}</ref> 2016 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਬੋਟਨੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਜੋਸ ਕਵਾਟਰੇਕਾਸਸ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ATREE2016">{{Cite web |title=Shoots and Leaves - Accolades |url=https://www.atree.org/newsletters/shoots_leaves/june_2016/shoots_leaves_june_2016_2.html |access-date=23 April 2020 |website=ATREE |publisher=ATREE Trust}}</ref> == ਕਿਤਾਬਾਂ == * ''ਹਿਮਾਲਿਆ:ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਾੜ'' == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}}{{FRS 2015}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]] 9zn7gog9p742hufxjni2w4u4ativ5l1 0 193352 854179 846893 2026-11-10T20:56:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854179 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=Unmukt Chand|image=Unmukt Chand.jpg|country=India|full_name=Unmukt Bharat Thakur Chand|birth_date={{Birth date and age|1993|03|26|df=yes}}|birth_place=[[Delhi]], India|heightft=5|heightinch=7|heightm=|batting=Right-handed|bowling=Right-arm [[off break]]|role=[[Batsman]]|club1=[[Delhi cricket team|Delhi]]|year1={{nowrap|2010–2018}}|clubnumber1=|club2=[[Delhi Daredevils]]|year2=2011–2013|clubnumber2=9|club3=[[North Zone cricket team|North Zone]]|year3=2010-2013|clubnumber3=|club4=[[Rajasthan Royals]]|year4=2014|clubnumber4=|club5=[[Mumbai Indians]]|year5=2015–2016|clubnumber5=15|club6=[[Uttarakhand cricket team|Uttarakhand]]|year6=2019–2020|club7=[[Silicon Valley Strikers]]|year7=2021-present|clubnumber7=9|year8=2021-22|club8=[[Melbourne Renegades]]|clubnumber8=9|club9=[[Lumbini All Stars]]|year9=2022-23|type1=|debutdate1=|debutyear1=|debutfor1=|debutagainst1=|lastdate1=|lastyear1=|lastfor1=|lastagainst1=|type2=|debutdate2=|debutyear2=|debutfor2=|debutagainst2=|lastdate2=|lastyear2=|lastfor2=|lastagainst2=|columns=3|column1=[[First-class cricket|FC]]|matches1=67|runs1=3,379|bat avg1=31.57|100s/50s1=8/16|top score1=151|deliveries1=151|wickets1=1|bowl avg1=98.00|fivefor1=0|tenfor1=0|best bowling1=1/12|catches/stumpings1=77/0|column2=[[List A cricket|LA]]|matches2=120|runs2=4,505|bat avg2=41.33|100s/50s2=7/32|top score2=127|deliveries2=192|wickets2=6|bowl avg2=37.16|fivefor2=0|tenfor2=0|best bowling2=3/59|catches/stumpings2=52/4|column3=[[Twenty20 cricket|T20]]|matches3=79|runs3=1,600|bat avg3=22.22|100s/50s3=3/5|top score3=125|deliveries3=–|wickets3=–|bowl avg3=–|fivefor3=–|tenfor3=–|best bowling3=–|catches/stumpings3=46/3|date=22 October 2022|source=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/446499.html ESPNcricinfo|club10=[[Chattogram Challengers]]|year10=2023|country2=United States|internationalspan=2011-2021|internationalspan2=2024-Present|club11=[[Los Angeles Knight Riders]]|year11=2023-present|club12=[[Lumbini Lions]]|year12=2024}} ਉਨਮੁਕਤ ਚੰਦ (ਜਨਮ 26 ਮਾਰਚ 1993) ਸਾਬਕਾ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਦਾ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਲੀਗ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਨਾਈਟ ਰਾਈਡਰਜ਼ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਬਿਗ ਬੈਸ਼ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਮੈਲਬੌਰਨ ਰੇਨੇਗੇਡਜ਼ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਉਨਮੁਕਤ ਚੰਦ ਭਾਰਤੀ ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਲਈ ਖੇਡਿਆ ਹੈ। <ref name="auto">{{Cite web |title=Unmukt Chand Player Profile |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/446499.html |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਗਸਤ 2021 ਵਿੱਚ ਉਨਮੁਕਤ ਚੰਦ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਣ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |date=13 August 2021 |title=World Cup winning U19 India captain Unmukt Chand announces retirement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/with-fond-memories-bid-adieu-to-bcci-and-seek-better-opportunities-around-the-world-unmukt-chand/articleshow/85301783.cms |access-date=15 August 2021 |website=[[The Times of India]]}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Unmukt Chand retires from Indian cricket at the age of 28 |url=https://www.espncricinfo.com/story/unmukt-chand-retires-from-indian-cricket-at-the-age-of-28-1273170 |access-date=13 August 2021 |website=ESPNcricinfo}}</ref> <ref>{{Cite web |title=India's U-19 World Cup winning captain Unmukt Chand retires from Indian cricket; to play for another country |url=https://www.sportstiger.com/indias-u-19-world-cup-winning-captain-unmukt-chand-retires-from-indian-cricket-to-play-for-another-country/ |access-date=8 August 2021 |website=SportsTiger |archive-date=20 ਜੂਨ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620182453/https://www.sportstiger.com/indias-u-19-world-cup-winning-captain-unmukt-chand-retires-from-indian-cricket-to-play-for-another-country/ |url-status=dead}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਉਨਮੁਕਤ ਚੰਦ ਦਾ ਜਨਮ ਕੁਮੌਨੀ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਚੰਦ ਠਾਕੁਰ ਅਤੇ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਉਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਪਿਥੌਰਾਗੜ੍ਹ (ਸਿਲਥਮ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title='I hope I'll have my feet on the ground and not fly off' |url=http://www.telegraphindia.com/1120831/jsp/sports/story_15918870.jsp#.Us6hTdIW3_o |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109143721/http://www.telegraphindia.com/1120831/jsp/sports/story_15918870.jsp#.Us6hTdIW3_o |archive-date=9 January 2014 |access-date=1 October 2016}}</ref> ਉਹ 9ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਡੀਪੀਐਸ ਨੋਇਡਾ ਤੋਂ ਮਾਡਰਨ ਸਕੂਲ, ਬਾਰਾਖੰਬਾ ਰੋਡ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। <ref name="auto1">{{Cite web |date=27 November 2013 |title=Reference: My Journey to the World Cup: Unmukt Chand's New Book To Be Launched 30 Nov |url=http://www.learningandcreativity.com/my-journey-to-the-world-cup-unmukt-chand/ |access-date=11 March 2014 |publisher=Learning and Creativity}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ === ਉਨਮੁਕਤ ਚੰਦ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅੰਡਰ-19 ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 499 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। 499 ਦੌੜਾਂ 'ਚ 2 ਸੈਂਕੜੇ ਅਤੇ 1 ਅਰਧ ਸੈਂਕੜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਅੰਡਰ -19 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੀਨੀਅਰ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ 2010-11 ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਰੇਲਵੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਸੀਮਿੰਗ ਟਰੈਕ 'ਤੇ 151 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਸ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ [[ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ]] ਖਿਲਾਫ ਦੋ ਅਰਧ ਸੈਂਕੜੇ ਵੀ ਲਗਾਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 400 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। === ਕਪਤਾਨੀ === === ਆਈਪੀਐਲ ਕੈਰੀਅਰ === ਉਨਮੁਕਤ ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਡੇਅਰਡੇਵਿਲਜ਼ <ref>{{Cite web |title=DC squad players profile |url=https://www.iplt20.com/teams/DC/squad-details/60}}</ref> ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਈਪੀਐਲ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨਮੁਕਤ 2013 ਵਿੱਚ ਉਸ ਘਟਨਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਇਟ ਰਾਈਡਰਜ਼|ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਈਟ ਰਾਈਡਰਜ਼ ਦੇ]] ਖਿਲਾਫ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਓਪਨਰ ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰੇਟ ਲੀ|ਬ੍ਰੈਟ ਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਗੇਂਦ 'ਤੇ ਕਲੀਨ ਬੋਲਡ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। IPL 7 ਨਿਲਾਮੀ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ [[ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਇਲਜ਼|ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਇਲਸ]] ਨੇ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ 2015 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਖੇਡਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ|ਆਈਪੀਐਲ]] ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। <ref name="auto"/> === ਸਈਅਦ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਟਰਾਫੀ 2012-13 === ਉਨਮੁਕਤ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਲਈ 140 ਦੇ ਸਟ੍ਰਾਈਕ ਰੇਟ ਨਾਲ 35.66 ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲ 321 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਿਛੇ ਜਿਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਬਣਾਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਰਲ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 67 ਗੇਂਦਾਂ ਵਿੱਚ 105 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਿਰਫ 63 ਗੇਂਦਾਂ ਵਿੱਚ 125 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। === ਮਾਈਨਰ ਲੀਗ ਕ੍ਰਿਕਟ === ਉਨਮੁਕਤ ਨੇ 14 ਅਗਸਤ 2021 ਨੂੰ ਆਪਣੀ MiLC ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ 3 ਗੇਂਦਾਂ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਬੋਲਡ ਹੋ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web |date=14 August 2021 |title=Unmukt Chand inks multi-year deal with Major League Cricket |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/unmukt-chand-inks-multi-year-deal-with-major-league-cricket-101628920472121.html |access-date=1 November 2021 |website=[[Hindustan Times]]}}</ref> ਉਨਮੁਕਤ ਨੇ 16 ਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 612 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ 2021 ਲਈ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਸਿਲੀਕਾਨ ਵੈਲੀ ਸਟ੍ਰਾਈਕਰਜ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਖਿਤਾਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। <ref>{{Cite web |title='Liberated' Indian star on the verge of BBL history |url=https://www.cricket.com.au/news/feature/unmukt-chand-first-india-mens-bbl-player-melbourne-renegades-retires-bcci-competitions-signs-in-usa/2021-12-07 |access-date=2022-01-23 |website=cricket.com.au |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 2023 ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਅਟਲਾਂਟਾ ਲਾਈਟਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite web |last=Patel |first=Smit |date=August 11, 2023 |title=Minor League Cricket Season 3 gets underway after MLC's success |url=https://cricbuzz.com/cricket-news/127470/minor-league-cricket-season-3-gets-underway-after-mlcs-success-cricbuzzcom |access-date=September 11, 2023 |website=[[Cricbuzz]]}}</ref> === ਬਿਗ ਬੈਸ਼ ਲੀਗ === ਉਨਮੁਕਤ ਨੇ 18 ਜਨਵਰੀ 2022 ਨੂੰ ਮੈਲਬੋਰਨ ਰੇਨੇਗੇਡਜ਼ ਲਈ ਆਪਣੀ BBL ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਬਿਗ ਬੈਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web |title=Unmukt Chand becomes first Indian to play in a Big Bash League {{!}} Sports-Games |url=https://www.devdiscourse.com/article/sports-games/1887265-unmukt-chand-becomes-first-indian-to-play-in-big-bash-league |access-date=2022-01-23 |website=Devdiscourse |language=en}}</ref> === ਮੇਜਰ ਲੀਗ ਕ੍ਰਿਕਟ === ਉਨਮੁਕਤ ਨੂੰ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਨਾਈਟ ਰਾਈਡਰਜ਼ ਨੇ ਮੇਜਰ ਲੀਗ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਲੇਅਰ ਡਰਾਫਟ ਵਿੱਚ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। === ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ === ਨਵੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ 2022-23 ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਲਈ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਡਰਾਫਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨਮੁਕਤ ਨੂੰ ਚਟੋਗ੍ਰਾਮ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਲਈ ਖੇਡਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=After BBL, Unmukt Chand set for BPL stint |url=https://www.espncricinfo.com/story/bpl-2022-23-after-bbl-former-india-under-19-captain-unmukt-chand-set-for-bpl-stint-1346125 |access-date=2022-12-31 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web |date=23 November 2022 |title=Unmukt Chand roped in by Chattogram Challengers in BPL draft |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/124592/unmukt-chand-roped-in-by-chattogram-challengers-in-bpl-draft |access-date=2022-12-31 |website=Cricbuzz |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=18 November 2022 |title=Unmukt Chand registers for Bangladesh Premier League 2023 draft: One of the best tournaments in world |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/unmukt-chand-registers-for-bangladesh-premier-league-2023-draft-one-of-the-best-tournaments-in-world-2298853-2022-11-18 |access-date=2022-12-31 |website=India Today |language=en}}</ref> == ਕੁਮੈਂਟਰੀ == ਉਨਮੁਕਤ ਨੇ 2020 ਅੰਡਰ-19 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਫਾਈਨਲ ਦੌਰਾਨ ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=9 February 2020 |title=Unmukt Chand Turns Commentator for IND vs BAN U19 CWC 2020 Final, Fans React After Listening to the Victorious 2012 U19 World Cup Captain {{!}} 🏏 LatestLY |url=https://www.latestly.com/sports/cricket/unmukt-chand-turns-commentator-for-ind-vs-ban-u19-cwc-2020-final-fans-react-after-listening-to-the-victorious-2012-u19-world-cup-captain-1526938.html |access-date=26 August 2020 |website=LatestLY |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401235651/https://www.latestly.com/sports/cricket/unmukt-chand-turns-commentator-for-ind-vs-ban-u19-cwc-2020-final-fans-react-after-listening-to-the-victorious-2012-u19-world-cup-captain-1526938.html |archive-date=1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 |url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਟਾਰ ਸਪੋਰਟਸ ਲਈ ਵੀ ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Unmukt Chand Is All Set For Hindi Commentary in English Premier League |url=https://cricketsocials.com/2020/08/unmukt-chand-is-all-set-for-hindi-commentary-in-caribbean-premier-league/ |access-date=26 August 2020 |website=Cricket Socials |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਬਿਗ ਬੈਸ਼ ਲੀਗ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਕੁਮੈਂਟਟੇਟਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਹ 2022 ਅੰਡਰ-19 ਪੁਰਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਕੁਮੈਂਟਟੇਟਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ == * 2012 ਅੰਡਰ-19 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜੇਤੂ ਕਪਤਾਨ * 2012 ਅੰਡਰ-19 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਫਾਈਨਲ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਦਾ ਮੈਚ * 2011-12 ਲਈ ਕੈਸਟ੍ਰੋਲ ਜੂਨੀਅਰ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ * ਸਾਲ 2012 ਦਾ CEAT ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨ * ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ 2015 ਦਾ ਆਈ.ਪੀ.ਐੱਲ * 2021 ਮਾਈਨਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਲੀਗ USA ਜੇਤੂ ਕਪਤਾਨ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cricinfo|id=446499}} * [http://www.wisdenindia.com/player/India/Unmukt-Chand/5135.html Unmukt Chand's profile page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914043624/http://www.wisdenindia.com/player/India/Unmukt-Chand/5135.html|date=14 September 2015}} on ''Wisden'' * [http://www.sportskeeda.com/player/unmukt-chand/ Unmukt Chand Profile and latest news] at Sportskeeda * [http://sportsbongo.blogspot.in/2012/08/cricket-india-lifts-u-19-world-cup.html India U-19 wins World Cup under the captaincy of Unmukt Chand] {{Delhi cricket squad}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1993]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] tdw4zwilnsa1fgeakhhw0upx139o42b 0 193874 854251 835273 2026-11-11T06:06:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854251 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=ਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ|image=|full_name=Gurnoor Singh Brar|birth_date={{birth date and age|2000|05|25|df=yes}}|birth_place=[[Muktsar]], [[Punjab, India|Punjab]], India|death_date=|death_place=|batting=Left-handed|bowling=Right-arm [[Pace bowling|fast]]|height=6 ft 5 in<ref>{{Cite web|title=India's Plan To Tackle Bangladesh's 6'5 Tall Pacer Nahid Rana - Report Reveals...|url=https://sports.ndtv.com/india-vs-bangladesh-2024/indias-plan-to-tackle-bangladeshs-65-tall-pacer-report-reveals-6564782|date=14 September 2024|website=[[NDTV]]|quote=One of the pacers called up for the four-day camp here is Punjab's Gurnoor Brar, who has so far played five first-class matches and he was also with Punjab Kings during the IPL last season. While his first-class record isn't flattering, what worked for the 24-year-old is his tall 6 feet 4.5 inch frame and the disconcerting bounce that he can generate with more than skiddy pace.|access-date=7 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20241117175856/https://sports.ndtv.com/india-vs-bangladesh-2024/indias-plan-to-tackle-bangladeshs-65-tall-pacer-report-reveals-6564782|archive-date=17 ਨਵੰਬਰ 2024|url-status=dead}}</ref>|role=[[Bowler (cricket)|Bowler]]|club1=[[Punjab cricket team (India)|Punjab]]|year1=2022/23|club3=[[Punjab Kings]]|year3=2023|columns=3|column1=[[First-class cricket|FC]]|matches1=5|runs1=107|bat avg1=26.75|100s/50s1=0/1|top score1=64|deliveries1=503|wickets1=7|bowl avg1=45.57|fivefor1=0|tenfor1=0|best bowling1=4/16|catches/stumpings1=0/–|column2=[[List A cricket|LA]]|matches2=1|runs2=–|bat avg2=–|100s/50s2=–|top score2=–|deliveries2=60|wickets2=1|bowl avg2=62.00|fivefor2=0|tenfor2=0|best bowling2=1/62|catches/stumpings2=0/–|column3=[[Twenty20 cricket|T20]]|matches3=1|runs3=–|bat avg3=–|100s/50s3=–|top score3=–|deliveries3=18|wickets3=0|bowl avg3=–|fivefor3=–|tenfor3=–|best bowling3=–|catches/stumpings3=0/–|date=14 August|year=2024|source=https://www.espncricinfo.com/cricketers/gurnoor-brar-1287033 ESPNcricinfo}} '''ਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ''' ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਡੈਬਿਊ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ 2019 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਰ ਦੇ ਚੈਂਪੀਅਨ [[ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼]] ਲਈ ਨੈੱਟ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Who is Gurnoor Brar? |url=https://www.cricket.com/news/who-is-gurnoor-brar-pbks-latest-22-year-old-recruit-452023-1680682674997 |access-date=1 May 2023 |archive-date=1 ਮਈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501210859/https://www.cricket.com/news/who-is-gurnoor-brar-pbks-latest-22-year-old-recruit-452023-1680682674997 |url-status=dead }}</ref> 14 ਦਸੰਬਰ, 2022 ਨੂੰ ਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ ਨੇ ਗੋਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ [[ਏ ਦਰਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਲਿਸਟ ਏ]] ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |title=Gurnoor Brar makes his professional and List A debut for Punjab against Goa |url=https://www.espncricinfo.com/series/vijay-hazare-trophy-2021-22-1280193/goa-vs-punjab-elite-group-e-1280393/full-scorecard |access-date=2 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ranji Trophy, Elite Group E, Punjab vs Goa |url=https://www.espncricinfo.com/series/vijay-hazare-trophy-2021-22-1280193/goa-vs-punjab-elite-group-e-1280393/full-scorecard |access-date=2 May 2023}}</ref> 20 ਦਸੰਬਰ 2022 ਨੂੰ ਬਰਾੜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ [[ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ]] ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ। <ref>{{Cite web |title=Gurnoor Brar makes his first-class debut for Punjab |url=https://www.espncricinfo.com/series/ranji-trophy-2022-23-1332913/railways-vs-punjab-elite-group-d-1333224/full-scorecard |access-date=2 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ranji Trophy, Elite Group D, Punjab vs Railways |url=https://www.espncricinfo.com/series/ranji-trophy-2022-23-1332913/railways-vs-punjab-elite-group-d-1333224/full-scorecard |access-date=2 May 2023}}</ref> 10 ਜਨਵਰੀ 2023 ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ [[ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ]] ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ ਨੇ 64 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿਧਾਰਥ ਕੌਲ ਨਾਲ 100 ਦੌੜਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਟੋਰੀਆਂ, ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |title=Brar saves Punjab by scoring 64 to stabilize Punjab's first innings |url=https://www.espncricinfo.com/series/ranji-trophy-2022-23-1332913/punjab-vs-jammu-kashmir-elite-group-d-1333281/full-scorecard |access-date=2 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ranji Trophy, Elite Group D, Punjab vs J + K |url=https://www.espncricinfo.com/series/ranji-trophy-2022-23-1332913/punjab-vs-jammu-kashmir-elite-group-d-1333281/full-scorecard |access-date=2 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Brar scores maiden half century |url=https://www.espncricinfo.com/series/ranji-trophy-2022-23-1332913/punjab-vs-jammu-kashmir-elite-group-d-1333281/full-scorecard |access-date=2 May 2023}}</ref> ਗੁਰਨੂਰ ਬਰਾੜ ਨੂੰ [[2023 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ|2023 ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ [[ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼]] ਨੇ [[ਰਾਜ ਬਾਵਾ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)|ਰਾਜ ਬਾਵਾ]] ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ 20 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Gurnoor Singh Brar called up by Punjab Kings as injury replacement |url=https://www.thecricketer.com/Topics/ipl/gurnoor_singh_brar_called_up_punjab_kings_2023_injury_replacement.html |access-date=2 May 2023}}</ref> ਗੁਰਨੂਰ ਨੇ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 ਨੂੰ [[ਲਖਨਊ ਸੁਪਰ ਜਾਇੰਟਸ|ਲਖਨਊ ਸੁਪਰ ਜਾਇੰਟਸ ਦੇ]] ਖਿਲਾਫ [[ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼]] ਲਈ ਆਪਣਾ [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ|ਆਈਪੀਐਲ]] ਅਤੇ [[ਟਵੰਟੀ ਟਵੰਟੀ|ਟੀ-20]] ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Brar makes his IPL and Twenty20 debut for Punjab Kings |url=https://www.espncricinfo.com/series/indian-premier-league-2023-1345038/punjab-kings-vs-lucknow-super-giants-38th-match-1359512/full-scorecard |access-date=2 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite web |title=2023 Indian Premier League, Match no. 38, Punjab Kings vs Lucknow Super Giants |url=https://www.espncricinfo.com/series/indian-premier-league-2023-1345038/punjab-kings-vs-lucknow-super-giants-38th-match-1359512/full-scorecard |access-date=2 May 2023}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿੰਗਜ਼ ਇਲੈਵਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2000]] esl17tvk5gmwhlws5x3147bodp06orr 0 193904 854173 787546 2026-11-10T20:11:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854173 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਇਸ਼ਵਾਕ ਸਿੰਘ | image = Ishwak Singh at the special screening of film Sam Bahadur (cropped).jpg | caption = 2023 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1989|11|18}} | birth_place = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ | alma_mater = | occupation = ਅਦਾਕਾਰ | years_active = 2013–ਵਰਤਮਾਨ }} '''ਇਸ਼ਵਾਕ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 18 ਨਵੰਬਰ 1989) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Srishti Magan |date=December 22, 2020 |title=Ishwak Singh Interview with ScoopWhoop |url=https://www.scoopwhoop.com/entertainment/from-dealing-with-fame-to-reliving-his-childhood-ishwak-singh-opens-up-about-his-love-for-cinema/ |website=scoopwhoop.com |access-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 8, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815193455/https://www.scoopwhoop.com/entertainment/from-dealing-with-fame-to-reliving-his-childhood-ishwak-singh-opens-up-about-his-love-for-cinema/ |archive-date=ਅਗਸਤ 15, 2024 |url-status=dead}}</ref> ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਓ. ਟੀ. ਟੀ. ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀਰੀਜ਼ ''[[ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ]]'' (2020-2025) ਅਤੇ ਰਾਕੇਟ ਬੁਆਏਜ਼ <ਆਈ. ਡਿ. 2 ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਮੇਡ ਇਨ ਹੈਵਨ' ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਜਾਸੂਸੀ ਥ੍ਰਿਲਰ ਫ਼ਿਲਮ ''ਬਰਲਿਨ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ 2023 ਵਿੱਚ ਸਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਬਣਨ ਲਈ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਗਰੁੱਪ, ਅਸਮਿਤਾ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ। == ਕਰੀਅਰ == ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਰਾਂਝਣਾ'' (2013) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Raanjhanaa |url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=1287 |publisher=[[Box Office India]]}}</ref> ਉਸ ਨੇ 2015 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ''[[ਅਲੀਗੜ੍ਹ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਲੀਗਡ਼੍ਹ]]'' ਅਤੇ ''ਤਮਾਸ਼ਾ'' ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ''ਤੁਮ ਬਿਨ II'' (2016) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਾਮੇਡੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀਰੇ ਦੀ ਵੈਡਿੰਗ (2018) ਵਿੱਚ [[ਸੋਨਮ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ [[ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਬੰਸਾਲੀ|ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਭੰਸਾਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਫਿਲਮ ਮਲਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮੀਨ ਸਹਗਲ ਅਤੇ ਮੀਜ਼ਾਨ ਜਾਫਰੀ ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=16 May 2019 |title=Sanjay Leela Bhansali to launch niece Sharmin Segal opposite Javed Jaffrey's son Meezaan in Malaal |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/sanjay-leela-bhansali-to-launch-niece-sharmin-segal-opposite-javed-jaffrey-s-son-meezaan-in-malaal/story-ctQghnTHuaCvZdB2G2W8xH.htmll |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518101212/https://www.hindustantimes.com/bollywood/sanjay-leela-bhansali-to-launch-niece-sharmin-segal-opposite-javed-jaffrey-s-son-meezaan-in-malaal/story-ctQghnTHuaCvZdB2G2W8xH.htmll |archive-date=18 May 2019 |access-date=18 May 2019 |website=Hindustan Times}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ ਕ੍ਰਾਈਮ ਥ੍ਰਿਲਰ ਸੀਰੀਜ਼ ''[[ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ]]'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਇਮਰਾਨ ਅੰਸਾਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Devasheesh |date=17 May 2020 |title=Paatal Lok is a Case Study About How Society is 'Othering' the Weak and Less Resourceful |url=https://www.news18.com/news/movies/paatal-lok-is-a-case-study-about-how-society-is-othering-the-weak-and-less-resourceful-2622877.html |access-date=20 May 2020 |website=News18}}</ref> ''[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]]'' ਲਈ ਲਡ਼ੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੁਭਰਾ ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ''[[ਦ ਟੈਲੀਗਰਾਫ|ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ]]'' ਦੀ ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਰਾਏ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਲਡ਼ੀ ਦੀ ਖੋਜ" ਮੰਨਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਓ. ਟੀ. ਟੀ. ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਫ਼ਿਲਮ ਅਨਪੌਜ਼ਡ (2020) ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |last=Zeba Khan |date=December 23, 2020 |title=Ishwak Singh on filming during pandemic for lockdown diaries - Unpaused |url=https://www.wionews.com/entertainment/bollywood/news-ishwak-singh-to-wion-on-filming-during-pandemic-for-lockdown-diaries-%E2%80%98unpaused%E2%80%99-351759 |website=WION}}</ref> ਸਾਲ 2022 ਅਤੇ 2023 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੀ ਲਿਵ ਡਰਾਮਾ ਸੀਰੀਜ਼ ਰਾਕੇਟ ਬੁਆਏਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਿਜਿਮ ਸਰਬ ਦੇ [[ਹੋਮੀ ਭਾਬਾ|ਹੋਮੀ ਜੇ. ਭਾਭਾ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਵਿਕ੍ਰਮ ਅੰਬਾਲਾਲ ਸਾਰਾਭਾਈ|ਵਿਕਰਮ ਸਾਰਾਭਾਈ]] ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |last=Entertainment Desk |date=June 23, 2021 |title=Rocket Boys first look is out, Jim Sarbh and Ishwak Singh set to play Homi Bhabha and Vikram Sarabhai |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/rocket-boys-first-look-jim-sarbh-and-ishwak-singh-set-to-play-homi-bhabha-and-vikram-sarabhai-7371792/ |website=Indian Express}}</ref> 'ਦਿ ''[[ਦ ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ]]''<nowiki/>' ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਨੁਜ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੋਮਲ ਪਰ ਦ੍ਰਿਡ਼ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਸਾਰਾਭਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ਼ਵਾਕ ਸਿੰਘ ਸਰਬ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਫੁਆਇਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਲਡ਼ਾਈ ਜਿੱਤਦੀ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਉਣੀ ਲਡ਼ੀ ''ਅਧੁਰਾ'' ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ ਲਡ਼ੀ ਮੇਡ ਇਨ ਹੈਵਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਦੋਵੇਂ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ ਲਈ।<ref>{{Cite web |title=Rasika Duggal and Ishwak Singh to star in Amazon Prime's series Adhura |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/amazon-prime-video-mirzapur-shahid-kapoor-vijay-sethupathi-srk-pathaan-7891599/lite/ |access-date=30 May 2022 |website=The Indian Express}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 2023 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਬਰਲਿਨ'' ਨਾਮਕ ਜਾਸੂਸੀ ਥ੍ਰਿਲਰ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਪਾਰਸ਼ਕਤੀ ਖੁਰਾਨਾ, ਅਤੇ [[ਮਹਿਮਾ ਮਕਵਾਨਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਮਸੇ ਨਾ ਹੋ ਪਾਏਗਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=PTI |date=January 6, 2022 |title=Aparshakti Khurana and Ishwak Singh in a spy thriller film BERLIN |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/aparshakti-khurana-ishwak-singh-spy-thriller-berlin-7707415/ |website=Indian Express |location=Mumbai}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 May 2022 |title=Ishwak Singh and Mahima Makwana to star in Bas Karo Aunty: 'Our film captures the mood and zeitgeist of the nation' |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nitesh-tiwari-ashwiny-iyer-tiwari-announce-production-venture-bas-karo-aunty-7943968/lite/ |website=Indian Express}}</ref> ਸਾਬਕਾ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 2023 ਵਿੱਚ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਜ਼ੀ5 ਉੱਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਲੋਚਕ ਸੈਬਲ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੋਲ਼ੇ-ਗੂੰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਾਸੂਸ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ'' ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅੰਸਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ। == ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ == ਇਸ਼ਵਾਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 2020 ਦੀ ਟਾਈਮਜ਼ 50 ਮੋਸਟ ਡਿਜਾਇਰਬਲ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 18ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TNN |date=June 8, 2021 |title=Times Most Desirable Men: Sushant Singh Rajput tops the list, while Gurfateh, Ishwak, Pavail are new entry |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/the-times-most-desirable-man-of-2020-sushant-singh-rajput-philosopher-dreamer-charmer/articleshow/83239123.cms |website=Times of India}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ. ! scope="col" |ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" |ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" scope="col" |ਨੋਟਸ |- |2013 ! scope="row" |''ਰਾਂਝਣਾ'' |ਡਾਕਟਰ | |- | rowspan="2" |2015 ! scope="row" |''[[ਅਲੀਗੜ੍ਹ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਲੀਗਡ਼੍ਹ]]'' |ਅਰਵਿੰਦ ਨਾਰਾਇਣ | |- ! scope="row" |''ਤਮਾਸ਼ਾ'' |ਤਾਰਾ ਦਾ ਦੋਸਤ | |- | rowspan="2" |2016 ! scope="row" |''ਮੋਹਾਵਲਯਮ'' | |ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮ |- ! scope="row" |''ਤੁਮ ਬਿਨ II'' |ਹੈਰੀ | |- |2018 ! scope="row" |''ਵੀਰੇ ਦੀ ਵਿਆਹ'' |ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਰਮਾ | |- |2019 ! scope="row" |''ਮਲਾਲਾ'' |ਆਦਿਤਿਆ | |- |2020 ! scope="row" |''ਅਣਥੱਕ'' |ਚੀਰਾ |ਹਿੱਸਾ "Apartment" |- |2023 ! scope="row" |''ਤੇਰੇ ਨਾ ਹੋ ਪਾਏਗਾ'' |ਗੌਰਵ ਸ਼ੁਕਲਾ | |- |2023 ! scope="row" |''ਬਰਲਿਨ'' |ਅਸ਼ੋਕ | |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ. ! scope="col" |ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" |ਭੂਮਿਕਾ |- |2020–2025 ! scope="row" |''[[ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ]]'' |ਇਮਰਾਨ ਅੰਸਾਰੀ |- |2022–2023 ! scope="row" |''ਰਾਕੇਟ ਮੁੰਡੇ'' |[[ਵਿਕ੍ਰਮ ਅੰਬਾਲਾਲ ਸਾਰਾਭਾਈ|ਵਿਕਰਮ ਸਾਰਾਭਾਈ]] |- |2023 ! scope="row" |''ਅਧੁਰਾ'' |ਅਧਿਰਾਜ ਜੈਸਿੰਘ |- |2023 ! scope="row" |''[[ਮੇਡ ਇਨ ਹੈਵਨ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ]]'' |ਰਾਘਵ ਸਿਨਹਾ |} == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ. !ਪੁਰਸਕਾਰ !ਸ਼੍ਰੇਣੀ !ਨਤੀਜਾ !{{Tooltip|Ref.|Reference(s)}} |- | rowspan="2" |2020 |ਵੋਗ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ |ਤਾਜ਼ਾ ਚਿਹਰਾ-ਮਰਦ|ਤਾਜ਼ਾ ਚਿਹਰਾ- ਮਰਦ |ਜੇਤੂ |<ref>{{Cite web |last=Vogue IN |date=August 30, 2020 |title=Vogue Beauty Awards 2020 |url=https://www.vogue.in/beauty/content/vogue-beauty-awards-2020-best-of-bollywood-kareena-kapoor-khan-alaya-f-neena-gupta |access-date=April 28, 2022 |website=Vogue}}</ref> |- |ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਓ. ਟੀ. ਟੀ. ਅਵਾਰਡ |ਬੈਸਟ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਐਕਟਰ-ਡਰਾਮਾ ਸੀਰੀਜ਼ |ਨਾਮਜਦ |<ref>{{Cite web |date=16 December 2020 |title=Nominations for the Flyx Filmfare OTT Awards 2020 |url=https://m.filmfare.com/features/nominees-for-the-flyx-filmfare-ott-awards-45350.html |access-date=12 December 2021 |website=Filmfare |language=en}}</ref> |- |2022 |ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਓ. ਟੀ. ਟੀ. ਅਵਾਰਡ |ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ (ਮਲਿਆਲਮ) |ਨਾਮਜਦ |<ref>{{Cite web |date=December 22, 2022 |title=Filmfare OTT Awards 2022: Rocket Boys and Tabbar dominate; Panchayat also wins big. Check full list |url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/filmfare-ott-awards-2022-rocket-boys-and-tabbar-dominate-panchayat-also-wins-big-check-full-list-2312286-2022-12-22 |access-date=December 22, 2022 |website=India Today |language=en-In}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|nm5873799}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰ]] e9t434odg9gl5npsf34zst6eg6fy6ba 0 194059 854152 853315 2026-11-10T17:38:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854152 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Vidushi Aruna Sairam | image = File:Padmasree Aruna Sairam (cropped).jpg | caption = Aruna Sairam in 2013 | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1952|10|30}}<ref name=SNA>{{cite web |title=Aruna Sairam |url=https://sangeetnatak.gov.in/sna/citation_popup.php?id=464&at=2 |website=[[Sangeet Natak Akademi]] |access-date=7 May 2020}}</ref> | birth_place = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], India | occupation = Vice-chairman of [[Sangeet Natak Academy]], vocalist | honours = {{plainlist| *[[Kalaimamani]] (2006) *[[Sangeetha Choodamani]] (2006) *[[Padma Shri]] (2009) *U.S Congress Proclamation Award (2008) *[[Sangeetha Kalasarathy]] (2014) *[[Sangita Kalanidhi]] (2018) }} | website = {{URL|arunasairam.org}} | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * [[Carnatic music|Carnatic]] * [[Indian classical music|Indian classical]] * [[playback singer|Playback singing]] * [[Hindustani classical music|Hindustani]] * [[Filmi]] * [[Bhajan]] }} | instrument = Vocals, [[veena]] }} }} ਸੰਗੀਤਾ ਕਲਾਨਿਧੀ '''ਅਰੁਣਾ ਸਾਈਰਾਮ''' ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ I ਉਹ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ]] (ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਲਈ) ਦੀ ਉਪ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਵੀ 2022 ਤੱਕ ਰਹਿ ਚੁਕੀ ਹੈ ।<ref>{{Cite news|location=Chennai, India}}</ref> ਅਰੁਣਾ ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਪ੍ਰੋਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] ਦੇ ਓਡ ਫੈਸਟੀਵਲ (ਯੇਰੂਸ਼ਲਮ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਵਿਧੂਸ਼ੀ ਅਰੁਣਾ ਸਾਈਰਾਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਮਿਲ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਸੇਤੁਰਮਨ, ਜੋ ਅਲਾਤੂਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅਤੇ ਤੰਜਾਵੂਰ ਸੰਕਰਾ ਅਈਅਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ, ਤੋਂ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Mohan |first=R. |date=27 October 2014 |title=The melody of classical notes |url=http://www.buzzintown.com/event-review--the-melody-classical-notes/id--3388.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195708/http://www.buzzintown.com/event-review--the-melody-classical-notes/id--3388.html |archive-date=23 September 2015 |website=buzzintown.com}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਸੇਤੁਰਮਨ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਪਾਰਖੀ ਸਨ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੇਹਿਫਿਲਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਣ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Venkatraman |first=L. |date=27 October 2014 |title=Face-To-Face |url=http://www.sabhash.com/music/face-to-face/8/aruna-sairam---by-lakshmi-venkatraman.htm |website=sabhash.com}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੇਹਿਫਿਲਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਅਰੁਣਾ ਸਾਈਰਾਮ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਨਿਧੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਟੀ. ਬ੍ਰਿੰਦਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ [[ਵੀਣਾਈ ਧਨਾਮਲ|ਵੀਨਾ ਧਨਮਲ]] ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref name="archives.Deccan Chronicle">{{Cite web |last=Ramesh |first=D. |date=27 October 2014 |title=Her voice cuts across frontiers. |url=http://archives.deccanchronicle.com/130711/entertainment-tvmusic/article/her-voice-cuts-across-frontiers |archive-url=https://web.archive.org/web/20140922004348/http://archives.deccanchronicle.com/130711/entertainment-tvmusic/article/her-voice-cuts-across-frontiers |archive-date=22 September 2014 |website=Deccan Chronicle.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jagannathan |first=S. |date=27 October 2014 |title=Aruna Sairam, a listeners' artiste. |url=http://www.carnaticdarbar.com/review/2012/review_125.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091940/http://www.carnaticdarbar.com/review/2012/review_125.asp |archive-date=27 March 2019 |access-date=27 October 2014 |website=carnaticdarbar.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 October 2014 |title=Artist of the month |url=http://www.itcsra.org/aom/artist_ofthe_month.asp |website=itcsra.org}}</ref> ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਤੇ [[ਪੈਪਸੀਕੋ]] ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, [[ਇੰਦਰਾ ਨੂਈ]], ਅਰੁਣਾ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2006-08-17 |title=TN remembers PepsiCo's 'Iron woman' |url=https://www.hindustantimes.com/india/tn-remembers-pepsico-s-iron-woman/story-wZ2K6FPbbHDSbpbI2wwrCK.html |access-date=2020-08-08 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਆਗਾਮੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਅਰੁਣਾ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨਾਲ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛਡਿਆ। ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ (ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ) ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ) ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਰੁਣਾ ਸਾਈਰਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਮੈਤਰੀਏ ਹਨ। ਗਾਇਤਰੀ ਸਾਇਰਾਮ ਦਾ 2011 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦਾ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਤਰੀਏ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸਵਾਮੀ (1974-2020) ਨੇ 45 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਸੀਐਟਲ|ਸੀਏਟਲ]] ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। == ਤਾਲੀਮ == ਅਰੁਣਾ ਸਾਈਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਨਿਧੀ ਟੀ. ਬ੍ਰਿੰਦਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="archives.Deccan Chronicle"/> ਸ੍ਰੀ ਐਸ ਰਾਮਚੰਦਰਨ ਨੇ ਬਾਣੀ (ਚਿਤੋਰ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਪਿਲਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ) ਨਾਲ '''ਅਰੁਣਾ ਸਾਈਰਾਮ''' ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੇਆਰਐਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਗਾਇਕੀ (ਕਾਵਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਧਾਰ) ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸਿਖਾਈਆਂ। ਟਾਈਗਰ ਵਰਦਾਚਾਰੀਆਰ ਦੇ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਏ. ਐਸ. ਮਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (ਸੋਲ-ਫਾ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰ) ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸਿਖਾਇਆਂ।<ref name="itcsra.org" /> ਪ੍ਰੋ. ਟੀ. ਆਰ. ਸੁਬਰਾਮਣੀਅਮ, [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਨੇ ਅਰੁਣਾ ਨੂੰ ਗਾਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਕੇ. ਐਸ. ਨਾਰਾਇਣਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸ਼ੈੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਗਮ-ਤਾਂਨਮ-ਪੱਲਵੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਵੈਚਲਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਸਿਖਾਈ ।<ref name="hindu1">{{Cite news|location=Chennai, India}}</ref><ref name="itcsra.org" /> <ref name="itcsra.org" /> ਆਪਣੀ ਵਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਾਈਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਨ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਜਰਮਨ ਦੇ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਮਾਸਟਰ [[Eugene Rabine|ਯੂਜੀਨ ਰਾਬੀਨ]] ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਗਾਇਕ ਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲਿਆ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ-ਅਧਾਰਤ ਅਵਾਜ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਡੇਵਿਡ ਜੋਨਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == === ਭਾਰਤ === ਅਰੁਣਾ ਸਾਈਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼-[[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ]]-ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਲ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[Veer Bhoomi|ਵੀਰ ਭੂਮੀ]] ਵਿਖੇ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ, [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਸਿਰੀ ਫੋਰਟ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਆਰਟਸ]], ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਫੋਰਮ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਰਿਸਰਚ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਉਸ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਟੀਵੀਐੱਸ ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਲਈ [[ਮੈਸੂਰ]] ਚਾਮੁੰਡੀ ਪਹਾਡ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। === ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ === ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਰਾਇਲ ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਬੀਬੀਸੀ ਪ੍ਰੋਮਜ਼ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ 2011 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਮਜ਼ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ-116 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਸਨ। ਸਾਇਰਾਮ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਕਾਰਨੇਗੀ ਹਾਲ, [[ਪੈਰਿਸ]] ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਡੀ ਲਾ ਵਿਲੇ ਅਤੇ ਮੋਰੱਕੋ ਦੇ ਫੇਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ਼ ਵਰਲਡ ਸੈਕਰਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਉਸ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ 3 ਵਾਰ [https://www.bing.com/search?pglt=297&q=darbar+music+festival&cvid=fe731aed8b3b480cb25d3cf051de3263&gs%20lcrp=EgRlZGdlKgYIAxAAGEAyBggAEEUYOTIGCAEQABhAMgYIAhAAGEAyBggDEAAYQDIGCAQQABhAMgYIBRAAGEAyBggGEAAYQDIGCAcQRRg8MgYICBBFGDzSAQg3MDE5ajBqMagCALACAA&FORM=ANNT ਦਰਬਾਰ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਸਹਿਯੋਗ == ਅਰੁਣਾ ਸਾਈਰਾਮ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਈਰਾਮ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈਃ === ਭਾਰਤ === • [[ਸ਼ੰਕਰ ਮਹਾਦੇਵਨ]] • [[ਯੂ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ|ਯੂ. ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ]] • ਵਿਦ.<ref>{{Cite web |last=SAIRAM |first=ARUNA |date=19 September 2014 |title=U Srinivas: an artiste who put Carnatic on the world map |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/U-Srinivas-an-artiste-who-put-Carnatic-on-the-world-map/article20869499.ece |access-date=2020-05-22 |website=@businessline |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 December 2019 |title=Aruna Sairam to light up Margazhi with Raghavendra Rao, Thiruvarur Vaidyanathan and SV Ramani |url=https://www.indulgexpress.com/culture/music/2019/dec/19/aruna-sairam-to-light-up-margazhi-with-raghavendra-rao-thiruvarur-vaidynathan-and-sv-ramani-20689.html |access-date=2020-05-22 |website=www.indulgexpress.com}}</ref> ਨੀਲਾ ਭਾਗਵਤ • ਜਯੰਤੀ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ • ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ-ਰਾਮ ਸੰਪਤ • [[ਸੁਧਾ ਰਗੁਨਾਥਨ|ਸੁਧਾ ਰਘੁਨਾਥਨ]] • ਆਗਮ ਬੈਂਡ • [[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ]] • ਰੋਨੂ ਮਜੂਮਦਾਰ • ਹਰੀਚਰਣ • ਥਾਯਿਰ ਸਦਾਮ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ • ਮਾਲਵਿਕਾ ਸਰੂੱਕਾਈ (ਡਾਂਸਰ • ਪੰਡਿਤ) ।<ref>{{Cite web |date=11 September 2016 |title=London Gears Up for Darbar Fest {{!}} International Newspaper From London |url=https://asianlite.com/news/uk-news/london-gears-up-for-darbar-fest/ |access-date=2020-05-22 |website=Asian Lite News |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921150908/https://asianlite.com/news/uk-news/london-gears-up-for-darbar-fest/ |archive-date=2019-09-21 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-07-05 |title=Striking The Right Chords |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/striking-the-right-chords-3/ |access-date=2020-05-22 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref name="radioandmusic.com">{{Cite web |title=Legendary Carnatic singer Aruna Sairam and sarod virtuoso Soumik Datta to collaborate |url=http://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/press-releases/180214-carnatic-singer-aruna-sairam-and |access-date=2020-05-22 |website=www.radioandmusic.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=An Inclusive Journey of Music – Culturama |url=https://culturama.in/2019/09/30/an-inclusive-journey-of-music/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809045323/https://culturama.in/2019/09/30/an-inclusive-journey-of-music/ |archive-date=9 August 2020 |access-date=2020-05-22 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-11-12 |title=Aruna Sairam & The Thayir Sadam Project Featured The SaPa Choir {{!}} RITZ |url=http://www.ritzmagazine.in/aruna-sairam-the-thayir-sadam-project/ |access-date=2020-05-22 |website=RITZ Magazine |language=en-US}}</ref> ਜੈਅਤੀਰਥ ਮੇਵੁੰਡੀ • [[ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]] • ਪਦਮ ਸੁਬਰਾਮਣੀਅਮ • ਗੌਰਵ ਮਜੂਮਦਾਰ • ਵਿਵੇਕ ਸਾਗਰ === ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ === • ਡੋਮਿਨਿਕ ਵੇਲਾਰਡ • ਮਾਈਕਲ ਰੀਮੈਨ • ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਬੋਲਮੈਨ [3) • ਹਰੀ ਸਿਵਨੇਸਨ • ਨੂਰੂਦੀਨ ਤਾਹਿਰੀ • ਜੈਸੀ ਬੈਨਿਸਟਰ • ਵਿਜੈ ਅਈਅਰ • ਰਾਜਿਕਾ ਪੁਰੀ (ਡਾਂਸਰ • ਸੌਮਿਕ ਦੱਤਾ • ਮਾਰਕੋ ਹੋਰਵਤ • ਰੁਦਰੇਸ਼ ਮਹੰਤੱਪਾ<ref name="youtube.com">{{Citation |title=Christian Bollmann, Aruna Sayeeram & Michael Reimann - Kaljani |url=https://www.youtube.com/watch?v=5BbqIBIENeQ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018080728/https://www.youtube.com/watch?v=5BbqIBIENeQ |language=en |access-date=2020-05-22 |archive-date=2023-10-18 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web |title=Prom 17: World Routes Academy |url=https://www.bbc.co.uk/events/ewbv4f?lang=ga |access-date=2020-05-22 |website=BBC Music Events |language=Irish}}</ref><ref>{{Cite web |title=TRIALOGUE A project around South Indian, Moroccan and European medieval traditions. Aruna Saïram, Noureddine Tahiri, Dominique Vellard |url=http://www.glossamusic.com/glossa/reference.aspx?id=291 |access-date=2020-05-22 |website=www.glossamusic.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814115059/http://www.glossamusic.com/glossa/reference.aspx?id=291 |archive-date=2020-08-14 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=Mohanam by Aruna Sairam and Jesse Bannister |url=https://www.youtube.com/watch?v=KLkSYO6Yw_4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229194953/https://www.youtube.com/watch?v=KLkSYO6Yw_4 |language=en |access-date=2020-05-22 |archive-date=2020-02-29 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-06-13 |title=Review: Vijay Iyer brings Ojai Music Festival to rousing, borders-blurring finish |url=https://www.sandiegouniontribune.com/entertainment/music/sd-et-music-ojai-vijay-finish-20170611-story.html |access-date=2020-05-22 |website=San Diego Union-Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=FROM THE HORSE'S MOUTH Celebrates Indian Dance In America |url=https://www.broadwayworld.com/bwwdance/article/FROM-THE-HORSES-MOUTH-Celebrates-Indian-Dance-In-America-20170311 |access-date=2020-05-22 |website=Broadway World |language=en}}</ref><ref name="radioandmusic.com"/> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਸਾਈਰਾਮ ਨੇ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਅਤੇ ਯੂ. ਐੱਸ. ਕਾਂਗਰਸ ਘੋਸ਼ਣਾ ਉੱਤਮਤਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। '''ਉਸ ਨੂੰ 5 ਨਵੰਬਰ 2022 ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚੇਵਾਲੀਅਰ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।'''   2019 ਤੱਕ, ਸਾਈਰਾਮ ਨੇ 60 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਥੀਮੈਟਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ, ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੱਗਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਨ, ਫ੍ਰੈਂਚ, ਮੋਰੱਕੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਛੇ ਐਲਬਮਾਂ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਲਾਕਾਰ [[Dominque Vellard|ਡੋਮਿਨਿਕ ਵੇਲਾਰਡ]] ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ [[Christian Bollman|ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਬੋਲਮੈਨ]] ਸਮੇਤ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਘੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ "ਅਰੁਣਾਃ ਦਿੱਵਯ ਮਾਤਾ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ" ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਐਲਬਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[Lalita Sahasranama|ਲਲਿਤਾ ਸਹਸਰਨਾਮਮ]] ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="arunasairam.org" /> == ਸਿੱਖਿਆ == ਅਰੁਣਾ ਸਾਈਰਾਮ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਰੇਡੀਓ 3 ਦੁਆਰਾ 2011 ਬੀ. ਬੀ ਉਸ ਨੇ ਅਵਾਜ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਥੀਸਿਸ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਨਫ ਸੈਂਟਰ, [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿਖੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੈਜ਼ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਕਲਟੀ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਿਜੇ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਰਿਸਰਚ ਅਕੈਡਮੀ ਅਰੁਣਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਹਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਜਾਂਚਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। === ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ === ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ [[Nadayogam Trust|ਨਾਦਯੋਗਮ ਟਰੱਸਟ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਨਾਦਯੋਗਮ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਸਕੀਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਐਸ. ਵੀ. ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਐਂਡ ਡਾਂਸ, ਤਿਰੂਪਤੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਇਲਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਟਰੱਸਟ ਅਧਿਆਪਨ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। == ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਵਾਗਤ == ਅਰੁਣਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਪਲਸ ਕਨੈਕਟਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਪ੍ਰੋਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ "ਕਰਨਾਟਕ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਿਆਰੀ" ਕਿਹਾ।<ref>{{Cite web |title=Pulse, London. 1st October 2011 – Aruna Says |url=http://www.arunasairam.org/blogs/pulse-london-1st-october-2011/ |access-date=2020-01-24 |language=en-US |archive-date=2020-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805053540/http://www.arunasairam.org/blogs/pulse-london-1st-october-2011/ |url-status=dead }}</ref> ਆਉਟਲੁੱਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕਾ ਐਮ ਐਸ ਸੁੱਬੂਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਬੋਲਚਾਲ, ਸ੍ਰੂਤੀ ਅਲਾਈਨਮੈਂਟ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸੁੱਬੂਕਲਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Why I Love Outlook {{!}} Outlook India Magazine |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/why-i-love-outlook/294762 |access-date=2020-01-07 |website=Outlook India |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018080725/https://www.outlookindia.com/magazine/story/why-i-love-outlook/294762 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Aruna Sairam - Chennaiyil Thiruvaiyaru 2009 |url=http://www.lakshmansruthi.com/chennaiyil-thiruvaiyaru/2009/profiles/aruna-sairam.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091215222630/http://www.lakshmansruthi.com/chennaiyil-thiruvaiyaru/2009/profiles/aruna-sairam.asp |archive-date=15 December 2009 |access-date=2020-01-07 |website=[[Lakshman Sruthi]]}}</ref> ਲੰਡਨ ਈਵਨਿੰਗ ਸਟੈਂਡਰਡ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ [[ਅਰੇਥਾ ਫਰੈਂਕਲਿਨ]] ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ "ਆਤਮਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰਾਣੀ" ਕਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=WeGotGuru |date=2017-06-10 |title=Aruna Sairam- the Mesmerizing Voice |url=https://wegotguru.wordpress.com/2017/06/10/aruna-sairam-the-mesmerizing-voice/ |access-date=2020-01-07 |website=WeGotGuru |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Civic Center |url=https://sfciviccenter.blogspot.com/2017/06/ |access-date=2020-01-07 |website=sfciviccenter.blogspot.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=London Evening Standard, 28 July 2011 – Aruna Says |url=http://www.arunasairam.org/blogs/london-evening-standard-28-july-2011/ |access-date=2020-01-24 |language=en-US |archive-date=2020-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926115514/http://www.arunasairam.org/blogs/london-evening-standard-28-july-2011/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] csvgvefrzjb7yxfaof38cw75kqe0lud 0 194146 854297 854070 2026-11-11T11:17:15Z Sandeepchhattiana 24284 /* ਇਤਿਹਾਸ */ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ 854297 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | image = Gurudwara Guptsar Sahib, Chhattiana.jpg | alt = ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ | caption = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਵੇਂ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ | map_type = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | coordinates = {{coord|30.3152|74.6812|display=inline,title}} | location = [[ਛੱਤਿਆਣਾ]], [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | deity = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | district = [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | functional_status = ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ | architecture_type = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ]] }} '''ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Guptsar Sahib''') ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] (ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ) ਹੈ, ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ [[ਛੱਤਿਆਣਾ]] ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref name="Nabha">ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ (1960). ''Encyclopaedia of Sikh Literature''. ਪਟਿਆਲਾ: ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ.</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ [[ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1706 ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਿੰਘਾ ਦੀ ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)'' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਈ. ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾੜ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Singha">H. S. Singha (2000). ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)''. Hemkunt Press. p. 46.</ref> ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੀ ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਲਝਰਾਣੀ ਤੋਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵੱਲ ਗਏ। ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਧਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Macauliffe">Macauliffe, Max Arthur (1909). ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors''. Vol. V. Oxford: Clarendon Press. pp. 217–218.</ref> ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੜੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਬਰਾੜਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਚੌਧਰੀ ਦਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Gandhi">Surjit Singh Gandhi, ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'', Atlantic Publishers & Distributors, p. 860.</ref> ਇਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁੜ ਛੱਤਿਆਣਾ, ਕੋਟ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਅਤੇ ਕੋਟ ਭਾਈ ਰਾਹੀਂ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="Gandhi"/> ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ'' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਛਤਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਕਰਕੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬੈਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਕਰੀ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਅਸੁਪਾਲੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਚਾਕਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਪਾਹੁਲ ਲਈ।<ref name="Sakhi">ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ'', ਸਾਖੀ 67, pp. 71–73.</ref> ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ''Encyclopaedia of Sikh Literature'' ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਥਾਣਾ ਕੋਟ ਭਾਈ ਦਾ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਦਸ ਕੋਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਪਤਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Nabha"/> 1925 ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁਕਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲ ਅਧੀਨ ਛੱਤਿਆਣਾ ਮਾਲੀਆ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ''Guptsar and Sahib Chand'' ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=The Sikh Gurdwaras Act, 1925 |url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/Sikh_Gurrdwara_Act1925_1.pdf |website=Ministry of Home Affairs, Government of India |access-date=11 November 2026}}</ref> == ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ / ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਹਿਮ ਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨਾਮ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਸਨੀਕ ਦਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'' ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਤੇਆਣਾ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਸਨੀਕ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1706 ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਆਏ ਤਾਂ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਈ। ਪਾਹੁਲ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Ajmer">''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'', "ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ", ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਟਭਾਈ/ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵੇਰਵਾ।</ref> ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਆਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="Macauliffe"/> ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ''ਵਹਿਮੀ ਪੀਰ'' ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਵਨ ਦੇ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਛੱਤਿਆਣਾ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [[ਛੱਤਿਆਣਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ]] == ਇਤਿਹਾਸ == ਦਸਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]], 1705 ਵਿੱਚ [[ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ। === ਪੀਰ ਸੱਯਦ ਇਬਰਾਹਿਮ === ਇਬਰਾਹਿਮ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਸੰਤ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ '''ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ''' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Shrine_of_Peer_Ibrahim,_Chhattiana.jpg|alt=Shrine of Vehmi Peer|left|thumb| ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ (ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਹਮੀ ਪੀਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)]] [[ਤਸਵੀਰ:History_board_at_Gurudwara_Guptsar_Sahib,_Chhattiana.jpg|alt=history board|center|thumb| ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] iqzchswglvdry7z2az0y7i8kfjzawro 0 194634 854185 840408 2026-11-10T21:39:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854185 wikitext text/x-wiki ਏਮਾਨੀ ਸੰਕਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (23 ਸਤੰਬਰ 1922-1987) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਵੀਣਾ|ਵੀਨਾ]] ਵਾਦਕ ਹੋਏ ਹਨ। == ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ == ਏਮਾਨੀ ਸੰਕਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਸਤੰਬਰ 1922 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਦ੍ਰਾਕਸ਼ਰਾਮ|ਦ੍ਰਕਸ਼ਰਾਮਮ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੈਣਿਕਾ ਭੂਸ਼ਣ ਵੀਨਾ ਆਚਾਰੀਆ ਇਮਾਨੀ ਅਚਯੁਤਰਾਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੈਣਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਗੰਨਾ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੀਨਾ ਵੈਂਕਟ ਰੋਮੈਨਿਆ ਦਾਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=April 2010}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2010)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿਹੜੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਓਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ,ਸੁਰੀਲੇ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੀ ਸੀ। ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ [[ਵੀਣਾ|ਵੀਨਾ]] ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਐਮਾਨੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਕੀਤੇ। ਪੂਰਬੀ-ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਤਾਨਸੇਨ ਤਿਉਹਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਿਵਾਈ। ਐਮਾਨੀ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਹਲੀਮ ਜਾਫਰ ਖਾਨ, ਪੰਡਿਤ [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਵਚਿੱਤਰ ਵੀਨਾ 'ਤੇ) ਨਾਲ ਯੁਗਲ ਬੰਦੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਆਂਧਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੈਮਿਨੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ''ਮੰਗਲਾ'', ''ਸੰਸਾਰ'', ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਹੁਏ, ''ਵਿੰਧਿਆਰਾਨੀ'', ''ਨਿਸ਼ਾਨ'', ਮਿਸਟਰ ਸੰਪਤ ਅਤੇ ''ਚੰਦਰਲੇਖਾ'' ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਰਗੀਆਂ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>https://www.imdb.com/name/nm0250523/ {{User-generated source|date=March 2022}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰ ਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਕੀਰਤਨ,ਜਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ''ਭਜਨ'' ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਓਪੇਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਐਮਾਨੀ 1959 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਨੈੱਟਵਰਕ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਲਾਸੀਕਲ, ਥੀਮੈਟਿਕ ਆਰਕੈਸਟ੍ਰਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁਕੀਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਿੰਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧੁਨੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਐਮਾਨੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਮਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ I ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਚੁਣਨ ਲਈ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ (ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਂਬਰ) ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਈਮਾਨੀ ਨੇ ਕਈ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਪੀ. ਬੀ. ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਮਿਲ, ਕੰਨਡ਼ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ। == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ == ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈਃ ਵੈਣਿਕਾ ਸ਼ਿਖਾਮਣੀ, ਵੈਣਿਕਾ ਸਿਰੋਮਣੀ, ਵੀਨਾ ਗਣ ਗੰਧਰਾਵ, ਗਣਰੂਪ ਕਲਾਸਰਸਵਤੀ, ਵੀਨਾ ਵਡਨਤਵੇਗਨਾ, ਗੰਧਰਵ ਕਲਾਨਿਧੀ, ਗਣ ਕਲਾ ਧਾਰਾ, ਵੀਨਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ, ਵੱਲਕੀ ਵੱਲਭ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਮਹੋਪਾਧਿਆਏ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ|ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ]] ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਨ 1973 ਵਿੱਚ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]], ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਅਤੇ [[ਆਂਧਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਹੋਰ ਖ਼ਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਸਰਬ ਭਾਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਚਤੁਰਦੰਡੀ ਪੰਡਿਤਾਹ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਵੀਨਾ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ [[ਰਾਗ]] [[ਸ਼ੰਕਰਾਭਰਣਮ (ਰਾਗ)|ਸ਼ੰਕਰਾਭਰਣਮ]] ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1973 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੰਬਰ ਲਈ ਏਸ਼ੀਅਨ ਰੋਸਟ੍ਰਮ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਹ ਮੰਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਆਲਮ ਅੱਟਾ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉੱਘੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।ਪੌਗਕੀਪਸੀ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਅਮੀਰ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1953 ਨੂੰ "ਵੀਨਾ ਵਿਰਤੂਸੋ" ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 1980 ਦੌਰਾਨ ਰੋਮ ਵਿਖੇ "ਪੈਨ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਐਂਡ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ" ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਰਕੈਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮਃ 1.ਆਦਰਸਾ ਸ਼ਿਖਰਾਰੋਹਨਮ-ਐਵਰੈਸਟ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਆਰਕੈਸਟ੍ਰਲ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਛੇ ਵੀਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਨੁਭਵ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਖੋਲ੍ਹੇ। 2.ਸਵਰ ਤਰੰਗਿਨੀ-ਇੱਕ ਆਰਕੈਸਟ੍ਰਲ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਜੋ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ I ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 3.ਰਾਗਮ ਥਾਨਮ ਪੱਲਵੀ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਾਗ [[ਹਨੂਮਾਤੋੜੀ ਰਾਗ|ਤੋੜੀ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਆਰਕੈਸਟ੍ਰਲ ਰਚਨਾ। ਇਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 4.ਇੰਦੂ-ਮਹਾਨ ਵੈਂਕਟਮਾਖਿਨ ਦੀ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੀਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਰਾਗਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਰਚਨਾ। 5.ਭਾਰਤ ਜਯੋਤੀ-ਸਵਰਗੀ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਥੀਮੈਟਿਕ ਸੰਗੀਤਕ ਰਚਨਾ। 6.ਸੌਮਿਆ ਪੁਰਸ਼-ਸਵਰਗੀ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਰਚਨਾ। 7.ਬਰਮਾਰਾ ਵਿਨਯਾਸ-ਇੱਕ ਥੀਮੈਟਿਕ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦਿਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਿਕਸ ਇਟਾਲੀਆ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। == ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ == ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਇਲਿਨ ਵਾਦਕ ਯੇਹੂਦੀ ਮੇਨੁਹਿਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 8 ਜਨਵਰੀ 1974 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੀਣਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰਮੁਗਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਦੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਏ. ਆਈ. ਆਰ. 'ਤੇ ਕਈ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਅਤੇ U.N.E.S.C.O ਲਈ ਦੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੱਜਣ ਵਾਲੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਓਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਸਨ I ਏਮਾਨੀ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਚੇਲੇ,ਜਿਸ ਦਾ ਸੇਹਰਾ ਵੀ ਏਮਾਨੀ ਦੇ ਸੈਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ * ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਚੇਲਾ ਵਿਦੁਸ਼ੀ ਇਮਾਨੀ ਕਲਿਆਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਲਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, 6 ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। * ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਵੀਨਾ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਅਤ ਇਮਾਨੀ ਕਲਿਆਣੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਮੁਹਾਰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਰੇਡੀਓ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਸਮਾਰੋਹ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਇਮਨੀ ਝੰਡਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਐਮਾਨੀ ਸ਼ੰਕਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨਾਂ, ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਕਈ ਵੀਨਾ ਯੁਗਲ ਬਂਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਡੈਲੀਗੇਟ ਵਜੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ 45 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂਕੇ, ਰੂਸ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਲਾਓਸ, ਦੁਬਈ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ' ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼-ਵੀਣਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਉੱਘੇ ਕਲਾਕਾਰ ਐਮਾਨੀ ਕਲਿਆਣੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਕੁੰਭ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਬੈਜੂ ਬਾਵਰਾ ਫੈਸਟੀਵਲ. ਤਾਨਸੇਨ ਫੈਸਟੀਵਲ। ਸਪਿਕਮੈਕੇ ਫੈਸਟੀਵਲ; ਮੈਲਬੌਰਨ ਵੀਨਾ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।[https://web.archive.org/web/20250301121813/https://emanikalyani.com/ https://emanikalyani.com] * ਚੇਲੇ ਚਿੱਟੀ ਬਾਬੂ ਨੇ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਵੀਨਾ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਚੰਗੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। * ਐਮਾਨੀ ਦੇ ਹੋਰ ਚੇਲੇ ਹਨਃ ਵੀ. ਸਰਸਵਤੀ, ਐਮ. ਵਾਈ. ਕਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਐਸ. ਐਨ. ਸੱਤਿਆਮੂਰਤੀ, ਐਸ. ਹਲਕੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਪਲਾਗੂੰਮੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਧਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚੇਲੇ ਹਨ। * ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਧੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕਾ ਦੇਵੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਉਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ-ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1922]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] == ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ == <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਇਮਾਨੀ ਸ਼ੰਕਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਸਤੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਕਸ਼ਰਾਮਮ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੈਨਿਕਾ ਭੂਸ਼ਨ</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਵੀਨਾ ਅਚਾਰੀਆ ਇਮਾਨੀ ਅਚਿਊਤਰਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵੈਨਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਗਨਾ</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਆਂਧਰਾ ਦੇ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਵੀਨਾ ਵੈਂਕਟ ਰੋਮਨਿਆ ਦਾਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ।</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2010)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਣਥੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਰੀਲੇ, ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੀ ਸੀ। ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ [[ਵੀਣਾ|ਵੀਨਾ]] ਨੂੰ ਸੁਰੀਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੁਣਨ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਐਮਾਨੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਕੀਤੇ। ਪੂਰਬੀ-ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਤਾਨਸੇਨ ਤਿਉਹਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਿਵਾਈ। ਐਮਾਨੀ ਨੇ ਉਸਤਾਦ [[ਅਬਦੁਲ ਹਲੀਮ ਜਾਫਰ ਖਾਨ]], ਪੰਡਿਤ [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਅਤੇ [[ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] (ਵਚਿੱਤਰ ਵੀਨਾ 'ਤੇ) ਨਾਲ ਯੁਗਲਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਆਂਧਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੈਮਿਨੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ''ਮੰਗਲਾ'', ''ਸੰਸਾਰ'', ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਹੁਏ, ''ਵਿੰਧਿਆਰਾਨੀ'', ''ਨਿਸ਼ਾਨ'', ਮਿਸਟਰ ਸੰਪਤ ਅਤੇ ''ਚੰਦਰਲੇਖਾ'' ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਰਗੀਆਂ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref>https://www.imdb.com/name/nm0250523/ {{User-generated source|date=March 2022}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੀਰਤਾਂ, ਜਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ''ਭਜਨ'' ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਓਪੇਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਐਮਾਨੀ 1959 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਨੈੱਟਵਰਕ ਉੱਤੇ ਕਈ ਪਲੋਕ ਕਲਾਸੀਕਲ, ਥੀਮੈਟਿਕ ਆਰਕੈਸਟ੍ਰਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧੁਨੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਐਮਾਨੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਮਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਚੁਣਨ ਲਈ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ (ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਂਬਰ) ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ। ਐਮਾਨੀ ਨੇ ਕਈ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਪੀ. ਬੀ. ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਮਿਲ, ਕੰਨੜ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ। == ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ == <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਇਮਾਨੀ ਸ਼ੰਕਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਸਤੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਕਸ਼ਰਾਮਮ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੈਨਿਕਾ ਭੂਸ਼ਨ</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਵੀਨਾ ਅਚਾਰੀਆ ਇਮਾਨੀ ਅਚਿਊਤਰਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵੈਨਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਗਨਾ</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਆਂਧਰਾ ਦੇ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਵੀਨਾ ਵੈਂਕਟ ਰੋਮਨਿਆ ਦਾਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ।</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2010)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਣਥੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਰੀਲੇ, ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੀ ਸੀ। ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ [[ਵੀਣਾ|ਵੀਨਾ]] ਨੂੰ ਸੁਰੀਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੁਣਨ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਐਮਾਨੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਕੀਤੇ। ਪੂਰਬੀ-ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਤਾਨਸੇਨ ਤਿਉਹਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਿਵਾਈ। ਐਮਾਨੀ ਨੇ ਉਸਤਾਦ [[ਅਬਦੁਲ ਹਲੀਮ ਜਾਫਰ ਖਾਨ]], ਪੰਡਿਤ [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਅਤੇ [[ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] (ਵਚਿੱਤਰ ਵੀਨਾ 'ਤੇ) ਨਾਲ ਯੁਗਲਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਆਂਧਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੈਮਿਨੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ''ਮੰਗਲਾ'', ''ਸੰਸਾਰ'', ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਹੁਏ, ''ਵਿੰਧਿਆਰਾਨੀ'', ''ਨਿਸ਼ਾਨ'', ਮਿਸਟਰ ਸੰਪਤ ਅਤੇ ''ਚੰਦਰਲੇਖਾ'' ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਰਗੀਆਂ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref>https://www.imdb.com/name/nm0250523/ {{User-generated source|date=March 2022}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੀਰਤਾਂ, ਜਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ''ਭਜਨ'' ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਓਪੇਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਐਮਾਨੀ 1959 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਨੈੱਟਵਰਕ ਉੱਤੇ ਕਈ ਪਲੋਕ ਕਲਾਸੀਕਲ, ਥੀਮੈਟਿਕ ਆਰਕੈਸਟ੍ਰਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧੁਨੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਐਮਾਨੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਮਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਚੁਣਨ ਲਈ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ (ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਂਬਰ) ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ। ਐਮਾਨੀ ਨੇ ਕਈ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਪੀ. ਬੀ. ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਮਿਲ, ਕੰਨੜ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ। f46jn61t28i5rovkk9s2n722hsr1hdh 0 194638 854234 818667 2026-11-11T04:07:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854234 wikitext text/x-wiki '''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਜੈਸਿਮ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Krishnarao Jaisim''') ਇੱਕ [[ਆਰਕੀਟੈਕਟ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਟਸ, ਕਰਨਾਟਕ ਚੈਪਟਰ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'', ''[[ਦ ਹਿੰਦੂ]]'', ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]]'', ''ਦ ਡੈੱਕਨ ਹੈਰਾਲਡ'' ਅਤੇ ਐਚਜੀਟੀਵੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Krishnarao_Jaisim.jpg|thumb| ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਜੈਸਿਮ।]] == ਕਰੀਅਰ == ਜੈਸਿਮ ਨੇ ਮਦਰਾਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਸਕੂਲ (1960 ਬੈਚ) ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1966 ਵਿੱਚ [[ਮਦਰਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। 1966 ਤੋਂ 1970 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਐਲਐਮ ਚਿਤਲੇ ਐਂਡ ਸਨ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਫਰਮ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Interview |url=https://www.indiatoday.in/magazine/supplement/story/20180326-you-need-to-have-guts-to-stand-up-and-fail-krishna-rao-jaisim-1191057-2018-03-16 |access-date= |website=}}</ref> 1970 ਵਿੱਚ, [[ਆਇਨ ਰੈਂਡ]] ਦੇ ਨਾਵਲ, ''[[ਦ ਫਾਊਂਟੇਨਹੈੱਡ]]'' ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ "ਜੈਸਿਮ-ਫਾਊਂਟੇਨਹੈੱਡ" ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ 1970 ਤੋਂ 1975 ਤੱਕ ਵਧਿਆ, ਕੋਚੀਨ ਸਟੇਡੀਅਮ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਸਮਾਲ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਪੈਵੇਲੀਅਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਅਤੇ 'TAJ ਫਿਸ਼ਰਮੈਨਜ਼ ਕੋਵ' ਜਿੱਤਿਆ। 1975 ਤੋਂ 1980 ਤੱਕ, ਫਰਮ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਮਾਰਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਆਯਾਤ ਅਤੇ ਵੰਡ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਚਲਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦਾ ਕਰੱਸ਼ਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਯੂਨਿਟ ਚਲਾਉਣਾ। 1980 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਬੰਗਲੌਰ]] ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Krishna Rao Jaisim |url=https://www.forbesindia.com/aperture/slideshow/glimpes-from-the-1st-forbes-india-design-awards/53005/1 |access-date= |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416113906/https://www.forbesindia.com/aperture/slideshow/glimpes-from-the-1st-forbes-india-design-awards/53005/1 |archive-date=2024-04-16 |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਜੈਸਿਮ ਦਾ ਵਿਆਹ 1970 ਵਿੱਚ ਗੀਤਾ (ਹੁਣ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮਹਿਲਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ, ਅਸ਼ਵਨੀ ਜੈਸਿਮ। == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅਹੁਦੇ == * ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਵਾਰਡ - ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ (ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਹੈ) * ਸਿਵਲ ਅਵਾਰਡ - ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਦੁਆਰਾ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰਕਚਰਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਲਈ ਨਿਰਮਾਣ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ। * ਜੇਕੇ ਅਵਾਰਡ - ਸਾਲ ਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਟ 1992 * ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ - ਡੂਰੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਇੰਟੀਰੀਅਰਜ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਵਾਰਡ 2004 * ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਗੋਲਡ ਸਟਾਰ ਮਿਲੇਨੀਅਮ ਅਵਾਰਡ -2007 - ਕਾਠਮੰਡੂ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ - ਨੇਪਾਲ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ * ਪੀਏਏ ਦੁਆਰਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ 2007 ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। * ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਟਸ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ * ਕਨਵੀਨਰ - ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ, ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ * ਚੇਅਰਮੈਨ - ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਟਸ - ਕਰਨਾਟਕ ਚੈਪਟਰ * ਫੈਲੋ - ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ * ਫੈਲੋ - ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਟਿੰਗ ਇੰਜੀਨੀਅਰਜ਼ * ਫੈਲੋ - ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵੈਲਯੂਅਰਜ਼, ਭਾਰਤ * ਰਜਿਸਟਰਡ - ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ * ਚਾਰਟਰ ਪ੍ਰਧਾਨ - ਰੋਟਰੀ ਕਲੱਬ - ਕਿਊਬਨ ਪਾਰਕ * ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ - ਪ੍ਰੈਕਟਿਸਿੰਗ ਆਰਕੀਟੈਕਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ * ਮੈਂਬਰ (ਖਜ਼ਾਨਚੀ) - ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ - ਇੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ * ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ (ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਚੇਅਰ) - ਬੀਐਮਐਸ ਕਾਲਜ - ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿਭਾਗ * ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ * ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ - ਐਮਆਈਟੀ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] h1qczmbogxf8d4hd4hhu139zkaypvx0 0 194665 854277 836030 2026-11-11T09:10:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854277 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = Janki Lal Bhand (cropped).jpg | native_name = जानकी लाल भांड | native_name_lang = hi | other_names = ਮੰਕੀ ਮੈਨ ਅਤੇ बहरूपिया बाबा | birth_date = {{Birth date and age|1 January 1943}} | birth_place = [[ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ]], ਮੇਵਾੜ ਦਾ ਰਾਜ | occupation = ਬਹਿਰੂਪੀਆ | awards = [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] }} '''ਜਾਨਕੀ ਲਾਲ ਭੰਡ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Janki Lal Bhand;''' ਜਨਮ 1943), ਜੋ ਕਿ '''ਮੰਕੀ ਮੈਨ''' ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਅਤੇ '''''ਬਹਿਰੂਪੀਆ ਬਾਬਾ''''' [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਸਾਂਗ|ਸੰਗ]] ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦੀ (ਬਹਿਰੂਪੀਆ) ਹੈ। ਉਸਨੂੰ 2024 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਭੰਡ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਜਨਵਰੀ 1943 ਨੂੰ ਮੇਵਾੜ ਰਾਜ ਦੇ [[ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਡਿਗਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=लाइव |first=एबीपी |title=भीलवाड़ा के बहरूपिया जानकी लाल भांड को मिलेगा पद्म श्री, मंकी मैन के नाम से हैं मशहूर |url=https://www.abplive.com/states/rajasthan/padma-awards-2024-bhilwara-bahrupiya-janaki-lal-bhand-will-get-padma-shri-award-famous-as-monkey-man-ann-2595556/amp |access-date=2024-12-06 |website=[[ABP News]] |language=hi}}</ref> 1963 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਭੀਲਵਾੜਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜਨੂੰਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਭੰਡ 65 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Janki Lal Bhand Padma Shri: कौन हैं राजस्थान के जानकी लाल, जिन्हें मिला पद्म श्री अवार्ड |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/rajasthan/bhilwara/janki-lal-bhand-of-rajasthan-bhilwara-who-received-padma-shri-award/articleshow/107169045.cms |access-date=2024-12-06 |website=[[Navbharat Times]] |language=hi}}</ref> ਉਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ "ਬਾਂਦਰ ਆਦਮੀ" ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ " ''ਬਰੂਪੀਆ ਬਾਬਾ'' " ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|last=Verma|first=Narendra Kumar|date=22 April 2024|title=लुप्त होती बहरुपिया कला सहजने वाले भीलवाड़ा के जानकीलाल भांड को राष्ट्रपति ने पद्मश्री से नवाजा|trans-title=Crisis-on-jankilal-s-bahrupiya-art|url=https://www.patrika.com/bhilwara-news/crisis-on-jankilal-s-bahrupiya-art-7519618|work=[[Rajasthan Patrika]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=26 January 2024|title=भीलवाड़ा के बहरूपिया बाबा को पद्मश्री अवॉर्ड:भांड कला को 3 पीढ़ियों से जिंदा रखा; मंकी मैन के नाम से हैं मशहूर|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/bhilwara/news/padma-shri-award-to-bahrupiya-baba-of-bhilwara-132497001.html|work=[[Dainik Bhaskar]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kumar|first=Sandeep|date=25 January 2024|title=भीलवाड़ा के बहरूपिया बाबा... जानिए कौन हैं राजस्थान के जानकी लाल, जिन्हें मिला पद्म श्री अवार्ड|url=https://rajasthan.ndtv.in/pride-of-rajasthan/bahrupiya-baba-of-bhilwara-know-who-is-janakilal-of-rajasthan-who-received-padma-shri-award-2024-4931757|work=[[NDTV]]|language=hi|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208211914/https://rajasthan.ndtv.in/pride-of-rajasthan/bahrupiya-baba-of-bhilwara-know-who-is-janakilal-of-rajasthan-who-received-padma-shri-award-2024-4931757|archive-date=8 ਦਸੰਬਰ 2024|access-date=1 ਮਾਰਚ 2025|url-status=dead}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਭੰਡ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ [[ਭੰਡ]] ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Raj |first=Saumya |date=2024-01-27 |title=पद्मश्री से नवाज़े गए इस राजस्थानी भांड कलाकार को जानिये किस बात का है रंज |url=https://www.themooknayak.com/dalit/know-what-this-rajasthani-artist-who-has-been-awarded-padmashree-is-disappointed-about |access-date=2024-12-06 |website=[[The Mooknayak]] |language=hi}}</ref> ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸੇ ਪੇਸ਼ੇ ( ਬਹਿਰਾਪੁਰੀਆ ) ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਲਾਡੂ ਲਾਲ ਭੰਡ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Bhilwara: भीलवाड़ा में बहुरूपिया कलाकार जानकीलाल भांड का भव्य स्वागत, पीएम और राष्ट्रपति का जताया आभार |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/rajasthan/bhilwara/bhilwara-grand-welcome-to-impersonator-jankilal-bhand-in-bhilwara-expressed-gratitude-to-pm-and-president/2227868 |access-date=2024-12-06 |website=[[Zee News]] |language=hi}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1943]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] lgnwkdigcywsjhgbnb13v3epa96jojy 0 194918 854232 793410 2026-11-11T04:04:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854232 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Vánoce,_smažený_kapr.jpg|thumb| ਆਲੂ ਦੇ ਸਲਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰੈੱਡਡ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਕਾਰਪ]] '''ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਕਾਰਪ''' [[ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ|ਮੱਧ ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਲਈ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨ ਹੈ। ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਥਟਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗੇਫਿਲਟ ਮੱਛੀ ਵਰਗੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਲਈ ਇਸਦੇ ਛਿਲਕੇ ਲਿਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਮਸੀਹ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਦੂ-ਟੂਣਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। == ਸੀਮਾ ਸ਼ੁਲਕ == ਕਾਰਪ ਖਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਈਸਾਈ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਵਰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੱਛੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।<ref name="k254">{{Cite web |date= |title=Fisch zu Weihnachten |url=https://www.msc.org/de/adventskalender/fisch-zu-weihnachten |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127193914/https://www.msc.org/de/adventskalender/fisch-zu-weihnachten |archive-date=27 November 2021 |access-date=18 December 2024 |website=Germany, Austria, Switzerland - German |language=de}}</ref> ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਕਾਰਪ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਗਮਨ ਦੇ ਉੱਚ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦਿਵਸ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪਕਵਾਨ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="k254" /> [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਵਿੱਚ, ਕਾਰਪ ( ਪਾਈਕ ਵਾਂਗ) ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕ੍ਰਿਸਮਸ 'ਤੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="j427">{{Cite web |title=Weihnachtskarpfen: Tradition trifft moderne Küche |url=https://www.landwirtschaft-verstehen.at/genuss/tipps-fuer-kauf-und-kueche/produktwissen/karpfen-aus-oesterreich |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219121625/https://www.landwirtschaft-verstehen.at/genuss/tipps-fuer-kauf-und-kueche/produktwissen/karpfen-aus-oesterreich |archive-date=19 December 2024 |access-date=17 December 2024 |website=Landwirtschaft verstehen |language=de}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੱਛੀ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਮਸੀਹ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਇੱਕ ਘੁੱਗੀ ਵਰਗੀ ਪੰਛੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਜਾਦੂ-ਟੂਣਾ|ਜਾਦੂ-ਟੂਣਿਆਂ]] ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।<ref name="w510">{{Cite web |date=20 December 2015 |title=Weihnachtskarpfen: Festtagsschmaus, Glücksbringer und Beschützer vor Hexen |url=https://www.nachrichten.at/oberoesterreich/weihnachten/Weihnachtskarpfen-Festtagsschmaus-Gluecksbringer-und-Beschuetzer-vor-Hexen;art115283,2064108 |access-date=17 December 2024 |website=nachrichten.at |language=de}}</ref> ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਰਿਵਾਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਦੀ ਅਸੀਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਾਰਪ ਸਕੇਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="y173">{{Cite web |last=Rapoport |first=Iris |date=1 January 2022 |title=Ein Hohelied |url=https://www.nd-aktuell.de/artikel/1160059.biolumne-ein-hohelied.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219145904/https://www.nd-aktuell.de/artikel/1160059.biolumne-ein-hohelied.html |archive-date=19 December 2024 |access-date=17 December 2024 |website=nd-aktuell.de |language=de}}</ref><ref name="f535">{{Cite web |date=4 December 2017 |title=Fischschuppen als Glücksbringer |url=https://www.sueddeutsche.de/muenchen/weihnachts-macher-fischschuppen-als-gluecksbringer-1.3777253 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219104157/https://www.sueddeutsche.de/muenchen/weihnachts-macher-fischschuppen-als-gluecksbringer-1.3777253 |archive-date=19 December 2024 |access-date=17 December 2024 |website=[[Süddeutsche.de]] |language=de}}</ref> ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਰਪ ਦੇ ਸਕੇਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="r112">{{Cite web |date=10 December 2015 |title=Christliche Traditionen zu Weihnachten – Der Karpfen |url=https://schermbeck-online.de/alte-traditionen-zu-weihnachten-der-karpfen/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219150931/https://schermbeck-online.de/alte-traditionen-zu-weihnachten-der-karpfen/ |archive-date=19 December 2024 |access-date=17 December 2024 |website=Schermbeck Online |language=de}}</ref> ਓਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਪ ਮੱਛੀ ''ਨੀਨਰਲਾ'' ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੌਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦਾਵਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਪ ਪੈਸੇ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।<ref name="f341">{{Cite web |last=Stasjulevics |first=Heiko |date=27 December 2019 |title=Eine Karpfenschuppe für die Geldbörse |url=https://www.thueringer-allgemeine.de/regionen/gotha/article228002123/Eine-Karpfenschuppe-fuer-die-Geldboerse.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219115331/https://www.thueringer-allgemeine.de/regionen/gotha/article228002123/Eine-Karpfenschuppe-fuer-die-Geldboerse.html |archive-date=19 December 2024 |access-date=17 December 2024 |website=Thüringer Allgemeine |language=de}}</ref><ref name="p008">{{Cite web |title=Weihnachtskarpfen – Karpfenland Mittlere Oberpfalz |url=https://www.karpfenland-oberpfalz.de/weihnachtskarpfen/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219122712/https://www.karpfenland-oberpfalz.de/weihnachtskarpfen/ |archive-date=19 December 2024 |access-date=17 December 2024 |website=Karpfenland Mittlere Oberpfalz |language=de}}</ref> ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸਿਲੇਸੀਅਨ ਰਿਵਾਜ ਅੱਜ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਕਾਰਪ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵੇਰੇ, ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵਧਣ-ਫੁੱਲਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name="u558">{{Cite web |last=Demel |first=Nadja |date=16 December 2023 |title=4 kuriose Mythen rund um den Weihnachtskarpfen |url=https://www.wmn.de/food/weihnachtskarpfen-4-kuriose-mythen-id585277 |access-date=17 December 2024 |website=wmn |language=de}}</ref> ਇਸ ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਕਾਰਪ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਸਲੋਵਾਕੀਆ]] ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੇ ਸਕੇਲ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਲੇਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਬਟੂਏ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="f740">{{Cite web |last=Sullivan |first=Meghan Collins |date=22 December 2014 |title=In Slovakia, Christmas Dinner Starts In The Bathtub |url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/12/22/372088391/in-slovakia-christmas-dinner-starts-in-the-bathtub |access-date=18 December 2024 |website=NPR}}</ref> == ਤਿਆਰੀ == ਕਾਰਪ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਬਾਥਟਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="o600">{{Cite web |last=Dempsey |first=Judy |date=23 December 2004 |title=From the bathtub into the vat: Holiday carp |url=https://www.nytimes.com/2004/12/23/dining/from-the-bathtub-into-the-vat-holiday-carp.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219170842/https://www.nytimes.com/2004/12/23/dining/from-the-bathtub-into-the-vat-holiday-carp.html |archive-date=19 December 2024 |access-date=19 December 2024 |website=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="m142">{{Cite web |last=Gnauck |first=Gerhard |date=7 September 2015 |title=Weihnachtskarpfen: Barbarischer Brauch verdirbt vielen Polen das Fest |url=https://www.welt.de/vermischtes/article112216973/Barbarischer-Brauch-verdirbt-vielen-Polen-das-Fest.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201224224655/https://www.welt.de/vermischtes/article112216973/Barbarischer-Brauch-verdirbt-vielen-Polen-das-Fest.html |archive-date=24 December 2020 |access-date=17 December 2024 |website=DIE WELT |language=de}}</ref> ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ [[ਛਾਛ|ਲੱਸੀ]] ਵਿੱਚ ਮੈਰੀਨੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਜ਼ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name="q138">{{Cite web |date=29 September 2022 |title=Weihnachtskarpfen: Rezepte & Tradition |url=https://www.daskochrezept.de/magazin/weihnachtskarpfen-rezepte-tradition |access-date=17 December 2024 |website=DasKochrezept.de |language=de}}</ref> ਕਾਰਪ ਫਾਰਮਿੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਤਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਰਪ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਬਾਥਟਬ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਪ ਨੂੰ ਭਿੱਜਣ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਮੱਛੀ ਤਲਾਅ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="h880">{{Cite web |title=8. Faustregel: Karpfen |url=https://www.bund-dresden.de/was-wir-tun/food-for-future/8-faustregel-karpfen/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818234635/https://www.bund-dresden.de/was-wir-tun/food-for-future/8-faustregel-karpfen/ |archive-date=18 August 2022 |access-date=17 December 2024 |website=BUND – BUND für Naturschutz und Umwelt in Deutschland |language=de}}</ref> {{As of|2024}} ਸੁਪਰਮਾਰਕੀਟਾਂ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ, ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਵਿੱਚ ਲਾਈਵ ਕਾਰਪ ਵਿਕਰੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।<ref name="b396">{{Cite web |date=3 December 2024 |title=Tesco ends live carp sales in Czech Republic |url=https://tvpworld.com/83804099/tesco-ends-live-carp-sales-in-czech-republic-over-animal-welfare-concerns |access-date=18 December 2024 |website=TVP World}}</ref><ref name="q405">{{Cite web |date=25 November 2022 |title=Slovak animal rights organization releases new report on live carp sales, as retail chains Tesco and Billa commit to end the practice |url=https://humannypokrok.sk/slovak-animal-rights-organization-releases-new-report-on-live-carp-sales-as-retail-chains-tesco-and-billa-commit-to-end-the-practice/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219215149/https://humannypokrok.sk/slovak-animal-rights-organization-releases-new-report-on-live-carp-sales-as-retail-chains-tesco-and-billa-commit-to-end-the-practice/ |archive-date=19 December 2024 |access-date=18 December 2024 |website=Humánny Pokrok}}</ref><ref name="i648">{{Cite web |last=Bazydło |first=Cezary |date=23 December 2021 |title=Badewannen-Karpfen: Tierquälerei fürs traditionelle Weihnachtsmenü? |url=https://www.mdr.de/nachrichten/welt/osteuropa/land-leute/polen-weihnachten-karpfen-tierquaelerei-tradition-100.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724100530/https://www.mdr.de/nachrichten/welt/osteuropa/land-leute/polen-weihnachten-karpfen-tierquaelerei-tradition-100.html |archive-date=24 July 2024 |access-date=18 December 2024 |website=MDR.DE |language=de}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Kocka-kapr.JPG|thumb| ਬਾਥਟਬ ਵਿੱਚ ਕਾਰਪ]] == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite web |title=Der Weihnachtskarpfen – lokalgeschichte.de |url=https://lokalgeschichte.de/der-weihnachtskarpfen |access-date=17 December 2024 |website=lokalgeschichte.de – Geschichte – lokal und aus der Kaiserzeit |language=de}} * {{Cite web |date=11 December 2017 |title=Alles rund um Weihnachtskarpfen |url=https://www.ovb-heimatzeitungen.de/geldmarkt/2017/12/11/alles-rund-um-weihnachtskarpfen.ovb |access-date=17 December 2024 |website=OVB Heimatzeitungen}} *   *   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਪਕਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] fg0cm10my1787nbzjslkw3h16e55pe0 0 195147 854187 837995 2026-11-10T22:04:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854187 wikitext text/x-wiki {{For|Spanish sausages|Embutido}}{{Infobox prepared food|name=ਐਂਬੂਟੀਡੋ|image=[[File:Cafe Roces Embutido (Philippines).jpg|250px]] [[File:Homemade Pork Embutido.jpg|250px]]|image_size=240px|caption=|alternate_name=ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਮੀਟਲੋਫ, ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਸੂਰ ਦਾ ਰੋਲ|country=ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼|region=|course=ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ|served=ਗਰਮ, ਠੰਡਾ|main_ingredient=ਪੀਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ, ਆਂਡੇ, ਸੌਗੀ, ਗਾਜਰ, ਬਰੈੱਡ ਦੇ ਟੁਕੜੇ|variations=|calories=|other=}} '''''ਐਂਬੂਟੀਡੋ''''', ਜਾਂ '''''ਐਂਬੋਟੀਡੋ''''', ਫਿਲੀਪੀਨ ਮੀਟਲੋਫ ਹੈ ਜੋ ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਸੂਰ ਦੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਖ਼ਤ-ਉਬਾਲੇ ਹੋਏ ਆਂਡੇ ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹੈਮ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੌਸੇਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਫੁਆਇਲ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁੰਲਨਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਬੇਕ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="sav">{{Cite web |date=December 20, 2011 |title=Embutido (Filipino Meat Loaf) |url=https://www.saveur.com/article/Recipes/filipinio-meatloaf |access-date=December 11, 2018 |website=Saveur}}</ref> ''ਐਂਬੂਟੀਡੋ ਨੂੰ'' ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਢਾ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਕੈਚੱਪ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਚਟਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="aia">{{Cite web |date=August 21, 2012 |title=How to make Embutido Pork Meatloaf |url=https://www.asianinamericamag.com/2012/08/the-asian-grandmothers-cookbook-embutido-filipino-meatloaf/ |access-date=December 11, 2018 |website=Asian in America |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923022722/http://asianinamericamag.com/2012/08/the-asian-grandmothers-cookbook-embutido-filipino-meatloaf/ |archive-date=ਸਤੰਬਰ 23, 2015 |url-status=dead }}</ref> ਸਪੈਨਿਸ਼ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਡਿਸ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਮੀਟਲੋਫ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਮੀਟਲੋਫ''' ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਮੂਲ == ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਕਵਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ''ਐਂਬੂਟੀਡੋ'' ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੌਸੇਜ ਲਈ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਸੌਸੇਜ ਹੁਣ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ''longganisa'' ਜਾਂ ''chorizo'' ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੀਟਲੋਫ ਡਿਸ਼ ਲਈ ''embutido'' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਕਵਾਨ ਖੁਦ ਅਮਰੀਕੀ ਮੀਟਲੋਫ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ] ਜੋ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਮੇਂ (1898–1946) ਦੌਰਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਡੱਬਾਬੰਦੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਮੀਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਡੱਬਾਬੰਦ ਸਮਾਨ ਦੀ ਆਮਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਡੱਬਾਬੰਦ ਉਤਪਾਦ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਨਵੀਨਤਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। == ਵੇਰਵਾ == ''ਐਂਬੂਟੀਡੋ'' ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਸੂਰ ਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਬਰੈੱਡ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਜਾਂ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਚਿੱਟੀ ਬਰੈੱਡ, ਸੌਗੀ, ਬਾਰੀਕ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਗਾਜਰ, ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਲਸਣ, ਸੁਆਦ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਕ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਅਚਾਰ ਦਾ ਸੁਆਦ, ਪਨੀਰ, ਅਨਾਨਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਪਿਮਿਏਂਟੋ ਜਾਂ ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਫੁਆਇਲ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ-ਉਬਾਲੇ ਹੋਏ ਆਂਡੇ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹੈਮ, ਵਿਯੇਨਾ ਸੌਸੇਜ, ''ਲੋਂਗਗਾਨਿਸਾ'' ਸੌਸੇਜ, ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹੌਟਡੌਗ ਵੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਸੂਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਫੁਆਇਲ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਿਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="sav"/><ref name="ffe">{{Cite web |title=The Luscious Embutido |url=http://ffemagazine.com/the-luscious-embutido/ |access-date=December 11, 2018 |website=FFE Magazine}}</ref><ref name="mfr">{{Cite web |title=Embutido Pork Recipe |url=http://www.myfilipinorecipes.com/pork-embutido |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215175326/http://www.myfilipinorecipes.com/pork-embutido |archive-date=December 15, 2018 |access-date=December 11, 2018 |website=MyFilipinoRecipes}}</ref><ref name="kp">{{Cite web |date=March 7, 2017 |title=Pork Embutido |url=https://www.kawalingpinoy.com/pork-embutido/ |access-date=December 11, 2018 |website=Kawaling Pinoy}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Embotido_(Malolos_City_Town_Center).jpg|thumb| ''ਐਮਬੁਟੀਡੋ'' ਰੋਲ ਮਾਲੋਸ, ਬੁਲਾਕਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ]] ਐਂਬੂਟੀਡੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਗਰਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਨਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੱਟਣ ਵੇਲੇ ਇਸਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ। ਇਸਨੂੰ ਸਟੋਰੇਜ ਲਈ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਠੰਡੇ ਐਂਬੂਟੀਡੋ ਨੂੰ ਪਰੋਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਕੈਚੱਪ, ਮਿੱਠੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਚਟਣੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਿੱਠੀ ਚਟਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="aia"/><ref name="ms">{{Cite web |date=June 9, 2013 |title=Classic Embutido (Filipino-Style Meatloaf) |url=https://www.manilaspoon.com/2013/06/classic-embutido-filipino-style-meatloaf.html |access-date=December 11, 2018 |website=Manila Spoon}}</ref> ''ਐਂਬੂਟੀਡੋ'' ਅਮਰੀਕੀ ਮੀਟਲੋਫ ਤੋਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੁੰਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਬੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ;<ref name="ff">{{Cite web |date=November 29, 2018 |title=Embutido Recipe (Filipino style pork meat loaf) |url=https://www.foxyfolksy.com/embutido-recipe-filipino-ground-pork-meat-loaf/ |access-date=December 11, 2018 |website=Foxy Folksy}}</ref> ਅਤੇ ਇਹ ਪੀਸਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਫ ਦੀ ਬਜਾਏ [[ਕੀਮਾ|ਪੀਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰ]] ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਬੀਫ ਜਾਂ ਬੀਫ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="sav2">{{Cite web |date=January 20, 2012 |title=Meat Loaf |url=https://www.saveur.com/article/kitchen/saveur-100-meatloaf |access-date=December 11, 2018 |website=Saveur}}</ref> == ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਪਕਵਾਨ == ''ਐਂਬੂਟੀਡੋ'' ਇੱਕ ਹੋਰ ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਪਕਵਾਨ, ''ਮੋਰਕੋਨ'' (ਜੋ ਕਿ ਮੂਲ ਸਪੈਨਿਸ਼ ''ਮੋਰਕੋਨ'', ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੌਸੇਜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ) ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਮਾਨ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਪਕਵਾਨ ਹਨ। ਫਿਲੀਪੀਨੋ ''ਮੋਰਕੋਨ'' ਇੱਕ ਬੀਫ ਰੌਲੇਡ ਹੈ ਜੋ ਆਂਡੇ, ਹੈਮ, ਸੌਸੇਜ ਅਤੇ ਅਚਾਰ ਵਾਲੇ ਖੀਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਭਾਫ਼ ਜਾਂ ਬੇਕਿੰਗ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਲ ਕੇ ਅਤੇ ਸਟੂਵ ਕਰਕੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="rnj">{{Cite web |title=Beef Morcon Recipe |url=https://recipenijuan.com/beef-morcon-recipe/ |access-date=December 11, 2018 |website=Recipe ni Juan}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਚਿਕਨ ਗੈਲੈਂਟੀਨਾ * ਹਾਰਡੀਨੇਰਾ * ਸਦੀਵੀ * ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਸਪੈਗੇਟੀ * ਸਕਾਚ ਅੰਡਾ * ਸਪੈਮ * ਤਾਪਾ * ਟੋਸੀਨੋ * ਸੂਰ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਪਕਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 0q6zn8dp2y7rafzu9w8dyb12d6bq6w5 0 195414 854244 846342 2026-11-11T05:36:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854244 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = ਗਿਰਿਜਾ | image = | image_size = | caption = | birth_name = ਦਾਸਰੀ ਗਿਰਿਜਾ | birth_date = 3 ਮਾਰਚ 1938 | birth_place = ਕਨਕੀਪਡੂ, ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ, [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | death_date = 5 ਸਤੰਬਰ 1995 | death_place = [[ਮਦਰਾਸ]], [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ | years_active = 1950 1977 | spouse = | children = | awards = }} '''ਦਸਾਰੀ ਗਿਰੀਜਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Dasari Girija;''' 3 ਮਾਰਚ 1938 - 5 ਸਤੰਬਰ 1995) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ 1950, 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਾਮਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=నటి గిరిజ – Telugucinema Charitra |url=http://telugucinemacharitra.com/%E0%B0%A8%E0%B0%9F%E0%B0%BF-%E0%B0%97%E0%B0%BF%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%9C/ |access-date=2025-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318130818/https://telugucinemacharitra.com/%25E0%25B0%25A8%25E0%25B0%259F%25E0%25B0%25BF-%25E0%25B0%2597%25E0%25B0%25BF%25E0%25B0%25B0%25E0%25B0%25BF%25E0%25B0%259C/ |archive-date=2025-03-18 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਰੇਲਾਂਗੀ ਨਾਲ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਮੇਡਿਕ ਜੋੜੀ ਬਣ ਗਈਆਂ। == ਫਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਾਰਚ 1938 ਨੂੰ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਂਕੀਪਾਡੂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸਟੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਸਾਰੀ ਰਾਮਤੀਲਕਮ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=12 July 2019 |title=మా అమ్మపై ఇన్ని పుకార్లా |url=https://www.sakshi.com/news/family/actress-girija-daughter-saleema-interview-1206068}}</ref> ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਕਸਤੂਰੀ ਸਿਵਾਰਾਓ ਦੀ ''ਪਰਮਾਨੰਦਯ ਸ਼ਿਸ਼ੂਲੁ'' (1950) ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰੇਲਾਂਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1951 ਦੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ ''ਪਤਾਲ ਭੈਰਵੀ'' ਵਿੱਚ ਪਠਾਲ ਭੈਰਵੀ ਨਾਮਕ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸਨੂੰ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ''ਅੱਪੂ ਚੇਸੀ ਪੱਪੂ ਕੂਡੂ'' (1959) ਵਿੱਚ ਰੇਲੰਗੀ ਦੇ ਉਲਟ ਊਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਸਦਾਬਹਾਰ ਕਾਮੇਡੀ ਗੀਤ ''ਕਸੀਕੀ ਪੋਯਾਨੂ ਰਾਮਹਾਰੀ ਦੀ'' ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211205/7gxHjJIWg08 Ghostarchive] and the {{Cite web |date=18 September 2014 |title=Appu Chesi Pappu Koodu {{!}}{{!}} Kasi Poyanu Ramahari Full Video Song {{!}}{{!}} NTR, Savitri, Jamuna, SVR |url=https://www.youtube.com/watch?v=7gxHjJIWg08 |via=[[YouTube]] |access-date=13 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=27 ਨਵੰਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127023620/https://www.youtube.com/watch?v=7gxHjJIWg08 |url-status=bot: unknown }}: {{Cite web |date=18 September 2014 |title=Appu Chesi Pappu Koodu {{!}}{{!}} Kasi Poyanu Ramahari Full Video Song {{!}}{{!}} NTR, Savitri, Jamuna, SVR |url=https://www.youtube.com/watch?v=7gxHjJIWg08 |via=[[YouTube]]}}</ref> ਕਾਮੇਡੀ ਜੋੜੀ ਨੇ ਸੁਰੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੇ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ''ਰਾਮੂਡੂ ਭੀਮੁਡੂ'' (1964) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। [[ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ]] ਦੀ ਆਦਤ ਬਾਰੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਗਾਣਾ ''"ਸਾਰਦਾ ਸਾਰਦਾ ਸਿਗਰੇਟੂ"'' ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਰਿਹਾ।<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211205/E_ODm_JQLkw Ghostarchive] and the {{Cite web |date=16 September 2008 |title=SARADA SARADA CIGARETTU SONG IN RAMUDU - BHEMUDU |url=https://www.youtube.com/watch?v=E_ODm_JQLkw |via=[[YouTube]] |access-date=13 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=16 ਜਨਵਰੀ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116111016/https://www.youtube.com/watch?v=E_ODm_JQLkw |url-status=bot: unknown }}: {{Cite web |date=16 September 2008 |title=SARADA SARADA CIGARETTU SONG IN RAMUDU - BHEMUDU |url=https://www.youtube.com/watch?v=E_ODm_JQLkw |via=[[YouTube]]}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਰੇਲਾਂਗੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਰੈੱਡੀ ਦੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਫਿਲਮ ''ਲਾਵਾ ਕੁਸਾ'' (1963) ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਪਰ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ''ਓਲਾਨੋਰੀ ਮਾਮਾ ਨੀ ਪਿੱਲਾਨੀ...'' ਗਾਣੇ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵਾਧੂ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਮੇਡੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ''ਭਾਰਿਆ ਭਰਤਾਲੂ'' (1961) ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਹੀਰੋਇਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ [[ਅੱਕਿਨੇਨੀ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਰਾਓ|ਅਕੀਨੇਨੀ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਰਾਓ]] ਦੇ ਨਾਲ ਹੇਮਲਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਚਰਿੱਤਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ''ਵੇਲੁਗੂ ਨੀਦਾਲੂ'' (1961) ਵਿੱਚ ਵਰਾਲਕਸ਼ਮੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਜਨਪਦ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਧਰਮ ਦੇਵਥਾ'' (1952)।<ref name="BFTPHindu">{{Cite news|dead-url=Randor Guy}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸੀਐਸ ਰਾਜੂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਵਿਜੇ ਗਿਰੀ ਧਵਾਜਾ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ) ਸੀ ਅਤੇ ''ਭਾਲੇ ਮਸਤਾਰੂ'' (1969) ਅਤੇ ''ਪਵਿੱਤਰ ਹ੍ਰੂਦਯਾਲੂ'' (1971) ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ, ਦੋਵਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਨਾਇਕ [[ਐਨ.ਟੀ. ਰਾਮਾ ਰਾਓ|ਐਨਟੀ ਰਾਮਾ ਰਾਓ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਵਿੱਤੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਸਨੇ ਸੀ. ਸੰਨਿਆਸੀ ਰਾਜੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੀਐਸ ਰਾਜੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ [[ਸਲੀਮਾ]] ਵੀ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=14 March 2017 |title=Returning after a long hiatus: Saleema |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/140317/returning-after-a-long-hiatus-saleema.html}}</ref> ਉਸਦੀ ਧੀ ਸਲੀਮਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਿਰੀਜਾ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=12 July 2019 |title=మా అమ్మపై ఇన్ని పుకార్లా |url=https://www.sakshi.com/news/family/actress-girija-daughter-saleema-interview-1206068}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਉਹ [[ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ|ਸ਼ੂਗਰ]] ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਪਰ ਆਖਰੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ [[ਚੇਨਈ|ਚੇਨਈ ਸਥਿਤ]] ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] qhzv9s07q4sj7a1q4rolg1xsw5h1ll2 0 195675 854295 838091 2026-11-11T10:54:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854295 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:TIFF_logo.jpg|thumb| ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਇੰਡੀਆ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਲੋਗੋ; ਇੱਕ ਲੋਗੋ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਮੁੱਖ ਰੰਗ ਸਾਡੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਹਰੇਕ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।]] '''ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਇੰਡੀਆ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Tigerland India Film Festival;''' TIFF) [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਧਾਰਿਤ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ 'ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ' ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=GÓMEZ ALBURQUERQUE |first=Sara |date=21 July 2021 |title=Festivals "d'ecofilms": Canviar el món més enllà de les pantalles |url=https://opcions.org/consum/festivals-ecofilms-canviar-el-mon-mes-enlla-de-les-pantalles/ |access-date=2022-03-10 |website=Opcions |language=ca-ES |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125101210/https://opcions.org/consum/festivals-ecofilms-canviar-el-mon-mes-enlla-de-les-pantalles/ |archive-date=2022-01-25 |url-status=dead }}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Exhib.JPG|thumb| ਟੀ.ਆਈ.ਐਫ.ਐਫ. 2015 ਦੇ ਤਹਿਤ ਆਯੋਜਿਤ ਆਪਣੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ]] == TIFF ਬਾਰੇ == ਟੀਆਈਐਫਐਫ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2014 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਟੀਆਈਐਫਐਫ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਅਭਿਨੰਦਨ ਸ਼ੁਕਲਾ ਇਸਨੂੰ "ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ" ਅਤੇ "ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕੰਮ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੰਭਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref name=":0"/> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਐਂਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ, ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ, ਫੋਟੋਆਂ, ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਕੈਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਉਤਸਵ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Yearbook_release.jpg|thumb| ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ 'TIFF 2015 ਯੀਅਰਬੁੱਕ' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਕਵਰ ਪੇਜ 'ਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਟਾਈਗਰ ਕਲਿੱਕ ਹੈ।]] == TIFF ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ == ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਅਵਾਰਡ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਦਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਧੀਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਂਟਰੀਆਂ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਰਾਹੀਂ ਔਨਲਾਈਨ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। # ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ # ਛੋਟੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ # ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ # ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫਿਲਮ # ਵਾਈਲਡ ਕਲਿੱਕ # ਜੰਗਲੀ ਕਲਾ # ਜੰਗਲੀ ਪੋਸਟਰ # ਜੰਗਲੀ ਕਾਮਿਕਸ # ਕਵਿਤਾ # ਸੁਰਖੀ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ: ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਇੰਡੀਆ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ, ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਐਪੀਟੋਮ ਆਫ਼ ਕਰੇਜ ਅਵਾਰਡ, ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਈਕੋ-ਯੋਧਾ ਅਵਾਰਡ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|http://www.tigerlandindia.in}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਮੇਲੇ]] dlm630hz76xisw9zb82ygn4p9uqeg3k 0 195857 854217 829061 2026-11-11T01:53:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854217 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Justicia adhatoda 1.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn | author = Plummer, J. | title = ''Justicia adhatoda'' | page = e.T169274250A169300314 | year = 2021 | access-date = 14 May 2022}}</ref> | taxon = Justicia adhatoda | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms = {{Species list |Adeloda serrata|Raf. |Adhatoda pubescens|Moench |Adhatoda vasica|Nees |Adhatoda zeylanica|Medik. |Dianthera latifolia|Salisb. |Ecbolium adhatoda|(L.) Kuntze |Gendarussa adhadota|(L.) Steud. }} | synonyms_ref = <ref name="POWO">{{cite web |title=''Justicia adhatoda'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:50237-1#synonyms |accessdate=2024-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417122436/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:50237-1#synonyms |archive-date=2022-04-17 |url-status=dead }}</ref> }} '''ਕਾਲਾ ਬਾਂਸਾ''' ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾਬਾਰ ਨਟ, ਅਡੁਲਸਾ', ਅਧਾਤੋਦਾ, ਵਾਸਾ, ਵਾਸਕਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ।<ref name="AslamRais2013">{{Cite journal|last=Aslam|first=Mohd|last2=Rais|first2=Sumbul|last3=Alam|first3=Masood|last4=Pugazhendi|first4=Arulazhagan|year=2013|title=Adsorption of Hg(II) from Aqueous Solution Using Adulsa (Justicia adhatoda) Leaves Powder: Kinetic and Equilibrium Studies|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-chemistry_2013-01_91_1/page/n13|journal=Journal of Chemistry|volume=2013|pages=1–11|doi=10.1155/2013/174807|issn=2090-9063|doi-access=free}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ Justicia adhatoda ਹੈ। ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਅਡਾਥੋਡਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਜਿਸਨੂੰ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨਾ ਛੋਹਦੀਆਂ ਹੋਣ’। ਇਹ ਨਾਮ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰ ਇਸ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੌੜੇ ਸੁਆਦ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=February 2024}} ਇਸ ਪੌਦੇ ਦਾ ਮੂਲ [[ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]] , [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ]] ([[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]]), [[ਲਾਉਸ|ਲਾਓਸ]], [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ]] ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="POWO_50237-1">{{Cite web |title=''Justicia adhatoda'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:50237-1 |access-date=2022-06-16 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417122436/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:50237-1 |archive-date=2022-04-17 |url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਪੌਦੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite Banglapedia|article=Flora|author=M Iqbal Zuberi}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == 43qfczcza7uxofx6h96ko3pgz40gn4z 0 196251 854193 853528 2026-11-10T22:58:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854193 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਐਸਥਰ ਈਡਨ | image = Esther Eden.jpg | image_size = | landscape = yes | alt = | caption = ਫਰਨਾਂਡਿਸ 2017 ਵਿੱਚ | birth_name = ਐਸਥਰ ਈਡਨ ਫਰਨਾਂਡਿਸ | alias = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1997|11|26}} | birth_place = [[ਗੋਆ]], ਭਾਰਤ | origin = [[ਦੁਬਈ]], ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ | death_place = | genre = ਪੌਪ, ਡਾਂਸ ਸੰਗੀਤ, [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ|ਲੋਕ]] ਅਤੇ ਜੈਜ਼ | occupation = ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ | instrument = | years_active = 2014–ਮੌਜੂਦ | label = | website = {{url|esthereden.com}} | associated_acts = }} '''ਐਸਥਰ ਈਡਨ ਫਰਨਾਂਡਿਸ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Esther Eden Fernandes;''' ਜਨਮ 26 ਨਵੰਬਰ 1997)<ref>{{Cite web |date=18 December 2015 |title=This girl is on fire |url=https://www.navhindtimes.in/2015/12/18/magazines/kuriocity/this-girl-is-on-fire/ |access-date=19 March 2023 |website=Navhind Times}}</ref> [[ਦੁਬਈ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾ-ਗੀਤਕਾਰ ਹੈ।<ref name="national">{{Cite web |last=Garratt |first=Rob |date=19 March 2016 |title=Dubai teenager Esther Eden balances school with promising music career |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/dubai-teenager-esther-eden-balances-school-with-promising-music-career-1.202981 |access-date=19 January 2018 |website=The National}}</ref><ref name="oabt">{{Cite web |date=April 2020 |title=Meet singer-songwriter, Esther Eden |url=https://www.outandaboutmag.com/meet-singer-songwriter-esther-eden/ |access-date=27 November 2021 |website=Out and About Magazine |archive-date=27 ਨਵੰਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127182147/https://www.outandaboutmag.com/meet-singer-songwriter-esther-eden/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ 2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਈ ਜਦੋਂ ਗਾਇਕਾ ਜੈਸੀ ਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੈੱਡ ਫੈਸਟ ਡੀਐਕਸਬੀ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। 2016 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ "ਫੀਨਿਕਸ" ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name="kljt">{{Cite web |last=Jalal |first=Maán |title=Esther Eden's New Love |url=https://www.khaleejtimes.com/esther-edens-new-love |access-date=19 January 2018 |website=Khaleej Times}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਈਡਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਗੋਆ|ਗੋਆ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ 7 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਯੂਏਈ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="nvh">{{Cite web |date=18 December 2015 |title=This girl is on fire |url=https://thenavhindtimes.in/article/this-girl-is-on-fire |website=The Navhind Times |access-date=22 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=16 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116080140/https://thenavhindtimes.in/article/this-girl-is-on-fire |url-status=dead }}</ref><ref name="national" /> ਉਸਨੇ BIMM, ਬਰਲਿਨ ਤੋਂ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤੀ।<ref name="oabt" /> == ਕਰੀਅਰ == 2014 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਾਇਕਾ ਜੈਸੀ ਜੇ ਅਲ ਦੀਆਫਾਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਐਸਥਰ ਈਡਨ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਈਡਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਈਡਨ ਨੂੰ ਰੈੱਡ ਫੈਸਟ ਡੀਐਕਸਬੀ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਈਡਨ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।<ref>{{Cite web |date=5 February 2015 |title=UAE-based musicians vie to join Ed Sheeran in concert |url=https://english.alarabiya.net/life-style/entertainment/2015/02/05/UAE-based-musicians-vie-to-join-Ed-Sheeran-in-concert |website=Al Arabiya}}</ref><ref name="nvh" /><ref>{{Cite web |last=Gouveia |first=Alexandria |date=12 November 2015 |title=Jessie J Helps Launch Local Teen's Career |url=https://emirateswoman.com/jessie-j-helps-launch-local-teens-career/ |access-date=27 November 2021 |website=Emirates Woman}}</ref> ਈਡਨ ਨੂੰ ਵ੍ਹਾਈਟ ਕਿਊਬ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ "ਇੰਸਪਾਇਰਡ" ਦੀ ਪਾਇਲਟ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=White Cube UAE music |url=http://www.timeoutabudhabi.com/nightlife/features/61392-white-cube-uae-music |access-date=19 January 2018 |website=Time Out Abu Dhabi}}</ref> ਈਡਨ ਨੂੰ ਦੁਬਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ TedX ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਬੋਲਣ ਲਈ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Why is music important for students? |url=http://tedxtalks.ted.com/video/Why-is-music-important-for-stud |access-date=19 January 2018 |website=Ted.com}}</ref> ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਲੇਬਲ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਮੇਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ 5 ਨਵੰਬਰ 2015 ਨੂੰ, ਈਡਨ ਨੇ UMM ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite web |last=Jalal |first=Maan |title=Dubai-based Esther Eden scores recording contract with Universal Music |url=https://www.khaleejtimes.com/citytimes/in-the-city/all-eyes-on-esther-eden |access-date=19 January 2018 |website=Khaleej Times |archive-date=10 ਸਤੰਬਰ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200910203108/https://www.khaleejtimes.com/citytimes/in-the-city/all-eyes-on-esther-eden |url-status=dead }}</ref> ਜੈਸੀ ਜੇ ਨੇ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨੂੰ ਟਵੀਟ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਉਸਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਮਾਣ ਸੀ'।<ref>{{Cite web |date=11 November 2015 |title=Jessie J is 'so proud' of Dubai teen singer Esther Eden's newfound success |url=http://www.albawaba.com/entertainment/jessie-j-so-proud-dubai-teen-singer-esther-edens-newfound-success-767056 |access-date=19 January 2018 |website=Al Bawaba}}</ref> ਈਡਨ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ ਰੈੱਡ ਫੈਸਟ ਡੀਐਕਸਬੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 15,000 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲਈ, ਅਤੇ ਫਿਫਥ ਹਾਰਮਨੀ, ਐਲਐਮਐਫਏਓ, ਟ੍ਰੇ ਸੋਂਗਜ਼ ਅਤੇ [[ਐਡਮ ਲੈਮਬਰਟ|ਐਡਮ ਲੈਂਬਰਟ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ "ਫੀਨਿਕਸ" ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫੀਨਿਕਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਰਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਜੋਸ਼ੂਆ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Hamad |first=Marwa |date=17 March 2016 |title=Soundbites: Esther Eden releases debut single |url=http://gulfnews.com/life-style/music/soundbites-esther-eden-releases-debut-single-1.1692529 |access-date=19 January 2018 |website=Gulf News}}</ref> ਉਹ ਫਰਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ ਰੈੱਡ ਬੁੱਲ ਬਾਸ ਕੈਂਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Dubai 2016 Bass Camp Participants |url=http://www.redbullmusicacademy.com/about/projects/rbma-bass-camps-2016 |access-date=27 January 2018 |website=Red Bull Music Academy}}</ref> ਈਡਨ ਨੇ ਜੈਸੀ ਜੇ ਲਈ ਜੋ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹ ਮਈ 2016 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ "ਇਸ ਪਿਆਰ ਹੈ" ਜੋ ਯੂਕੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵੀਕ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=3 April 2017 |title=Universal Music artist Esther Eden hits U.K Music Week charts with 'Is This Love' |url=http://weeklymusicexpress.com/esthereden-chart-hit |access-date=27 January 2018 |website=Weekly Music Express}}</ref> ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਅਗਸਤ 2016 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੀਤ ਵਾਈਟ ਕਿਊਬ ਸਟੂਡੀਓ, ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="kljt" /><ref>{{Cite web |date=24 July 2016 |title=Dubai's sweet singer Esther Eden releases new single about love |url=http://www.albawaba.com/entertainment/dubais-sweet-singer-esther-eden-releases-new-single-about-love-865398 |access-date=19 January 2018 |website=Al Bawaba}}</ref> ਉਸਦਾ ਅਗਲਾ ਸਿੰਗਲ 'ਹੇਅਰ ਵੀ ਗੋ' 28 ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੌਨ ਵਾਰਨਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="nd">{{Cite web |date=16 November 2016 |title=UAE teen star Esther Eden set to perform new material from studio album at Beats on the Beach |url=https://www.thenational.ae/arts-culture/uae-teen-star-esther-eden-set-to-perform-new-material-from-studio-album-at-beats-on-the-beach-1.218432?videoId=5708559149001 |access-date=19 January 2018 |website=The National}}</ref> ਉਸਨੇ ਬਿਗ ਸੀਨ ਅਤੇ ਸੀਨ ਪੌਲ ਦੇ ਨਾਲ ਬੀਟਸ ਔਨ ਦ ਬੀਚ 2016 ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref name="nd" /> ਈਡਨ ਨੂੰ ਅਮੀਰਾਤ ਵੂਮੈਨ 'ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ' ਅਵਾਰਡ 2016 ਲਈ "ਯੰਗ ਅਚੀਵਰ" ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Esther Eden – Emirates Woman |url=http://emirateswoman.com/awards-2016/young-achievers/esther-eden/ |access-date=19 January 2018 |website=Emirates Woman}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dani |first=Arti |date=8 March 2017 |title=International Women's Day: The strength of a woman |url=https://www.khaleejtimes.com/in-the-city/international-womens-day-the-strength-of-a-woman |website=Khaleej TImes}}</ref> ਉਸਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਵਿੱਚ ਸਟੈਪ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਫੈਸਟ ਲਈ ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Hamad |first=Marwa |date=2 April 2017 |title=Step Music in Dubai: meet the bands performing |url=http://gulfnews.com/life-style/music/soundbites/step-music-in-dubai-meet-the-bands-performing-1.2004479 |access-date=27 January 2018 |website=Gulf News |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114135434/http://gulfnews.com/life-style/music/soundbites/step-music-in-dubai-meet-the-bands-performing-1.2004479 |archive-date=14 ਜਨਵਰੀ 2018 |url-status=dead }}</ref> ਮਾਰਚ 2017 ਵਿੱਚ ਈਡਨ ਨੂੰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੇਨਹਾਈਜ਼ਰ ਲਈ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Eden named Sennheiser brand ambassador |url=http://www.tradearabia.com/news/RET_321990.html |access-date=9 February 2018 |website=Trade Arabia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210003045/http://www.tradearabia.com/news/RET_321990.html |archive-date=10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2018 |url-status=dead }}</ref> ਈਡਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਿੰਗਲ 'ਬਲੂ ਕੇਸ' 2018 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=24 April 2018 |title=UAE star Esther Eden releases new single, 'Blue Case' |url=https://www.arabnews.com/node/1290351/www.arabnews.com/www.arabnews.com/ArabicCalligraphy |website=Arab News}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997]] 89bjc0osya4t2szx4vgri21ap91ix06 0 196281 854178 844978 2026-11-10T20:39:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854178 wikitext text/x-wiki '''ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ''' [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ [[ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ]] ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://thepunjabwire.com/?p=450508 |access-date=2025-04-06 |website=The Punjab Wire |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250405113549/https://thepunjabwire.com/?p=450508 |archive-date=2025-04-05 |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ [[ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’|ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ]] ਨੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://www.babushahi.in/full-news.php?id=296049 |access-date=2025-04-06 |website=Babushahi.in}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਸਮਾਣਾ ਨੇ ਛਾਪੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|ISBN=978-81-984824-9-5}}</ref> {{Infobox book | author = ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ | isbn = 978-81-984824-9-5 | pub_date = ਫ਼ਰਵਰੀ, 2025 | language = ਪੰਜਾਬੀ | publisher = ਸਹਿਜ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਸਮਾਣਾ | country = ਭਾਰਤ | genre = ਕਹਾਣੀਆਂ | editor = ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ | cover_artist = ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ | release_number = 500 | pages = 80 | image = | published = 2025 | name = ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ }} == ਤਤਕਰਾ == * ਇਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ * ਅਸੀਂ ਵੀ ਡਿਵਟੀ ਬਣੇ * ਤੀਸਰਾ ਨੇਤਰ * ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਇੱਕ ਨੰਬਰੀ * ਹੰਕਾਰ * ਜੈ ਮਾਤਾ ਦੀ * ਮਿੰਨੀ ਮਾਸਟਰ * ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੀ ਪੁਲੀ * ਨੱਬੇ ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਚਪੇੜ * ਡੰਡਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ * ਦੋ ਲਫ਼ਜਾਂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ * ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ * ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਕੌਲਾ == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ]] a4nd5o1cgii2bd61celhdd4qy2dactf 0 196303 854227 836415 2026-11-11T03:44:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854227 wikitext text/x-wiki {{Infobox film festival|image=Kolkata International Film Festival.jpg|caption=ਕੋਲਕਾਤਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਲੋਗੋ}} '''ਕੋਲਕਾਤਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kolkata International Film Festival;''' '''KIFF''') ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਹੈ ਜੋ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1995 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Festagent, a directory of festivals from all over the world (India) |url=https://festagent.com/en/festivals?country[]=71&sort_by=since#kolkata_fest |access-date=2020-02-02 |website=Festagent |language=en}}</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਫਿਲਮ ਸੈਂਟਰ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2019 ਵਿੱਚ, ਇਹ 8 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 15 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2024 ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ 4 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ 11 ਦਸੰਬਰ 2024 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ। 30ਵਾਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 4 ਦਸੰਬਰ 2024 ਨੂੰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਧਨਧੰਨਿਆ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਵਿਖੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। [[ਤਪਨ ਸਿਨਹਾ]] ਦੁਆਰਾ 1966 ਦੀ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ ''ਗਲਪੋ ਹੋਲੀਓ ਸੱਤੀ ਨੇ'' ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Movie Schedule (Venue Wise) – Kolkata International Film Festival |url=https://kiff.in/movie-schedule/venue |access-date=2019-12-10 |website=kiff.in |language=en |archive-date=2019-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106104035/https://kiff.in/movie-schedule/venue |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Categories |url=http://kff.in/categories.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109055631/http://kff.in/categories.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=10 November 2012}}</ref> ਫੀਚਰਡ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ 60 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। [[ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ|ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ]] ਦੀ ਲੰਬਾਈ 30 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਅਤੇ [[ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ|ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ]] ਦੀ ਲੰਬਾਈ 60 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kolkata International Film Festival |url=https://festagent.com/en/festivals/kolkata_fest |access-date=2020-02-02 |website=Festagent |language=en}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ == # ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ: ਮੂਵਿੰਗ ਇਮੇਜ ਵਿੱਚ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਊਰੀ<ref name=":0">{{Cite web |title=Kolkata International Film Festival |url=https://kiff.in/winners/ |access-date=2024-12-13 |website=kiff.in |language=en |archive-date=2022-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225201754/https://kiff.in/winners |url-status=dead }}</ref> # ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ FIPRESCI ਪੁਰਸਕਾਰ # ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਊਰੀ # ਬੰਗਾਲੀ ਪਨੋਰਮਾ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ # ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਿਲੈਕਟ (ਨੈੱਟਪੈਕ ਅਵਾਰਡ) - ਸਰਵੋਤਮ ਫਿਲਮ # ਭਾਰਤੀ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਊਰੀ # ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਊਰੀ <ref>{{Cite web |author=Agnivo Niyogi |date=12 December 2024 |title=Bulgarian film Stadoto wins Golden Royal Bengal Tiger Award at 30th Kolkata International Film Festival |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/bulgarian-film-stadoto-wins-golden-royal-bengal-tiger-award/cid/2070086 |access-date=25 December 2024 |website=Telegraph India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 December 2023 |title=Kolkata International Film Festival 2023 opening ceremony LIVE UPDATES: Salman Khan, Sonakshi Sinha, Anil Kapoor and others make event a starry affair |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kolkata-international-film-festival-2023-opening-ceremony-live-updates-salman-khan-kamal-haasan-9055322/ |access-date=5 December 2023 |website=Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 December 2023 |title=Israeli movie wins Best Film award as curtains down on Kolkata festival |url=https://theprint.in/feature/israeli-movie-wins-best-film-award-as-curtains-down-on-kolkata-festival/1883438/ |access-date=13 December 2023 |website=ThePrint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 15, 2022 |title=28th Kolkata International Film Festival: Category Wise Schedule |url=https://kiff.in/movie-schedule/category |access-date=December 16, 2022 |website=Kolkata International Film Festival |language=en |archive-date=ਦਸੰਬਰ 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216172031/https://kiff.in/movie-schedule/category |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 15, 2022 |title=28th Kolkata International Film Festival: Categories of 28th KIFF |url=https://kiff.in/archive/2022/official-selection |access-date=December 16, 2022 |website=Kolkata International Film Festival |language=en |archive-date=ਦਸੰਬਰ 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215225836/https://kiff.in/archive/2022/official-selection |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Kolkata International Film Festival |url=https://kiff.in/winners/ |access-date=2022-10-25 |website=kiff.in |language=en |archive-date=2022-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225201754/https://kiff.in/winners |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Indiablooms |title=Ishaan Ghose's Bengali film Jhilli bags best film award in international category in 27th KIFF {{!}} Indiablooms - First Portal on Digital News Management |url=https://www.indiablooms.com/showbiz-details/WC/15379/ishaan-ghose-s-bengali-film-jhilli-bags-best-film-award-in-international-category-in-27th-kiff.html |access-date=2022-10-25 |website=Indiablooms.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The winners at KIFF this year, an eclectic mix of surprises |url=https://www.getbengal.com/details/the-winners-at-kiff-this-year-an-eclectic-mix-of-surprises |access-date=2022-10-25 |website=Get Bengal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kolkata International Film Festival |url=https://kiff.in/ |access-date=2020-07-05 |website=kiff.in |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716102724/https://kiff.in/ |archive-date=2020-07-16 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=KIFF 2019 winners |url=http://www.kiff.in/winners |work=KIFF |access-date=2025-03-23 |archive-date=2025-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250323051533/https://kiff.in/winners/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=6 December 2018 |title=KIFF 2018 winners |url=http://www.kiff.in/winners |work=KIFF |access-date=23 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=23 ਮਾਰਚ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250323051533/https://kiff.in/winners/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=KIFF AWARDS 2017 (RESULTS) |url=http://www.kiff.in/2017/results.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709014159/http://www.kiff.in/2017/results.php |archive-date=2018-07-09 |access-date=26 August 2018 |website=www.kiff.in |publisher=www.kiff.in}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੋਲਕਾਤਾ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] 2nlp9qnh5sdu7yoe6elp6e00pqae2en 0 196654 854274 845824 2026-11-11T08:50:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854274 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Zahida Parveen | image = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | other_names = ''The Nigtingale''<ref name=DailyTimes/> <br> ''The Queen of Kafi''<ref>{{cite news|url=https://dailypakistan.com.pk/07-May-2015/221760|title=گلوکارہ زاہدہ پروین کی یاد میں خصوصی فیچر آ ج نشر کیاجائے گا|newspaper=Daily Pakistan newspaper|date=June 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120191946/https://dailypakistan.com.pk/07-May-2015/221760|archive-date=ਜਨਵਰੀ 20, 2025|access-date=ਮਈ 18, 2025|url-status=dead}}</ref> | birth_name = Zahida Parveen Begum | birth_date = 1925 | birth_place = [[Amritsar]], [[Punjab Province (British India)|Punjab]], [[Presidencies and provinces of British India|British India]] | death_date = {{death date and age|1975|5|15|1925|df=yes}} | death_place = [[Lahore]], [[Pakistan]] | education = Patiala Gharana School | occupation = {{Hlist | Singer | Playback singer}} | years_active = 1940 – 1975 | children = [[Shahida Parveen]] (daughter) | relatives = Peeran Ditti (sister) | awards = Gold Medal award from [[All Pakistan Music Conference]] in 1964 }} '''ਜ਼ਾਹਿਦਾ ਪਰਵੀਨ''' (1925-15 ਮਈ 1975) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ''ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ'' ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਖਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਜ਼ਾਹਿਦਾ ਪਰਵੀਨ ਦਾ ਜਨਮ 1925 ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਦੌਰਾਨ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="RadioPakistan">{{Cite web |date=7 May 2022 |title=Tribute to Zahida Parveen on her death anniversary |url=https://www.radio.gov.pk/07-05-2022/47th-death-anniversary-of-zahida-parveen-observed |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507150925/https://www.radio.gov.pk/07-05-2022/47th-death-anniversary-of-zahida-parveen-observed |archive-date=7 May 2022 |access-date=21 May 2024 |website=Radio Pakistan website}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, ਪੀਰਨ ਦਿੱਤੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੇ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਬਾਬਾ ਤਾਜ ਤੋਂ ਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਨਾ|ਜ਼ਾਹਿਦਾ ਪਰਵੀਨ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਹੁਸੈਨ ਬਖਸ਼ ਖਾਨ ਤੋਂ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਆਸ਼ਿਕ ਹੁਸੈਨ ਤੋਂ ਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ1949 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਪਿਠ ਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਇਕਬਾਲ ਬਾਨੋ]] ਅਤੇ ਮੁਨੱਵਰ ਸੁਲਤਾਨਾ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ''ਮੁੰਦਰੀ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਵਾਲੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ। ਕਵਾਲੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜੀ. ਏ. ਚਿਸ਼ਤੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ, ਉਸ ਨੇ "ਕਿਆ ਹਾਲ ਸੁਨਵਾਂ ਦਿਲ ਦਾ" ਅਤੇ "ਮੈਂ ਦੀ ਅੱਜ ਕਲ ਅਖ ਫੁਰਕੰਦੀ ਏ" ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਿ [[ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ|ਖਵਾਜਾ ਗੁਲਾਮ ਫਰੀਦ]] ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੱਟ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=January 14, 2021 |title=زاہدہ پروین جنھیں اسٹوڈیو میں‌ بیڑی پینے کی اجازت تھی |url=https://urdu.arynews.tv/zahida-perveen-folk-music/ |website=ARY News}}</ref> ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਰਦੂ, ਸਰਾਇਕੀ, ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਜ਼ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਾਇਸ( ਏਚ ਏਮ ਵੀ ) ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਲਈ ਕਈ ਹੋਰ ਕਾਪੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਖਿਆਲ਼ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵੋਕਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1957 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਲਮ 'ਵਾਦਾ' ਲਈ ਇੱਕ ਗੀਤ '''ਨੈਨ ਸੇ ਨੈਨ ਮਿਲੇ ਰਖੋਨੀ ਕੋ''<nowiki/>' ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ।<ref name="DailyTimes" /> ਸੰਨ 1958 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ''ਬੇਗੁਨਹ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਨਸੀਮ ਬੇਗਮ]] ਨਾਲ ਡੁਏਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤ ''ਕੈਸੀ ਰਾਤ ਰਗੀਲੀ ਆਈ'' ਗਾਇਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਰਸ਼ੀਦ ਅਤ੍ਰੇ ਨੇ ਫਿਲਮ 'ਜਨ-ਏ-ਬਹਾਰ' ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੋਡ਼ੀ ਨਸੀਮ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ '''ਅਬ ਤੂ ਜੀ ਭਰ ਕੇ ਖੰਜਰ ਚਲੇਗੇ ਹਮ'' "ਗੀਤ ਗਾਇਆ। ਸੰਨ 1964 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਾਹਿਦਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਹਿਦਾ ਪਰਵੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਿਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ 'ਤੇ [[ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਉਸਤਾਦ ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ]] ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=February 12, 2023 |title=Noted singer Shahida Parveen passes away |url=https://www.dawn.com/news/87835/noted-singer-shahida-parveen-passes-away |website=Dawn News}}</ref> == ਮੌਤ == ਜਾਹਿਦਾ ਪਰਵੀਨ ਦੀ 50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 15 ਮਈ 1975 ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="RadioPakistan"/> ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=7 May 2021 |title=یومِ‌ وفات: پاکستان کی مشہور مغنیہ زاہدہ پروین کا تذکرہ |url=https://urdu.arynews.tv/death-anniversary-zahida-perveen/ |website=ARY News}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! style="background:#B0C4DE;" |ਸਾਲ. ! style="background:#B0C4DE;" |ਫ਼ਿਲਮ ! style="background:#B0C4DE;" |ਭਾਸ਼ਾ |- |1949 |''ਮੁੰਦਰੀ'' |ਪੰਜਾਬੀ |- |1950 |''ਅਨੋਖੀ ਦਸਤਾਨ'' |ਉਰਦੂ |- |1951 |''ਬਿੱਲੋ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref name="DailyTimes" /> |- |1953 |''ਬਰਖਾ'' |ਉਰਦੂ |- |1953 |''ਸ਼ਹਰੀ ਬਾਬੂ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref name="DailyTimes" /> |- |1955 |''ਪੱਤਣ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref>{{Cite web |date=April 19, 2022 |title=Mussarat Nazir: the iconic heroine — Part I |url=https://dailytimes.com.pk/456397/mussarat-nazir-the-iconic-heroine-part-i/ |website=Daily Times}}</ref> |- |1956 |''ਮੋਰਨੀ'' |ਪੰਜਾਬੀ |- |1956 |''ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref name="DailyTimes" /> |- |1957 |''ਵਾਹਿਦਾਹ'' |ਉਰਦੂ <ref name="DailyTimes" /> |- |1957 |''ਯੱਕੇ ਵਾਲੀ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref name="DailyTimes" /> |- |1958 |''ਬੇਗੁਨਾਹ'' |ਉਰਦੂ <ref name="DailyTimes" /> |- |1958 |''ਜਾਨ-ਏ-ਬਹਾਰ'' |ਉਰਦੂ <ref name="DailyTimes" /> |- |1958 |''ਦਰਬਾਰ'' |ਉਰਦੂ |- |1959 |''ਬਾਚਾ ਜਮੂਰਾ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref name="DailyTimes" /> |- |1964 |''ਬਾਪ ਕਾ ਬਾਪ'' |ਉਰਦੂ |- |1965 |''ਦਿਲ ਕੇ ਟੁਕਡ਼ੇ'' |ਉਰਦੂ <ref name="DailyTimes" /> |} == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! style="background:#B0C4DE;" |ਸਾਲ. ! style="background:#B0C4DE;" |ਫ਼ਿਲਮ ! style="background:#B0C4DE;" |ਭਾਸ਼ਾ |- |1949 |''ਮੁੰਦਰੀ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref name="DailyTimes">{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/5316/zahida-parveen-the-nightingale/|title=Zahida Parveen - The Nightingale|last=Amjad Parvez|date=22 June 2017|work=Daily Times newspaper|access-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415015553/https://dailytimes.com.pk/5316/zahida-parveen-the-nightingale/#google_vignette|archive-date=15 April 2023}}</ref> |- |1950 |''ਅਨੋਖੀ ਦਸਤਾਨ'' |ਉਰਦੂ |- |1951 |''ਬਿੱਲੋ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref name="DailyTimes" /> |- |1953 |''ਬਰਖਾ'' |ਉਰਦੂ |- |1953 |''ਸ਼ਹਰੀ ਬਾਬੂ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref name="DailyTimes" /> |- |1955 |''ਪੱਤਣ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref>{{Cite web |date=April 19, 2022 |title=Mussarat Nazir: the iconic heroine — Part I |url=https://dailytimes.com.pk/456397/mussarat-nazir-the-iconic-heroine-part-i/ |website=Daily Times}}</ref> |- |1956 |''ਮੋਰਨੀ'' |ਪੰਜਾਬੀ |- |1956 |''ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref name="DailyTimes" /> |- |1957 |''ਵਾਦਾ'' |ਉਰਦੂ <ref name="DailyTimes" /> |- |1957 |''ਯੱਕੇ ਵਾਲੀ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref name="DailyTimes" /> |- |1958 |''ਬੇਗੁਨਾਹ'' |ਉਰਦੂ <ref name="DailyTimes" /> |- |1958 |''ਜਾਨ-ਏ-ਬਹਾਰ'' |ਉਰਦੂ <ref name="DailyTimes" /> |- |1958 |''ਦਰਬਾਰ'' |ਉਰਦੂ |- |1959 |''ਬੱਚਾ ਜਮੂਰਾ'' |ਪੰਜਾਬੀ <ref name="DailyTimes" /> |- |1964 |''ਬਾਪ ਕਾ ਬਾਪ'' |ਉਰਦੂ |- |1965 |''ਦਿਲ ਕੇ ਟੁਕੜੇ'' |ਉਰਦੂ <ref name="DailyTimes" /> |} == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ. !ਪੁਰਸਕਾਰ !ਸ਼੍ਰੇਣੀ !ਨਤੀਜਾ !ਸਿਰਲੇਖ !ਰੈਫ. |- |1964 |''[[ਆਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫਰੰਸ]]'' |''ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਪੁਰਸਕਾਰ''|| {{Won}} |''ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ'' | |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1975]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1925]] orhclkfqikudovf8yzu0sdkx6sfras4 0 196688 854235 835974 2026-11-11T04:12:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854235 wikitext text/x-wiki '''ਕੰਚਨ ਲਖਾਨੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kanchan Lakhani;''' 13 ਮਾਰਚ 1984) [[ਫਰੀਦਾਬਾਦ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੈਰਾ ਐਥਲੀਟ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿਖੇ [[2024 ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ|2024 ਦੇ ਸਮਰ ਪੈਰਾਲੰਪਿਕਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=2024-08-14 |title=India at Paris Paralympics 2024: Complete list of 84 athletes at Paralympic Games |url=https://sportstar.thehindu.com/olympics/paris-paralympics-2024/news/paris-2024-india-paralympics-contingent-full-list-of-84-indian-athletes-qualified-sports-ministry-paralympic-games-news/article68512627.ece |access-date=2024-08-17 |website=Sportstar |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-14 |title=Paralympics 2024: India to send their biggest ever contingent to Paris |url=https://thebridge.in/para-sports/india-biggest-contingent-paris-paralympics-49084 |access-date=2024-08-17 |website=thebridge.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-16 |title=India name Bhagyashree Jadhav and Sumit Antil as flag bearers for Paralympics |url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/paris-paralympics-india-bhagyashree-jadhav-sumit-antil-flag-bearer-2583153-2024-08-16 |access-date=2024-08-17 |website=India Today |language=en}}</ref> 10.06 ਮੀਟਰ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਪੈਰਾਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਡਿਸਕਸ ਥਰੋਅ F53 ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ 7ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ।<ref>{{Cite web |date=2024-08-19 |title=Australian medal-winning cyclist defects to Britain |url=https://www.espn.in/olympics/story/_/id/40916689/olympic-medal-winning-cyclist-joins-team-gb-australia |access-date=2024-08-23 |website=ESPN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Paris Paralympics 2024: Full List Of Indian Athletes - All You Need To Know {{!}} Olympics News |url=https://sports.ndtv.com/paralympic-games-2024/paris-paralympics-2024-full-list-of-indian-athletes-all-you-need-to-know-6361848 |access-date=2024-08-23 |website=NDTVSports.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823064130/https://sports.ndtv.com/paralympic-games-2024/paris-paralympics-2024-full-list-of-indian-athletes-all-you-need-to-know-6361848 |archive-date=2024-08-23 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਲਈ F53 ਜੈਵਲਿਨ ਥ੍ਰੋ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੈਰਾ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਰੈਂਕਿੰਗ 2024 ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਉਹ ਡਿਸਕਸ ਥ੍ਰੋ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ 7ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਲਖਾਨੀ ਫਰੀਦਾਬਾਦ, ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਮਨੋਹਰ ਲਾਲ, ਮਾਂ ਪੁਸ਼ਪਾ, ਅਤੇ ਭਰਾ ਸੁਨੀਲ ਅਤੇ ਕਮਲ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੇਐਲ ਮਹਿਤਾ ਦਯਾਨੰਦ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ 4 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੇਲ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਗੁਆ ਬੈਠੀ। ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਕਮਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਅਧਰੰਗ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |title=जिंदगी से नहीं मानी हार, यूं बनीं पैरा ऐथलीट चैंपियन |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/punjab-and-haryana/faridabad/the-story-of-para-athlete-kanchan/articleshow/63364750.cms |access-date=2024-08-23 |website=Navbharat Times |language=hi}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਕੋਚ ਨਰਸੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਲੈਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਥ੍ਰੋਅ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। == ਕਰੀਅਰ == 2022 ਵਿੱਚ, ਲਖਾਨੀ ਨੇ ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੈਰਾ ਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿਖੇ ਤੀਜੀ ਇੰਡੀਅਨ ਓਪਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੈਰਾ ਅਥਲੀਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵਲਿਨ ਅਤੇ ਡਿਸਕਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਟ ਪੁੱਟ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Faridabad News: कुदरत की करनी को पीछे छोड़ कंचन लखानी ने लिख दी सफलता की इबारत - Leaving the actions of nature behind wrote the success story jagran special |url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-ncr-leaving-the-actions-of-nature-behind-wrote-the-success-story-jagran-special-23201313.html |access-date=2024-08-23 |website=Jagran |language=hi}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੈਰਾ ਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰੀ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੈਰਾ ਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref name=":1" /> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੈਰਾ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਸਨ।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ਮਾਰਚ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੰਚਕੂਲਾ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 18ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੈਰਾ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name=":1" /> ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਦੈਨਿਕ ਜਾਗਰਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":1" /> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਥਲੀਟ]] iss6l77vqqz4snohgj8s4enn2oncrg0 0 196697 854266 829209 2026-11-11T07:34:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854266 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Churni Ganguly at the premire of Rocky Aur Rani Kii Prem Kahaani.jpeg | image_size = | caption = Ganguly at the premiere of ''[[Rocky Aur Rani Kii Prem Kahaani]]'' (2023) | other_names = | birth_name = ਚੁਰਨੀ ਗਾਂਗੁਲੀ | birth_date = | birth_place = [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ | years_active = | spouse = [[ਕੌਸ਼ਿਕ ਗਾਂਗੁਲੀ]] | children = [[ਉਜੈਨ ਗਾਂਗੁਲੀ]] (ਪੁੱਤਰ) | relatives = [[ਸੁਨੀਲ ਗਾਂਗੁਲੀ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਸੁਨੀਲ ਗਾਂਗੁਲੀ]] (ਸੁਹਰਾ) | signature = }} '''ਚੁਰਨੀ ਗਾਂਗੁਲੀ''' ('''ਬੈਨਰਜੀ''' ) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਲੇਖਕ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ [ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ] ਲਈ ਵੱਕਾਰੀ ਓਨੀਡਾ ਪਿਨੈਕਲ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। ਚੁਰਨੀ ਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ''ਵਾਰਿਸ਼'' ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਜਰਨਲਿਸਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ-ਮਦਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2022}} ਇੱਕ ਲੇਖਕ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ''ਨਿਰਬਾਸ਼ੀਤੋ'' ਅਤੇ ''ਤਾਰੀਖ'' ਲਈ ਦੋ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜਿੱਤੇ। ਕੁਰਸੀਓਂਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੁਰਨੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਆ ਗਈ ਅਤੇ [[ਜਾਦਵਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਜਾਧਵਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਜਾਧਵਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਲਾਜੀ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਲਈ ਕੁਝ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਚੁਰਨੀ ਗਾਂਗੁਲੀ (ਜਨਮ ਚੁਰਨੀ ਬੈਨਰਜੀ) ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ [[ਕੁਰਸਿਆਂਗ|ਕੁਰਸੀਓਂਗ]] ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਸੁਦੀਪਤਾ ਬੈਨਰਜੀ ਅਤੇ ਅਰਧੇਂਦੂ ਬੈਨਰਜੀ, ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਉਹ ਡਾਓ ਹਿੱਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ। ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਚੁਰਨੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ। ਚੁਰਨੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਨੀ "ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਵਿਅਕਤੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਚੁਰਨੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਚੁਰਨੀ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਚੁਰਨੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।<ref name="My Fundays">{{Cite news|location=Calcutta, India}}</ref> ਜਦੋਂ ਚੁਰਨੀ ''ਔਰਾਟ'' ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ ਤਾਂ ਉਹ [[ਜਾਦਵਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਪਰ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ। 1987 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਮਨ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਤੀ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਿਕ ਗਾਂਗੁਲੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਮੰਡਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। <ref name="Kaushik Ganguly profile KBI">{{Cite web |title=Kaushik Ganguly profile |url=http://www.kolkatabengalinfo.com/2012/05/kaushik-ganguly-profile-family-life.html |access-date=24 May 2012 |website=kolkatabengalinfo.com}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ - ਅਦਾਕਾਰ ਉਜਾਨ ਗਾਂਗੁਲੀ।<ref name="Reverse swing">{{Cite news|location=Calcutta, India}}</ref> == ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ == ਚੁਰਨੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਚਿਹਰੇ ਵਜੋਂ ਆਇਆ। ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡੇਲੀ ਸੋਪ, ''ਰਾਹਤ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੀਹਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸਨੇ ''ਛੋਟੀ ਸੀ ਆਸ਼ਾ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ 35 ਸਾਲਾ ਮਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਜੋ ਲਗਭਗ 60 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="telegraphindia1">{{Cite news|location=Calcutta, India}}</ref> == ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ == ਕੋਲਕਾਤਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੁਰਨੀ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="telegraphindia1"/> === 2004-2005 === 2004 ਵਿੱਚ, ਗਾਂਗੁਲੀ ਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ''ਵਾਰਿਸ਼'' ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੌਸ਼ਿਕ ਗਾਂਗੁਲੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਮਾਂ - ਮੇਧਾ - ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਮੇਧਾ ਸ਼ੁਭੰਕਰ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਮੇਧਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ੁਭੰਕਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਗਰਭਪਾਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਘ, ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁਭੰਕਰ (ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ) ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਗਾਂਗੁਲੀ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।<ref name="Highs and lows in topsy-turvy Tollywood">{{Cite news|location=Kolkota}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ, ਗਾਂਗੁਲੀ ਨੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਗਾਂਗੁਲੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮ ''"ਸ਼ੂਨਯੋ ਏ ਬੁਕੇ"'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਚਪਟੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਜਿਨਸੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref name="Colours of life">{{Cite news|location=Kolkota}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" !Year !Film !Director !Role !Co actors |- |1997 |''Lav Kush'' |V. Madhusudhana Rao |[[ਮਾਂਡਵੀ|Mandavi]] |[[ਜਯਾ ਪ੍ਰਦਾ|Jaya Prada]], [[ਅਦਿਤੀ ਚੈਟਰਜੀ|Aditi Chatterjee]] |- |2004 |''Waarish'' |Kaushik Ganguly |Medha |Sabyasachi Chakrabarty, [[ਦੇਬਾਸ਼੍ਰੀ ਰਾਏ|Debashree Roy]] |- |2005 |''Shunyo E Buke'' |Kaushik Ganguly |Artist's wife |Kaushik Sen, Kharaj Mukherjee |- |2007 |''Jara Bristite Bhijechhilo'' |Anjan Das | |[[ਇੰਦਰਾਨੀ ਹਾਲਦਰ|Indrani Halder]], Sudip Mukherjee |- |2008 |''Chalo Let's Go'' |Anjan Dutt |Miss Gombhir |Rudranil Ghosh, Saswata Chatterjee, Parambrata Chatterjee |- |2009 |''Sakaler Rang'' |Suvamoy Chattopadhyay |Bhabi |Taranga Sarkar, Chhabi Talukdar, Paulomi De, Monu Mukhopadhyay |- |2010 |''Arekti Premer Golpo'' |Kaushik Ganguly |Rani / Gopa |[[ਰਿਤੁਪਰਣੋ ਘੋਸ਼|Rituparno Ghosh]], [[ਇੰਦਰਨੀਲ ਸੇਨਗੁਪਤਾ|Indraneil Sengupta]], [[ਰਾਇਮਾ ਸੇਨ|Raima Sen]] |- |2011 |''Rang Milanti'' |Kaushik Ganguly |Kamalika's elder sister |Saswata Chatterjee, [[ਰਿਧਿਮਾ ਘੋਸ਼|Ridhima Ghosh]], Gaurav Chatterjee, Gaurav Chakraborty, Tanaji Dasgupta, Indrasheesh Ray |- |2012 |''Laptop'' |Kaushik Ganguly |Mrs. Durba Mukherjee |[[ਰਾਹੁਲ ਬੋਸ|Rahul Bose]], Saswata Chatterjee, Ananya Chatterjee, Gaurav Chakrabarty |- | rowspan="3" |2013 |''Arjun – Kalimpong E Sitaharan''<ref name="Enter, genx sleuth Arjun">{{Cite news|location=Calcutta, India}}</ref> |Prem Modi |Nilam, Sita's governess |Dipankar De, Om (actor) |- |''Shabdo''<ref name="Tollywood Shabdo">{{Cite news|location=Calcutta, India}}</ref> |Kaushik Ganguly | |Raima Sen, [[ਵਿਕਟਰ ਬੈਨਰਜੀ|Victor Banerjee]], Ritwick Chakraborty |- |''Bakita Byaktigato'' |Pradipta Bhattacharya | |Ritwick Chakraborty, Aparajita Ghosh Das, [[ਮਾਧਬੀ ਮੁਖਰਜੀ|Madhabi Mukherjee]], Debesh Roy Choudhury, Supriyo Dutta, Monu Mukherjee, Sudipa Basu, Amit Saha and Kaushik Roy |- |2014 |''Nirbashito'' |Churni Ganguly | |Churni Ganguly, Saswata Chatterjee, Raima Sen, Lars Bethke, Lia Boysen, Martin Wallstrom, Joakim Granberg & others |- |2017 |''Chaya O Chobi'' |Kaushik Ganguly |Maya |Abir Chatterjee, Koyel Mallick, [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਸਰਕਾਰ|Priyanka Sarkar]] |- |2018 |''Drishtikone'' |Kaushik Ganguly |Rumki |Prosenjit Chatterjee, Kaushik Ganguly, Rituparna Sengupta |- |2018 |''Haami'' |[[ਨੰਦਿਤਾ ਰਾਏ|Nandita Roy]] and Shiboprosad Mukherjee | | |- |2019 |''Tarikh'' | {{Yes}} | |Ritwick Chakraborty, Saswata Chatterjee, [[ਰਾਇਮਾ ਸੇਨ|Raima Sen]], Kaushik Ganguly |- |2021 |''Anusandhan'' |Kamaleswar Mukherjee | |Saswata Chatterjee, [[ਪਾਇਲ ਸਰਕਾਰ|Payel Sarkar]], Joydip Mukherjee |- |2022 |''Lokkhi Chele'' |Kaushik Ganguly | |Ujaan Ganguly, Babul Supriyo |- |2022 |''[[Shubho Bijoya]]'' |Rohan Sen | |Bonny Sengupta, Koushani Mukherjee, Kaushik Ganguly |- | rowspan="3" |2023 |''Kaberi Antardhan'' | rowspan="2" |Kaushik Ganguly | |Prosenjit Chatterjee, [[ਸਰਾਬੰਤੀ ਚੈਟਰਜੀ|Srabanti Chatterjee]] |- |''Ardhangini'' | |[[ਜਯਾ ਅਹਿਸਨ|Jaya Ahsan]] |- |''Rocky Aur Rani Kii Prem Kahaani'' |[[ਕਰਨ ਜੌਹਰ|Karan Johar]] |Anjali Chatterjee |[[ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ|Ranveer Singh]], [[ਆਲੀਆ ਭੱਟ|Alia Bhatt]], Tota Roy Chowdhury |} === ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲ === * [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ|ਸਟਾਰਪਲੱਸ]] (2007-2009) ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਮਹਿਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਕਯਾਮਥ'' * [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] ਲਈ ''ਰਾਹਤ'' । * ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ ਲਈ ''ਉਮੀਦ'' । * ''@Bhalobasha.com'' ( ਸਟਾਰ ਜਲਸਾ ) <ref name="Bhalobasa.com Star Jalsa Songs, Cast">{{Cite web |title=Bhalobasa.com Star Jalsa Songs, Cast |url=http://www.bhalobasa.in/articles/124455/135 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825093558/http://www.bhalobasa.in/articles/124455/135 |archive-date=25 August 2012 |access-date=24 June 2013 |publisher=Bhalobasa.in}}</ref> * ''ਛੋਟੀ ਸੀ ਆਸ਼ਾ'' । <ref name="telegraphindia1"/> * ''ਬੰਧਨ'' (ਸਟਾਰ ਜਲਸ਼ਾ) * ''ਦਿਲੇਰ ਚੋਰਾਬਲੀ'' (ਜ਼ੀ ਬੰਗਲਾ) * ''ਦੇਬੀ'' (ਜ਼ੀ ਬੰਗਲਾ) == ਪੁਰਸਕਾਰ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਟਾਈਟਲ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਫਿਲਮ ! ਨਤੀਜਾ |- | 1996 | ਓਨੀਡਾ ਪਿਨੈਕਲ ਅਵਾਰਡ | ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ||{{Won}}<ref name="I'm there, tickling and alive">{{cite news |title=I'm there, ticking and alive' |url=http://www.telegraphindia.com/1110908/jsp/entertainment/story_14477921.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215835/http://www.telegraphindia.com/1110908/jsp/entertainment/story_14477921.jsp |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |work=The Telegraph (India) |access-date=29 February 2012 |location=Calcutta, India |first1=Churni |last1=Ganguly |first2=Much |last2=More |date=8 September 2011}}</ref> |- | 2005 | BFJA ਅਵਾਰਡ | ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ | ''ਵਾਰਿਸ਼'' |{{Won}} |- | | ਕਲਾਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ | ||{{Won}}<ref name="List of Kalakar award winners">{{cite web |title=List of Kalakar award winners |url=http://kalakarawards.co/images/pastawardeeslist.pdf |publisher=Kalakar awards |access-date=2 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902011055/http://kalakarawards.co/images/pastawardeeslist.pdf |archive-date=2 ਸਤੰਬਰ 2026 |url-status=dead }}{{Dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 2015 | [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ]] | ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ {{Efn|The film also won the sound designer trophy at the [[62nd National Film Awards|62nd National Award category]]}} | ''ਨਿਰਬਾਸਿਤੋ'' |{{Won}}<ref name="Sudden emptiness after national award">{{cite web |title=Sudden emptiness after national award |date=24 March 2015 |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/sudden-emptiness-after-national-award-news-nirbashito-director-churni-ganguly/ |access-date=12 August 2015}}</ref> |- | 2019 | ਸਰਵੋਤਮ ਸੰਵਾਦਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ | | 66ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ''ਤਾਰੀਖ਼'' |{{Won}} |- | rowspan="2" | 2024 | ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਫਿਲਮ ਜਰਨਲਿਸਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ | ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ | rowspan="2" | ''ਅਰਧੰਗਿਨੀ'' | {{Won}} |- | 7ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਬੰਗਲਾ | ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ | {{Won}} |- |} == ਨੋਟਸ == {{Notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|1902543}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] 0eukldyjdz4snoeiksrjl5whk51skvt 0 197329 854256 840274 2026-11-11T06:17:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854256 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn">ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ</div> |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Art77c.jpg|frameless]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। | class="infobox-data" |24 ਜੂਨ 1908<br /><div class="birthplace" style="display:inline">[[Central Division (Travancore)|ਕੇਂਦਰੀ ਤਰਾਵਣਕੋਰ]], ਕੇਰਲ</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਮਰ ਗਿਆ। | class="infobox-data" |9 ਅਕਤੂਬਰ 1987 (ID1) (ਉਮਰ 79) &nbsp; |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਕੌਮੀਅਤ | class="infobox-data category" |ਭਾਰਤੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&nbsp; | class="infobox-data" |ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ (ਕੇਰਲ ਨਾਚ) |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਬੱਚੇ. | class="infobox-data" |4, [[Vinodini Sasimohan|ਵਿਨੋਦਿਨੀ ਸਾਸੀਮੋਹਨ]], [[Venugopal|ਵੇਣੂਗੋਪਾਲ]] ਸਮੇਤ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ | class="infobox-data" |[[Guru Kunchu Kurup|ਗੁਰੂ ਕੁੰਚੂ ਕੁਰੁਪ]] (ਅੰਕਲ) |} ਪੇਰੂਮਾਨੂਰ ਗੋਪੀਨਾਥਨ ਪਿਲਾਈ(ਅਸਲੀ ਨਾਂ),ਜਿਹੜੇ ਕਿ '''ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, (ਜਨਮ 24 ਜੂਨ 1908-ਦੇਹਾਂਤ 9 ਅਕਤੂਬਰ 1987) ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ-ਕਮ-ਡਾਂਸਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਖਿਅਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ, ਕੇਰਲ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕਾ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਸੰਗੀਤਾ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹਨ।<ref name="SNA Awardees' List">{{Cite web |date=2016 |title=SNA Awardees' List |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331060603/http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=31 March 2016 |access-date=February 5, 2016 |publisher=Sangeet Natak Akademi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dance |url=http://www.keralaculture.org/dance-ksna/458 |access-date=25 February 2023 |publisher=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kerala Sangeetha Nataka Akademi Award: Dance |url=http://www.keralaculture.org/dance-a-ksna/466 |access-date=26 February 2023 |publisher=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala}}</ref> == ਮਹੱਤਵ == ਬੇਸ਼ੱਕ ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਕਲਾ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਪਰ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਕੇਰਲ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚ ਨਾਟਕ ਕਥਕਲੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਉਦੇ ਸ਼ੰਕਰ|ਉਦੈ ਸ਼ੰਕਰ]] ਵਾਂਗ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਦੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਚ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ|ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੇ ਛਡਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ [[ਕਥਕਲੀ]] ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ [[ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ [[ਮਨੁੱਖ|ਮਨੁੱਖਤਾ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਬਾਈਬਲ]] ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਬੈਲੇ ਦੀ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ([[Kaplingadan|ਕਪਲਿੰਗਦਾਨ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ (ਕਥਕਲੀ ਦੀ ਕਲੁਵਾਜ਼ੀ) ਸ਼ੈਲੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।ਜਦੋਂ ਕਵੀ [[ਵਲਾਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ|ਵੱਲਾਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ]] ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਰ ਦੇ ਮੁਲਮਕੁਨਨਾਥੁਕਾਵੁ ਵਿਖੇ ਕੇਰਲ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਸਤਾਦਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੱਟੀਕਮਥੋਡੀ ਰਵੰਨੀ ਮੈਨਨ, ਗੁਰੂ ਕੁੰਚੂ ਕੁਰੁਪ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਵਲਾਪਾਰਾ ਨਾਰਾਇਣਨ ਨਾਇਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਟਯਾਚਾਰੀਆ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਮਣੀ ਮਾਧਵ ਚੱਕੀਅਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਸ ਅਭਿਨੈ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਕਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨਾਇਰ ਅਤੇ ਡਾਂਸਰ ਆਨੰਦ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਲਾਮੰਡਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਉਹ [[ਰਾਗਿਨੀ ਦੇਵੀ]], ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਜੰਮਪਲ ਡਾਂਸਰ ਐਸਥਰ ਲੂਏਲਾ ਸ਼ਰਮਨ ਸੀ, ਦੇ ਨਾਲ ਡਾਂਸ ਪਾਰਟਨਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਗਿਨੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1932 ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਟੇਜ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਦੌਰੇ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਕਲੀ ਅਤੇ ਨਾਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਮ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਪਾਰਖੀ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਨੇ ਤੀਹਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਾਂਸਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ :- "ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਗੋਪੀਨਾਥ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਝਲਕੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਦੋਂ ਨ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੇਕਾਰ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਨ੍ਰਿਤ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਅਗਵਾਈ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਾਂ।" ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚਿਥਿਰਾ ਥਿਰੂਨਲ ਬਲਰਾਮ ਵਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀਰਾ ਸ੍ਰਮਖਲਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਇਪਟਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਥੀਏਟਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਆਈ. ਪੀ. ਟੀ. ਏ.) ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਬਿੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ [[Nava Rasa|ਨਵ ਰਸ]] (ਨੌ ਭਾਵਨਾਵਾਂ) ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਮਰੀਕਾ, ਫਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਅਜਾਇਬ ਘਰ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਕਥਕਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਕਥਕਲੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਡਾਂਸ ਸੰਸਥਾਨ ਦਾ ਮਹਿਲ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਨਟਾਨਨਿਕੇਤਨ ਅਤੇ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ|ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ]] ਵਿੱਚ [[Viswa Kala Kendra|ਵਿਸ਼ਵ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਥਕਲੀ ਕੇਂਦਰ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ। ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮ 'ਪ੍ਰਹਲਾਦ' ਵਿੱਚ ਹਿਰਨਿਆਕਾਸੀਪੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੇਵੀਂ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਊਂਡ ਟਰੈਕ ਵਾਲੀ ਤੀਜੀ ਫਿਲਮ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਿਤਨੌਕਾ ਵਿੱਚ ਜੀਸਸ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਅਤੇ ਭਾਕਥਾਕੁਚੇਲਾ ਵਿੱਚ ਪੁਥਾਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ ਜੋ ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਨੌ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਰ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। 9 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਨੂੰ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਹਾਲ ਏਰਨਾਕੁਲਮ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੈਲੇ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ|ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ]] ਵਿੱਚ '[https://web.archive.org/web/20250610071707/http://gurugopinathnatanagramam.org/Default.aspx ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਨਟਾਨਗ੍ਰਾਮਮ]' ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਪਿੰਡ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਟਾਨਗ੍ਰਾਮਮ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ 3 ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਨਾਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਸਾਬਕਾ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ|ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1954 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਫ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ ਤਾਰਾ ਚੌਧਰੀ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਇਕਲੌਤੀ ਡਾਂਸਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 1961 ਵਿੱਚ [[ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ|ਫਿਨਲੈਂਡ]] ਦੇ [[ਹੈਲਸਿੰਕੀ|ਹੇਲਸਿੰਕੀ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਵਾ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਦੇ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ == ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ 'ਪੇਰੂਮਾਨੂਰ ਥਰਾਵਦ' ਦੀ ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਕਥਕਲੀ ਕਲਾਕਾਰ [[Champakkulam Paachu Pillai|ਚੰਪਾਕੁਲਮ ਪਾਚੂ ਪਿਲਾਈ]], ਜੋ ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਥਾਡ਼ੀ ਅਤੇ ਕਾਠੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ ਭੀਮ ਪਰਮੂ ਪਿਲਾਈ ਉਰਫ ਉੰਦਾ ਪਰਮੂ ਪਿਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਤਰਾਵਣਕੋਰ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਡਾਂਸਰ (ਕਥਕਲੀ) ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਜੂਨ 1908 ਨੂੰ ਮਾਧਵੀ ਅੰਮਾ ਅਤੇ ਕੈਪੀਲੀ ਸੰਕਰਾ ਪਿਲਾਈ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਚੰਪਾਕੁਲਮ, ਕੁੱਟਾਨਾਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਕੇਰਲ ਦੇ [[ਅੱਲਾਪੁੜਾ|ਅਲਾਪੁਡ਼ਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 'ਕਥਕਲੀ' ਦੀ ਕਪਲਿੰਗਦਾਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Champakkulam Paramu Pillai|ਚੰਪਾਕੁਲਮ ਪਰਮੂ ਪਿਲਾਈ]] ਅਤੇ ਚੰਪਾਕੂਲਮ ਸ਼ੰਕੂ ਪਿਲਾਈ। ਮਹਾਨ ਕਥਕਲੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਕੁੰਚੂ ਕੁਰੁਪ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਕਥਕਲੀ ਅਰੰਗੂ (ਸਟੇਜ) ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਤਹਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਟੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਕਥਕਲੀ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੋਅ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਚਾਚਾ ਸੌਂ ਰਹੇ ਮੁੰਡੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਂਰਸ਼ੀ-ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸੀ-ਵਰਗਾ ਲੱਗਣ ਲਈ ਕੁਝ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਮੇਕਅੱਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੱ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਕੁਰਸੀ' ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਚਾਚਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਥਕਲੀ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੀ। [[Champakkulam Paramu Pillai|ਚੰਪਾਕੁਲਮ ਪਰਮੂ ਪਿਲਾਈ]], [[Mathoor Kunjupilla Panicker|ਮਾਥੂਰ ਕੁੰਜੁਪਿੱਲਾ ਪਨਿਕਰ]] ਅਤੇ ਚੰਪਾਕਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[Thakazhi Kesava Panicker|ਤਕਾਜ਼ੀ ਕੇਸਵਾ ਪਨਿਕਰ]] ਵਰਗੇ ਕਥਕਲੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਾਸਟਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸੀ, ਜੋ ਅਭਿਨੈ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਵਲਾਪਾਰਾ ਨਾਰਾਇਣਨ ਨਾਇਰ 'ਕੇਰਲ ਕਲਾਮੰਡਲਮ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕੁੰਚੂ ਕੁਰੁਪ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਅਭਿਨੈ]] ਦਾ ਪਾਠ ਸਿਖਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਥਕਲੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮਾਹਰ ਚੇਂਗਨੂਰ ਰਮਨ ਪਿਲਾਈ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੁਲੱਕਲ ਥੰਕਮਾਨੀ ਅੰਮਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਹਾਨ [[ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ]] ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ 30 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੇਰਲ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਵਿਖੇ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਵੀ [[ਵਲਾਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ|ਵੱਲਾਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ]] ਅਤੇ ਮਾਨੱਕੁਲਮ ਮੁਕੁੰਦਾ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਮਰ ਰਹੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੋਰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦੀ ਸਹਿ-ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਮਰਥਨ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ [http://www.ambahouse.org/theauthor.shtml ਵਸੰਤੀ ਜੈਸਵਾਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511061503/http://www.ambahouse.org/theauthor.shtml |date=2019-05-11 }} ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ ਅਤੇ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]] ਦੀ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਧੀ ਵਿਲਾਸਿਨੀ ਰਾਮਚੰਦਰਨ ਸੀ, ਜੋ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ (ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਮਾਰਚ 2015 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਵਿਨੋਦਿਨੀ ਸਸੀਮੋਹਨ 60 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹੁਣ ''ਵਿਸ਼ਵ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ'', [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ|ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ]] ਦੀ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਜੀ. ਵੇਣੂਗੋਪਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। == ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ (ਕੇਰਲ ਨਾਚ) == ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਕਥਕਲੀ" ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਚ ਰੂਪ ਤੋਂ ਨਾਚ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਓਰੀਐਂਟਲ ਡਾਂਸ', 'ਕਥਕਲੀ ਨਟਨਮ' ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ' (ਕੇਰਲਾ ਨਟਨਮ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ ਨੂੰ ਕਥਕਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀਬੱਧ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਲਾ ਅਤੇ ਨਾਚ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਥਕਲੀ ਨੂੰ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਅਤੇ ਨਾਇਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ ਚੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਜਨਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਚ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੀਹ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਖਲਾਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। == ਰਾਮਲੀਲਾ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਬੈਲੇ == ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਰਾਮ ਲੀਲਾ' ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਬੂਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ 'ਰਾਮਾਇਣ' ਬੈਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਰਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ 1500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਕਿਤਾਬਾਂ == ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਨ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਪੋਜ ਅਤੇ ਅਬਿਨਯਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਲੋਕਾਸ ਨਾਲ) । ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨਃ * ਕਥਕਲੀ ਨਟਨਮ (ਕਥਕਲੀ ਨ੍ਰਿਤ) * ਨਟਨਕੈਰਾਲੀ (ਕੇਰਲ ਨਾਚ) * ਥਲਾਵੁਮ ਨਟਨਾਵਮ (ਤਾਲ ਅਤੇ ਨੱਚਣ) * ਅਭਿਨਯਮਪੁਰਮ (ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ) * ਅਭਿਨੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ (ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1908]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] iz57c9owitucp435qq1ijzyukb3qk7p 0 197673 854288 838085 2026-11-11T10:19:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854288 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਉੱਲਾਲ | image = Jayshree Ullal Arista CEO.jpg | caption = 2015 ਵਿੱਚ ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਉੱਲਾਲ | birth_date = {{birth date and age|1961|3|27}} | birth_place = ਲੰਦਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ | nationality = ਅਮਰੀਕੀ | alma_mater = [[ਸੈਂਟਾ ਕਲਾਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br/> [[ਸਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | occupation = ਸੀ.ਈ.ਓ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, [[ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ]] | spouse = ਵਿਜੇ ਉੱਲਾਲ | children = 2 ਧੀਆਂ | website = [http://www.arista.com/en/company/management arista.com] }} '''ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਵੀ. ਉੱਲਾਲ''' (ਜਨਮ 27 ਮਾਰਚ, 1961) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ [[ਅਰਬਪਤੀ]] ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਲਾਉਡ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਜੋ ਡੇਟਾ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ 10/25/40/50/100/400/800 ਗੀਗਾਬਿਟ ਈਥਰਨੈੱਟ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/news/india/meet-jayshree-ullal-indian-american-ceo-among-richest-self-made-women-in-us-11657079065082.html|title=Meet Jayshree Ullal, Indian-American CEO among richest self-made women in US|date=July 6, 2022|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]|access-date=June 23, 2023}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਉੱਲਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਮਾਰਚ, 1961 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last= |date=26 December 2013 |title=Jayshree Ullal: Queen of the wired world |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/Jayshree-Ullal-Queen-of-the-wired-world/article20810799.ece |access-date=8 March 2018 |website=thehindubusinessline.com}}</ref> ਉਹ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਾਨਵੈਂਟ ਆਫ਼ ਜੀਸਸ ਐਂਡ ਮੈਰੀ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/news/india/meet-jayshree-ullal-indian-american-ceo-among-richest-self-made-women-in-us-11657079065082.html|title=Meet Jayshree Ullal, Indian-American CEO among richest self-made women in US|date=July 6, 2022|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]|access-date=June 23, 2023}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.livemint.com/news/india/meet-jayshree-ullal-indian-american-ceo-among-richest-self-made-women-in-us-11657079065082.html "Meet Jayshree Ullal, Indian-American CEO among richest self-made women in US"]. ''[[Mint (newspaper)|Mint]]''. July 6, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">June 23,</span> 2023</span>.</cite></ref> ਉਸ ਨੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ,<ref>{{Cite web |date=2007-01-02 |title=SFSU Magazine Fall 2006 Alumni and Friends, Jayshree Ullal of Cisco Systems |url=http://magazine.sfsu.edu/archive/fall_06/alumni2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019213210/http://magazine.sfsu.edu/archive/fall_06/alumni2 |archive-date=2016-10-19 |access-date=2012-05-10 |publisher=Sfsu.edu}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੀਐਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Jayshree Ullal |url=https://www.calstate.edu/impact-of-the-csu/alumni/made-in-the-csu/san-francisco/Pages/Jayshree-Ullal.aspx |access-date=June 22, 2023 |website=[[The California State University]]}}</ref> ਉਹ ਸਾਂਤਾ ਕਲਾਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਐਮਐਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=August 17, 2015 |title=Jayshree Ullal |url=https://www.scu.edu/engineering/stories/award-winners/jayshree-ullal.html |access-date=22 June 2023 |website=[[Santa Clara University]]}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਰੀਅਰ === ਉੱਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਫੇਅਰਚਾਈਲਡ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਰਣਨੀਤਕ ਵਿਕਾਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਡਵਾਂਸਡ ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਡਿਵਾਈਸਿਸ (AMD) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ IBM ਅਤੇ Hitachi ਲਈ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਮੈਮੋਰੀ ਚਿਪਸ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{Cite news|url=https://www.seema.com/a-self-made-business-woman-jayshree-ullal/|title=A Self-Made Business Woman, Jayshree Ullal|last=Swarnendu|date=September 12, 2021|work=SEEMA|access-date=June 23, 2023}}</ref> 1988 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨਗਰਮੈਨ-ਬਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਬਿਜ਼ਨਸ ਯੂਨਿਟ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ।<ref name="People & Positions">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=xw8EAAAAMBAJ&pg=PA21|title=People & Positions|date=March 23, 1992|work=[[Network World]]}}</ref> ਮਾਰਚ 1992 ਵਿੱਚ, ਉੱਲਾਲ ਫਾਈਬਰ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟਿਡ ਡੇਟਾ ਇੰਟਰਫੇਸ (FDDI) ਨੈੱਟਵਰਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਕ੍ਰੇਸੈਂਡੋ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=xw8EAAAAMBAJ&pg=PA21|title=People & Positions|date=March 23, 1992|work=[[Network World]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://books.google.com/books?id=xw8EAAAAMBAJ&pg=PA21 "People & Positions"]. ''[[Network World]]''. March 23, 1992.</cite></ref> ਉਸ ਨੇ 100-Mbit/s ਕਾਪਰ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟਿਡ ਡੇਟਾ ਇੰਟਰਫੇਸ (CDDI) ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.networkcomputing.com/data-centers/top-women-storage/page/0/13|title=Top Women in Storage|date=September 26, 2007|work=[[Network Computing]]|access-date=June 23, 2023|page=14}}</ref> ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਈਥਰਨੈੱਟ ਸਵਿਚਿੰਗ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/lifestyle/tech/2013/sep/08/tech-guru-jayashree-ullal-514499.html|title=Tech Guru: Jayashree Ullal|last=Matham|first=Adarsh|date=September 8, 2013|work=[[The New Indian Express]]|access-date=June 23, 2023}}</ref> === ਸਿਸਕੋ === ਸਤੰਬਰ 1993 ਵਿੱਚ, ਸਿਸਕੋ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਨੇ ਕ੍ਰੇਸੈਂਡੋ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਸਕੋ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਵਿਚਿੰਗ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.upi.com/Archives/1993/09/24/Cisco-Systems-closes-97-million-acquisition-of-Crescendo-Communications/2233748843200/|title=Cisco Systems closes $97 million acquisition of Crescendo Communications|date=September 24, 1993|work=UPI|access-date=November 27, 2018}}</ref> ਉੱਲਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿਸਕੋ ਕੈਟਾਲਿਸਟ ਸਵਿਚਿੰਗ ਕਾਰੋਬਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ 1993 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2000 ਵਿੱਚ $5 ਬਿਲੀਅਨ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.crn.com/news/networking/207602767/senior-cisco-executive-departs.htm|title=Senior Cisco Executive Departs|last=Hickey|first=Andrew R.|date=May 12, 2008|work=[[CRN (magazine)|CRN]]|access-date=June 24, 2023}}</ref> ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ LAN ਸਵਿਚਿੰਗ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ ਵਜੋਂ,{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2023}} ਉੱਲਾਲ ਨੇ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਸੰਚਾਰ, ਆਈਪੀ ਟੈਲੀਫੋਨੀ, ਸਮੱਗਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਰਣਨੀਤਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਸਿਸਕੋ ਲਈ ਲਗਭਗ 20 ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=June 2023 |title=Acquisitions by Year |url=https://www.cisco.com/c/en/us/about/corporate-strategy-office/acquisitions/acquisitions-list-years.html}}</ref> 2005 ਤੱਕ ਉਹ ਡੇਟਾ ਸੈਂਟਰ, ਸਵਿਚਿੰਗ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.computerworld.com/article/2810034/cisco-executives-retire--insiders-moved-up.html|title=Cisco executives retire, insiders moved up|last=Lawson|first=Stephen|date=July 8, 2005|work=[[Computerworld]]|access-date=June 24, 2023}}</ref> ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਡਿਊਲਰ ਨੈਕਸਸ ਅਤੇ ਕੈਟਾਲਿਸਟ ਡੇਟਾ ਸੈਂਟਰ ਸਵਿਚਿੰਗ ਅਤੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ/ਵਰਚੁਅਲਾਈਜੇਸ਼ਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਭਗ $15 ਬਿਲੀਅਨ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਮਾਲੀਏ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Jayshree Ullal |url=https://investors.arista.com/Corporate-Governance/Committee-Composition/Person-details/default.aspx?ItemId=c810a4b8-53d2-4feb-b33e-5c8d40a433ac |access-date=June 24, 2023 |website=Arista}}</ref> ਸਿਸਕੋ ਵਿਖੇ ਉੱਲਾਲ ਦਾ ਕਰੀਅਰ 15 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। === ਅਰਿਸਟਾ === ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਵਿੱਚ, ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਐਂਡੀ ਬੇਚਟੋਲਸ਼ਾਈਮ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਚੈਰੀਟਨ ਨੇ ਉੱਲਾਲ ਨੂੰ ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਦਾ ਸੀਈਓ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਸੈਂਟਾ ਕਲਾਰਾ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕਲਾਉਡ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਹੈ।<ref>{{Cite press release|url=http://www.aristanetworks.com/en/news/pressrelease/48-pr-20081023-00|title=Arista Networks Names Jayshree Ullal President and CEO, Andreas Bechtolsheim CDO and Chairman|date=23 October 2008|access-date=3 November 2012|archivedate=17 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017142229/http://www.aristanetworks.com/en/news/pressrelease/48-pr-20081023-00}}</ref> ਉੱਲਾਲ ਨੂੰ ਫੋਰਬਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ "ਅੱਜ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/pictures/lmm45emlh/7-jayshree-ullal-co-founder-and-ceo-artista-networks/|title=The 7 Most Powerful People In Tech You've Never Heard Of|date=2 November 2011|work=Forbes|access-date=3 December 2013}}</ref> ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਉੱਲਾਲ ਨੇ ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਨੂੰ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ]] 'ਤੇ ANET ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ IPO ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite press release|url=http://www.arista.com/en/company/news/press-release/940-pr-20140606-01|title=Arista Announces Pricing of Initial Public Offering|publisher=Arista Networks|date=5 June 2014|access-date=5 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709065602/http://www.arista.com/en/company/news/press-release/940-pr-20140606-01|archivedate=9 ਜੁਲਾਈ 2014}}</ref> ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਬੈਰਨ ਦੇ "ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀਈਓ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ<ref>{{Cite news|url=https://www.barrons.com/articles/worlds-best-ceos-30-leaders-with-talent-to-spare-1527300812|title=World's Best CEOs: 30 Leaders With Talent to Spare|date=26 May 2018|access-date=26 May 2018|publisher=Barron's}}</ref> ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਫਾਰਚੂਨ ਦੇ "ਚੋਟੀ ਦੇ 20 ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://fortune.com/businessperson-of-the-year/2019/jayshree-ullal/|title=Businessperson of the Year 2019|date=19 November 2019|access-date=19 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231120718/https://fortune.com/businessperson-of-the-year/2019/jayshree-ullal/|archive-date=December 31, 2019|publisher=Fortune}}</ref> === ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰ === * ਮਈ 2008 – 2010; ਜ਼ੈਡਸਕੇਲਰ<ref>{{Cite web |date= |title=Jayshree Ullal, Former Cisco Senior Executive, joins Zscaler Board |url=https://www.zscaler.com/press/jayshree-ullal-former-cisco-senior-executive-joins-zscaler-board |access-date=2008-09-03 |publisher=zscaler.com}}</ref> * ਅਕਤੂਬਰ 2008–ਵਰਤਮਾਨ; ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ <ref>{{Cite web |date=27 May 2020 |title=Management Team – Board of Directors |url=https://www.arista.com/en/company/management-team#datatab411 |access-date=2020-09-08 |publisher=arista.com |archive-date=2020-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922185037/https://www.arista.com/en/company/management-team#datatab411 |url-status=dead }}</ref> * ਜੂਨ 2020 – ਵਰਤਮਾਨ; ਸਨੋਫਲੇਕ ਇੰਕ<ref>{{Cite web |date= |title=SNOWFLAKE LEADERSHIP – Board of Directors |url=https://www.snowflake.com/leadership-board/ |access-date=2020-09-09 |publisher=snowflake.com |archive-date=2020-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200901221204/https://www.snowflake.com/leadership-board/ |url-status=dead }}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * Nominated as one of the 20 powerful Women to Watch in 2001 by Newsweek<ref>{{Cite web |date=January 7, 2001 |title=Watch Out |url=https://www.newsweek.com/watch-out-150835 |website=[[Newsweek]]}}</ref> * 2001 Innovator and Influencer Award by Information Week{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2018}} * 2005 One of the 50 Most Powerful People in Networking by Network World<ref>{{Cite web |date=December 26, 2005 |title=The 50 most powerful people in networking, listed alphabetically |url=https://www.networkworld.com/article/2316950/the-50-most-powerful-people-in-networking--listed-alphabetically.html |access-date=June 24, 2023 |website=[[Network World]]}}</ref> * One of the Top Women in Storage in 2007<ref name="Top Women in Storage">{{Cite news|url=https://www.networkcomputing.com/data-centers/top-women-storage/page/0/13|title=Top Women in Storage|date=September 26, 2007|work=[[Network Computing]]|access-date=June 23, 2023|page=14}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.networkcomputing.com/data-centers/top-women-storage/page/0/13 "Top Women in Storage"]. ''[[Network Computing]]''. September 26, 2007. p.&nbsp;14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">June 23,</span> 2023</span>.</cite></ref> * A Women of Influence award for Security CSOs in 2008<ref>{{Cite web |date=2008-04-08 |title=Women of Influence Honorees – CSO Online – Security and Risk |url=http://www.csoonline.com/article/330113/women-of-influence-honorees |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406114641/http://www.csoonline.com/article/330113/women-of-influence-honorees |archive-date=April 6, 2012 |access-date=2012-05-10 |publisher=CSO Online}}</ref> * A Top Ten Executive in VMWorld 2011<ref>{{Cite web |date=2 September 2011 |title=Top 10 Executives from VMworld |url=https://siliconangle.com/blog/2011/09/02/top-10-executives-from-vmworld/ |access-date=2012-05-10 |publisher=SiliconANGLE}}</ref> * One of the seven prominent Indian-origin women in the IT industry, according to ''[[ਦਿ ਇਕਨੋਮਿਕਸ ਟਾਈਮਜ਼|The Economic Times]]''<ref>{{Cite web |date=6 June 2013 |title=Jayshree Ullal – Seven prominent Indian-origin IT industry women in US |url=https://economictimes.indiatimes.com/slideshows/nri/seven-prominent-indian-origin-it-industry-women-in-us/jayshree-ullal/slideshow/20459478.cms |access-date=3 December 2013 |publisher=Economic Times }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Recipient of the 2013 Santa Clara University School of Engineering Distinguished Engineering Alumni Award{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2018}} * Ranked #2 in Top 25 Disrupters of 2014 list by CRN<ref>{{Cite web |date=11 August 2014 |title=The Top 25 Disrupters Of 2014 |url=http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300073634/the-top-25-disrupters-of-2014.htm/pgno/0/24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006160657/http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300073634/the-top-25-disrupters-of-2014.htm/pgno/0/24 |archive-date=October 6, 2014 |access-date=22 September 2014 |publisher=CRN}}</ref> * Ranked #3 in Top 25 Disrupters of 2015 list by CRN<ref>{{Cite web |date=3 August 2015 |title=The Top 25 Disrupters Of 2015 |url=http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300077632/the-top-25-disrupters-of-2015.htm/pgno/0/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150809022346/http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300077632/the-top-25-disrupters-of-2015.htm/pgno/0/23 |archive-date=August 9, 2015 |access-date=17 August 2015 |publisher=CRN}}</ref> * Ranked #9 in the 30 Most Impressive Female Engineers Alive Today list by Best Computer Science Degrees<ref>{{Cite web |date=September 2015 |title=The 30 Most Impressive Female Engineers Alive Today |url=https://www.bestcomputersciencedegrees.com/most-impressive-female-engineers-alive-today/ |access-date=2015-10-08 |website=www.bestcomputersciencedegrees.com}}</ref> * EY US Entrepreneur Of The Year Award Winner 2015<ref>{{Cite web |title=EYVoice: EY US Entrepreneur Of The Year Winners Reach For The Clouds |url=https://www.forbes.com/sites/ey/2015/11/15/ey-us-entrepreneur-of-the-year-winners-reach-for-the-clouds/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117164008/http://www.forbes.com/sites/ey/2015/11/15/ey-us-entrepreneur-of-the-year-winners-reach-for-the-clouds/ |archive-date=November 17, 2015 |access-date=2015-11-30 |website=Forbes}}</ref> * World's Best CEOs: Growth Leaders 2018<ref>{{Cite web |title=World's Best CEOs: Growth Leaders |url=https://webreprints.djreprints.com/4358381247754.html |access-date=2018-05-28 |website=barrons.com}}</ref> * 1 on Masala's MOST INFLUENTIAL Asian Women in America list<ref>{{Cite web |title=Meet the 8 MOST INFLUENTIAL Asian Women in America |url=https://www.masala.com/meet-the-8-most-influential-asian-women-in-america-275831.html |access-date=2019-02-04 |website=masala.com}}</ref> * Named to Barron's “World's Best CEOs” list in 2018 and 2019.<ref>{{Cite web |title=Barron's "World's Best CEOs" |url=https://www.barrons.com/articles/jeff-bezos-warren-buffett-and-more-of-the-worlds-best-ceos-51560565404 |access-date=2019-06-17 |website=barrons.com}}</ref> * 18 on Fortune's Businessperson of the Year for 2019 list.<ref>{{Cite web |title=Jayshree Ullal |url=https://fortune.com/businessperson-of-the-year/2019/jayshree-ullal/?hss_channel=lcp-80069 |access-date=2019-12-02 |website=Fortune }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=October 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * Honored with 8th annual Forbes’ America's Richest Self-Made Women in 2022.<ref>{{Cite web |date=July 6, 2022 |title=America's richest self-made women on forbes list |url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/jayshree-ullal-the-indian-american-ceo-on-forbes-list-of-richest-self-made-women-8785241.html |access-date=2022-09-06 |website=MoneyControl}}</ref> * Member of Silicon Valley Business Journal's first Power 100 list for 2023.<ref>{{Cite web |title=HERE'S TO THE POWER PLAYERS, SVBJ names Power 100 for 2023 |url=https://www.bizjournals.com/sanjose/news/2023/02/03/silicon-valley-power-100-reveal.html |access-date=2023-02-03 |website=Silicon Valley Business Journal}}</ref> * 2023 ET Global Indian award winner<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/et-global-indian-award-a-passion-for-networking-helped-this-entrepreneur-at-heart-make-the-switch/articleshow/98136488.cms|title=ET Global Indian award: A passion for networking helped this 'Entrepreneur at Heart' make the switch|date=22 February 2023|work=The Economic Times|access-date=2023-02-22}}</ref> * 2024 Banyan Tree Award<ref>{{Cite news|url=https://www.easterseals.com/ci/get-involved/events/passage/banyan-tree-award.html|title=Easterseals Central Illinois - Banyan Tree Award|date=7 August 2024|work=Easterseals Illinois|access-date=2025-01-16}}</ref> * 2025 Silicon Valley Power 100<ref>{{Cite news|url=https://www.bizjournals.com/sanjose/news/2025/01/07/silicon-valley-2025-power-100.html|title=Silicon Valley Power 100: Meet the region's most influential leaders|date=7 January 2025|work=Silicon Valley Business Journal|access-date=2025-01-16}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀਜੈਸ਼੍ਰੀ == ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿਜੇ ਉੱਲਾਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰਾਟੋਗਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Forbes">{{Cite web |title=Forbes profile: Jayshree Ullal |url=https://www.forbes.com/profile/jayshree-ullal/ |access-date=1 July 2021 |website=Forbes}}</ref><ref name="thehindubusinessline.com">{{Cite web |last= |date=26 December 2013 |title=Jayshree Ullal: Queen of the wired world |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/Jayshree-Ullal-Queen-of-the-wired-world/article20810799.ece |access-date=8 March 2018 |website=thehindubusinessline.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/Jayshree-Ullal-Queen-of-the-wired-world/article20810799.ece "Jayshree Ullal: Queen of the wired world"]. ''thehindubusinessline.com''. December 26, 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 8,</span> 2018</span>.</cite></ref> ਵਿਜੇ ਉੱਲਾਲ, ਜੋ ਹੁਣ ਇੱਕ ਉੱਦਮ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਹੈ, ਸਤੰਬਰ 2012,<ref name="thehindubusinessline.com" /><ref>{{Cite web |last= |date=10 September 2012 |title=Fairchild Semiconductor Appoints Vijay Ullal President and Chief Operating Officer |url=https://www.businesswire.com/news/home/20120910005132/en/Fairchild-Semiconductor-Appoints-Vijay-Ullal-President-Chief |access-date=8 March 2018 |website=businesswire.com}}</ref> ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 2014 ਤੱਕ ਫੇਅਰਚਾਈਲਡ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸੰਚਾਲਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/fairchild-operating-chief-to-depart-over-leadership-differences-1416248570|title=Fairchild Operating Chief to Depart Over Leadership Differences|last=Chen|first=Angela|date=17 November 2014|work=Wall Street Journal|access-date=8 March 2018|publisher=|via=www.wsj.com}}</ref> ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਸਵਰਗੀ ਸਾਰਾਟੋਗਾ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲਵੂਮੈਨ ਸੂਸੀ ਨਾਗਪਾਲ ਦੀ ਭੈਣ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2010-05-13 |title=Saratoga councilwoman Susie Nagpal dies of lung cancer |url=https://www.mercurynews.com/2010/05/13/saratoga-councilwoman-susie-nagpal-dies-of-lung-cancer/ |access-date=2021-03-11 |website=The Mercury News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jayshree Ullal |url=https://www.forbes.com/profile/jayshree-ullal/ |access-date=2021-04-28 |website=Forbes |language=en}}</ref> ਫੋਰਬਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਕੋਲ ਅਰਿਸਟਾ ਦੇ ਲਗਭਗ 5% ਸਟਾਕ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ, ਭਤੀਜੀ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Jayshree Ullal |url=https://www.forbes.com/profile/jayshree-ullal/ |access-date=2021-07-02 |website=Forbes |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਬਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961]] tdv658eoyrqzyss4gqjsrj3a9w05yoh 0 197882 854284 827934 2026-11-11T09:27:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854284 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Ghulam Mustafa Durrani | image = File:GMDurrani4.jpg | image_size = | landscape = | alt = G. M. Durrani | caption = | alias = G.M.D. Sahab, Durrani Ji, Durrani Sahab, G.M. Sahab | birth_date = 8 September 1919 | birth_place = [[Peshawar]], [[British India]] | origin = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], [[India]] (Nationality-[[India]]n) | death_date = {{death date and age |df=yes|1988|09|08|1919}} | death_place = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], India | genre = {{flatlist| * [[Bhajan]] * [[Filmi Devotional songs]] * [[Ghazal]] * [[Qawwali]] * [[Playback singing]] * [[Classical music]] * Patriotic songs }} | occupation = Singer, [[Actor]], [[Music director]], [[Composer]], Radio Drama Artist | instrument = Vocalist, [[Harmonium]], [[Tanpura]] | years_active = 1935–1978 | label = {{Flatlist| * [[Saregama]] * [[Columbia Records]] }} | website = | associated_acts = }} {{Infobox musical artist | name = Ghulam Mustafa Durrani | image = File:GMDurrani4.jpg | image_size = | landscape = | alt = G. M. Durrani | caption = | alias = G.M.D. Sahab, Durrani Ji, Durrani Sahab, G.M. Sahab | birth_date = 8 September 1919 | birth_place = [[Peshawar]], [[British India]] | origin = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], [[India]] (Nationality-[[India]]n) | death_date = {{death date and age |df=yes|1988|09|08|1919}} | death_place = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], India | genre = {{flatlist| * [[Bhajan]] * [[Filmi Devotional songs]] * [[Ghazal]] * [[Qawwali]] * [[Playback singing]] * [[Classical music]] * Patriotic songs }} | occupation = Singer, [[Actor]], [[Music director]], [[Composer]], Radio Drama Artist | instrument = Vocalist, [[Harmonium]], [[Tanpura]] | years_active = 1935–1978 | label = {{Flatlist| * [[Saregama]] * [[Columbia Records]] }} | website = | associated_acts = }} '''ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਦੁਰਾਨੀ''' (ਜਨਮ 1919-ਦੇਹਾਂਤ 8 ਸਤੰਬਰ 1988), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰੇਡੀਓ ਡਰਾਮਾ ਕਲਾਕਾਰ, [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ]], [[ਅਦਾਕਾਰ]] ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ।<ref name="hindilyrics.net/">{{Cite web |title=G.M. Durrani, G.M. Durrani Information |url=http://www.hindilyrics.net/profiles/g.m.-durrani.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030236/http://www.hindilyrics.net/profiles/g.m.-durrani.html |archive-date=24 September 2015 |access-date=21 March 2015 |website=www.hindilyrics.net}}</ref> ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਦੁਰਾਨੀ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਡਰਾਮਾ [[ਕਲਾਕਾਰ]] ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਗਾਇਕੀ|ਗਾਇਕ]] ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਪਸ਼ਤੋ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਕੜ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1930,1940 ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਉਰਦੂ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪਸ਼ਤੋ|ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਏ। 50 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਦੁਰਾਨੀ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਕ [[ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਬੁਖਾਰੀ]] ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇ. ਐੱਲ. ਸਹਿਗਲ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਦੁਰਾਨੀ ਉਦਾਸ ਗੀਤਾਂ, ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਗੀਤਾਂ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ, ਕੁਰਾਨ ਖਾਨ, ਕਵਾਲੀ, ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਭਜਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।<ref name="anmolfankaar.com/"/> ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ-ਅਦਾਕਾਰ ਵੀ ਸਨ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=May 2018}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2018)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਦੁਰਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 1919 ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਠਾਨ ([[ਪਠਾਨ|ਪਸ਼ਤੂਨ]]) ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਈ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਵੰਸ਼ਜ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਐਚ. ਐਮ. ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪਡ਼੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਦਿਮਾਗ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਦਾਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕੀ।<ref name="cinegems.in/"/> == ਵਿਆਹ == [[File:Jyoti_Durrani.jpg|right|thumb|160x160px|ਦੁਰਾਨੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਯੋਤੀ]] ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਜਯੋਤੀ (ਅਸਲ ਨਾਮ ਸਿਤਾਰਾ ਬੇਗਮ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਯੋਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਾਹਿਦਾਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ''ਅਲੀਬਾਬਾ'' ਸਮੇਤ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਾਹਿਦਾਨ ਦੀ ਧੀ [[ਨਿਮੀ|ਨਿੰਮੀ]] ਨੇ ਵੀ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref name="anmolfankaar.com/"/> == ਕੈਰੀਅਰ == === ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ === ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਕੰਮ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ [[ਰਫ਼ੀਕ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ|ਰਫੀਕ ਗਜ਼ਨਵੀ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਗਾਉਂਦਾ/ਵਜਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਹਿਕਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਰਫੀਕ ਗਜ਼ਨਵੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਮਾਸਟਰ ਮੰਨਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਮੋਟਰ-ਪਾਰਟਸ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੌਕਰੀ' ਤੇ ਲੈ ਗਏ। ਪਰ ਅੰਦਰਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਉੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਦੁਰਾਨੀ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 22 ਰੁਪਏ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਭੱਜ ਗਿਆ। === ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ === [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ [[ਰੇਡੀਓ]] ਉੱਤੇ ਗਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ [[ਦਿੱਲੀ]], ਫਿਰ ਬੰਬਈ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1935 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ)]] ਆਏ। ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੰਬਈ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਫਿਲਮ ਵਾਲੇਆ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਲਈ ਬੁਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="cinegems.in/"/> === ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ === [[ਤਸਵੀਰ:Sohrab_Modi.jpg|right|thumb|153x153px|ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਗੁਰੂ, ਸੋਹਰਾਬ ਮੋਦੀ]] ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ (ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਕ)]] ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="hindilyrics.net/"/> ਦੁਰਾਨੀ ਦੀ ਖੋਜ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੋਹਰਾਬ ਮੋਦੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ 1935 ਜਾਂ 1936 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਫਿਲਮ ਸੈਦ-ਏ-ਹਵਾਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ, ਜੋ "ਤਾਨ-ਤਲਵਾਰ" ਬੁੰਦੂ ਖ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫਿਲਮ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=G.M. Durrani - Singer, Music Director, Actor &#124; MySwar |url=http://myswar.co/artist/gm-durrani |website=myswar.co}}</ref> ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨਃ '''"ਮਸਤੋੰਕੋ ਸ਼ੇਮ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਪੀਨਾ ਸ਼ਰਾਬ ਕਾ, ਘੁੱਟੀ ਮੇਂ ਮੇਰੀ ਪੜ ਗਯਾ ਕਤਰਾ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ"<br />''' ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦਃ "ਖੁਸ਼-ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੈਂ ਪੀਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਸੀ।<ref name="cineplot.com">{{Cite web |title=G.M. Durrani – Interview |url=http://cineplot.com/music/g-m-durrani-interview/ |website=cineplot.com}}</ref> === ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ === [[ਤਸਵੀਰ:Akashvani_Bhavan_in_New_Delhi.jpg|right|thumb|180x180px|ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਭਵਨ]] ਜਦੋਂ ਦੁਰਾਨੀ ਬੰਬਈ ਆਏ ਤਾਂ ਪਲੇਅਬੈਕ ਸਿਸਟਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਨੂੰ ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੌਡ਼ਨਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ "ਕੰਜਰ" ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਿਨਰ੍ਵਾ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ (ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਕ)]] ਦੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਦੁਰਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵੀ ਬਹਿਜ਼ਾਦ ਲਖਨਵੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਮਲਿਕਾ-ਏ-ਗ਼ਜ਼ਲ (ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ [[ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ]]) ਨੇ ਗਾਈਆਂ ਸਨ। === ਮੁੰਬਈ ਵੱਲ ਸ਼ਿਫਟ === ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ([[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ (ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਕ)]] ਬਾਬਾ-ਏ-ਨਾਸ਼ਰਾਇਤ (ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਪਿਤਾ) [[ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਬੁਖਾਰੀ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਬੁਖਾਰੀ ਨੂੰ "ਉਸਤਾਦ" ਕਿਹਾ। (ਜ਼ੈੱਡ. ਏ. ਬੁਖਾਰੀ, ਦਿੱਲੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੇ ਬੰਬਈ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ। [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੁਖਾਰੀ ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਨਿਗਮ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਜਨਰਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ. (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ) ਦੇ ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਛੇਤੀ ਹੀ 40 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਡਰਾਮਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਵਧ ਕੇ 70 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1939-40 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਹ ''ਬਹੁਰਾਨੀ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਸਾਗਰ ਮੂਵੀਟੋਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਫ਼ੀਕ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ|ਰਫੀਕ ਗਜ਼ਨਵੀ]] ਸਨ। ਦੁਰਾਨੀ ਉਦੋਂ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ (ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਕ)]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] ਦਿਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਿਕਾਰਡ ਐਤਵਾਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਦੂਜਾ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਜਾਂ ਡਿਸਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਗੀਤ ਮਿਸ ਰੋਜ਼, ਇੱਕ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਜਰਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾਲ ਇੱਕ ਯੁਗਲ ਗੀਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੀਤ ਲਈ ਏ. ਆਈ. ਆਰ. (ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਦੀ ਜਗਾਹ ਤੇ 75 ਰੁਪਏ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 31 ਦਸੰਬਰ 1940 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="anmolfankaar.com/">{{Cite web |title=G. M. Durrani : The Forgotten Great Male Playback Singer (Guzare Zamaane ke Azeem Pratinidhi Gaayak) |url=http://www.anmolfankaar.com/specials/ek-fankaar/112-g-m-durrani-the-forgotten-great-male-playback-singer-guzare-zamaane-ke-azeem-pratinidhi-gaayak.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403021846/http://www.anmolfankaar.com/specials/ek-fankaar/112-g-m-durrani-the-forgotten-great-male-playback-singer-guzare-zamaane-ke-azeem-pratinidhi-gaayak.html |archive-date=3 April 2015 |access-date=18 March 2015}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਖਵਾਜਾ ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਅਨਵਰ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]], ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਓ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਏ. ਆਰ. ਕੁਰੈਸ਼ੀ, (ਅੱਲਾ ਰਖਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ), ਪੰਡਿਤ [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਤਬਲਾ]] ਸੰਗੀਤਕਾਰ ''[[ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ (1954 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ]]'', ਹਮਲੋਗ, ਮਗਰੂਰ, ''ਸ਼ਮਾ'', ''ਨਮਸਤੇ'', ਸਬਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗਾਇਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=G. M. Durrani |url=http://www.veethi.com/india-people/g._m._durrani-profile-3529-24.htm}}</ref> ਉਹ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, 1944 ਵਿੱਚ ਰਫੀ ਨੇ ਫਿਲਮ 'ਗਾਓਂ ਕੀ ਗੋਰੀ' (ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਲਈ 1944), 'ਅਜੀ ਦਿਲ ਹੋ ਕਾਬੂ ਮੇਂ ਤੋ ਦਿਲਦਾਰ ਕੀ ਐਸੀ ਤੈਸੀ' ਲਈ ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਅਤੇ ਕੋਰਸ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ।<ref name="sangeetmahal.com/">{{Cite web |title=Sangeet Mahal : The Music Greats |url=http://www.sangeetmahal.com/hof/singers_rafi.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070526060332/http://www.sangeetmahal.com/hof/Singers_Rafi.asp |archive-date=26 May 2007 |access-date=2007-04-28}}</ref> [[ਗੀਤਾ ਦੱਤ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਪਣੀ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ਦੋ ਭਾਈ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤ "ਆਜ ਪ੍ਰੀਤ ਕਾ ਨਾਤਾ ਟੂਟ ਗਯਾ" ਸੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ|ਐਸ. ਡੀ. ਬਰਮਨ]] ਲਈ ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯੁਗਲ ਗੀਤ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Geeta Dutt - Musical Association with Playback Singers |url=http://www.geetadutt.com/gmdurani.html |website=www.geetadutt.com}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀ. ਐੱਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯੁਗਲ ਗੀਤ 'ਹੇ ਚੋਰ ਕੀ ਜਾਤ ਬੜੀ ਬੇਵਫ਼ਾ', ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]] ਲਈ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ|ਲਤਾ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਸੀ। ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੱਜ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਾ ਗਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਫੀ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਖਵਾਜਾ ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਅਨਵਰ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ''ਕੁੜਮਾਈ'' (ਪੰਜਾਬੀ-1941) ਵਿੱਚ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਫਿਲਮ ''ਅੰਗੂਰੀ'' (1943) ਦਿੱਤੀ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ == [[ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ|ਕੇ. ਐਲ. ਸਹਿਗਲ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਿੰਦਰ, ਖਾਨ ਮਸਤਾਨਾ ਅਤੇ ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ 40 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name="cinegems.in/">{{Cite web |title=Account Suspended |url=http://cinegems.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi |website=cinegems.in |access-date=2025-04-28 |archive-date=2016-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701214211/http://cinegems.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi |url-status=dead }}</ref> ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇ. ਐੱਲ. ਸਹਿਗਲ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਸੀ।<ref name="hindilyrics.net/"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਫੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀ. ਐੱਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਕਈ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਬਣ ਗਏ। ਤਲਤ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਰਾਨੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ 'ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਅਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=24 December 2013 |title=24th December 1924: Mohammed Rafi, legendary playback singer, was born - |url=https://www.mapsofindia.com/on-this-day/24th-december-1924-mohammed-rafi-legendary-playback-singer-was-born}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਿਵੇਂ "ਹਮਕੋ ਹੰਸਤੇ ਦੇਖ ਜਮਾਨਾ ਜਲਤਾ ਹੈ" (''ਹਮ ਸਬ ਚੋਰ ਹੈਂ'', 1956) ਅਤੇ "ਖਬਰ ਕਿਸੀ ਕੋ ਨਹੀਂ, ਵੋ ਕਿਧਰ ਦੇਖਤੇ" (''ਬੇਕਸੂਰ'', 1950) । ਜੀ. ਐੱਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਨੌਸ਼ਾਦ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਾਰਦਾ'' (1942) ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ "ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਸਬ ਜੋੜੇ ਜੋੜੇ" ਸੀ। "ਨੀਂਦ ਹਮਾਰੀ ਖ਼ਵਾਬ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਕਿਤਨੇ ਪ੍ਯਾਰੇ" ਗੀਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ''ਨਈ ਕਹਾਣੀ'' ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੀਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ, ਬਾਲ-ਸਟਾਰ ਬਾਲਕ ਰਾਮ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਤਾਂ ਸਰੋਤੇ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦੇ। ਲਗਭਗ 40 ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਟਾਟਾ ਆਇਲ ਮਿੱਲਜ਼ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਮੋਰਟਲ ਮੈਨ ਅਮਰ ਧੁਨਾਂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੀਤ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ।<ref name="anmolfankaar.com/"/> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ === * ''ਮੁਮਤਾਜ ਮਹਿਲ'' (1957) (ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਰਾਮ ਦਰਿਆਨੀ) * ''ਭੋਲਾ ਸ਼ਿਕਾਰ'' (1958) (ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਅੱਕੂ) * ''ਭੂਮਿਕਾ'' (1977) (ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਸ਼ਿਆਮ ਬੇਨੇਗਲ, ਨਿਰਮਾਤਾ-ਲਲਿਤ ਮੋਹਨ ਬਿਜਲਾਨੀ, ਫਰੀਨੀ ਵਰਿਆਵਾਲਾ) <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Songs - Bhumika (1977) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/album/bhumika-1977 |website=myswar.co}}</ref> * ''ਹਮ ਲੌਗ'' (1951) * ਆਸਮਾਨ (1952) * ਯਾਦ (1942) * ''ਅਰਧਾਂਗਿਨੀ'' (1959) * ''ਸਟੇਟ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ'' (1938) * ''ਕਿਸਮਤ ਪਲਟ ਕੇ ਦੇਖ'' * ''ਬਹਾਰੇਂ ਫਿਰ ਭੀ ਆਯੇਂਗੀ'' * ''ਜਵਾਬ ਆਯੇਗਾ'' * ਕੈਸੇ ਕਹੂੰ (1964) (ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਆਤਮ ਰਾਮ, ਨਿਰਮਾਤਾ-ਰਾਮ ਬੇਲਾਰਾ<ref>{{Cite web |title=Hindi Film Songs - Kaise Kahoon (1964) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/album/kaise-kahoon-1964 |website=myswar.co}}</ref> * ''ਜਮਾਨਾ ਬਦਲ ਗਯਾ'' * ''ਬਾਗੀ ਹਸੀਨਾ'' * '' ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ'' (1955) * ''ਪ੍ਰਾਣ ਜਾਏ ਪਰ ਵਚਨ ਨਾ ਜਾਏ'' * ''ਲਾਲ ਪੱਥਰ'' (1971) (ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਸੁਸ਼ੀਲ ਮਜੂਮਦਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ-ਐੱਫ. ਸੀ. ਮਹਿਰਾ, ਈਗਲ ਫਿਲਮਜ਼) * ''ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਰੱਬ'' * ਬੇਸ਼ਰਮ (1978) (ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਦੇਵੇਨ ਵਰਮਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ-ਦੇਵੇਨ ਵਰ੍ਮਾ) <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Songs - Besharam (1978) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/album/besharam-1978 |website=myswar.co}}</ref> * ''ਤੀਸਰਾ ਕੌਨ'' (1965) (ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ, ਨਿਰਮਾਤਾ-ਬੀ. ਡੀ. ਕਪੂਰ) <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Songs - Teesra Kaun (1965) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/album/teesra-kaun-1965 |website=myswar.co}}</ref> === ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ === • ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ (1948) • ਆਬਰੂ (1968) • ਅਦਾਕਾਰ (1951)[1] • ਆਦਮੀ (1958) * ਆਕਾਸ਼ ਪਰੀ (1958) * ਆਣ ਬਾਨ (1943) * ਆਨੰਦ ਭਵਨ (1953 * ਆਵਾਰਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ (1956)[2] * ਆਈਏ (1949)[3] * ਅਕਾਲਮੰਦ (1966) * ਅਪਰਾਧੀ (1949) * ਬਗਦਾਦ (1952) * ਬਡੇ ਭਈਆ * ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਲਾਮਤ (1956)[4] * ਬਾਜ਼ਾਰ (1949\ ਬੇਕਸੂਰ (1950) * ਬਾਜ਼ੂਬੰਦ (1954) * ਭਾਈ ਜਾਨ (1945) * ਭਰਤ ਮਿਲਾਪ (1942) * ਪਰ ਤਰਾਸ (1951) * ਚੰਦ (1944) * ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤ (1949) * ਛਿੜ ਛੜ (1943) * ਛੋਟੀ ਸੀ ਦੁਨੀਆ (1953) * ਚੂੜੀਆਂ (1942) • ਦਾਦਾ (1949) • ਦਰਸ਼ਨ (1941) • ਦੀਦਾਰ (1951) • ਦਿਲ ਕੀ ਬਸਤੀ (1949) • ਦੀਵਾਨੀ (1947) • ਧੜਕਨ (1946)[5] • ਧੂਪ ਚਾਓਂ (1954) • ਦੋ ਭਾਈ (1947) • ਡੋਲੀ (1947) • ਡੋਲਤੀ ਨਈਆ (1950) • ਦੁਖਿਆਰੀ (1948) • ਏਕ ਦਿਨ ਕਾ ਸੁਲਤਾਨ (1945) • ਏਕ ਥਾ ਲੜਕਾ (1951) • ਇਕ ਥੀ ਲਾਡਕੀ • ਏਕ ਰੋਜ (1947) • ਏਕ-ਦੋ-ਕਿਸ਼ੋਰ (1953) • ਗਾਓਂ ਕੀ ਗੋਰੀ (1945) • ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ (1947) • ਘਰ ਕੀ ਇਜ਼ਤ (1948) • ਘਾਇਲ (1951) • ਗੋਕੁਲ (1946) • ਗੁਮਾਸ਼ਤਾ (1951) • ਗੁਲ-ਏ-ਬਕਾਵਾਲੀ (1956)[6]• ਲਲਕਾਰ (1944) • ਲਾਲ ਪੱਥਰ (1971) • ਲਾਰਾ ਲੱਪਾ (ਪੰਜਾਬੀ) • ਮਧੂਬਾਲਾ (1950) • ਮਗਰੂਰ (1950) • ਮਾਂਗ (1950)[10] • ਮੇਹਰਬਾਨੀ (1950) • ਮਨ ਕਾ ਮੀਤ (1950) • ਮੇਹਰਬਾਨੀ (1950)[11] • ਮਿੱਟੀ (1947)[12] • ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (1947) • ਮੁਸਾਫਿਰ ਖਾਨਾ (1955) • ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ (1942) • ਨਈ ਕਹਾਨੀ (1943)[13] • ਨਮਸਤੇ (1943) • ਨਰਗਿਸ (1946) • ਨਕਾਬ ਪੌਸ਼ (1956) • ਨਜ਼ਾਰੇ (1949)[14] • ਨੀਲਮਪਰੀ (1952) • ਨੀਲੀ (1950) • ਨਿਸ਼ਾਨ ਡੰਕਾ (1952)[15] • ਨਿਰਮਲ (1952) • ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਦੀ (1953) • ਪਥਲਾ ਭੈਰਵੀ (1952)• ਪਹਿਲੇ ਆਪ (1944) • ਪਿਆਰ ਕੀ ਬਾਤੇਂ (1951) • ਰਾਮਾਇਣ (1954) • ਰੋਮੀਓ ਐਂਡ ਜੂਲੀਅਟ (1947) • ਸਮਰਾਟ ਚੰਦਰਗੁਪਤ (1945) • ਸੰਸਾਰ (1951) • ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ (1946) • ਸ਼ਿਅਰ • ਸ਼ਮਾ (1946) • ਸ਼ਾਰਦਾ (1942) • ਸ਼ੇਖ ਚਿੱਲੀ (1956) • ਸ਼ਿਕਾਰ (1955) • ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ (1946)[16] • ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ • ਸੁਹਾਗ ਸਿੰਦੂਰ (1953)[17] • ਸੁਨਹਿਰੇ ਦਿਨ (1949) • ਸੁਨਹਿਰੇ ਕਦਮ (1966) • ਊਸ਼ਾ ਕਿਰਨ (1952) • ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ (1952) • ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ (1945)[18] • ਯਤੀਮ (1945) • ਜ਼ਰਾ ਬਚਕੇ, ਆਦਿ। === ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ === ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਲੇਖਕ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਖਵਾਜਾ ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਅਨਵਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ, ਕੁੜਮਾਈ (ਪੰਜਾਬੀ-1941) ਵਿੱਚ ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਲਿਆ।[1] ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]] ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰੇਕ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫਿਲਮ ''ਨਈ ਦੁਨੀਆ'' (1942) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇਃ <ref>{{Cite web |title=G.M. Durrani - Song listing as Music Director, Composer &#124; MySwar |url=http://myswar.co/music_director/gm-durrani |website=myswar.co}}</ref> * '''''ਵਿਜੇ ਲਕਸ਼ਮੀ''''' (1943) <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Songs - Vijay Laxmi (1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/album/vijay-laxmi-1943 |website=myswar.co}}</ref> ** ਬਰਤੋ ਸੁਦੇਸ਼ੀ ਬਾਨੋ ਸੁਦੇਸ਼ੀ (ਗਾਇਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐੱਮ. ਦੁਰਾਨੀ), ਗੀਤਕਾਰ-ਨੀਲਕਾਂਤ ਤਿਵਾਡ਼ੀ, ਕੈਲਾਸ਼ ਮਟਵਾਲਾ, ਜੇ. ਐੱਸ. ਕਸ਼ਯਪ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Barto Sudeshi Bano Sudeshi (Vijay Laxmi, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/vijay-laxmi-1943-varto-sudeshi-bano-sudeshi-5 |website=myswar.co}}</ref> ** ਚਲੇ ਚਰਨ ਮੋਰੇ ਕੁੰਜਨ ਕੀ ਓਰ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਨੀਲਕਾਂਤ ਤਿਵਾਡ਼ੀ, ਕੈਲਾਸ਼ ਮਟਵਾਲਾ, ਜੇ. ਐਸ. ਕਸ਼ਯਪ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Chale Charan More Kunjan Ki Ore (Vijay Laxmi, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/vijay-laxmi-1943-chale-charan-more-kunjan-ki-ore-2 |website=myswar.co}}</ref> ** ਹਮ ਜਾਨ ਗਏ ਰੇ (ਗਾਇਕ-ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਨੀਲਕਾਂਤ ਤਿਵਾਡ਼ੀ, ਕੈਲਾਸ਼ ਮਟਵਾਲਾ, ਜੇ. ਐਸ. ਕਸ਼ਯਪ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Hum Jaan Gaye Re (Vijay Laxmi, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/vijay-laxmi-1943-hum-jaan-gaye-re-4 |website=myswar.co}}</ref> ** ਇਸ ਬੇਕਰਾਰ ਦਿਲ ਕੋ (ਗਾਇਕ-ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਨੀਲਕਾਂਤ ਤਿਵਾਡ਼ੀ, ਕੈਲਾਸ਼ ਮਟਵਾਲਾ, ਜੇ. ਐਸ. ਕਸ਼ਯਪ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Is Bekaraar Dil Ko (Vijay Laxmi, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/vijay-laxmi-1943-is-bekaraar-dil-ko-8 |website=myswar.co}}</ref> ** ਕੋਈ ਆਯਾ ਚਮਕ ਉਠੀ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਨੀਲਕਾਂਤ ਤਿਵਾਡ਼ੀ, ਕੈਲਾਸ਼ ਮਟਵਾਲਾ, ਜੇ. ਐਸ. ਕਸ਼ਯਪ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Koi Aaya Chamak Uthi (Vijay Laxmi, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/vijay-laxmi-1943-koi-aaya-chamak-uthi-7 |website=myswar.co}}</ref> ** ਮਤਲਬ ਹੈ ਮਿਲ ਜਾਨੇ ਸੇ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਨੀਲਕਾਂਤ ਤਿਵਾਡ਼ੀ, ਕੈਲਾਸ਼ ਮਟਵਾਲਾ, ਜੇ. ਐਸ. ਕਸ਼ਯਪ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Matlab Hai Mil Jaane Se (Vijay Laxmi, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/vijay-laxmi-1943-matlab-hai-mil-jaane-se-6 |website=myswar.co}}</ref> ** ਉਈ ਮੈਂ ਲੂਟ ਗਈ (ਗਾਇਕ-ਜ਼ੋਹਰਾਬਾਈ, ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਨੀਲਕਾਂਤ ਤਿਵਾਡ਼ੀ, ਕੈਲਾਸ਼ ਮਟਵਾਲਾ, ਜੇ. ਐਸ. ਕਸ਼ਯਪ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Uyi Main Lut Gayi (Vijay Laxmi, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/vijay-laxmi-1943-uyi-main-lut-gayi-1 |website=myswar.co}}</ref> ** ਯੇ ਨੈਨਾ ਬਡ਼ੇ ਦੀਵਾਨੇ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਨੀਲਕਾਂਤ ਤਿਵਾਡ਼ੀ, ਕੈਲਾਸ਼ ਮਟਵਾਲਾ, ਜੇ. ਐਸ. ਕਸ਼ਯਪ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Ye Naina Bade Deewane (Vijay Laxmi, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/vijay-laxmi-1943-ye-naina-bade-deewane-3 |website=myswar.co}}</ref> * '''''ਅੰਗੂਰੀ''''' (1943) <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Songs - Angoori (1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/album/angoori-1943 |website=myswar.co}}</ref> ** ਆ ਕਰ ਲੇ ਮਨ ਕਾ ਮੋਲ (ਗਾਇਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐੱਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ) <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Aa Kar Le Mann Ka Mol (Angoori, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/angoori-1943-aa-kar-le-mann-ka-mol-4 |website=myswar.co}}</ref> ** ਅੰਗੂਰੀ ਅੰਗੂਰੀ ਪਿਆਲਾ (ਗਾਇਕ-ਏ. ਡੀ. ਕੁੰਵਰ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ) <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Angoori Angoori Pyaala (Angoori, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/angoori-1943-angoori-angoori-pyaala-1 |website=myswar.co}}</ref> ** ਜੀਤ ਲਿਓ ਜੀਤ ਲਿਓ ਜੀਤ ਲਿਓ ਰੇ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Jeet Liyo Jeet Liyo Jeet Liyo Re (Angoori, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/angoori-1943-jeet-liyo-jeet-liyo-jeet-liyo-re-9 |website=myswar.co}}</ref> ** ਕਾਹੇ ਤਿਹਾਰ ਜੀਆ ਡਾਲੇ (ਗਾਇਕ-ਵੱਖ-ਵੱਖਰੇ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Kaahe Tihar Jiya Daale (Angoori, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/angoori-1943-kaahe-tihar-jiya-daale-7 |website=myswar.co}}</ref> ** ਲੂਟ ਲਿਓ ਰੇ (ਗਾਇਕ-ਵੱਖ-ਵੱਖਰੇ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ) <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Loot Liyo Re (Angoori, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/angoori-1943-loot-liyo-re-2 |website=myswar.co}}</ref> ** ਮਨ ਹੈ ਏਕ ਪਹੇਲੀ (ਗਾਇਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐੱਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Man Hai Ek Paheli (Angoori, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/angoori-1943-mann-hain-ek-paheli-8 |website=myswar.co}}</ref> ** ਮੈਂ ਨਾ ਜਾਉਂ ਅਕੇਲੀ ਬਜਾਰੀਆ (ਗਾਇਕ-ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ) <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Main Na Jaihaun Akeli Bajariya (Angoori, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.com/song_details/angoori-1943-main-na-jaiyyo-main-na-jaiyyo-5 |website=myswar.com |access-date=2025-04-28 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115130808/http://myswar.com/song_details/angoori-1943-main-na-jaiyyo-main-na-jaiyyo-5 |url-status=dead }}</ref> ** ਨੈਨੋਂ ਮੇਂ ਨੈਨਾ ਦੀਨਹੋਂ ਡਾਲ (ਗਾਇਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐੱਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Nainon Mein Naina Deenhon Daal (Angoori, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/angoori-1943-nainon-mein-naina-deenhon-daal-6 |website=myswar.co}}</ref> ** ਸੰਭਲ ਕੇ ਜਾਇਓ ਸਖੀ (ਗਾਇਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐੱਮ. ਦੁਰਾਨੀ-ਗੀਤਕਾਰ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ) <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Sambhaal Ke Jaiyo Sakhi (Angoori, 1943) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/angoori-1943-sambhal-ke-jaiyyo-sakhi-3 |website=myswar.co}}</ref> * '''''ਭਾਗਿਆ ਲਕਸ਼ਮੀ''''' (1944) <ref name="myswar.com">{{Cite web |title=Hindi Film Songs - Bhagyalaxmi (1944) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/album/bhagyalaxmi-1944 |website=myswar.co}}</ref> ** ਹੋ ਮੁਝਸੇ ਆਜ ਕੌਨ ਧਨਵਾਨ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਪੀ. ਸੀ. ਡੇਅ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Ho Mujhse Aaj Kaun Dhanwan (Bhagyalaxmi, 1944) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/bhagyalaxmi-1944-ho-mujhse-aaj-kaun-dhanwan-5 |website=myswar.co}}</ref> ** ਖਾਲੀ ਹੈ ਦਾਮਨ-ਏ-ਮੁਰਾਦ (ਗਾਇਕ-ਸ਼ਾਂਤਾ ਆਪਟੇ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਪੀ. ਸੀ. ਡੇਅ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Khaali Hai Daaman-E-Murad (Bhagyalaxmi, 1944) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/bhagyalaxmi-1944-khaali-hai-daaman-e-murad-2 |website=myswar.co}}</ref> ** ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੀਆ ਕੋ ਰਿਝਾਨਾ ਆਲੀ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਪੀ. ਸੀ. ਡੇਅ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Krishna Piya Ko Rijhana Aali (Bhagyalaxmi, 1944) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/bhagyalaxmi-1944-krishna-piya-ko-rijhana-aali-4 |website=myswar.co}}</ref> ** ਮੇਰੀ ਬਿਨਤੀ ਸੁਨੀ ਗਿਰਧਾਰੀ (ਗਾਇਕ-ਸ਼ਾਂਤਾ ਆਪਟੇ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਪੀ. ਸੀ. ਡੇਅ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Meri Binti Suni Girdhari (Bhagyalaxmi, 1944) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/bhagyalaxmi-1944-meri-binti-suni-girdhari-6 |website=myswar.co}}</ref> ** ਮੋਰੇ ਆਂਗਨ ਮੇਂ ਚੰਦਾ ਲੁਟਾਏ ਕਿਰਨ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਪੀ. ਸੀ. ਡੇਅ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - More Aangan Mein Chanda Lutaye Kiran (Bhagyalaxmi, 1944) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/bhagyalaxmi-1944-more-aangan-mein-chanda-lutaye-kiran-3 |website=myswar.co}}</ref> ** ਓ ਬਾਦਲ ਬਾਬੁਲ ਸੇ ਕਹੀਓ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਪੀ. ਸੀ. ਡੇਅ <ref name="myswar.com" /> ** ਸਾਂਵਰੀਆ ਜਬ ਸੇ ਮਿਲੇ ਨੈਨ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਪੀ. ਸੀ. ਡੇਅ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Saawariya Jab Se Milaye Nain (Bhagyalaxmi, 1944) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/bhagyalaxmi-1944-saawariya-jab-se-milaye-nain-7 |website=myswar.co}}</ref> ** ਸੋ ਜਾ ਰਾਜਦੁਲਾਰੀ ਸੋ ਜਾ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਪੀ. ਸੀ. ਡੇਅ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - So Jaa Rajdulari So Jaa (Bhagyalaxmi, 1944) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/bhagyalaxmi-1944-so-jaa-rajdulari-so-jaa-1 |website=myswar.co}}</ref> * '''''ਧੜਕਨ''''' (1946) ** ਆਏ ਡੋਲੀ ਉਠਾਨੇ ਕਹਾਰ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Aaye Doli Uthane Kahaar (Dharkan, 1946) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-aaye-doli-uthane-kahar-4 |website=myswar.co}}</ref> ** ਬਾਂਕਾ ਰਸੀਲਾ ਮੋਰਾ ਬਾਲਮ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Baanka Raseela Mora Baalam (Dharkan, 1946) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-baanka-raseela-mora-baalam-3 |website=myswar.co}}</ref> ** ਦਿਲ ਧੀਰ ਨਾ ਧਰੇ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Dil Dheer Na Dhare (Dharkan, 1946) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-dil-gheer-na-dhare-5 |website=myswar.co}}</ref> ** ਦਿਲ ਪਹਿਲੂ ਸੇ ਉੱਛਲਾ ਜਾਏ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Dil Pehloo Se Uchhla Jaaye (Dharkan, 1946) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-dil-pehloo-se-uchala-jaaye-1 |website=myswar.co}}</ref> ** ਜਬ ਸੇ ਗਏ ਹੋ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Jab Se Gaye Ho Nain Mere Raah Takat Hain Teri (Dharkan, 1946) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-jab-se-gaye-ho-6 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031020704/http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-jab-se-gaye-ho-6 |url-status=dead }}</ref> ** ਜੋ ਦਰਦ ਬਸਾਇਆ ਥਾ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Jo Dard Basaya Tha (Dharkan, 1946) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-jo-dard-basaya-tha-7 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031020706/http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-jo-dard-basaya-tha-7 |url-status=dead }}</ref> ** ਹਮ ਮਸਤ ਹਵਾ ਕੇ ਝੌਂਕੇ ਸੇ (ਗਾਇਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐੱਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ-ਜ਼ਹੂਰ ਰਾਜਾ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Hum Mast Hawa Ke Jhonkon Se Lahrate Hain (Dharkan, 1946) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-hum-mast-hawa-ke-jhonke-se-2 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031020701/http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-hum-mast-hawa-ke-jhonke-se-2 |url-status=dead }}</ref> ** ਮਲਿਕ ਮੇਰੇ ਅੱਛਾ ਨਹੀਂ ਦੁਖਿਯੋਂ ਕੋ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀਆ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Maalik Mere Accha Nahin Dukhiyon Ko (Dharkan, 1946) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-maalik-mere-accha-nahin-dukhiyon-ko-9 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031020705/http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-maalik-mere-accha-nahin-dukhiyon-ko-9 |url-status=dead }}</ref> ** ਸ਼ਬ-ਏ-ਗਮ ਆਪ ਮੇਰੇ ਪਾਸ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਜ਼ਹੂਰ ਰਾਜਾ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Shab-E-Gham Aap Mere Paas Aa Jayen To Kya Ho (Dharkan, 1946) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-shab-e-gham-aap-mere-paas-8 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031020707/http://myswar.co/song_details/dhadkan-1946-shab-e-gham-aap-mere-paas-8 |url-status=dead }}</ref> == ਚੁਣੇ ਗੀਤ == === ਏਕਲ ਗੀਤ === * ਗੁਲ-ਏ-ਬਕਾਵਾਲੀ (1956) -ਮਾਇਆ ਬਡ਼ੀ ਬੈਰਨ ਤੂ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ ਸੰਤੋਸ਼ੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਗਿਆਨ ਦੱਤ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Maaya Badi Bairan Tu (Gul-E-Bakavali, 1956) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/gul-e-bakavali-1956-maaya-badi-bairan-tu-3 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250709001600/https://myswar.co/song_details/gul-e-bakavali-1956-maaya-badi-bairan-tu-3 |archive-date=2025-07-09 |url-status=dead }}</ref> * ਗੁਲ-ਏ-ਬਕਾਵਾਲੀ (1956) -ਨਾਗਾਵਲੀ ਰਾਜ ਹੈ ਬਕਾਵਾਲੀ ਰਾਣੀ ਹੈ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ ਸੰਤੋਸ਼ੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਗਿਆਨ ਦੱਤ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Nagaawali Raj Hai Bakaavali Rani Hai (Gul-E-Bakavali, 1956) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/gul-e-bakavali-1956-nagaawali-raj-hai-bakaavali-rani-hai-6 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031020703/http://myswar.co/song_details/gul-e-bakavali-1956-nagaawali-raj-hai-bakaavali-rani-hai-6 |url-status=dead }}</ref> * ''ਅਦਾਕਾਰ'' (1951) -ਦਿਲ ਤੇਰੇ ਹਿਜਰ ਮੈਂ ਬੀਮਾਰ ਹੈ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਨਜ਼ੀਮ ਪਾਣੀਪਤੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਅਜ਼ੀਜ਼ ਹਿੰਦੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਰਾਹਿਮ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Dil Tere Hijr Mein Beemar Hai Thoda Thoda (Actor, 1951) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/actor-1951-dil-tere-hijr-main-beemar-hai-1 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031020700/http://myswar.co/song_details/actor-1951-dil-tere-hijr-main-beemar-hai-1 |url-status=dead }}</ref> * ''ਆਵਾਰਾ ਸ਼ਹਜ਼ਾਦੀ'' (1956-ਨਬੀ ਨੇ ਚਾਹੇ ਵਾਲੇ ਨਿਰਾਲੀ ਸ਼ਾਨ- (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਜਿੰਮੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਖਾਵਰ ਜ਼ਮਾਨ) <ref name="ReferenceB">{{Cite web |title=Hindi Film Song - Nabi Ne Chahne Wale Nirali Shaan (Awara Shahzadi, 1956) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/awara-shahzadi-1956-nabi-ne-chahne-wale-nirali-shaan-1 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031185916/http://myswar.co/song_details/awara-shahzadi-1956-nabi-ne-chahne-wale-nirali-shaan-1 |url-status=dead }}</ref> * ''ਏਕ ਦਿਨ ਕਾ ਸੁਲਤਾਨ'' (1945) -ਫਲਕ ਕੇ ਚਾਂਦ ਕਾ ਹਮਨੇ ਜਵਾਬ ਦੇਖ ਲਿਆ- (ਐੱਮ. ਡੀ.-ਸ਼ਾਂਤੀ ਕੁਮਾਰ) * ''ਏਕ ਦਿਨ ਕਾ ਸੁਲਤਾਨ''-ਕਿਸੀ ਕੇ ਕੂਚੇ ਮੇਂ ਗਰਦਨ ਕਟਾਨੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ- (ਐੱਮ. ਡੀ.-[[ਰਫ਼ੀਕ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ|ਰਫੀਕ ਗਜ਼ਨਵੀ]]) * ਆਈਏ (1949) -ਇਤਨੀ ਸੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਨਖ਼ਸ਼ਾਬ ਜਾਰਚਵੀ, ਐਮ. ਡੀ.-ਨੌਸ਼ਾਦ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Itni Si Kahani Hai Itna Mera Afsana (Aaiye, 1949) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/aiye-1949-itni-si-kahani-hai-2 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250709001637/https://myswar.co/song_details/aiye-1949-itni-si-kahani-hai-2 |archive-date=2025-07-09 |url-status=dead }}</ref> * ਆਈਏ-ਜਿਗਰ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਹੈਂ ਦਿਲ ਕੇ ਟੁਕੜੇ- (ਐੱਮ. ਡੀ.-ਨੌਸ਼ਾਦ) * ਅਪਰਾਧੀ (1949) -ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾ ਮਜ਼ਾ ਸ਼ਾਦੀ ਮੇਂ ਹੈਂ- (ਐਮ. ਡੀ.-ਸੁਰੇਸ਼ ਫਡ਼ਕੇ) * ''ਨਰਗਿਸ'' (1946) -ਯੇ ਤੋ ਬਤਾ ਮੇਰੇ ਖੁਦਾ * ''ਕੁਲਦੀਪ'' (1946) -ਏ ਚਾਂਦ ਸਿਤਾਰੋ <ref>{{Cite web |title=None |url=http://www.lyricsmasti.net/singers/g-m-durrani.html |access-date=29 December 2023 |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304114820/http://www.lyricsmasti.net/singers/g-m-durrani.html |url-status=dead }}</ref> * ''ਸ਼ਾਰਦਾ'' (1942) -ਇਤ ਜਾਏ ਉਤ ਜਾਏ ਨਜ਼ਰੀਆ ਡੋਲੇ ਰੀ * ''ਸ਼ਾਰਦਾ'' (1942) -ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਸਬ ਜੋੜੇ ਜੋੜੇ * ''ਸ਼ਾਰਦਾ'' (1942) -ਬਲਿਹਾਰੀ ਰੇ ਕੁਕੜਕੁ ਬੋਲ * ਡੋਲੀ (1947) -ਖੇਲ ਨਹੀਂ ਗਿਰ ਕੇ ਸੰਭਲਣਾ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਮਜਰੁਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ * ''ਛੋਟੀ ਸੀ ਦੁਨੀਆ'' (1953) -ਇਸ ਟੂਟੇ ਹੁਏ ਦਿਲ ਕਾ * ਛੇੜ ਛਾੜ (1943) -ਪੀ ਕਹਾਂ ਪੀ ਕਹਾਂ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਤਨਵੀਰ ਗਾਜ਼ੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਮੁਸਤਾਕ ਹੁਸੈਨ) * ''ਚਾੰਦ'' (1944) -ਏ ਦਿਲ ਮੁਝੇ ਰੋਨੇ ਦੇ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਕਮਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਹੁਸਨਲਾਲ ਭਗਤਰਾਮ) * ''ਬੁਤ ਤਰਾਸ਼'' (1951) -ਅਬ ਕੌਨ ਹੈ ਇਸ ਟੂਟੇ ਹੁਏ ਦਿਲ ਕਾ * ''ਬਾਜ਼ਾਰ'' (1949) -ਪੀ ਆਏ ਆਕਰ ਚਲ ਭੀ ਦੀਏ * ''ਕਾਲੇ ਬਾਦਲ'' (1950) -ਕਿਸੀ ਬੇਦਰਦ ਨੇ ਐਸਾ ਜਲਾਇਆ * ''ਨਈ ਕਹਾਣੀ'' (1943) -ਹਮੇ ਕਿਆ ਹਮੇ ਕਿਆ * ''ਚਾਂਦ'' (1944) -ਸਮਝੇ ਦ ਜਿਸੇ ਅਪਨਾ * ''ਰੋਮੀਓ ਅਤੇ ਜੂਲੀਅਟ'' (1947) -ਤੁਮਹੇ ਸਿਤਾਰੋ ਨੇ * ''ਏਕ ਰੋਜ਼'' (1947) -ਟੂਟਾ ਹੁਆ ਦਿਲ * ''ਏਕ ਰੋਜ਼'' (1947) -ਏਕ ਬੇਵਫ਼ਾ ਨੇ <ref>{{Cite news|url=https://pak-poetry.com/bewafa-poetry/|title=Bewafa Poetry in Urdu with Text and Images or Pics|work=Pak Poetry 24|access-date=2021-01-24|language=en-US|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127232555/https://pak-poetry.com/bewafa-poetry/|url-status=dead}}</ref> * ''ਦਰਸ਼ਨ'' (1941) -ਪਰਦੇਸੀ ਬਾਬੂ * ''ਦਰਸ਼ਨ'' (1941) -ਮੁੱਖ ਪੀ ਦਰਸ਼ਨ * ਡੋਲਤੀ ਨਈਆ (1950) -ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭੀ * ਜਲਤੇ ਦੀਪ (1950) -ਨਈ ਏਕ ਦੁਨੀਆ * ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ (1948) -ਪਿਆਰ ਕੀ ਸ਼ਮਾ * ''ਮਾਂਗ'' (1950) -ਮੈਂ ਕਿਸਕੋ ਸੁਨਾਊ * ਲੇਕੇਰਨ (1954) -ਮੇਰੇ ਮਲਿਕ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ * ''ਪਹਿਲੇ ਆਪ'' (1944) -ਦਿਲ ਕੇ ਪਟ ਖੋਲ ਕੇ * ''ਭਾਈ ਜਾਨ'' (1945) -ਆ ਹੋਸ਼ ਮੇਂ ਦੀਵਾਨ * ''ਮਧੂਬਾਲਾ'' (1950) -ਯੇ ਦੁਨੀਆ ਹੈ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਕੀ * ''ਮਧੂਬਾਲਾ'' (1950) -ਕਿਸੀ ਕੋ ਯਾਦ ਕਰਤਾ ਹੈ * ''ਮਧੂਬਾਲਾ'' (1950) -ਨਈ ਜਵਾਨੀ ਰੁਤ ਮਸਤਾਨੀ * ''ਦੁਖਿਆਰੀ'' (1948) -ਅਬ ਕਿਸਕੋ ਸੁਨਾਨੇ ਚਲੀ * ''ਬਾਜ਼ੂਬੰਦ'' (1954) -ਦੀਯਾ ਬੁਜਾਓ ਝੱਟਪਟ ਝੱਟਪਟ * ਯਤੀਮ (1945) -ਮੈਂ ਉਸੇ ਕਰੂੰ ਪਿਆਰ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਜ਼ੀਆ ਸਰਹਦੀ <ref name="hindi-films-songs.com">{{Cite web |title=Hindi Movies / Films Songs |url=http://hindi-films-songs.com/k-anwar-2.html |website=hindi-films-songs.com}}</ref> * ''ਖੇਲ'' (1950) -ਹਮੇਂ ਅਬ ਯੇ ਜੀਨਾ ਘਵਾਰਾ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਬੇਹਜ਼ਾਦ ਲਖਨਵੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਸੱਜਾਦ ਹੁਸੈਨ) * ''ਖੇਲ'' (1950) -ਅਪਨੀ ਮਹਫਿਲ ਮੇਂ ਫਿਰ ਇਕ ਬਾਰ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ-ਸੱਜਾਦ ਹੁਸੈਨ) * ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ-ਖ਼ੈਗੀ ਥੋਕਰੇਨ ਜਵਾਨੀ <ref>[http://mymp3singer.com/download/20750/05_-_khayegi_thokaren_jawani Khayegi Thokaren Jawani]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=December 2023}}</ref> === ਹੋਰ ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਗੀਤ === ==== [[ਅਮੀਰਬਾਈ ਕਰਨਾਟਕੀ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਆਨ ਬਾਨ'' (1943) -ਬੋਲੇ ਮਨ ਕੀ ਮੈਨਾ (ਐਮ. ਡੀ.-ਗਿਆਨ ਦੱਤ) * ''ਸਮਰਾਟ ਚੰਦਰਗੁਪਤ'' (1945) -ਆ ਬਦਲਾ ਹੈ ਜਮਾਨਾ- (ਬੋਲ-ਬੁੱਧੀ ਚੰਦਰ, ਐਮ. ਡੀ.-ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ) * ਦੀਵਾਨੀ (1947) -ਵਫ਼ਾਏਂ ਹਮਾਰੀ ਨਾ ਤੁਮ ਆਜ਼ਮਾਨਾ- (ਐਮ. ਡੀ.-ਗਿਆਨ ਦੱਤ) ==== [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ਬੜੇ ''ਭਈਆ।''-ਮੈਂਨੇ ਜਬ ਸੇ ਤੁਮਕੋ ਦੇਖਾ ਹੈ * ਏਕ-ਦੋ-ਤੀਨ (1953) -ਠੁਮਕ-ਠੁਮਕੀ ਚਲੀ ਕਾਮਿਨੀ- (ਐਮ. ਡੀ.-ਵਿਨੋਦ ਈ. ਆਰ. * ਪਿਆਰ ਕੀ ਬਾਤੇਂ (1951) -ਵੋ ਹਮਸੇ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਤੇ ਹੈਂ- (ਐੱਮ. ਡੀ.-ਖਯਾਮ) * ''ਜੀਵਨ ਤਾਰਾ'' (1951) -ਓ ਛੂਪ ਛੂਪ ਕੇ ਸਪਨੋਂ ਮੇਂ ਆਤਾ ਹੈ ਕੌਨ- (ਐੱਮ. ਡੀ.-ਵਸੰਤ ਦੇਸਾਈ, ਬੋਲ-ਪ੍ਰੇਮ ਧਵਨ) * ਪਿਆਰ ਕੀ ਬਾਤੇਂ (1951) -ਉਨਕੋ ਰੁਪੀਏ ਮੇ- (ਐੱਮ. ਡੀ.-ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਖਯਾਮ) * ''ਖੁਸ਼ਬੂ'' (1954) -ਊਧਰ ਚਾਂਦ ਨਿਕਲਾ- (ਐਮ. ਡੀ.-ਸ਼ੰਕਰ ਲਾਲ) * ''ਸੰਦੇਸ਼'' (1952) -ਨਸ ਨਸ ਮੇਂ ਮੇਰੀ ==== ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ) ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ਅਕਲਮੰਦ (1966) -ਓ ਬੇਖ਼ਬਰ ਤੁਝੇ ਕਿਆ ਪਤਾ ([[ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ]] ਨਾਲ) ==== ਫ਼ਾਇਆਜ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਆਕਾਸ਼ ਪਰੀ'' (1958) -ਰਮ ਪਮ ਪਮ ਪਮ ==== [[ਗੀਤਾ ਦੱਤ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ਦੋ ਭਾਈ (1947) -ਆਜ ਪ੍ਰੀਤਾ ਕਾ ਨਾਟਾ ਤੂਤ ਗਯਾ (ਗੀਤਕਾਰ-ਰਾਜਾ ਮਹਿਦੀ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਐਸ. ਡੀ. ਬਰਮਨ <ref>{{Cite web |title=G. M. Durrani Songs Lyrics, Latest Albums & Videos |url=https://www.lyricsbogie.com/singer/g-m-durrani/ |website=LyricsBogie}}</ref> * ''ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ'' (1947) -ਚਮਕ ਦਮਕਤ ਦਾਮਿਨੀ (ਐਮ. ਡੀ.-ਗਿਆਨ ਦੱਤ-ਆਭਾ ਨਾਲ) * ''ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ'' (1947) -ਵਿਯੋਗਨ ਦੀਪਸ਼ਿਖਾ ਸੀ ਜਰੇ (ਐਮ. ਡੀ.-ਗਿਆਨ ਦੱਤ) * ''ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ'' (1948) -ਕਫ਼ਸ ਕੀ ਕਾਇਦ ਮੇਂ ਹਮਕੋ (ਐਮ. ਡੀ.) -ਅਜ਼ੀਜ਼ ਖਾਨ * ''ਹਿੱਪ ਹਿੱਪ ਹੁਰਰੇ'' (1948) -ਹਿੱਪ ਹਿਪ ਹੁਰਰੇ-2, ਦੂਬੇਜੀ ਕੋ ਪਕਵਾਨ ਮਿਲਾ (ਐੱਮ. ਡੀ.) -ਹਨੂੰਮਾਨ ਪ੍ਰਸਾਦ * ''ਹਿੱਪ ਹਿੱਪ ਹੁਰਰੇ'' (1948) -ਜਵਾਨੀ ਹਮ ਗੁਜ਼ਾਰੇ (ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਨਾਲ) * ''ਦਿਲ ਕੀ ਬਸਤੀ'' (1949) -ਯਹੀ ਹੈ ਦਿਲ ਕੀ ਬਸਤੀ-ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ * ''ਦਿਲ ਕੀ ਬਸਤੀ'' (1949) -ਕਦਮ ਹੈ...ਨਜ਼ੁਕ ਦਿਲ ਹੈ ਤੋ ਨਾ ਦੇਨਾ (ਐਮ. ਡੀ.-ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ) * ''ਨਜ਼ਰ'' (1949) -ਮੇਰੇ ਮਨ ਮੇਂ ਡੋਲ (ਐਮ. ਡੀ.) -ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ * ''ਨਜ਼ਰ'' (1949) -ਮਿਲਾਤੇ ਹੋ ਉਸਿਕੋ (ਐਮ. ਡੀ.-ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ) * ''ਨਜ਼ਰ'' (1949) -ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅੰਧੇਰੀ ਰਾਤ ਮੇਂ (ਐਮ. ਡੀ.-ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ-ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਨਾਲ * ''ਨਜ਼ਰ'' (1949) -ਬਹਾਰ ਆਈ ਚਮਨ (ਐਮ. ਡੀ.-ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ-ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਨਾਲ * ''ਦਿਲਰੂਬਾ'' (1950) -ਹਮਨੇ ਖਾਈ ਹੈ ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ (ਐਮ. ਡੀ.-ਗਿਆਨ ਦੱਤ) * ਜਲਤੇ ਦੀਪ (1950) -ਨਈ ਏਕ ਦੁਨੀਆ ਬਸਾਏਂਗੇ (ਐੱਮ. ਡੀ.-ਸਰਦੂਲ ਕਵਾਤਰਾ) * ''ਖੇਲ'' (1950) -ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦੇਖੇ ਪੇ ਫ਼ਾਇਰ ਕਰ ਦਿਯਾ (ਗੀਤਕਾਰ-ਖਾਵਰ ਜ਼ਮਾਨ, ਐਮ. ਡੀ.-ਸੱਜਾਦ ਹੁਸੈਨ) * ਮਨ ਕਾ ਮੀਤ (1950) -ਮਚਲਤਾ ਹੁਆ ਯੇ ਦਿਲ (ਐਮ. ਡੀ.) -ਸਰਦੂਲ ਕਵਾਤਰਾ * ਦੀਦਾਰ (1951) -ਨਜ਼ਰ ਫਿਰਾਓ ਨਾ ਹਮਸੇ (ਐਮ. ਡੀ.-ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੁਨੀ-ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਨਾਲ * ''ਘਾਇਲ'' (1951) -ਓ ਰਾਣੀ ਮੈਨਵਤੀ (ਐਮ. ਡੀ.-ਗਿਆਨ ਦੱਤ-ਮੀਨਾ ਕਪੂਰ ਨਾਲ * ''ਘਾਇਲ'' (1951) -ਦੈਯਾ ਰੇ ਦਿਆ (ਐਮ. ਡੀ.-ਗਿਆਨ ਦੱਤ-ਮੀਨਾ ਕਪੂਰ ਨਾਲ * ''ਸੰਸਾਰ'' (1951) -ਲਖਨਊ ਚਲੋ ਅਬ ਰਾਣੀ (ਐਮ. ਡੀ.-ਪਾਰਥਾਸਾਰਤੀ, ਈ. ਐਸ. ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਬੀ. ਐਸ. ਕੱਲਾ * ''ਬਗਦਾਦ'' (1952) -ਦਿਲ-ਏ-ਬੇਕਰਾਰ ਕਹੇ ਬਾਰ ਬਾਰ (ਐਮ. ਡੀ.-ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ) * ''ਬਗਦਾਦ'' (1952) -ਯੇ ਪਿਆਰ ਕੀ ਬਾਤੇਂ (ਐਮ. ਡੀ.-ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ-ਤਲਤ ਨਾਲ * ''ਨੀਲਮਪਰੀ'' (1952) -ਜਬ ਤਕ ਚਮਕੇ ਚਾਂਦ (ਐਮ. ਡੀ.-[[ਖਵਾਜਾ ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਅਨਵਰ]]) * ''ਨਿਰਮਲ'' (1952) -ਤੂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਕੀ ਖਿਚਡ਼ੀ ਪਕਾਯੇਗਾ (ਐਮ. ਡੀ.-ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ) * ''ਪਾਤਾਲ ਭੈਰਵੀ'' (1952) -ਜਾਓਂਗੀ ਮਾਈਕੇ ਜਾਓਂਗੀ (ਐੱਮ. ਡੀ.-ਘੰਟਸਲਾ) * ''ਊਸ਼ਾ ਕਿਰਨ'' (1952) -ਜਾਗੋ ਜਾਗੋ ਭੋਰ ਸੁਹਾਨੀ (ਐਮ. ਡੀ.-ਹਨੂੰਮਾਨ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਜ਼ੋਹਰਾ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ ਨਾਲ * ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਦੀ (1953) -ਤੁਮ ਹਾਂ ਕਹ ਦੋ (ਐਮ. ਡੀ.) -ਰੌਬਿਨ ਚੈਟਰਜੀ * ''ਆਵਾਰਾ ਸ਼ਹਜ਼ਾਦੀ'' (1956-ਹਮ ਤੁਮ ਸੇ ਰਾਜ਼ੀ (ਐਮ. ਡੀ.-ਜਿਮੀ) * ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਲਾਮਤ (1956) -ਦਿਲ ਕੇ ਦਰਵੇਜ਼ ਮੇਂ ਹੁਈ ਖ਼ਤਖ਼ਤ (ਐਮ. ਡੀ.-ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ) * ਸ਼ੇਖ ਚਿੱਲੀ (1956) -ਮਦਹੋਸ਼ੀ ਮੇਂ ਤਨਹਾਈ ਮੇਂ (ਐਮ. ਡੀ.-ਵਿਨੋਦ ਈ. ਆਰ. * ''ਆਕਾਸ਼ਪਰੀ'' (1958) -ਹੋ ਗਏ ਬਰਬਾਦ ਹਮ ਅੱਛਾ ਹੁਆ (ਐਮ. ਡੀ.) -ਇਨਾਯਤ ਅਲੀ * ''ਆਕਾਸ਼ਪਰੀ'' (1958) -ਹੋ ਖੇਲ ਨਹੀਂ ਦਿਲ ਸੇ ਵੋ ਦਿਲ ਕਾ ਲਗਾਨਾ (ਐੱਮ. ਡੀ.) -ਇਨਾਯਤ ਅਲੀ * ''ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ'' (ਰਿਲੀਜ਼ ਨਹੀਂ-ਤੁਮ ਤਾਨਾ ਤੁਮ ਤਾਨਾ...ਬਾਲਮ ਕੋਈ ਕਰਕੇ ਬਹਾਨਾ, ਚੁਪਕੇ ਸੇ ਛੋੜ ਨਾ ਜਾਨਾ * ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ (1950) -ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ * ਲਕੀਰੇਂ (1954) -ਆਬਾਦ ਜਹਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕੀਆ ==== ਜ਼ੀਨਤ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਕੁੜਮਾਈ(ਪੰਜਾਬੀ)'' (1941) - ਗੋਟੇ ਡਾ ਹਾਰ ਵੇ (ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੂਬੇ ਨਾਲ)<ref name="films.hindi-movies-songs.com/">{{Cite web |title=Hindi Movies / Films Songs |url=http://films.hindi-movies-songs.com/k-anwar.html |website=films.hindi-movies-songs.com}}</ref> ==== [[ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਹਮਾਰੀ ਸ਼ਾਨ''-ਦਮੜੀ ਦਮੜੀ ਪੈਸਾ ਪੈਸਾ ਜੋੜ ਕਰ- (ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ ਦੇ ਨਾਲ) ਬੋਲ ਅੰਜੁਮ ਜੈਪੁਰੀ, ਸੰਗੀਤ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤਾ ==== ਖਾਨ ਮਸਤਾਨਾ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਸੁਨੇਹਰੇ ਦਿਨ'' (1949) -ਜੀਆ ਕਾ ਦੀਆ (ਗੀਤਾ ਦੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਨਾਲ) * ''ਸੁਨੇਹਰੇ ਦਿਨ'' (1949) -ਹਮ ਮਸਤ ਦਿਲੋ ਕੋ ਲੇਕਰ- (ਕਲਿਆਣੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਨਾਲ) ==== [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਏਕ ਥੀ ਲੜਕੀ''-ਲਾਰਾ ਲੱਪਾ ਲਾਰਾ ਲੱਪ ਲਾਈ ਰਖਦਾ * ''ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤ'' (1949) -ਹੇ ਛੋਰੇ ਕੀ ਜਾਤ <ref>{{Cite web |title=Haye Chhore Ki Jaat |url=http://mymp3singer.com/download/18651/06_-_haye_chhore_ki_jaat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150719005422/http://mymp3singer.com/download/18651/06_-_haye_chhore_ki_jaat |archive-date=19 July 2015 |access-date=14 August 2015}}</ref> * ਸ਼ਾਇਰ (1949) -ਦੋ ਬਿੱਛੜੇ ਹੁਏ ਦਿਲ * ਆਈਏ (1949) -ਕਰ ਸਕੇਗਾ ਨਾ ਜੁਦਾ ਤੁਮਕੋ (ਐਮ. ਡੀ.-ਨੋਸ਼ਾਦ) <ref>{{Cite web |title=Lata Mangeshkar |url=http://www.radjesh.com/Lata%20Mangeshkar/Lata_mangeshkar_1949.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119045253/http://www.radjesh.com/Lata%20Mangeshkar/Lata_mangeshkar_1949.html |archive-date=2013-01-19 |website=www.radjesh.com}}</ref> * ਆਈਏ (1949) -ਦੁਨੀਆ ਬਾਦਲ ਗਾਈ ਕੀ ਮੁਕੱਦਰ ਬਿਗੜ ਗਯਾ (ਐੱਮ. ਡੀ.-ਨੌਸ਼ਾਦ) * ''ਹਮ ਲੌਗ'' (1951) -ਗਾਏ ਚਲਾ ਜਾ * ''ਆਨੰਦ ਭਵਨ'' (1953) -ਹੈਲੋ, ਹੈਲੋ, ਮਿਸਟਰ ਦਿਲ, ਕਹੋ ਬੇਤਾਬ ਹੋ ਕਿਸਲੀਏ * ''ਮਾਂਗ'' (1950) -ਆਓ ਬੈਠੋ ਬਾਤ ਸੁਨੋ * ''ਕਾਰਵਾਂ'' (1956) -ਆਏ ਸਰਬਾਨ ਆਏ ਸਰਬਾਨ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਤਨਵੀਰ ਨਕਵੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਐਸ. ਮਹਿੰਦਰ * ਸ਼ਿਕਾਰ (1955) ਕਿਆ ਹਾਲ ਹੈ ਹੁਜ਼ੂਰ ਕੇ ਦਿਲ ਕਾ ==== ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ਅਕਲਮੰਦ (1966) -ਓ ਬੇਖ਼ਬਰ ਤੁੱਝੇ ਕਿਆ ਪਤਾ- (ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ) ==== ਮੰਜੂ ਦਾਸ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਚਾਂਦ'' (1944) -ਵਤਨ ਸੇ ਚਲਾ ਹੈ ==== [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ (1946) -''ਆਸ਼ਿਕੋ ਕਾ ਕਾਫਿਲਾ'' * ''ਏਕ ਥੀ ਲੜਕੀ'' (1949) -ਲਾਰਾ ਲੱਪਾ ਲਾਰਾ ਲੱਪ ਲਾਈ ਰਖਦਾ <ref>{{Cite web |title=G. M. Durrani, Mohammad Rafi songs list &#124; G. M. Durrani - Mohammad Rafi duet songs |url=http://www.gomolo.com/celeb/g-m-durrani-and-mohammad-rafi-songs-list/4786/28313 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055502/http://www.gomolo.com/celeb/g-m-durrani-and-mohammad-rafi-songs-list/4786/28313 |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 April 2015}}</ref> * ''ਬੇਕਸੂਰ'' (1950) -ਖਬਰ ਕਿਸੀ ਕੋ ਨਹੀਂ (ਮੁਕੇਸ਼ ਨਾਲ) (ਐਮ. ਡੀ.-ਅਨਿਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ) * ਆਨੰਦ ਭਵਨ (1953) -''ਉਸੇ ਢੂੰਢ ਹੀ ਲੇਂਗੇ'' * ''ਮੁਸਾਫਿਰ ਖਾਨਾ'' (1955) -ਕੁੱਛ ਆਂਖ ਮਿਲੀ (ਐੱਮ. ਡੀ.-ਓ. ਪੀ. ਨਈਅਰ) * ''ਜ਼ਰਾ ਬੱਚੇ''-ਐ ਇਸ਼ਕ ਇਸੇ ਬਰਬਾਦ ਨਾ ਕਰ (ਐਮ. ਡੀ.-ਨੌਸ਼ਾਦ) * '''ਗਾਓਂ ਕੀ ਗੋਰੀ''<nowiki/>'-'ਅਜੀ ਦਿਲ ਹੋ ਕਾਬੂ ਮੇਂ' ==== Songs with [[ਮੁਕੇਸ਼|Mukesh (singer)]] ==== * ''ਬੇਕਸਸੂਰ'' (1950) -ਖਬਰ ਕਿਸੀ ਕੋ ਨਹੀਂ (ਮੁਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਫੀ ਨਾਲ) (ਗੀਤਕਾਰ-ਅਹਿਸਾਨ ਰਿਜ਼ਵੀ, ਐਮ. ਡੀ.-ਅਨਿਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ <ref>{{Cite web |title=LyricsIndia: G M Durrani |url=https://www.lyricsindia.net/vyakti/478 |website=www.lyricsindia.net}}</ref> ==== [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (1947) -ਹਾਥ ਸੀਨੇ ਪੇ ਜੋ ਰੱਖ ਦੋ (ਗੀਤਕਾਰ-ਅਜ਼ੀਜ਼ ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਐਮ. ਡੀ.-ਪੰਡਿਤ ਅਮਰਨਾਥ ਹੁਸਨਲਾਲ ਭਗਤਰਾਮ) <ref>{{Cite web |title=Mirza Sahiban - All Songs Lyrics (1947) |url=http://www.lyricsious.com/mirza-sahiban-1947.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150618161020/http://www.lyricsious.com/mirza-sahiban-1947.html |archive-date=18 June 2015 |access-date=21 April 2015}}</ref> * ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (1947) -ਤੁਮ ਆਂਖੋਂ ਸੇ ਦੂਰ ਹੋ (ਐਮ. ਡੀ.) -ਪੰਡਿਤ ਅਮਰਨਾਥ ਹੁਸਨਲਾਲ ਭਗਤਰਾਮ<ref>[http://mymp3singer.com/download/20746/09_-_tum_ankhon_se_door Tum Aankhon Se Door]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=December 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Her life and art |url=http://www.madamnoorjehan.com/her-life-and-art/her-filmography/her-films/110-mirza-sahiban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053540/http://www.madamnoorjehan.com/her-life-and-art/her-filmography/her-films/110-mirza-sahiban.html |archive-date=19 April 2015 |access-date=21 April 2015}}</ref> ==== ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ਗੁਲ-ਏ-ਬਕਾਵਾਲੀ (1956) -ਬੜੇ ਤੁਮ ਵੀਰ ਸਹੀ ਬਾਤ ਬੜੀ ਮਤ ਕਰਨਾ (ਗੀਤਕਾਰ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ ਸੰਤੋਸ਼ੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਗਿਆਨ ਦੱਤ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Bade Tum Veer Sahi Baat Badi Mat Karna (Gul-E-Bakavali, 1956) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/gul-e-bakavali-1956-bade-tum-veer-sahi-baat-badi-mat-karna-2 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031020739/http://myswar.co/song_details/gul-e-bakavali-1956-bade-tum-veer-sahi-baat-badi-mat-karna-2 |url-status=dead }}</ref> ==== ਪਾਰੋਲ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਨਮਸਤੇ'' (1943) -ਅੰਬੂਆ ਪੇ ਪੰਛੀ ਬਾਵਰਾ (ਗੀਤਕਾਰ-ਡੀ. ਐਨ. ਮਧੋਕ, ਐਮ. ਡੀ.-ਨੌਸ਼ਾਦ ==== [[ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ|ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੂਬੇ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ਕੁੜਮਾਈ (ਪੰਜਾਬੀ) (1941) - ਗੋਟੇ ਦਾ ਹਾਰ ਵੇ (ਇਕਬਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ)[1] * ਇਸ਼ਾਰਾ (1943) - ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਬੋਲ ਮੇਰੇ ਰਾਜਾ (ਗੀਤਕਾਰ - ਡੀ. ਐਨ. ਮਧੋਕ, ਐਮ. ਡੀ. - ਖਵਾਜਾ ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਅਨਵਰ)[2] * ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ - ਬਰਸ ਗਈ ਰਾਮ ਬਦਰੀਆ ਕਾਰੀ (M.D - ਨੌਸ਼ਾਦ) * ਕਵਿਤਾ (1944) - ਉੜ ਜਾਉ ਮੈਂ ਸਾਜਨ ਰੇ * ਮੇਹਰਬਾਨੀ (1950) - ਓ ਤੁਝਕੋ ਨੈਣੋਂ * ਨਈ ਦੁਨੀਆ (1942) - ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ ਮਨ ਮੈਂ ਆਗ ਲਗੀ * ਨਈ ਦੁਨੀਆ (1942) - ਦਿਲ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਜੀ * ਨਈ ਦੁਨੀਆ (1942) - ਬਰਸਾਨ ਲਾਗੀ ਬਦਰੀਆ * ਯਤੀਮ (1945) - ਝੂਮ ਰਹੀ ਬਾਗੋਂ ਮੇਂ ਭੀਗੀ[1] ==== [[ਸੰਧਿਆ ਮੁਖਰਜੀ|ਸੰਧਿਆ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਇਜ਼ਤ'' (1952) -ਇਸ਼ਕ ਮੇ ਹੋ ਜਾਓ ਬਰਬਾਦ * ਇੱਜ਼ਤ (1952) -ਤੇਰਾ ਝੂਮਤਾ ਸ਼ਬਾਬ ਜੈਸੀ ==== ਇਕਬਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਸੁਹਾਗ ਸਿੰਦੂਰ'' (1953) -ਹੋ ਜੈਸੇ ਸਾਵਨ ਮੇਂ ਬਾਦਲ- (ਗੀਤਕਾਰ-ਭਰਤ ਵਿਆਸ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਸੁਰੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Ho Jaise Sawan Mein Baadal (Sohag Sindoor, 1953) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/suhaag-sindoor-1953-ho-jaise-sawan-mein-badal-3 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250709001556/https://myswar.co/song_details/suhaag-sindoor-1953-ho-jaise-sawan-mein-badal-3 |archive-date=2025-07-09 |url-status=dead }}</ref> * ''ਸ਼ਮਾ'' (1946) -ਏਕ ਯਾਦ ਕਿਸੀ ਕੀ ਯਾਦ ਰਹੀ (ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ) * ''ਲਾਜ'' (1946) -ਅਬ ਹਮ ਸੇ ਜੁਦਾ ਮਤ ਹੋਨਾ * ''ਘਰ ਕੀ ਇੱਜ਼ਤ'' (1948) -ਤਾਰੋਂ ਕੀ ਟੋਲਿਯੋਂ ਯੇ ਕੈਸਾ ਹੈ * ''ਘਰ ਕੀ ਇੱਜ਼ਤ'' (1948) -ਬਹੂਤ ਬੇਤਕਲੁਫ ਹੁਈ * ''ਕਨੀਜ਼'' (1949) -ਤੁਮ ਕਿਆ ਜਾਨੋ ਮੇਰੀ ਮਾਥੇ ਕੀ ਬਿੰਦੀਆ ਕਾ ਮੋਲ <ref>{{Cite web |title=Her Career |url=http://www.shamshadbegum.com/her-career.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117214423/http://www.shamshadbegum.com/her-career.html |archive-date=2013-01-17 |website=www.shamshadbegum.com}}</ref> * ਦੀਦਾਰ (1951) -ਨਜ਼ਰ ਫੇਰੋ ਨਾ ਹਮਸੇ (ਐਮ. ਡੀ.-[[ਨੌਸ਼ਾਦ]]) * ''ਹਮ ਲੌਗ'' (1951) -ਬੋਗੀ ਬੋਗੀ ਬਾਗੀ * ''ਹਮ ਲੌਗ'' (1951) -ਗਾਏ ਚਲਾ ਜਾ * ਧੂਪ ਛਾਂਊਂ (1954) -ਅਜੀਬ ਰੰਗ ਹੈ * ''ਨਕਾਬ ਪੋਸ'' (1956-ਏ ਮੇਰੇ ਮਜਨੂੰ ਮੇਰੀ (ਐਮ. ਡੀ.-ਧੂਮੀ ਖਾਨ) * ਗੁਮਸ਼ਤਾ-ਤੇਰਾ ਗੋਰਾ ਗੋਰਾ ਗਾਲ * ''ਲਾਰਾ ਲੱਪਾ'' (ਪੰਜਾਬੀ-ਮੇਲਾ ਦੋ ਦਿਨ ਦਾ * ''ਲਾਰਾ ਲੱਪਾ'' (ਪੰਜਾਬੀ-ਅਖਿਆਨ ਵਿਚ ਅਖਿਆਨ ਰੇਹਾਨ ਦੇ) * ''ਹਿੱਪ ਹਿੱਪ ਹੁਰਰੇ'' (1948) -ਜਵਾਨੀ ਹਮ ਗੁਜ਼ਾਰੇ (ਗੀਤਾ ਦੱਤ ਨਾਲ) * ਬਡ਼ੇ''ਬਡ਼ੇ ਭਈਆ।'' (1951) -ਹੈਲੋ ਸਾਈ ਹੈਲੋ * ਦਾਦਾ (1949) -ਢਲ ਦੀ ਜਾ * ਨਜ਼ਾਰੇ (1949) -ਪੁਰਾਣੇ ਚਾਹਨੇ ਵਾਲੋਂ ਸੇ * ''ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ'' (1946) -ਦੇਖੋ ਜੀ ਕਿਆ ਸਮਾ * ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (1947) -ਆਜ ਮੀਆ ਜੀ ਕੋ <ref>[http://mymp3singer.com/download/20748/07_-_miyan_ji_ko_chadh_jaye Aaj Miya ji Ko]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=December 2023}}</ref> * ''ਏਕ ਥਾ ਲੱਡਾ'' (1951) -ਏਕ ਦਿਨ ਤੁਮਨੇ * ''ਏਕ ਥਾ ਲੱਡਾ'' (1951) -ਹੋਰ ਬਲਮਾ * ਦਾਦਾ (1949) -ਚਲ ਚਲ ਚਮੇਲੀ ==== ਸੁਰਈਆ ਨਾਲ ਗੀਤ[[ਸੁਰੱਈਆ|ਸੁਰੀਆ]] ==== * ਆਬਰੂ (1968) -ਪੀਆ ਮਿਲਨ ਕੀ ਰੁਤ ਆਈ ਹੈ * ਆਬਰੂ (1968) -ਗੋਰੀ ਬਾਂਕੇ ਨੈਨੋ ਸੇ ਚਲੇ ਜਾਓਆ ==== ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਆਦਮੀ'' (1958) -ਨਈ ਨਈ ਯੇ ਪ੍ਰੀਤ ==== ਸੁਲੋਚਨਾ ਕਦਮ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਅਦਾਕਾਰ'' (1951) -ਤੇਰੀ ਗਲੀਆਂ ਮੈਂ ਆਈ ==== ਸਿਤਾਰਾ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ (1948) -ਹਾ ਕਿਊਂ ਦਿਲ ਮੇਂ ਮੇਰੇ * ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ (1948) -ਮੇਰੇ ਆਂਸੁਓਂ ਮੇਰੀ ਹਸਰਾਤੋਂ * ਨੀਲੀ (1950) -ਤੇਰੀ ਜ਼ਾਲਿਮ ਨਿਗਾਹੇਂ ਨੇ ==== [[ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ਬਗਦਾਦ (1952) - ਯੇ ਪਿਆਰ ਕੀ ਬਾਤੇਂ [ਐਮ.ਡੀ. - ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ] - ਗੀਤਾ ਦੱਤ ਨਾਲ * ਹਮਾਰੀ ਸ਼ਾਨ - ਦਮਦੀ ਦਮਦੀ ਪੈਸਾ ਪੈਸਾ ਜੋੜ ਜੋੜ ਕਰ ​​(ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਬੋਲ - ਅੰਜੁਮ ਜੈਪੁਰੀ, ਐਮ.ਡੀ. - ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ) ==== [[ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਲਾਡਲਾ'' (1954) -ਜਲ ਤੂ ਜਲਾਲ ਤੂ ==== ਉਮਾ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਰਸ਼ੀਦਾ ਦੁਲਹਨ''-ਮੋਹਬ੍ਬਤ ਨੇ ਛੇੜਾ ਯੇ ਕੈਸਾ ਤਰਾਨਾ (ਐਮ. ਡੀ.-ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ) ==== [[ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਚਾਂਦ'' (1944) -ਏ ਚੰਦ ਬਤਾ ਮੁਝਕੋ ==== [[ਜ਼ੋਹਰਾਬਾਈ ਅੰਬਾਲੇਵਾਲੀ|ਜ਼ੋਹਰਾਬਾਈ ਅੰਬਲੇਵਾਲੀ]] ਨਾਲ ਗੀਤ ==== * ''ਸੋਹਨੀ ਮਹਿਵਾਲ'' (1946) -ਚਲੀ ਪ੍ਯਾਰੀ ਸਖੀ ਸਸੁਰਾਲ ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਡੋਲੇ ਨਾ * ''ਸੋਹਨੀ ਮਹਿਵਾਲ'' (1946) -ਚੇਨਾਬ ਕੇ ਬੇਹਤੇ ਹੁਏ ਪਾਣੀ * ''ਸੋਹਨੀ ਮਹਿਵਾਲ'' (1946) -ਓਹ ਤੁਝ ਪੇ ਸਲਾਮ ਏ ਮੇਰੇ ਨਕਾਮ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ * ''ਲਾਲਕਾਰ'' (1944) -ਭੰਵਰੋਂ ਨਾ ਤਬ ਤਕ * ਡੋਲੀ (1947) -ਦਿੱਲੀ ਕੀ ਗਲੀਆਂ ਮੇਂ (ਗੀਤਕਾਰ-ਨਾਜ਼ੀਮ ਪਾਣੀਪਤੀ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ) ==== ਹੋਰ ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ==== * ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ * ਪੁਸ਼ਪਾ ਹੰਸ ਆਦਿ। === ਕਿਸਮਾਂ === ==== ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ==== * ''ਕੋਸ਼ਿਸ਼''-ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਲੋਂ ਗੀਤਾ ਕੇ ਬਰਕ ਉੱਠਾਵ (ਐੱਮ. ਡੀ.-ਬਸ਼ੀਰ ਦੇਹਲਵੀ) * ''ਕੋਸ਼ਿਸ਼''-ਐ ਹਿੰਦ ਕੇ ਸਪੁਤੋਂ ਜਾਗੋ ਹੁਆ ਸਵੇਰ (ਐਮ. ਡੀ.-ਬਸ਼ੀਰ ਦੇਹਲਵੀ <ref>{{Cite web |date=12 April 2015 |title=Aye Hind Ke Saputo Lyrics - Koshish (1943) - G. M. Durrani |url=https://www.lyricsbogie.com/aye-hind-ke-saputo/ |website=LyricsBogie}}</ref> * ''ਗੋਕੁਲ'' (1946) -ਹਮ ਤੋੜੇਂਗੇ (ਗੀਤਕਾਰਃ ਕਮਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਃ ਸੁਧੀਰ ਫਡ਼ਕੇ <ref>{{Cite web |date=19 March 2015 |title=Hum Todenge Lyrics - Gokul (1946) - G. M. Durrani |url=https://www.lyricsbogie.com/hum-todenge/ |website=LyricsBogie}}</ref> * ''ਚਾਂਦ'' (1944) -ਵਤਨ ਸੇ ਚਲਾ ਹੈ * ਪਿੰਡ ਦੀ ਗੋਰੀ (1945) -ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਖਤਿਰ * ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ (1950) -ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ (ਗੀਤਾ ਦੱਤ ਨਾਲ) ==== ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ==== ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਪਹਿਲੇ ਮੁਸਲਿਮ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।[1] * ''ਭਰਤ ਮਿਲਾਪ'' (1942) -ਰਘੁਕੁਲ ਰੀਤ ਸਦਾ ਚਲੀ ਆਈ (ਗੀਤਕਾਰ-[[ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ|ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ]], ਐਮ. ਡੀ.-ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਓ ਵਿਆਸ <ref>{{Cite web |date=28 November 2012 |title=Raghukul Rit Lyrics - Bharat Milap (1942) - G. M. Durrani |url=https://www.lyricsbogie.com/raghukul-rit/ |website=LyricsBogie}}</ref> * ''ਭਰਤ ਮਿਲਾਪ'' (1942) -ਝਨਨਾਨਨ ਝਨਾਨਨ ਬਾਜ ਰਹੀ ਹੈ (ਅਮੀਰਬਾਈ ਕਰਨਾਟਕੀ ਨਾਲ) (ਗੀਤਕਾਰ-[[ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ|ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ]], ਐਮ. ਡੀ.-ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਓ ਵਿਆਸ <ref>{{Cite web |date=28 November 2012 |title=Jhanananan Lyrics - Bharat Milap (1942) - Amirbai Karnataki, Chorus, G. M. Durrani |url=https://www.lyricsbogie.com/jhanananan/ |website=LyricsBogie}}</ref> * ''ਭਰਤ ਮਿਲਾਪ'' (1942) -ਉਠੋ ਉਠੋ ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮਹਾਰਾਜ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਕੀ ਜੈ (ਗੀਤਕਾਰ-[[ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ|ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ]], ਐਮ. ਡੀ.-ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਓ ਵਿਆਸ <ref>{{Cite web |date=28 November 2012 |title=Utho Utho Hey Bharat Lyrics - Bharat Milap (1942) - Chorus, G. M. Durrani |url=https://www.lyricsbogie.com/utho-utho-hey-bharat/ |website=LyricsBogie}}</ref> * ''ਨਮਸਤੇ।'' (1943) -ਆਨ ਮਿਲੋ ਮੋਰੇ ਸ਼ਯਾਮ * ''ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ'' (1945) -ਸ਼ੰਭੋ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ (ਗੀਤਕਾਰ-ਰਮੇਸ਼ ਗੁਪਤਾ, ਐਮ. ਡੀ.-ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਓ ਵਿਆਸ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Shambho Mahadev Shankar (Vikramaditya, 1945) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/vikramaditya-1945-shambho-mahadev-shankar-5 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031020702/http://myswar.co/song_details/vikramaditya-1945-shambho-mahadev-shankar-5 |url-status=dead }}</ref> * ''ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ'' (1945) -ਓਮ ਜੈ ਜੈ ਸ਼ੰਕਰ (ਅਮੀਰਬਾਈ ਕਰਨਾਟਕੀ ਅਤੇ ਮੰਨਾ ਡੇਅ ਨਾਲ) (ਗੀਤਕਾਰ-ਰਮੇਸ਼ ਗੁਪਤਾ, ਐਮ. ਡੀ.-ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਓ ਵਿਆਸ <ref>{{Cite web |title=Hindi Film Song - Om Jai Jai Shankar (Group) (Vikramaditya, 1945) &#124; MySwar |url=http://myswar.co/song_details/vikramaditya-1945-om-jai-jai-shankar-group-2 |website=myswar.co |access-date=2025-04-28 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031020704/http://myswar.co/song_details/vikramaditya-1945-om-jai-jai-shankar-group-2 |url-status=dead }}</ref> * ''ਰਾਮਾਇਣ'' (1954) -ਰਾਮ ਚਲੇ ਰਾਮ ਚਲੇ ਬਨ ਚਲੇ ਰਾਮ ਰਘੂਵੀਰ * ''ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ'' (1952) -ਵਾਸੂਦੇਵ ਸੁਤਮ ਦੇਵਮ (ਯਦੁਨਾਥ ਦਵਾਰਕਨਾਥ ਸ਼ਿਆਮ ਰੇ ਨਟਵਰ ਕੁੰਜ ਵਿਹਾਰੀ) <ref>{{Cite web |date=3 April 2015 |title=Vasudev Sutam Devam Lyrics - Veer Arjun (1952) - G. M. Durrani |url=https://www.lyricsbogie.com/vasudev-sutam-devam/ |website=LyricsBogie}}</ref> * ''ਗੋਕੁਲ'' (1946) -ਕਾਹਨ ਹਮਾਰੇ ਸ਼ਿਆਮ ਚਲੇ (ਗੀਤਕਾਰ-ਕਮਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦ, ਐਮ. ਡੀ.-ਸੁਧੀਰ ਫਡ਼ਕੇ <ref>{{Cite web |date=19 March 2015 |title=Kaha Hamare Chale Lyrics - Gokul (1946) - G. M. Durrani |url=https://www.lyricsbogie.com/kaha-hamare-chale/ |website=LyricsBogie}}</ref> ==== ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ==== * ''ਆਵਾਰਾ ਸ਼ਹਜ਼ਾਦੀ'' (1956) -ਨਬੀ ਨੇ ਚਾਹੇ ਵਾਲੇ ਨਿਰਾਲੀ ਸ਼ਾਨ (ਐਮ. ਡੀ.-ਜਿਮੀ, ਗੀਤਕਾਰ-ਖਾਵਰ ਜ਼ਮਾਨ <ref name="ReferenceB"/> ==== ਕੁਰਾਨ ਖਾਨ ==== * ''ਲਾਲ ਪੱਥਰ'' (1971) -ਕੁਰਾਨ ਖਾਨ (ਐਮ. ਡੀ.-[[ਸ਼ੰਕਰ-ਜੈਕਿਸ਼ਨ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਸ਼ੰਕਰ ਜੈਕਿਸ਼ਨ]]) <ref>{{Cite web |title=Shankar Jaikishan Music Scores (Singers-wise) G.M.Durrani : 3 Scores |url=http://www.sjmusic.org/music-score/singers/64 |website=www.sjmusic.org |access-date=2025-04-28 |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807183502/https://sjmusic.org/music-score/singers/64 |url-status=dead }}</ref> ==== [[ਫ਼ਿਲਮ ਕੱਵਾਲੀ|ਫ਼ਿਲਮ ਕਵਾਲੀ]] ==== * ''ਬੇਕਸੁਰ''-ਖਬਰ ਕੈਸੀ ਕੋ ਨਹੀਂ (ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ ਨਾਲ) * ਹੰਸਤੇ ਆਂਸੂ (1950) -ਐਸੇ ਮੇਂ ਕੋਈ ਛੱਮ ਸੇ ==== ਫ਼ਿਲਮ-ਗ਼ਜ਼ਲ ==== * ਘਾਇਲ (1951) -ਹਜ਼ਾਰੋਂ ਖਵਾਹਿਸ਼ੇ ਐਸੀ ਕੀ ਹਰ ਖਵਾਹਿਸ਼ ਪੇ ਦਮ ਨਿਕਲੇ (ਗੀਤ-[[ਗ਼ਾਲਿਬ|ਗਾਲਿਬ]], ਐਮ. ਡੀ.-ਗਿਆਨ ਦੱਤ) == ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ == 40 ਅਤੇ 50 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ-ਅਦਾਕਾਰ ਸਨ। ਕੇ. ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਦੀ ਮੌਤ 18 ਜਨਵਰੀ 1947 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਉਦੋਂ ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ-ਅਦਾਕਾਰ ਸਨ। ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇ. ਐੱਲ. ਸਹਿਗਲ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ ,ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ, ਮੰਨਾ ਡੇ, ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਗਾਇਕਦੁਰਾਨੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਉਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਚੋਟੀ ਦੇ ਗਾਇਕ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੁਗਲ ਗੀਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Punjabi |url=http://apnaorg.com/articles/aujla-9/ |website=apnaorg.com}}</ref> ਕੁਝ ਗੀਤ ਇੱਥੇ ਹਨਃ * ''ਲਾਰਾ ਲੱਪਾ''-ਮੇਲਾ ਦੋ ਦਿਨ ਦਾ (ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਨਾਲ) * ''ਲਾਰਾ ਲੱਪਾ''-ਅਖਿਆਨ ਵਿਚ ਅਖਿਆਨ ਰੇਹਾਨ ਡੇ (ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਆਦਿ ਨਾਲ) == ਪਸ਼ਤੋ ਗੀਤ == * ਮਈਨ ਪਾ ਤਾ ਯਾਮ- (1940) == ਕੈਰੀਅਰ == ਮੰਨਾ ਡ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਮੈਮੋਰੀਜ਼ ਕਮ ਅਲਾਇਵ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ 190-191 'ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਦੁਰਾਨੀ ਜੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਿੱਠੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ, ਵਿਹਾਰਕ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੁਰਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪੈਸਾ ਖਰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਉਜਾੜ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਹੈ, ਦੁਰਾਨੀ ਜੀ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਲਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦਾ।"<ref name="anmolfankaar.com/"/> == ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਝੁਕਾਅ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਦਯੋਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 1978 ਵਿੱਚ [[ਅਮੀਨ ਸਯਾਨੀ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਬੰਬਈ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਸੰਸਾਰ (ਜਿਵੇਂ ਬੰਗਲੇ, ਮੋਟਰਾਂ, ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ) ਤੋਂ ਬੋਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮੀ ਹਸਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦਾੜੀ ਰੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਵਸਤਾਂ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਆਮ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹੀ। 8 ਸਤੰਬਰ 1988 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="cinegems.in/"/> == ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ == ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਹਨਃ <ref name="cinegems.in/"/> * ''ਨਈ ਕਹਾਣੀ'' (1943) -ਨੀਂਦ ਹਮਾਰੀ ਖਵਾਬ ਤੁਮਹਾਰੇ <ref>{{Cite web |title=giitaayan - Search results for 'G M Durrani' |url=http://www.giitaayan.com/search.asp?s=G+M+Durrani&browse=singer |website=www.giitaayan.com}}</ref> * ''ਨਮਸਤੇ।'' (1943) -ਦਿਲ ਕੇ ਪਟ ਖੋਲੇ ਕੇ ਦੇਖੇ * ''ਚਾਂਦ'' (1944) -ਏ ਦਿਲ ਮੁਝੇ ਰੋਨੇ ਦੇ * ''ਨਰਗਿਸ'' (1946) -ਯੇ ਤੋ ਬਤਾ ਮੇਰੇ ਖੁਦਾ, ਲੁਟ ਗਯਾ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਕਿਊ * ''ਸ਼ਮਾ'' (1946) -ਏਕ ਯਾਦ ਕਿਸੀ ਕੀ ਯਾਦ ਰਾਹੀ (ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਨਾਲ) (ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ) * ਮਗਰੂਰ (1950) -ਹਮ ਤੋ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਕੇ ਬੰਗਲੇ ਮੇਂ ਆਨਾ ਮਾਂਗਤਾ (ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਨਾਲ) * ਸ਼ੇਰ-ਦੋ ਬਿੱਛੜੇ ਹੁਏ ਦਿਲ (ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨਾਲ) * ''ਹਮ ਲੌਗ'' (1951) -ਗਾਏ ਚਲਾ ਜਾ (ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨਾਲ) * ''ਕੁੜਮਾਈ'' (ਪੰਜਾਬੀ) (1941-ਦਿਲ ਅੰਜ ਅੰਜ ਕਰਦਾ (ਗੀਤਕਾਰ-ਡੀ. ਐਨ. ਮਧੋਕ <ref name="hindi-films-songs.com"/> * ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (1947) -ਹਾਥ ਸੀਨੇ ਪੇ ਜੋ ਰਖ ਦੋ ਤੋ ਕ਼ਰਾਰ ਆ ਜਾਏ (ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨਾਲ) <ref>{{Cite web |title=Haath seene pe |url=http://mymp3singer.com/download/20753/02_-_haath_seene_pe |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304224410/http://mymp3singer.com/download/20753/02_-_haath_seene_pe |archive-date=4 March 2016 |access-date=14 August 2015}}</ref> * ''ਬਗਦਾਦ'' (1952) -ਦਿਲ-ਏ ਬੇਕਰਾਰ ਕਹੇ ਬਾਰ ਬਾਰ (ਗੀਤਾ ਦੱਤ ਨਾਲ) * ਇੱਜ਼ਤ (1952) -ਢੂੰਢਤਾ ਹੂੰ ਹਰ ਜਗਾ ਕਹੀ ਨਹੀਂ ਤੇਰਾ ਪਤਾ * ''ਹਮ ਸਬ ਚੋਰ ਹੈਂ'' (1956) -ਹਮ ਕੋ ਹੰਸਤਾ ਦੇਖ ਜਮਾਨਾ ਜਲਤਾ ਹੈ (ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ ਨਾਲ) * ''ਸੁਨੇਹਰੇ ਕਦਮ'' (1966) -ਯੇ ਘਰ ਆਪ ਕਾ ਹੈ (ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨਾਲ) == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ * ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਫਿਲਮ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1988]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1919]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਰਦਾ ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੇਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] h2gb7xdpm340xvb5re0280ms1vqtsuz 0 198934 854190 811069 2026-11-10T22:57:03Z EmausBot 2312 Fixing double redirect from [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ]] to [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 854190 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 6p2nys7y2kmt7tuxve9cw6cxiss2l6d 0 200861 854139 844515 2026-11-10T15:52:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854139 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ|tourney_name=ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|image=FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg|year=2030|other_titles={{lang|ar|كأس العالم لكرة القدم 2030}}|caption=|size=250|country=ਮੋਰੋਕੋ|country2=ਪੁਰਤਗਾਲ|country3=ਸਪੇਨ|country4={{ubl|'''ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮੈਚ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ:'''|ਅਰਜਨਟੀਨਾ | ਪੈਰਾਗੁਏ | ਉਰੂਗਵੇ}}|dates=8 ਜੂਨ – 21 ਜੁਲਾਈ<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/world-cup-2030-hosts-qualified-bidding-spain-argentina-morocco-uruguay-portugal-paraguay |title=FIFA World Cup 2030: Everything you need to know|publisher=[[FIFA]] |date=7 December 2024 |access-date=18 December 2024}}</ref>|confederations=6|num_teams=48|venues=19|cities=19|champion=|count=|second=|third=|fourth=|matches=|goals=|attendance=|top_scorer=|player=|goalkeeper=|young_player=|fair_play=|prevseason=''[[2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2026]]''|nextseason=''[[2034 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2034]]''|updated=}} '''2030 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''2030 FIFA World Cup''') ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ 24ਵਾਂ [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਫੀਫਾ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਚਾਰ ਸਾਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲ]] ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਮੋਰੱਕੋ|ਮੋਰੋਕੋ]], [[ਪੁਰਤਗਾਲ]] ਅਤੇ [[ਸਪੇਨ]] ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਨਗੇ। 1930 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, [[ਮੋਂਤੇਵੀਦਿਓ|ਉਰੂਗਵੇ ਦੇ ਮੋਂਟੇਵੀਡੀਓ]] ਵਿੱਚ ਐਸਟਾਡੀਓ ਸੈਂਟੇਨਾਰੀਓ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੈਚ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ - 1930 ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਬਿਊਨਸ ਆਇਰਸ|ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਬਿਊਨਸ ਆਇਰਸ]] ਅਤੇ [[ਅਸੂੰਸੀਓਨ|ਪੈਰਾਗੁਏ ਦੇ ਅਸੁੰਸੀਓਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਮੈਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ [[ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ [[2010 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2010]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾ ਹੋਵੇਗਾ; [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2014|2014]] ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ [[2018 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2018]] ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ। ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਇਹ 1930 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਰੂਗਵੇ ਵਿੱਚ; 1978 ਤੋਂ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਰੋਕੋ, ਪੁਰਤਗਾਲ ਅਤੇ ਪੈਰਾਗੁਏ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਹੋਵੇਗਾ। == ਸੰਭਵ ਫਾਰਮੈਟ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ == ਮਾਰਚ 2025 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ CONMEBOL ਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ FIFA ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵਾਰ 64 ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=March 6, 2025 |title=FIFA mulling expanded 64-team World Cup in 2030 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/44136235/world-cup-fifa-consider-one-64-team-tournament-2030 |website=ESPN.com}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ, CONMEBOL ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ FIFA ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਿਆਨੀ ਇਨਫੈਂਟੀਨੋ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਉਠਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ FIFA ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।<ref>{{Cite web |date=September 24, 2025 |title=CONMEBOL pitches 64-team 2030 WC to Infantino |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46361972/world-cup-2030-fifa-conmebol-leaders-discuss-64-team-expansion |website=ESPN.com}}</ref> == ਹੋਸਟ == ਫੀਫਾ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=21 October 2019 |title=Agenda of meeting no. 11 of the FIFA Council |url=https://digitalhub.fifa.com/m/5fb488619f78d098/original/ib1orcjtqv8kwp2bwpfi-pdf.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029131703/https://digitalhub.fifa.com/m/5fb488619f78d098/original/ib1orcjtqv8kwp2bwpfi-pdf.pdf |archive-date=29 October 2021 |access-date=21 October 2019 |publisher=FIFA}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/2030-fifa-world-cup-host-countries-bid-europe-africa-america/vb9n2t2h70fnwfiprrlk3qus|title=Who will host 2030 FIFA World Cup? Bids from Africa, South America, and Europe in the running, including Ukraine|date=5 October 2022|work=The Sporting News|access-date=14 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111102410/https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/2030-fifa-world-cup-host-countries-bid-europe-africa-america/vb9n2t2h70fnwfiprrlk3qus|archive-date=11 January 2023}}</ref> ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਕਾਰਨ,<ref>{{Cite news|url=http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/media/newsid=625122/index.html|title=Rotation ends in 2018 - FIFA.com|last=FIFA.com|date=2007-10-29|work=FIFA.com|access-date=2025-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130324161949/http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/media/newsid=625122/index.html|archive-date=2013-03-24|language=en-GB}}</ref> AFC ਅਤੇ CONCACAF ਦੇ ਮੈਂਬਰ 2030 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਲਈ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕੇ,<ref>{{Cite web |last=Tim Hill in New York |date=9 March 2017 |title=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup |archive-date=14 November 2021 |access-date=11 April 2017 |website=The Guardian}}</ref><ref name="telegraph.uk 14 Jan 2017">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2016/10/14/england-given-major-2030-world-cup-boost-after-fifa-block-china/|title=England's hopes of hosting 2030 World Cup given boost|last=Rumsby|first=Ben|date=14 October 2016|work=The Daily Telegraph|access-date=14 January 2017|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/football/2016/10/14/england-given-major-2030-world-cup-boost-after-fifa-block-china/|archive-date=12 January 2022}}</ref> [[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2022]] (ਕਤਰ) ਅਤੇ [[2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2026]] (ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ। 11 ਦਸੰਬਰ 2024 ਨੂੰ, ਫੀਫਾ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ 2030 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਮੋਰੋਕੋ, ਪੁਰਤਗਾਲ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਫੀਫਾ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ 2034 ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ [[ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ]] ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2024-12-11 |title=2034 Fifa World Cup: Saudi Arabia confirmed as tournament hosts |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c1j0p3x0klzo |access-date=2024-12-11 |website=BBC Sport |publisher=BBC}}</ref> {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: left" | colspan="2" align="center" |2024 ਅਸਾਧਾਰਨ ਫੀਫਾ ਕਾਂਗਰਸ<br /> 11 ਦਸੰਬਰ 2024 – [[ਜ਼ਿਊਰਿਖ|ਜ਼ੁਰੀਖ]], [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] |- ! width="75%" | ਰਾਸ਼ਟਰ ! {{Nowrap|Round 1}} |- | ਮੋਰੋਕੋ ,{{PRT}} , ਸਪੇਨ | ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ |} == ਸੰਭਾਵੀ ਸਥਾਨ == {{OSM Location map|width=350|height=280|coord={{coord|36|-5.803889}}|zoom=4|shape1=n-square|caption=2030 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ|mark-coord1={{Coord|30.421389|-9.583056}}|shape-color1=#57bbb6|mark-title1=[[Agadir]]|mark-description1=[[Adrar Stadium]]|mark-coord2={{Coord|33.533333|-7.583333}}|shape-color2=#57bbb6|mark-title2=[[Casablanca]]|mark-description2=[[Hassan II Stadium]]|mark-coord3={{Coord|34.043333|-5.003333}}|shape-color3=#57bbb6|mark-title3=[[Fez, Morocco|Fez]]|mark-description3=[[Fez Stadium]]|mark-coord4={{Coord|31.63|-8.008889}}|shape-color4=#57bbb6|mark-title4=[[Marrakesh]]|mark-description4=[[Marrakesh Stadium]]|mark-coord5={{Coord|34.020882|-6.84165}}|shape-color5=#57bbb6|mark-title5=[[Rabat]]|mark-description5=[[Prince Moulay Abdellah Stadium]]|mark-coord6={{Coord|35.776667|-5.803889}}|shape-color6=#57bbb6|mark-title6=[[Tangier]]|mark-description6=[[Ibn Batouta Stadium]]|mark-coord7={{Coord|38.725278|-9.15}}|shape-color7=#6bc077|mark-title7=[[Lisbon]]|mark-description7=[[Estádio da Luz]], [[Estádio José Alvalade]]|mark-coord8={{Coord|41.162142|-8.621953}}|shape-color8=#6bc077|mark-title8=[[Porto]]|mark-description8=[[Estádio do Dragão]]|mark-coord9={{Coord|43.365|-8.41}}|shape-color9=#f48472|mark-title9=[[A Coruña]]|mark-description9=[[Estadio Riazor]]|mark-coord10={{Coord|41.382778|2.176944}}|shape-color10=#f48472|mark-title10=[[Barcelona]]|mark-description10=[[Camp Nou]], [[RCDE Stadium]]|mark-coord11={{Coord|43.256944|-2.923611}}|shape-color11=#f48472|mark-title11=[[Bilbao]]|mark-description11=[[San Mamés Stadium]]|mark-coord12={{Coord|28.125833|-15.435278}}|shape-color12=#f48472|mark-title12=[[Las Palmas]]|mark-description12=[[Estadio Gran Canaria]]|mark-coord13={{Coord|40.416944|-3.703333}}|shape-color13=#f48472|mark-title13=[[Madrid]]|mark-description13=[[Santiago Bernabéu Stadium]], [[Metropolitano Stadium]]|mark-coord14={{Coord|43.321389|-1.985556}}|shape-color14=#f48472|mark-title14=[[San Sebastián]]|mark-description14=[[Anoeta Stadium]]|mark-coord15={{Coord|37.39|-5.99}}|shape-color15=#f48472|mark-title15=[[Seville]]|mark-description15=[[Estadio de La Cartuja]]|mark-coord16={{Coord|41.65|-0.883333}}|shape-color16=#f48472|mark-title16=[[Zaragoza]]|mark-description16=[[La Romareda]]}}31 ਜੁਲਾਈ 2024 ਨੂੰ ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਇਲ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਲਈ 9 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ 11 ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ, [[ਵਾਲੈਂਸੀਆ|ਵੈਲੇਂਸੀਆ]] ਵਿੱਚ ਨੂ ਮੇਸਟਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਗੋ ਵਿੱਚ ਬਲਾਇਡੋਸ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਫੀਫਾ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੀਹ ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{Cite web |last=Rampling |first=Ali |date=19 July 2024 |title=Spain's 11 proposed 2030 World Cup stadiums announced by RFEF |url=https://www.nytimes.com/athletic/5646984/2024/07/19/2030-world-cup-stadiums-spain-where/ |website=[[The Athletic]]}}</ref> ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨੂੰ 12 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੋਰੋਕੋ ਦੇ ਛੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਨੌਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਵੀਹ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=31 July 2024 |title=FWC30 Bid book Yalla Vamos |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1d713bc7ba2621fe/original/FWC30-Bidbook-Yalla-Vamos.pdf |access-date=31 July 2024}}</ref>{{OSM Location map}}ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਵਿੱਚ, ਸੈਨ ਸੇਬੇਸਟੀਅਨ ਦੇ ਕੁਝ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਫੀਫਾ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Kassam |first=Ashifa |date=8 April 2025 |title=San Sebastián locals write to Fifa saying they don't want to host 2030 World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/apr/08/san-sebastian-locals-write-to-fifa-saying-they-dont-want-to-host-2030-world-cup |website=The Guardian}}</ref> 12 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ, [[ਮਾਲਾਗਾ|ਮਲਾਗਾ]] ਲਾ ਰੋਸਲੇਡਾ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਲੌਜਿਸਟਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=12 July 2025 |title=Malaga withdraws as host stadium for World Cup 2030 |url=https://www.beinsports.com/en-mena/football/fifa-club-world-cup/articles-video/malaga-withdraws-as-host-stadium-for-world-cup-2030-2025-07-12 |access-date=12 July 2025 |website=[[beIN Sports]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715173628/https://www.beinsports.com/en-mena/football/fifa-club-world-cup/articles-video/malaga-withdraws-as-host-stadium-for-world-cup-2030-2025-07-12 |archive-date=15 ਜੁਲਾਈ 2025 |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ਉਮੀਦਵਾਰ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ !ਸ਼ਹਿਰ !ਸਟੇਡੀਅਮ !ਸਮਰੱਥਾ |- |{{Flagicon|Spain}} ਕੋਰੁਨਾ |ਸਟੈਡਿਓ ਰਿਆਜ਼ੋਰ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |42,000 |- |ਅਗਾਦਿਰ |ਅਦਰਾਰ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |46,000<ref>{{Cite web |date=6 June 2025 |title=The Grand Stadium of Agadir |url=https://sonarges.ma/grand-stade-dagadir/ |website=sonarges.ma |access-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2025 |archive-date=3 ਸਤੰਬਰ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903215333/https://sonarges.ma/grand-stade-dagadir/ |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="2" |{{Flagicon|Spain}} [[ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] |[[ਕਾਮ ਨੋਊ|ਕੈਂਪ ਨੂ]] (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |105,000 |- |[[ਐਸਤਾਦੀ ਕੌਰਨੇਯਾ-ਐੱਲ ਪ੍ਰਾਤ|ਆਰਸੀਡੀਈ ਸਟੇਡੀਅਮ]] |40,000 |- |{{Flagicon|Spain}} ਬਿਲਬਾਓ |[[ਸਨ ਮਾਮੇਸ ਸਟੇਡੀਅਮ (੨੦੧੩)|ਸੈਨ ਮਾਮੇਸ ਸਟੇਡੀਅਮ]] |53,331 |- |[[ਕਾਸਾਬਲਾਂਕਾ]] |ਹਸਨ ਦੂਜਾ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸਰਵਿਸ) |115,000 |- |[[ਫ਼ਾਸ|ਫ਼ੇਜ਼]] |ਫੇਜ਼ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |55,800 |- |{{Flagicon|Spain}} ਲਾਸ ਪਲਮਾਸ |ਸਟੈਡਿਓ ਗ੍ਰੈਨ ਕੈਨਾਰੀਆ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |44,500 |- | rowspan="2" |{{Flagicon|Portugal}} [[ਲਿਸਬਨ]] |[[ਇਸ਼ਤਾਦਿਊ ਦਾ ਲੂਸ਼|ਸਟੇਡੀਅਮ ਦਾ ਲੂਜ਼]] |68,100<ref>{{Cite web |last=Caeiro |first=Tiago |title=Lotação do Estádio da Luz vai aumentar para 70 mil lugares, anunciou Rui Costa |url=https://observador.pt/2024/11/30/lotacao-do-estadio-da-luz-vai-aumentar-para-70-mil-lugares-anunciou-rui-costa/ |access-date=12 December 2024 |website=Observador |language=pt |agency=Agência Lusa}}</ref><ref>{{Cite web |title=Estádio da Luz ainda mais imponente |url=https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/media-list/videos/2025/07/11/clube-futebol-benfica-estadio-da-luz-aumento-lugares-video |access-date=2025-07-12 |website=www.slbenfica.pt |language=pt}}</ref> |- |[[ਇਸ਼ਤਾਦੀਊ ਜੂਜ਼ੈ ਆਲਵਾਲਾਦੇ|ਐਸਟੇਡਿਓ ਜੋਸੇ ਅਲਵਾਲਾਡੇ]] |52,095<ref>{{Cite news|url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-betclic/sporting/detalhe/mais-2-mil-lugares-lounges-exclusivos-e-fecho-do-fosso-confirmado-sporting-anuncia-novidades-em-alvalade|title=Mais 2 mil lugares, lounges exclusivos e fecho do fosso confirmado: Sporting anuncia novidades em Alvalade|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|access-date=12 December 2024|language=pt}}</ref> |- | rowspan="2" |{{Flagicon|Spain}} [[ਮਾਦਰੀਦ|ਮੈਡ੍ਰਿਡ]] |[[ਸਾਂਤੀਆਗੋ ਬੈਰਨਾਬੇਊ ਸਟੇਡੀਅਮ|ਸੈਂਟਿਆਗੋ ਬਰਨਬੇਯੂ ਸਟੇਡੀਅਮ]] |83,186<ref>{{Cite web |date=4 March 2025 |title=Real Madrid eyes further Bernabéu expansion amid World Cup final hopes |url=https://www.thestadiumbusiness.com/2025/03/04/real-madrid-eyes-further-bernabeu-expansion-amid-world-cup-final-hopes |website=thestadiumbusiness.com}}</ref> |- |ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਾਨੋ ਸਟੇਡੀਅਮ |70,692 |- |[[ਮਰਾਕਿਸ਼ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਮਰਾਕੇਸ਼]] |ਮਰਾਕੇਸ਼ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |45,860 |- |{{Flagicon|Portugal}} [[ਪੋਰਤੋ|ਪੋਰਟੋ]] |[[ਇਸ਼ਤਾਦੀਊ ਦੂ ਦਰਾਗਾਂਉ|ਸਟੈਡਿਓ ਡੂ ਡ੍ਰੈਗੋ]] |50,033 |- |[[ਰਬਾਤ]] |ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੁਲੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸਰਵਿਸ) |68,700 |- |{{Flagicon|Spain}} ਸੈਨ ਸੇਬੇਸਟੀਅਨ |[[ਅਨੋਇਤਾ ਸਟੇਡੀਅਮ|ਅਨੋਤਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]] (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |42,300 |- |{{Flagicon|Spain}} [[ਇਸ਼ਬੀਲੀਆ|ਸੇਵਿਲਿਆ]] |ਸਟੈਡਿਓ ਡੇ ਲਾ ਕਾਰਟੂਜਾ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |70,000 |- |ਟੈਂਜਰ |ਇਬਨ ਬਟੂਟਾ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |75,000 |- |{{Flagicon|Spain}} [[ਤਾਰਾਗੋਤਾ|ਸਾਰਗੋਜ਼ਾ]] |ਲਾ ਰੋਮਰੇਡਾ (ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸਰਵਿਸ) |42,500 |} == ਟੀਮਾਂ == === ਯੋਗਤਾ === [[ਤਸਵੀਰ:2030_FIFA_world_cup_qualification_map.svg|thumb|459x459px]] ਸਾਰੇ ਛੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨਗੇ।<ref name="auto1">{{Cite web |title=FIFA Council takes key decisions on FIFA World Cup editions in 2030 and 2034 |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-takes-key-decisions-on-fifa-world-cup-tm-editions-in-2030-and-2034 |access-date=2023-10-04 |publisher=FIFA}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 October 2023 |title=Consejo de la FIFA confirma a Paraguay como sede inaugural del Mundial 2030 |url=https://www.apf.org.py/espanol/consejo-de-la-fifa-confirma-a-paraguay-como-sede-inaugural-del-mundial-2030-4?nid=17245 |publisher=[[Paraguayan Football Association]] |language=es |access-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2025 |archive-date=7 ਅਕਤੂਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007203328/https://www.apf.org.py/espanol/consejo-de-la-fifa-confirma-a-paraguay-como-sede-inaugural-del-mundial-2030-4?nid=17245 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 October 2023 |title=FIFA World Cup 2030: Everything you need to know |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/articles/world-cup-2030-hosts-qualified-bidding-spain-argentina-morocco-uruguay-portugal-paraguay |access-date=21 October 2023 |publisher=FIFA}}</ref>  '''CAF''' * ਮੋਰੋਕੋ (ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) '''CONMEBOL''' * ਅਰਜਨਟੀਨਾ (ਐਨਵਰਸਰੀ ਮੈਚ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) * ਪੈਰਾਗੁਏ (ਸਾਲਾਨਾ ਮੈਚ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) * ਉਰੂਗਵੇ (ਸਾਲਾਨਾ ਮੈਚ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) '''UEFA''' * ਪੁਰਤਗਾਲ (ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) * ਸਪੇਨ (ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2030 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] qgc286r28m9k8utzuhfp1rgxpnqjnzn 0 201605 854230 824573 2026-11-11T03:56:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854230 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ|name=ਕ੍ਰਾਸਨੋਡਾਰ|native_name=Краснодар|settlement_type=[[ਸ਼ਹਿਰ]]|image_shield=Coat of Arms of Krasnodar (Krasnodar krai).png|image_flag=Flag of Krasnodar.svg|nickname=ਦੱਖਣੀ ਰੂਸ ਦੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]]<ref name="nk" /><ref name="kp" />|coordinates={{coord|45|02||N|38|59||E|type:adm1st_region:RU-KDA|display=inline,title}}|subdivision_type=ਦੇਸ਼|subdivision_type1=ਸੰਘੀ ਵਿਸ਼ਾ |subdivision_name={{flag|ਰੂਸ}}|subdivision_name1=[[ਕ੍ਰਾਸਨੋਡਾਰ ਕ੍ਰਾਰਾਈ]]|established_title=ਸਥਾਪਨਾ|established_date=1793|area_footnotes=<ref name="krd" />|area_total_km2=339.31|population_footnotes=<ref name="stat" />|population_as_of=2025|population_total={{increase}} 1154885|population_density_km2=3403.63|population_metro={{increase}} 1773786|utc_offset=+3|postal_code=350000—350999|website={{URL|https://krd.ru}}}} '''ਕ੍ਰਾਸਨੋਡਾਰ''' ({{lang-rus|Краснодар}}) ਦੱਖਣੀ [[ਰੂਸ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਹੈ। ਇਹ ਕੁਬਾਨ ਨਦੀ 'ਤੇ, [[ਕਾਲ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ|ਕਾਲੇ]] ਅਤੇ [[ਅਜ਼ੋਵ ਸਮੁੰਦਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="krd">{{cite web|url=https://krd.ru/o-krasnodare/istoriya-goroda/|title=История города|work=krd.ru|accessdate=2025-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241214171752/https://krd.ru/o-krasnodare/istoriya-goroda/|archivedate=2024-12-14|language=ru}}</ref> ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 1.2 ਮਿਲੀਅਨ (ਬਾਰਾਂ ਲੱਖ) ਲੋਕ ਹੈ।<ref name="stat">{{cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|accessdate=2025-11-18|work=rosstat.gov.ru|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505020344/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|archive-date=2025-05-05|url-status=dead}}</ref> ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1793 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ '''ਯੇਕਾਟੇਰੀਨੋਡਾਰ''' ({{lang-rus|Екатеринодар}}) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://krasnodar.ru/content/40/show/34743/|title=ਕ੍ਰਾਸਨੋਡਾਰ|work=krasnodar.ru|accessdate=2025-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180804204606/https://krasnodar.ru/content/40/show/34743/|archivedate=2018-08-04|language=ru}}</ref> ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੱਖਣੀ ਰੂਸ ਦੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="nk">{{cite web|url=https://news-kuban.ru/society/2025/05/25/25444.html|title=Краснодар — столица Юга!. Кричалка, которая звучала прошедшим вечером во всех частях города|date=2025-05-25|work=news-kuban.ru|accessdate=2025-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251029085151/https://news-kuban.ru/society/2025/05/25/25444.html|archivedate=2025-10-29|language=ru}}</ref><ref name="kp">{{cite web|url=https://kubanpress.ru/news/2025-08-01/krasnodar-na-perelome-kak-yuzhnaya-stolitsa-spravlyaetsya-s-demograficheskim-bumom-5443854|title=Краснодар на переломе: как южная столица справляется с демографическим бумом|date=2025-08-01|author=Якушев А.|work=kubanpress.ru|accessdate=2025-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251029093205/https://kubanpress.ru/news/2025-08-01/krasnodar-na-perelome-kak-yuzhnaya-stolitsa-spravlyaetsya-s-demograficheskim-bumom-5443854|archivedate=2025-10-29|language=ru}}</ref> == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਕ੍ਰਾਸਨੋਡਾਰ ਰੂਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਰਥਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਪਾਰ ਲਈ ਰੂਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਤ ਹੈ। ਕ੍ਰਾਸਨੋਡਾਰ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਸੰਘੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਔਸਤ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੋਹਰੀ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ. ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5008424#:~:text=«Экономика%20Краснодара%20постиндустриального%20типа,%20то,темпы%20роста»,%20—%20говорит%20эксперт|title=Рост в большом городе|date=2021-09-30|author=Решетняк Н.|work=kommersant.ru|accessdate=2025-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220904084007/https://www.kommersant.ru/doc/5008424#:~:text=«Экономика%20Краснодара%20постиндустриального%20типа,%20то,темпы%20роста»,%20—%20говорит%20эксперт|archivedate=2022-09-04|language=ru}}</ref> == ਪੌਣਪਾਣੀ == ਕ੍ਰਾਸਨੋਡਾਰ ਦਾ ਪੌਣਪਾਣੀ ਨਮ ਸਬਟ੍ਰੋਪੀਕਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਰੂਸ ਲਈ ਖਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਰਦੀਆਂ ਹਲਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਸਤ ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ 12.7 °C ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=592169&cityname=Krasnodar,+Krasnodar,+Russia&units=|title=Krasnodar, Russia Köppen Climate Classification (Weatherbase)|work=weatherbase.com|accessdate=2025-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200921162550/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=592169&cityname=Krasnodar,+Krasnodar,+Russia&units=|archivedate=2020-09-21|language=en}}</ref> {{Weather box | location = ਕ੍ਰਾਸਨੋਡਾਰ | collapsed = | width = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 20.8 | Feb record high C = 23.1 | Mar record high C = 29.9 | Apr record high C = 34.7 | May record high C = 35.1 | Jun record high C = 39.3 | Jul record high C = 40.7 | Aug record high C = 40.0 | Sep record high C = 38.5 | Oct record high C = 33.9 | Nov record high C = 28.5 | Dec record high C = 23.0 | year record high C = 40.7 | Jan high C = 4.5 | Feb high C = 6.7 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 18.6 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.2 | Jul high C = 31.1 | Aug high C = 31.4 | Sep high C = 25.6 | Oct high C = 19.0 | Nov high C = 11.2 | Dec high C = 6.4 | year high C = 18.2 | Jan mean C = 0.8 | Feb mean C = 1.9 | Mar mean C = 6.5 | Apr mean C = 12.4 | May mean C = 17.9 | Jun mean C = 22.2 | Jul mean C = 24.9 | Aug mean C = 24.7 | Sep mean C = 19.2 | Oct mean C = 12.9 | Nov mean C = 6.3 | Dec mean C = 2.4 | year mean C = 12.7 | Jan low C = -1.9 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 2.7 | Apr low C = 7.4 | May low C = 12.9 | Jun low C = 17.0 | Jul low C = 19.4 | Aug low C = 18.9 | Sep low C = 13.8 | Oct low C = 8.4 | Nov low C = 2.9 | Dec low C = -0.4 | year low C = 8.3 | Jan record low C = -32.9 | Feb record low C = -29.8 | Mar record low C = -25.5 | Apr record low C = -5.6 | May record low C = -1.2 | Jun record low C = 4.2 | Jul record low C = 9.5 | Aug record low C = 3.9 | Sep record low C = -2.2 | Oct record low C = -9.9 | Nov record low C = -20.4 | Dec record low C = -27.6 | year record low C = -32.9 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 65 | Feb precipitation mm = 53 | Mar precipitation mm = 65 | Apr precipitation mm = 49 | May precipitation mm = 65 | Jun precipitation mm = 80 | Jul precipitation mm = 66 | Aug precipitation mm = 41 | Sep precipitation mm = 51 | Oct precipitation mm = 61 | Nov precipitation mm = 66 | Dec precipitation mm = 69 | year precipitation mm = 731 | Jan snow depth cm = 3 | Feb snow depth cm = 4 | Mar snow depth cm = 1 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 1 | Dec snow depth cm = 2 | year snow depth cm = 4 | Jan rain days = 13 | Feb rain days = 11 | Mar rain days = 14 | Apr rain days = 15 | May rain days = 14 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 10 | Aug rain days = 8 | Sep rain days = 10 | Oct rain days = 12 | Nov rain days = 14 | Dec rain days = 15 | year rain days = 150 | Jan snow days = 11 | Feb snow days = 10 | Mar snow days = 6 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 3 | Dec snow days = 9 | year snow days = 39 | Jan humidity = 81 | Feb humidity = 76 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 66 | May humidity = 66 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 68 | Oct humidity = 75 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 82 | year humidity = 72 | Jan sun = 71 | Feb sun = 84 | Mar sun = 136 | Apr sun = 181 | May sun = 247 | Jun sun = 277 | Jul sun = 303 | Aug sun = 286 | Sep sun = 238 | Oct sun = 173 | Nov sun = 88 | Dec sun = 55 | year sun = 2139 | source 1 = <ref>{{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34927.htm|title=Климат Краснодара|accessdate=2025-11-21|work=pogodaiklimat.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241102021310/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34927.htm|archivedate=2024-11-02|language=ru}}</ref> |source 2 = <ref>{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34929.TXT|title=Krasnodar (1961–1990)|accessdate=2025-11-21|work=ncei.noaa.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211029172905/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34929.TXT|archivedate=2021-10-29|language=en}}</ref> }} == ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ == <gallery> Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg Триумфальная арка и памятник Святой Екатерине (1).jpg Медакадемия Краснодар Russia.JPG View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg Здание гостиницы централь 03.JPG Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg 2022. Краснодар DSC 9475.jpg Екатерина Великая. Монумент.JPG </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == * {{commons-inline|Krasnodar}} * {{cite web|url=https://hedclub.com/en/publication/krasnodarskij_kraj_zhemchuzhina_yuga_rossii_784|title=Krasnodar Territory. Pearl of the South of Russia|date=2024-12-27|work=hedclub.com|accessdate=2025-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250621043553/https://hedclub.com/en/publication/krasnodarskij_kraj_zhemchuzhina_yuga_rossii_784|archivedate=2025-06-21|language=en}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] frr0fq4u9y5fx7pki8owkvznqkg9qcr 0 201849 854150 853293 2026-11-10T17:13:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854150 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" |- class="infobox-data category" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn">ਅਮਿਤ ਬੈਨਰਜੀ</div> |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | ਨਾਗਰਿਕਤਾ | class="infobox-data category" | ਭਾਰਤੀ |- class="infobox-data title" ! class="infobox-label" scope="row" | ਸਿੱਖਿਆ | class="infobox-data" | [[Maulana Azad Medical College|ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ]] (ਐਮ.ਬੀ.ਬੀ.ਐਸ., ਜਨਰਲ ਸਰਜਰੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਐਸ., ਕਾਰਡੀਓਥੋਰੇਸਿਕ ਸਰਜਰੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਸੀ.ਐਚ.) |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਪੇਸ਼ੇ | class="infobox-data role" | ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਮਾਹਰ, ਕਾਰਡੀਓਥੋਰੇਸਿਕ ਸਰਜਨ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਮਾਲਕ | class="infobox-data org" | ਸਿਕਸ਼ਾ 'ਓ' ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਟਾਈਟਲ | class="infobox-data title" | ਚਾਂਸਲਰ, ਸਿਕਸ਼ਾ 'ਓ' ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ |} '''ਅਮਿਤ ਬੈਨਰਜੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਡੀਓ-ਥੋਰੈਸਿਕ ਸਰਜਨ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਕਸ਼ਾ 'ਓ' ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Governance Structure |url=https://www.soa.ac.in/governance-structure |access-date=September 18, 2025 |website=SOA}}</ref> ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਸਾਇੰਸਜ਼ ( WBUHS ) (2011-2014) ਅਤੇ ਸਿਕਸ਼ਾ 'ਓ' ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ (2015-2019), ਪ੍ਰੋ-ਚਾਂਸਲਰ, SOA ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (2020-2023), ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ CTVS ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਸਰਜਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (2009-2010) ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=31 October 2012 |title=Health varsity gets VC after 2 years |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/health-varsity-gets-vc-after-2-years/articleshow/17027029.cms |access-date=September 18, 2025 |website=Times of India}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਅਮਿਤ ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ [[ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ]], ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੀ ਐਮਬੀਬੀਐਸ (1971), ਜਨਰਲ ਸਰਜਰੀ ਵਿੱਚ ਐਮਐਸ (1977) ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਸਰਜਰੀ (ਕਾਰਡੀਓਥੋਰੇਸਿਕ ਸਰਜਰੀ) (1980) ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Amit Banerjee |url=https://www.ctsnet.org/home/abanerjee |access-date=September 18, 2025 |website=CTSNET |archive-url=https://web.archive.org/web/20251126044624/https://www.ctsnet.org/home/abanerjee |archive-date=ਨਵੰਬਰ 26, 2025 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਮੈਡੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ ( JIPMER ), ਪੁਡੂਚੇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਡੀਓਥੋਰੇਸਿਕ ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Department of Cardio Thoracic and Vascular Surgery (CTVS) |url=https://www.jipmer.edu.in/department/cardiothoracic-vascular-surgery/general-info |access-date=September 18, 2025 |website=JIPMER}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ JIPMER ਵਿੱਚ ਓਪਨ ਹਾਰਟ ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1992 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਬੱਲਭ ਪੰਤ ਹਸਪਤਾਲ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2004 ਵਿੱਚ ਕਾਰਡੀਓਥੋਰੇਸਿਕ ਸਰਜਰੀ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>{{Cite web |title=Annual Report |url=https://mamc.delhi.gov.in/sites/default/files/mamc/generic_multiple_files/annual_report2012.pdf |access-date=September 18, 2025 |website=MAMC |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822193917/https://mamc.delhi.gov.in/sites/default/files/mamc/generic_multiple_files/annual_report2012.pdf |archive-date=ਅਗਸਤ 22, 2024 |url-status=dead }}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀਸੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |date=8 January 2015 |title=Prof Amit Banerjee takes over as VC of Odisha's SOA University |url=https://sambadenglish.com/prof-amit-banerjee-takes-vc-odishas-soa-university/ |access-date=September 18, 2025 |website=Sambad English}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 June 2015 |title=Online Study Won't Spur Excellence |url=https://www.newindianexpress.com/education/edex/2015/Jun/15/online-study-wont-spur-excellence-769479.html |access-date=September 18, 2025 |website=New Indian Express}}</ref> ਉਹ ''ਦ ਐਮਏਐਮਸੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਸਪੈਂਡਨ'' ਅਤੇ ''ਐਮਏਐਮਸੀ ਵਾਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ; ''ਜੇਆਈਪੀਐਮਈਆਰ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਬੁਲੇਟਿਨ'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ; ਅਤੇ ''ਇੰਡੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਥੋਰੈਕਿਕ ਐਂਡ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਸਰਜਰੀ'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਅਕ, ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਲਿਖੇ ਹਨ। == ਪੁਰਸਕਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:The_President,_Smt._Pratibha_Devisingh_Patil_presented_Dr._B.C._Roy_National_Award_2007_to_Prof._Amit_Banerjee,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_July_01,_2008.jpg|thumb|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] 01 ਜੁਲਾਈ, 2008 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ]] ਵਿਖੇ ਅਮਿਤ ਬੈਨਰਜੀ ਨੂੰ ਡਾ. ਬੀ.ਸੀ. ਰਾਏ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2007 ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]] ਉਹ ਡਾ. ਬੀ.ਸੀ. ਰਾਏ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ) ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=July 2008 |title=President confers B.C. Roy Award on eminent doctors |url=https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/president-confers-bc-roy-award-on-eminent-doctors-26841-2008-07-01 |access-date=September 18, 2025 |website=India Today}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਐਲੂਮਨਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Distinguished Alumnus' Award |url=https://mamc.delhi.gov.in/mamc/distinguished-alumumunus-award |access-date=September 18, 2025 |website=MAMC |archive-date=ਸਤੰਬਰ 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240920071209/https://mamc.delhi.gov.in/mamc/distinguished-alumumunus-award |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://scholar.google.com/citations?user=dOF9PkcAAAAJ&hl=en ਗੂਗਲ ਸਕਾਲਰ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡਾਕਟਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ]] 9blgaejglm5b0tkskyjnrhsclxmcv8n 0 203818 854285 845583 2026-11-11T09:39:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854285 wikitext text/x-wiki ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Jugal Kishore Pangotra) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ<ref>{{Cite web |title=Jugal Kishore Pangotra ਲਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਯੋਗਦਾਨ - ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |url=https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%B8:%E0%A8%AF%E0%A9%8B%E0%A8%97%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%A8/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=pa.wikipedia.org |language=pa}}</ref>। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Jugal Kishore Pangotra.jpg|thumb|ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ]] {{Infobox writer | name = ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ | birth_date = 21 ਜਨਵਰੀ, 2001 | occupation = ਸੰਪਾਦਕ, ਲਿਪੀਅੰਤਰਕਾਰ | notable_works = ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਨੀਲਕਾਂ (ਬੈਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਲਿਪੀਅੰਤਰ) ਪਰਛਾਵਾਂ (ਨਾਵਲ, ਲਿਪੀਅੰਤਰ) | language = ਪੰਜਾਬੀ | relatives = ਰਾਜੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ (ਪਿਤਾ) ਸੁਨੀਤਾ ਸ਼ਰਮਾ (ਮਾਤਾ) | education = ਬੀ. ਐਸ. ਸੀ. ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਐੱਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ ਉਰਦੂ ਆਮੋਜ਼ ਕੋਰਸ | citizenship = ਭਾਰਤ | birth_place = ਭੀਮਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਠਾਨਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ }} == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਭੀਮਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 21 ਜਨਵਰੀ 2001 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁਨੀਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਕਸਬੇ ਸੁੱਖੋਚੱਕ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਝਜਾਰ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਹੁਣ ਪਠਾਨਕੋਟ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆ ਵਸੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=User contributions for Jugal Kishore Pangotra - Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=commons.wikimedia.org |language=en}}</ref> == ਵਿੱਦਿਆ == ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਐਗਰੀਕਲਚਰ (ਆਨਰਜ਼) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ (M.A. Punjabi) ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਅਮੋਜ਼ ਦਾ ਕੋਰਸ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। == ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜ == ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਸੰਪਾਦਕ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: # ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ: ਇਹ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ]] ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://www.babushahi.in/education.php?id=296049 |access-date=2026-03-13 |website=Babushahi.in}}</ref> # ਨੀਲਕਾਂ: ਇਹ ਇੱਕ ਬੈਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ [[ਹਕੀਮ ਅਰਸ਼ਦ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ]] ਦੇ ਬੈਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਕਰ ਕੇ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://thepunjabwire.com/?p=450508 |access-date=2026-03-13 |website=The Punjab Wire |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250405113549/https://thepunjabwire.com/?p=450508 |archive-date=2025-04-05 |url-status=dead }}</ref> # ਪਰਛਾਵਾਂ: [[ਅਕਮਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਘੁੰਮਣ|ਅਕਮਲ ਸ਼ਹਿਜਾਦ ਘੁੰਮਣ]] ਦਾ ਚਰਚਿਤ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ<ref>{{Cite web |title=User contributions for Jugal Kishore Pangotra - Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=commons.wikimedia.org |language=en}}</ref> 'ਤੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਸਾਰ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਪੱਖੋਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/Jugal Kishore Pangotra|https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%B8:%E0%A8%AF%E0%A9%8B%E0%A8%97%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%A8/Jugal_Kishore_Pangotra]] https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra [[ਤਸਵੀਰ:JUGAL_KISHORE_PANGOTRA.png|thumb|Jugal Kishore Pangotra real pic]] [[ਤਸਵੀਰ:Jugal_Kishore_Pangotra_and_Dhian_Singh_Shah_Sikander.jpg|thumb|Jugal Kishore Pangotra with Dhian Singh Shah Sikander]] [[ਤਸਵੀਰ:Jugal_Kishore_Pangotra_and_Sardar_Panchhi.jpg|thumb|Jugal Kishore Pangotra With Sardar Panchhi]] pxkbrotxr5m3l9optctc2nqw9vctjh3 0 203915 854138 853224 2026-11-10T15:50:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854138 wikitext text/x-wiki 2026 ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਨਾਮ ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਮ ਐਂਟਰੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ: * ਨਾਮ, ਉਮਰ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਦੇਸ਼, ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ (ਜੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ), ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ (ਜੇ ਪਤਾ ਹੋਵੇ), ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ। {{TOC right}} == ਮਾਰਚ == === 21 === * ਡੈਨਿਸ ਕੌਂਡਰੀ, 74 ਸਾਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ( CWA, ਜਿਮ ਕਰੌਕੇਟ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ, WCW )। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * [[ਮਧੂਮਿਤਾ ਰਾਉਤ]], 59 ਸਾਲ, ਭਾਰਤੀ [[ਉੜੀਸੀ|ਓਡੀਸੀ]] ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ। * ਰੋਡਾ ਰੌਬਰਟਸ, 66, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਕੈਂਸਰ। === 20 === * ਆਰਿਫ਼, 84 ਸਾਲ, ਈਰਾਨੀ ਗਾਇਕ।<ref>[https://www.radiozamaneh.com/883240/ درگذشت عارف عارف‌کیا: سلطان قلب‌ها نوروز جنگی را ندید] {{In lang|fa}}</ref> * ਲੀਨਾਸ ਬੈਨਿਸ, 27, ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਇਥਲੀਟ (2022)।<ref>[https://www.lrt.lt/naujienos/sportas/10/2873150/in-memoriam-lietuvos-biatlonininkai-gedi-komandos-draugo-banio-visada-liksi-musu-sirdyse In Memoriam. Lietuvos biatlonininkai gedi komandos draugo Banio: visada liksi mūsų širdyse] {{In lang|lt}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਨਿਕੋਲਸ ਬ੍ਰੈਂਡਨ, 54 ਸਾਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ ( ''ਬਫੀ ਦ ਵੈਂਪਾਇਰ ਸਲੇਅਰ'', ''ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਮਾਈਂਡਸ'', ''ਸਾਈਕੋ ਬੀਚ ਪਾਰਟੀ'' )। * ਅਲੇਨ ਬ੍ਰਿਲੇਟ, 78 ਸਾਲ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.ansa.it/canale_scienza/notizie/biotech/2026/03/20/addio-ad-alain-brillet-fra-i-pionieri-della-ricerca-sulle-onde-gravitazionali_49c926e1-6cb7-428e-b059-eab9d0ce6126.html Addio ad Alain Brillet, fra i pionieri della ricerca sulle onde gravitazionali] {{In lang|it}}</ref> * ਰੌਜਰ ਬਰੂਲੋਟ, 79, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਪੋਰਟਸਕਾਸਟਰ ( ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਐਕਸਪੋਜ਼ )। * ਅਰਨੇਸਟੋ ਚੈਰਕੁਇਸ ਬਿਆਲੋ, 85 ਸਾਲ, ਉਰੂਗਵੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਅਰਜਨਟੀਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ।<ref>[https://www.infobae.com/teleshow/2026/03/21/murio-ernesto-cherquis-bialo-el-adios-a-un-maestro-del-periodismo/ Murió Ernesto Cherquis Bialo: el adiós a un maestro del periodismo] {{In lang|es}}</ref> * ਫਿਲਾਰੇਟ ਡੇਨੀਸੇਂਕੋ, 97, ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਪਦ-ਅਧਿਕਾਰੀ, ਕੀਵ ਦਾ ਮੁਖੀ (1995 ਤੋਂ)।<ref>[https://glavred.net/ukraine/serdce-ostanovilos-skonchalsya-pochetnyy-patriarh-pcu-filaret-10750544.html "Зупинилося серце": помер Почесний Патріарх ПЦУ Філарет] {{In lang|uk}}</ref> * ਸਟੀਵ ਗੇਨਸ, 68, ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਦਰੀ, ਕੈਂਸਰ। * ਬੋਜ਼ੋ ਕੋਪ੍ਰੀਵਿਕਾ, 75 ਸਾਲ, ਸਰਬੀਆਈ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਨਾਟਕੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ।<ref>[https://nova.rs/kultura/preminuo-bozo-koprivica/ Preminuo Božo Koprivica] {{In lang|sr}}</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਕੁਰਕਜ਼ਾਬ-ਪੋਮੀਆਨੋਵਸਕਾ, 85 ਸਾਲ, ਪੋਲਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ।<ref>[https://www.radiokrakow.pl/aktualnosci/zmarla-aleksandra-kurczab-pomianowska-aktorka-rezyserka-i-pisarka/ Zmarła Aleksandra Kurczab-Pomianowska - aktorka, reżyserka i pisarka] {{In lang|pl}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * Isabelle Mergault, 67, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''You Are So Beautiful''), ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/20/isabelle-mergault-realisatrice-comedienne-et-chroniqueuse-est-morte-a-l-age-de-67-ans_6672710_3382.html Isabelle Mergault, réalisatrice, comédienne et chroniqueuse, est morte à l’âge de 67 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਨੈਨੀ, 68–69, ਈਰਾਨੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਟੇਸਾ ਰਿਚਰਡਸ, 75 ਸਾਲ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਡਾਕਟਰ, ਕੈਂਸਰ। (ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਮਿਸ਼ੇਲ ਰੋਲਾਂਡ, 78, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਓਨੋਲੋਜਿਸਟ।<ref>[https://www.sudouest.fr/vin/info-sud-ouest-bordeaux-l-oenologue-michel-rolland-est-mort-28366585.php Info sud ouest. Bordeaux : l’œnologue Michel Rolland est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਕੈਲਵਿਨ ਟੌਮਕਿੰਸ, 100, ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ (''ਦ ਨਿਊਯਾਰਕਰ''), ਸਟ੍ਰੋਕ। * ਰਿਕ ਯੰਗ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਬੁਲਫਾਈਟਰ ਅਤੇ ਰੋਡੀਓ ਜੋਕਰ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) === 19 === * ਮਾਰਕੋ ਅਲੇਓਟੀ , 67, ਇਤਾਲਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।[it]<ref>[https://torino.repubblica.it/cronaca/2026/03/19/news/marco_aleotti_morto_regista_porta_a_porta_torinese-425232127/ Marco Aleotti morto a 67 anni: fu regista di Porta a Porta e di tanti eventi in mondovisione] {{In lang|it}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਨਵਾਰੂਲ ਅਜੀਮ ਆਰਿਫ਼, 74, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਬੈਂਕਰ, ਸੀਯੂ <ਆਈਡੀ 2 ਦੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਅਤੇ ਆਈਆਈਯੂਸੀ (2021-2024), ਐਸਆਈਬੀਐਲ <ਆਈਡੀ 1 ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ। * ਏਸ਼ੇਲ ਅਰਮੋਨੀ , 67, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਖੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ।[he]<ref>[https://www.globes.co.il/news/article.aspx?did=1001538020 אשל ארמוני, מנכ"ל משרד הבינוי והשיכון לשעבר, הלך לעולמו] {{In lang|he}}</ref> * ਅੰਬਰਟੋ ਬੋਸੀ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮ. ਪੀ. (ID1), 2008 ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਐਮ. ਈ. ਪੀ., ਅਤੇ ਲੇਗਾ ਨੋਰਡ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ।<ref>[https://www.lastampa.it/politica/2026/03/19/news/umberto_bossi_morto-15552072/amp/ È morto Umberto Bossi, fondatore della Lega] {{In lang|it}}</ref> * ਮਾਈਕਲ ਬਾਮਬਾਂਗ ਹਾਰਟੋਨੋ, 86, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਬੈਂਕਰ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸਿਗਰੇਟ ਉਦਯੋਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਜ ਪਲੇਅਰ, ਪੌਲੀਟ੍ਰੋਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਡੀਜਰਮ ਦੇ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ (1963 ਤੋਂ) ।<ref>[https://www.cnbcindonesia.com/news/20260319144608-4-720262/berita-duka-michael-bambang-hartono-meninggal-dunia-siang-ini Berita Duka: Michael Bambang Hartono Meninggal Dunia Siang Ini] {{In lang|id}}</ref> * ਰੇਮੰਡ ਐਲ. ਈਥਿੰਗਟਨ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਲੀਓਨਟੋਲੋਜਿਸਟ। * ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ ਫਿਨਾਜ਼ੀ ਐਗਰੋ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟ।[it]<ref>[https://roma.repubblica.it/cronaca/2026/03/19/news/alessandrofinazzi-agro_morto_rettore_tor_vergata-425233302/ È morto a 85 anni Alessandro Finazzi-Agrò, per dodici anni rettore dell'università di Tor Vergata] {{In lang|it}}</ref> * ਖਾਮਿਦ ਗੀਜ਼ਾਤੁਲਿਨ , 94, ਰੂਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[ru]<ref>[http://ufaras.ru/?p=33647 Ушел из жизни член-корреспондент РАН, доктор экономических наук, профессор Гизатуллин Хамит Нурисламович] {{In lang|ru}}</ref> * ਪੀਟਰ ਹਾਲਾਜ਼, 86, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://maszol.ro/kultura/Elhunyt-Halasz-Peter-neprajzkutato Elhunyt Halász Péter néprajzkutató- a Maszol.ro portálról] {{In lang|hu}}</ref> * ਨਿਕੋਲਸ ਹੇਸਮ, 73, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ (2021 ਤੋਂ) ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੁਡਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁਖੀ (2016 ਤੋਂ) । * ਗੈਰੀ ਲਿਓ, 81, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਰਗਬੀ ਲੀਗ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬਾਲਮੈਨ ਟਾਈਗਰਜ਼) * ਸਿਲਵੀਨੋ ਲੌਰੋ, 67, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਵਿਟੋਰੀਆ ਸੇਤੁਬਲ, [[ਐੱਸ. ਐੱਲ. ਬੇਨਫ਼ੀਕਾ|ਬੇਨਫਿਕਾ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਕੋਚ) ।<ref>[https://www.abola.pt/noticias/morreu-silvino-2026031918041911185 Morreu Silvino] {{In lang|pt}}</ref> * ਜੂਨ ਮਾਤਸੁਮੋਤੋ, 75, ਜਾਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਦੋ ਵਾਰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਉਪ ਮੁੱਖ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ (2008-2009), ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚੇਅਰ (2016-2017), ਪੇਟ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://nk.jiho.jp/article/300742 松本純元国家公安委員長が死去元衆院議員、日薬連盟特別参与] {{In lang|ja}}</ref> * ਸਾਲੇਹ ਮੁਹੰਮਦੀ, 19, ਈਰਾਨੀ ਪਹਿਲਵਾਨ, ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਫਾਂਸੀ. * [[ਚੱਕ ਨੌਰਿਸ]], 86, ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਿਸਟ, ਅਦਾਕਾਰ (''ਵਾਕਰ, ਟੈਕਸਾਸ ਰੇਂਜਰ'', ਮਿਸਿੰਗ ਇਨ ਐਕਸ਼ਨ, ਡ੍ਰੈਗਨ ਦਾ ਰਾਹ ਅਤੇ ਲੇਖਕ) । * ਮਿਨਚੋ ਪ੍ਰਜ਼ਾਨਿਕੋਵ , 88, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ [bg]<ref>[https://www.edna.bg/izvestni/napusna-ni-legendarniiat-sinoptik-mincho-praznikov-4683957 Напусна ни легендарният синоптик Минчо Празников] {{In lang|bg}}</ref> * ਜੋਏਲ ਪਾਬਲੋ ਸਾਲੂਦ, 62, ਫਿਲੀਪੀਨ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''ਫਿਲੀਪੀਨ ਸਟਾਰ'' ਅਤੇ ਲੇਖਕ) * ਜੈਫ ਵੈੱਬ, 76, ਅਮਰੀਕੀ ਚੀਅਰਲੀਡਿੰਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਵਰਸਿਟੀ ਸਪਿਰਟ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਚੀਅਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਇੱਕ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ. * ਅਲੇਸ ਜ਼ੇਡਨਿਕ , 68, ਚੈੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[Ostrava|ਓਸਟਰਾਵਾ]] ਦੇ ਮੇਅਰ (2002-2006) ।[cs]<ref>[https://moravskoslezsky.denik.cz/zpravy_region/ales-zednik-primator-honorarni-konzul-ostrava-umrti-politika-dydzej-kontroverze.html Ostrava smutní: Zemřel bývalý primátor a honorární ruský konzul Aleš Zedník] {{In lang|cs}}</ref> === 18 === * ਅਬਦ ਅਲਘਾਨੀ ਅਬੂ ਅਲਾਜ਼ਮ, 83, ਮੋਰੱਕੋ ਦੇ ਲੇਖਕ।[ar]<ref>[https://elaph.com/Web/Culture/2026/03/1591751.html وفاة الكاتب والمترجم المغربي عبد الغني أبو العزم] {{In lang|ar}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਬੂ ਸ਼ਾਹਲਾ, ਫਲਸਤੀਨੀ ਅੱਤਵਾਦੀ, ਖਾਨ ਯੂਨਿਸ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਫੀਲਡ ਕਮਾਂਡਰ। * ਕੈਰੋਲੀ ਤਾਮਾਸ ਬਾਰਟਲ , 92, ਸਲੋਵਾਕ [[Premonstratensians|ਪ੍ਰੀਮੋਨਸਟ੍ਰੇਟੇਨਸੀਅਨ]] ਭਿਕਸ਼ੂ।[hu]<ref>[https://felvidek.ma/2026/03/19/szombaton-bucsuztatjak-bartal-karoly-tamas-emeritus-jaszovari-apatot/ Szombaton búcsúztatják Bartal Károly Tamás emeritus jászóvári apátot] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੋਜ਼ੇਫ਼ ਬੇਕਰ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਓਲੰਪਿਕ ਸਾਈਕਲਿਸਟ (1964) * ਮਾਈਕ ਕਲੈਮਪਿਟ, 71, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (ID1), 2021 ਤੋਂ ਕੈਂਸਰ. * ਸੰਡੋਰ ਡੇਵਿਡ , 89, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ।[hu]<ref>[https://www.origo.hu/sport/sport-egyeni/2026/03/gyasz-elhunyt-david-sandor-lapaj-sportriporter Gyász: elhunyt a magyar sportújságírás meghatározó alakja, Dávid Sándor] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਲੋਇਸ ਡੇਲਮੋਰ, 76, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਡਕੋਟਾ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1994-2018) * ਯਾਕੋਬ ਐਦਰੀ, 75, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਕਨੈਸਤ|ਐਮ. ਕੇ.]] (2003-2013), ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ (2006) ਅਤੇ ਨੇਗੇਵ ਅਤੇ ਗਲੀਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ [ID1]। * ਮੈਨੂਅਲ ਏਟੁਰਾ, 93, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਐਥਲੈਟਿਕ ਬਿਲਬਾਓ) । * ਟੌਮ ਜਾਰਜਨ, 88, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਬਿਟਨ ਦ ਲਾਈਨਾਂ, ਏ ਫਿਸ਼ ਕਾਲਡ ਵਾਂਡਾ, ਨੋਟਸ ਆਨ ਏ ਸਕੈਂਡਲ) * ਹੇਸੁਕੇ ਹਿਰੋਨਾਕਾ, 94, ਜਪਾਨੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਹਿਰੋਨਾਕਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ, ਹਿਰੋਨਾਕਾ ਡੀਕੰਪੋਜੀਸ਼ਨ [[ਫ਼ੀਲਡਜ਼ ਤਗਮਾ|ਫੀਲਡਜ਼ ਮੈਡਲ]] ਜੇਤੂ (1970) ।<ref>[https://www.asahi.com/articles/ASV3L20SXV3LUTFL00QM.html 広中平祐さん死去　フィールズ賞受賞の数学者・元山口大学長] {{In lang|ja}}</ref> * ਰਿਕ ਹੋਗਾਬੋਮ, 47, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੰਪਾ ਦੇ ਮੇਅਰ (2026) * ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਜਨਨਾਤੀ, 93, ਈਰਾਨੀ ਮਰਜਾ '<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6777590/آیت-الله-العظمی-جناتی-شاهرودی-درگذشت آیت الله العظمی جناتی شاهرودی درگذشت] {{In lang|fa}}</ref> * ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਤਿਬ, 64-65, ਈਰਾਨੀ ਮੌਲਵੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਖੁਫੀਆ ਮੰਤਰੀ (2021 ਤੋਂ) ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਰੂਨ ਮੈਸਜ਼ [ਐਸਵੀ], 97, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਹੇਡਮੋਰਾ ਐਸਕੇ, ਲੇਕਸੈਂਡਸ ਆਈਐਫ, ਗੈਸ ਐਚਕੇ.[sv]<ref>[https://www.aftonbladet.se/sportbladet/hockey/a/Pdplk0/leksands-forsta-guldtranare-rune-mases-dod-blev-97-ar Tränarlegendaren Rune Mases är död – blev 97 år] {{In lang|sv}}</ref> * ਪੀਟਰ ਥੌਮਸਨ, 81, ਅਮਰੀਕੀ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਚਾਰਕ। * ਸੋਰਿਨ ਤੁਫਾਨ, 57, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਫਾਰੂਲ ਕਾਂਸਤਾਨਟਾ) ਡੁੱਬ ਗਿਆ।<ref>[https://www.euronews.ro/articole/surse-sorin-tufan-fostul-mare-fotbalist-al-farului-si-stelei-printre-disparutii-in-incidentul-din-portul-midia Surse: Sorin Tufan, fostul mare fotbalist al Farului și Stelei, printre dispăruții în incidentul din Portul Midia] {{In lang|ro}}</ref> * ਫਿਨ-ਏਰਿਕ ਵਿਨਜੇ, 90, ਨਾਰਵੇਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.khrono.no/finn-erik-vinje-er-dod/1046534 Finn-Erik Vinje er død] {{In lang|nn}}</ref> * ਰਾਬਰਟ ਵ੍ਹਾਈਟ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਟੇਨਰ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) === 17 === * ਡੌਗ ਕੈਮਿਲੀ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਡੌਜਰਜ਼, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸੈਨੇਟਰਜ਼) * ਚੀਓਨ ਸ਼ਿਨ-ਇਲ , 82, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਵਪਾਰੀ।[ko] * ਲੋਰੇਨਾ ਕਲੇਅਰ ਫੈਸੀਓ, 82, ਕੋਸਟਾ ਰਿਕਨ ਘੋਡ਼ਸਵਾਰ, ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ (1998-2002), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://crhoy.com/nacionales/muere-lorena-clare-esposa-del-expresidente-miguel-angel-rodriguez/ Muere Lorena Clare, esposa del expresidente Miguel Ángel Rodríguez] {{In lang|es}}</ref> * ਜੌਨ ਕੋਲੀ, 91, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ। * ਅਨੀਬਲ ਕ੍ਰਿਸਟੋਬੋ, 54, ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਕਵੀ।<ref>[https://elpais.com/cultura/2026-03-19/muere-anibal-cristobo-a-los-54-anos-un-gran-editor-precario.html Muere Aníbal Cristobo a los 54 años: un gran editor precario] {{In lang|es}}</ref> * ਜੈਕਬ ਡੇਰੇਚ-ਕ੍ਰਜ਼ੀਕੀ, 56, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2001-2005) ।<ref>[https://radiogorzow.pl/426904/nie-zyje-jakub-derech-krzycki/ Nie żyje Jakub Derech-Krzycki] {{In lang|pl}}</ref> * ਡੋਮਿਨਿਕਾ ਐਲਿਸਚੇਰੋਵਾ , 23, ਚੈੱਕ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਭਾਵਕ, ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਗਾਇਕ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.[cs]<ref>[https://www.irozhlas.cz/zpravy-domov/zemrela-dominika-elischerova-alias-mina-bylo-ji-23-let-influencerka-mela-nehodu_2603180629_jar Zemřela Dominika Elischerová alias Mína, bylo jí 23 let. Influencerka a zápasnice měla nehodu v Thajsku] {{In lang|cs}}</ref> * ਲਾਸਲੋ ਗੈਲੇ, 83, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.bio.u-szeged.hu/sztehirek/2026-marcius/elhunyt-galle-laszlo-professzor?objectParentFolderId=46632 Elhunyt Prof. Dr. Gallé László, az SZTE Ökológiai Tanszék alapítója] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੀ. ਐਮ. ਫਜ਼ਲੁਲ ਹੱਕ, 83, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1996-2006) । * ਜਾਰਜੀਆ ਦੀ ਇਲੀਆ II, 93, ਜਾਰਜੀਅਨ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਹਾਈਰਚ, ਕੈਥੋਲਿਕਸ-ਪੈਟ੍ਰਿਆਰਚ ਆਫ ਆਲ ਜਾਰਜੀਆ (1977 ਤੋਂ ਗੈਸਟਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਖੂਨ ਵਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) । * ਲਿਊਬੋਮੀਰ ਕਲਿਸੁਰੋਵ , 82, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਅੰਡਰਵਾਟਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[bg]<ref>[https://paragraf.bg/pochina-doajenat-na-balgarskata-podvodna-fotografiya-lyubomir-klisurov/ Почина доайенът на българската подводна фотография Любомир Клисуров] {{In lang|bg}}</ref> * ਬੈਟੀਨਾ ਕੋਸਟਰ, 66, ਜਰਮਨ ਗਾਇਕਾ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ।<ref>[https://www.stiletv.it/news/117140/capaccio-paestum-addio-alla-cantante-sassofonista-e-attrice-tedesca-bettina-koster Capaccio Paestum: addio alla cantante, sassofonista e attrice tedesca Bettina Köster] {{In lang|it}}</ref> * ਰੇਨੇਲ ਕਰੂਜ਼, 37, ਅਮਰੀਕੀ ਸੋਪ੍ਰਾਨੋ। * 67 ਸਾਲਾ ਅਲੀ ਲਾਰੀਜਾਨੀ, ਈਰਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੁਪਰੀਮ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਸਕੱਤਰ, ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਪੀਕਰ (2008-2020), ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰੀ (1992-1994), ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਸਰ ਐਂਥਨੀ ਮੇਸਨ, 100, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮੁੱਖ ਜੱਜ (1987-1995), ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ (1972-1987) । * ਮਾਰਕ ਮੈਕਲੇਨੇ, 56, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਡਵਰਡ ਟਾਪੂ ਦੇ ਐਮਐਲਏ (2021 ਤੋਂ) * 87 ਸਾਲਾ ਸਲਾਵਾ ਰਾਚੇਵਾ, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://nova.bg/news/view/2026/03/17/530614/отиде-си-слава-рачева-актрисата-дала-гласа-си-на-педя-човек-лакът-брада/ Отиде си Слава Рачева - актрисата, дала гласа си на Педя човек-лакът брада] {{In lang|bg}}</ref> * ਜ਼ਲਾਟਕੋ ਸਿਮੇਂਕ, 87, ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ ਵਾਟਰ ਪੋਲੋ ਖਿਡਾਰੀ, ਓਲੰਪਿਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1964) । * ਘੋਲਮਰੇਜ਼ਾ ਸੁਲੇਮਾਨੀ, 61-62, ਈਰਾਨੀ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਬਸੀਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ (2019 ਤੋਂ) ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਲੈਰੀ ਸਟਾਲ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਕੰਸਾਸ ਸਿਟੀ ਅਥਲੈਟਿਕਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਮੇਟਸ, ਸੈਨ ਡਿਏਗੋ ਪੈਡਰੇਜ਼) * ਸ਼ਮਸ ਸੁਮਨ, 59, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਜੋ''ਜੋਯਜੱਤਰਾ'') ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਸੂ ਵੈਗਨਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੇਵਾਡਾ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ (1991-1995) === 16 === * ਮਾਰਸੇਲੋ ਅਰਾਜੋ, 78, ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਖੇਡ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ (ਫੁੱਟਬਾਲ ਡੀ ਪ੍ਰਾਈਮੇਰਾ) <ref>[https://www.infobae.com/deportes/2026/03/16/murio-el-historico-relator-marcelo-araujo/ Murió Marcelo Araujo, el histórico periodista de Fútbol de Primera que revolucionó la forma de relatar en TV] {{In lang|es}}</ref> * 76 ਸਾਲਾ [[ਨਵਨਿੰਦਰ ਬਹਿਲ]], ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼'', ਹੋਟਲ ਸਾਲਵੇਸ਼ਨ, ''ਖੁਫੀਆ'' ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ) । * ਜੈਮੀ ਬਲੈਂਕਸ, 54, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਅਰਬਨ ਲੀਜੈਂਡ, ''ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ'' ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਸਟਾਰਮ ਚੇਤਾਵਨੀ) * ਯਵੇਸ ਚੇਵਾਲਾਰਡ, 79, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://www.pf-13.com/P1220.aspx?IdPer=eaowxmjdY Avis de décès de Monsieur Yves Chevallard] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੀਨ ਡੇਲਾਸ, 86, ਫ੍ਰੈਂਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ।<ref>[https://actualitte.com/article/129976/edition/jean-delas-cofondateur-de-l-ecole-des-loisirs-est-mort Jean Delas, cofondateur de L'école des loisirs, est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੀਨ ਡਰਫਲਰ, 101, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਓਰੇਗਨ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1988-1994), ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (2001-2003) ਅਤੇ ਓਰੇਗਨ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ <ਆਈਡੀ2। * ਪੈਟਰਿਕ ਡੇਵੋਲਫ, 75, ਫ੍ਰੈਂਚ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.lefilmfrancais.com/cinema/175428/disparition-de-patrick-dewolf Disparition de Patrick Dewolf] {{In lang|fr}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਐਲਜ਼ਾ ਗੋਏਵਾ , 97, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ।[bg]<ref>[https://www.segabg.com/category-culture/golyamata-bulgarska-hudozhnichka-elza-goeva-izduhna-na-97 Голямата българска художничка Елза Гоева издъхна на 97] {{In lang|bg}}</ref> * ਆਂਦਰੇ ਗੋਲਿਕੋਵ [ਰੂਸੀ], 80, ਰੂਸੀ ਅਦਾਕਾਰ।[ru]<ref>[https://m.5-tv.ru/news/5061083/umer-legendarnyj-akter-mhat-imeni-gorkogo-andrej-golikov-aii/ Умер легендарный актер МХАТ имени Горького Андрей Голиков] {{In lang|ru}}</ref> * ਜੇਮਜ਼ ਐਨ. ਹਾਰਡਿਨ ਜੂਨੀਅਰ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਜਰਮਨਵਾਦੀ। * ਈ. ਗ੍ਰੈਡੀ ਜੌਲੀ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਪੰਜਵੇਂ ਸਰਕਟ ਲਈ ਯੂਐਸ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਅਪੀਲਜ਼ ਦੇ ਜੱਜ (1982 ਤੋਂ) * ਡੋਲੋਰੇਸ ਕੀਨ, 72, ਆਇਰਿਸ਼ ਲੋਕ ਗਾਇਕ (ਡੀ ਡੈਨਨ) * ਸਰਗੇਈ ਮੈਕਸਿਮੈਂਕੋ, 71, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।[ru]<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 – 16.03.2026] {{In lang|ru}}</ref> * ਏਰਨੋ ਮੇਜ਼ਰੋਸ, 90, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਹਵਾ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.blikk.hu/aktualis/belfold/meszaros-erno-mta-meteorologus-halal-gyasz/skfgv6b Meghalt Mészáros Ernő] {{In lang|hu}}</ref> * ਅਲਫਰੈਡ ਜੇ. ਨੋਲ, 66, ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2017-2019) <ref>[https://kurier.at/politik/inland/jurist-und-ex-poltiker-alfred-noll-verstorben/403141366 Jurist und Ex-Politiker Alfred Noll verstorben] {{In lang|de}}</ref> * ਜੁਆਨ ਓਚਾਗਾਵੀਆ ਲਾਰੈਨ [ਫਰੈਡ], 97, ਚਿਲੀਅਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਜੈਸੂਇਟ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।[fr]<ref>[https://www.osservatoreromano.va/it/news/2026-03/quo-063/morto-in-cile-il-padre-gesuita-juan-ochagavia-larrain.html Morto in Cile il padre gesuita Juan Ochagavía Larraín] {{In lang|it}}</ref> * ਐਰਿਕ ਓਵਰਮੀਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ (''ਬੌਸ਼'', ਲਾਅ ਐਂਡ ਆਰਡਰ, ''[[ਦ ਵਾਇਰ]]'') * ਵੇਨ ਪਰਕਿਨਜ਼, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਗਿਟਾਰਿਸਟ, ਸਟ੍ਰੋਕ। * ਓਵੇ ਪਿਹਲ, 87, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ। * ਮੋਨਰੋ ਪ੍ਰਾਈਸ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ। * ਓਰੀਅਨ ਸੈਮੂਅਲਸਨ, 91, ਅਮਰੀਕੀ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਪ੍ਰਸਾਰਕ (ਡਬਲਯੂਜੀਐਨ) * ਕੀਕੀ ਸ਼ੇਪਾਰਡ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ (ਅਪੋਲੋ ਵਿਖੇ ਸ਼ੋਅਟਾਈਮ) ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * 84 ਸਾਲਾ ਸੀਸਾਬਾ ਸਿਕਲੋਸ, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1990-1994) ।<ref>[https://24.hu/belfold/2026/03/16/siklos-csaba-jozsef-meghalt/ Meghalt Siklós Csaba József volt miniszter] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਸਟ੍ਰੈਨਸਕੀ, 78, ਚੈੱਕ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਚਸੀ ਵਿਟਕੋਵਿਸ, ਐਚਸੀ ਜ਼ਲਿਨ) ।<ref>[https://www.hc-vitkovice.cz/article/13642-Vitkovicka-rodina-smutni-Ve-veku-78-let-zemrel-Vladimir-Stransky Vítkovická rodina smutní: Ve věku 78 let zemřel Vladimír Stránský] {{In lang|cs}}</ref> * ਡੈਨੀਅਲ ਅਵੇਯੂ ਸਿਮੇ, ਘਾਨਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ * ਮਾਰੇਕ ਟਰੌਂਬਸਕੀ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ।[pl]<ref>[https://bielsko.biala.pl/aktualnosci/60246/nie-zyje-prof-marek-trombski-odeszla-postac-wybitna-i-niezwykle-zasluzona-dla-bielska-bialej-foto Nie żyje prof. Marek Trombski. Odeszła postać wybitna i niezwykle zasłużona dla Bielska-Białej - foto] {{In lang|pl}}</ref> * ਬੌਬ ਤੁਲੀਅਸ, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਰੇਸਿੰਗ ਡਰਾਈਵਰ (ਆਈ. ਐਮ. ਐਸ. ਏ.) === 15 === * ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਬੇਸੇਰਾ, 61, ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ (2026) <ref>[https://rpp.pe/politica/elecciones/napoleon-becerra-candidato-presidencial-del-partido-de-los-trabajadores-y-emprendedores-fallecio-en-un-accidente-noticia-1680139 Falleció Napoleón Becerra, candidato presidencial del Partido de los Trabajadores y Emprendedores, tras un accidente de tránsito] {{In lang|es}}</ref> * ਅਬਦੁਲਰਹਮਾਨ ਅਲ-ਬਿਸ਼ੀ, 43, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਅਲ ਨਾਸਰ ਐਫ.ਸੀ.|ਅਲ-ਨਾਸਰ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) ਐਮੀਓਟ੍ਰੋਫਿਕ ਲੇਟਰਲ ਸਕਲੋਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਪਾਕੀ ਕੈਨਜ਼ੀ , 78, ਇਤਾਲਵੀ ਗਾਇਕ।[it]<ref>[https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2026/03/16/paki-canzi-nuovi-angeli-morto Addio a Paki Canzi, cantante e pianista dei Nuovi Angeli. Aveva 78 anni] {{In lang|it}}</ref> * ਮੈਟ ਕਲਾਰਕ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਇਨ ਦ ਹੀਟ ਆਫ ਦ ਨਾਈਟ, ਦ ਆਊਟਲਾ ਜੋਸੀ ਵੇਲਜ਼, ਦ ''ਜੈਫ ਫੌਕਸਵਰਥੀ ਸ਼ੋਅ'') ਰੀਡ਼੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਹੋਈਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ। * ਕੇਨ ਕੋਲ, 82, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (1964) ਅਤੇ ਕੋਚ। * ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ ਕੋਰਟੀਜ਼ ਡੀ ਬੋਸਿਸ, 99, ਇਤਾਲਵੀ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.ilrestodelcarlino.it/ancona/cronaca/addio-allambasciatore-de-bosis-abito-daadcfe6 Addio all'ambasciatore De Bosis: abitò la Torre, emblema di Portonovo] {{In lang|it}}</ref> * ਲੇਨ ਡੀਟਨ, 97, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਾਸੂਸ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ (ਆਈ. ਪੀ. ਸੀ. ਆਰ. ਈ. ਐੱਸ. ਐੱਫ. ਫਾਈਲ, ਐਨ ਐਕਸਪੈਸਿਵ ਪਲੇਸ ਟੂ ਡਾਈ, ਐਕਸ. ਪੀ. ਡੀ.) * ਬਿੱਲ ਡੈਮਪਸੇ, 83, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਵੈਸਟ ਪਰਥ) * ਵਿਲੀਅਮ ਸੀ. ਡਾਈਟਜ਼, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ ਲੇਖਕ (ਹੈਲੋਃ ਦ ਫਲੱਡ) । (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜਿਮ ਫਲੀਟਿੰਗ, 70, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਏਅਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ, ਕਲਾਇਡ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ([[ਕਿਲਮਾਰਨਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਕਿਲਮਾਰਨੌਕ]]) । * ਵਾਲਟਰ ਫਰੀਨਾ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪੋਕਰ ਖਿਡਾਰੀ।[it]<ref>[https://www.grinderlabpoker.it/addio-valter-farina-primo-braccialettato-wsop-italiano-storia/ Addio a Valter Farina, il primo braccialettato WSOP italiano nella storia del poker] {{In lang|it}}</ref> * ਕਿਰਕ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ, 77-78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਊਂਡ ਇੰਜੀਨੀਅਰ (ਦ ''ਬੋਰਨ ਅਲਟੀਮੇਟਮ'', ''ਐਲ. ਏ. ਗੁਪਤ'', ''ਜੁਰਾਸਿਕ ਵਰਲਡ'') <ref>[https://www.tvazteca.com/azteca7/oscar/premios-oscar-2026-lista-artistas-que-aparecieron-en-el-in-memoriam/ In Memoriam Premios Oscar 2026: todos los actores, actrices y directores recordados en la gala] {{In lang|es}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜੇਮਜ਼ ਐਮ. ਹਿਊਸਟਨ, 103, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ। * ਐਟਿਲਾ ਲੋਟੇ, 91, ਹੰਗਰੀਆਈ ਅਦਾਕਾਰ।<ref>[https://magyarnemzet.hu/kultura/2026/03/lote-attila-jaszai-mari-dijas-szinesz Elhunyt Lőte Attila Jászai Mari-díjas színész] {{In lang|hu}}</ref> * ਇਰਮੇਲੀ ਮੈਕਲੇ, 83, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਪੌਪ ਗਾਇਕਾ।<ref>[https://yle.fi/a/74-20215726 Iskelmälaulaja Irmeli Mäkelä on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਏਜੀਡੀਓ ਮਾਰਜ਼ੋਨਾ, 81-82, ਇਤਾਲਵੀ ਕਲਾ ਸੰਗ੍ਰਾਹਕ।<ref>[https://www.faz.net/agenturmeldungen/dpa/kunstsammler-und-maezen-egidio-marzona-gestorben-200639184.html Kunstsammler und Mäzen Egidio Marzona gestorben]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|de}}</ref> * ਸਿਨਜ਼ੀਆ ਆਸਕਰ, 63, ਇਤਾਲਵੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਅਭਿਨੇਤਰੀ।<ref>[https://www.ilmattino.it/spettacoli/musica/morta_cinzia_oscar_annuncio_figlio_cantante_chi_era-9417541.html È morta Cinzia Oscar, lutto nel mondo della musica: «Sono morto insieme a te, mamma», le parole del figlio] {{In lang|it}}</ref> * ਰਿਚਰਡ ਰੈਂਡਰਿਆਮੰਡਰਾਟੋ, 67, ਮਾਲਾਗਾਸੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੰਤਰੀ (2019-2021) ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ (2021) ।<ref>[https://midi-madagasikara.mg/richard-randriamandrato-lancien-ministre-de-leconomie-et-des-finances-nest-plus/ Richard Randriamandrato : L'ancien ministre de l'Économie et des Finances n'est plus]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਜਮਾਲ ਰੇਯਾਨ, 72, ਫਲਸਤੀਨੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (''ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ'') । * ਬਰੂਨੋ ਸਲੋਮੋਨ, 55, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਦਾਕਾਰ (ਫੈਜ਼ ਪਾਸ ਸੀ, ਫੈਜ਼ ਪਾਸ ça, ''ਮੈਡੇਲੀਨ ਕੋਲਿਨਜ਼'', ਤਮਾਰਾ.<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/15/bruno-salomone-acteur-dans-fais-pas-ci-fais-pas-ca-est-mort-a-l-age-de-55-ans_6671288_3382.html Bruno Salomone, acteur dans « Fais pas ci, fais pas ça », est mort à l'âge de 55 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਐਂਡਰੀ ਸਰਡਯੁਕ, 87, ਯੂਕਰੇਨੀ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਮੰਤਰੀ (1996-1999) <ref>[https://amnu.gov.ua/pishov-z-zhyttya-akademik-namn-ukrayiny-andrij-myhajlovych-serdyuk/ Пішов з життя академік НАМН України] {{In lang|uk}}</ref> * ਸ਼ੋਸਾਨਾ ਸਟਰੋਕ, 34, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਾਰਕੁਨ। * ਵਾਕਾਸ਼ੀਮਾਜ਼ੂ ਮੁਤਸੂਓ, 69, ਜਪਾਨੀ ਸੂਮੋ ਪਹਿਲਵਾਨ।<ref>[https://www.nikkansports.com/battle/sumo/photonews/photonews_nsInc_202603150001936-0.html 元大関若嶋津の日高六男さん死去、69歳 現役時代は優勝2度 9年前に倒れ頭部手術受ける] {{In lang|ja}}</ref> * ਡੇਵਿਡ ਐਚ. ਵਾਲਡੇਕ, 69, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਮਿਸਟ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਮਾਰੀਅਸ ਵਾਈਡਰਿੰਸਕੀ , 74-75, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[pl]<ref>[https://zpaf.pl/aktualnosci/M-Widerynski-zmarl-15-03-2026/ Dotarła do nas smutna wiadomość: dziś, 15 marca 2026 zmarł Mariusz Wideryński] {{In lang|pl}}</ref> * ਯੂਜਨੀਅਸ ਵਾਈਜ਼ਨਰ [ਪਲ], 94, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।[pl]<ref>[https://nekrologi.wyborcza.pl/0,11,,601324,Eugeniusz-Wyzner-nekrolog.html Eugeniusz Wyzner roku zmarł] {{In lang|pl}}</ref> === 14 === * ਲਿਉਡਮੀਲਾ ਅਰਿਨੀਨਾ, 99, ਰੂਸੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਏ ਟੀਚਰ ਆਫ਼ ਸਿੰਗਿੰਗ, ਵੇਟਿੰਗ ਫਾਰ ਲਵ, ਗੈਸਟ ਫਰੌਮ ਦ ਫਿਊਚਰ) <ref>[https://news.ru/culture/skonchalas-izvestnaya-artistka-dolgozhitelnica Скончалась известная артистка из фильма «Гостья из будущего»] {{In lang|ru}}</ref> * ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਬਾਬਾਯੇਵ, 74, ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://mediaport.ua/pomer-pochesnyy-hromadianyn-kharkova-volodymyr-babaiev/ Помер почесний громадянин Харкова Володимир Бабаєв] {{In lang|uk}}</ref> * ਜੋਚੇਨ ਬਾਕਫੈਲਡ, 73, ਜਰਮਨ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1976) <ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/olympiasieger-aus-mv-boxer-jochen-bachfeld-gestorben,bachfeld-100.html Olympiasieger aus MV: Boxer Jochen Bachfeld gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਰਾਏ ਆਰ. ਬਰੇਰਾ ਸੀਨੀਅਰ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ, ਟੈਕਸਸ ਰਾਜ ਦੇ ਸਕੱਤਰ (1968-1969) <ref>[https://www.expressnews.com/san-antonio-weather/article/roy-barrera-sr-san-antonio-trial-attorney-legend-22079640.php 'A legal legend': Roy Barrera Sr. was first Hispanic to lead San Antonio Bar Association] {{Subscription required}}</ref> * ਜੋਜ਼ੇਫ਼ ਬੇਨਕੇ, 88, ਹੰਗਰੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।[hu]<ref>[https://aok.pte.hu/hu/hirek/hir/18313 Gyászhír – elhunyt dr. Benke József] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੇਨਸ ਬਲੌਰਟ, 87, ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨੀ (ਸਾਈਕੋਆਕੌਸਟਿਕਸ) * ਲੈਂਬਰਟੋ ਕਾਰਡੀਆ, 91, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਕੱਤਰ (1995-1996) <ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2026/03/14/e-morto-lamberto-cardia-a-palazzo-chigi-poi-presidente-della-consob_4ecad71a-629f-4386-9ea1-8b2f016501b9.html È morto Lamberto Cardia, il 'timoniere' nelle tempeste finanziarie] {{In lang|it}}</ref> * ਅਮੀਲੀਆ ਕੈਸਡੇਈ, 96, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1976-1979), ਵੇਨੇਟੋ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1985-1990) ।<ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2026/03/14/morta-amelia-casadei-fu-parlamentare-e-consigliera-veneta-dc_c5df5292-a811-4f8e-a151-e91f14c3fdb1.html Morta Amelia Casadei, fu parlamentare e consigliera veneta Dc] {{In lang|it}}</ref> * ਬ੍ਰਾਇਨ ਕਲਾਰਕ, 87, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੇਖਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਐਂਗਲਰ, ਛਾਤੀ ਦੀ ਲਾਗ.<ref>[https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/brian-clarke-obituary-distinguished-angling-writer-86fkbk8dv Brian Clarke obituary: distinguished angling writer] {{Subscription required}}</ref> * ਲੋਵਰਕਾ ਕੋਰਾਲਿਕ , 58, ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.hipzg.hr/preminula-lovorka-coralic-1968-2026/ Preminula dr. sc. Lovorka Čoralić 1968.-2026.] {{In lang|hr}}</ref> * ਗੇਮਾ ਕੁਏਰਵੋ, 91, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਵੇਂਟੇ ਏ ''ਅਲੇਮੇਨੀਆ, ਪੇਪੇ'', ਦੋ ਮਰਦ ਅਤੇ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਐਕਵੀ ਨੋ ਹੇ ਕਵੀਨ ਵਿਵਾ.<ref>[https://www.lavanguardia.com/gente/20260314/11489982/gemma-cuervo-actriz-muere-aqui-no-hay-quien-viva.html Muere la actriz Gemma Cuervo a los 91 años] {{In lang|es}}</ref> * ਫ੍ਰੈਂਸੀਨ ਡੈਮੀਚੇਲ, 87, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ।<ref>[https://www.corsenetinfos.corsica/La-disparition-de-Francine-Demichel-juriste-et-universitaire-engagee-au-service-de-l-Universite-de-Corse_a89709.html La disparition de Francine Demichel, juriste et universitaire engagée au service de l'Université de Corse] {{In lang|fr}}</ref> * ਨੂਰਦੀਨ ਜੌਦੀ , 92, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮੈਟ।[ar] * ਪਾਓਲੋ ਫਰਨਾਂਡੋ, 58, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਚਾਰ ਵਾਰ ਡਿਪਟੀ ਰਹੇ।<ref>[https://g1.globo.com/df/distrito-federal/noticia/2026/03/14/morre-ex-deputado-federal-do-df-professor-paulo-fernando.ghtml Morre Professor Paulo Fernando, ex-deputado federal do DF, aos 58 anos] {{In lang|pt}}</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਗਾਰੋ, 88, ਰੂਸੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਮੈਨੇਜਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ।[ru]<ref>[https://www.thevoicemag.ru/stars/news/15-03-2026/umer-akter-komedii-kavkazskaya-plennica-ili-novye-priklyucheniya-shurika-i-kin-dza-dza-nikolai-garo/ Умер актер комедий «Кавказская пленница, или Новые приключения Шурика» и «Кин-дза-дза!» Николай Гаро] {{In lang|ru}}</ref> * ਪਾਲ ਜੇਰੀਮੀਆ, 81, ਅਮਰੀਕੀ ਬਲੂਜ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰ। * ਜੁਰਗਨ ਹੈਬਰਮਾਸ, 96, ਜਰਮਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ (''ਸੰਚਾਰਕ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ'') <ref>[https://www.tagesspiegel.de/kultur/philosoph-und-soziologe-jurgen-habermas-im-alter-von-96-jahren-gestorben-15358274.html Philosoph und Soziologe: Jürgen Habermas im Alter von 96 Jahren gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਓਡ ਹੋਲਟਨ, 85, ਨਾਰਵੇਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1989-2005) ।<ref>[https://www.nrk.no/ostfold/tidligere-stortingspolitiker-odd-holten-er-dod-1.17812276 Tidligere stortingspolitiker Odd Holten er død] {{In lang|no}}</ref> * ਸਰਜ ਮੈਥਿਯੂ, 90, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1973-1976), ਸੈਨੇਟਰ (1977-2004) ।<ref>[https://www.leprogres.fr/politique/2026/03/14/serge-mathieu-ancien-senateur-du-rhone-est-decede-a-l-age-de-90-ans Serge Mathieu, ancien sénateur du Rhône entre 1977 et 2004, est décédé à l'âge de 90 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਸ਼ਿਗੇਕੀ ਮੋਰੀ, 88, ਜਾਪਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ|ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ]] ਤੋਂ ਬਚੇ ਵਿਅਕਤੀ। * ਸਰਜੀਓ ਮੇਰੁਸੀ, 83, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[it]<ref>[https://www.lastampa.it/novara/2026/03/14/news/morto_sergio_merusi_sindaco_lega_novara_politica-15545368/ Morto Sergio Merusi, primo sindaco leghista di Novara] {{In lang|it}}</ref> * ਹੈਨਰੀ ਨੋਵੋਸੂ, 62, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਨਿਊ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਬੈਂਕ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਗੇਟਵੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ) । * ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਏ. ਸਿਮਜ਼, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ, [[ਆਰਥਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਨੋਬਲ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ (2011) * ਸਟੀਵ ਥੈਲ, 71, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਵਕੀਲ। * ਬਰਟੇ ਵੀਸ, 84, ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ (1993-1997) ।<ref>[https://www.dr.dk/nyheder/seneste/tidligere-minister-birte-weiss-er-doed Tidligere minister Birte Weiss er død] {{In lang|da}}</ref> * ਐਂਡਰਿਊ ਬੀ. ਵਿਟਕੋਵਰ, 91, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ। * ਫਿਲ ਵੂਲਸ, 66, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਐਮ. ਪੀ.]] (1997-2010), ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕੈਂਸਰ। * ਜਾਰਡਨ ਰਾਈਟ, 33, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ (''ਇਕੋ ਇਕ ਰਸਤਾ ਏਸੇਕਸ ਹੈ'', ਐਕਸ ਆਨ ਦ ਬੀਚ) * ਸੁੰਦਰਤਾ ਜ਼ਿਬੁਲਾ, 65, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2019-2024) === 13 === * ਜੌਨ ਐਲਫੋਰਡ, 54, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਗ੍ਰੇਂਜ ਹਿੱਲ, ਲੰਡਨ ਦਾ ਬਰਨਿੰਗ ਹਿੱਲ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਅਪਰਾਧੀ। * ਨਿਕ ਬੇਕਰ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ। * ਜਿਓਵਾਨੀ ਬੋਲਜ਼ੋਨੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਸੈਂਪਡੋਰੀਆ, [[ਜੇਨੋਵਾ ਸੀ. ਐੱਫ਼. ਸੀ.|ਜੇਨੋਆ]], [[ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਸੀ. ਨਪੋਲੀ|ਨੈਪੋਲੀ]]) ।[it]<ref>[https://www.genoaoggi.it/societa/palmares/addio-a-giovanni-bolzoni-lo-sconquasso-che-porto-il-genoa-in-a/ Addio a Giovanni Bolzoni: lo "Sconquasso" che portò il Genoa in A] {{In lang|it}}</ref> * ਬਿਲੀ ਕੈਂਪਬੈਲ, 81, ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਡਨਡੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਡੰਡੀ]], ਮਦਰਵੈਲ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਫਿਲ ਕੈਂਪਬੈਲ, 64, ਵੈਲਸ਼ ਗਿਟਾਰਿਸਟ (ਮੋਟਰਹੈੱਡ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਜੋਖਮ, ਫਿਲ ਕੈਂਪਬੈੱਲ ਅਤੇ ਬੈਸਟਰਡ ਸੰਨਜ਼) ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਐਮੀ ਕੈਰ, 34, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਰੀਡਿੰਗ, ਉੱਤਰੀ ਇਲੀਨੋਇਸ ਹਸਕੀਜ਼, ਆਈ. ਐਲ. ਸੈਂਡਵਿਕਨ ਬ੍ਰੇਨ ਟਿਊਮਰ) * ਫਰੈਂਸੀਨ ਡੇਸਕੈਰੀਜ਼, 84, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.lapresse.ca/actualites/2026-03-13/pionniere-du-feminisme-au-quebec/la-sociologue-francine-descarries-n-est-plus.php La sociologue Francine Descarries n'est plus] {{In lang|fr}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਬ੍ਰਾਇਨ ਡੋਹਰਟੀ, 57, ਅਮਰੀਕੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''[[ਦ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ]]'', ਦ ''[[ਦ ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ ਜਰਨਲ|ਵਾਲ ਸਟ੍ਰੀਟ ਜਰਨਲ]]'' ਅਤੇ ਲੇਖਕ (ਰੈਡਿਕਲਸ ਫਾਰ ਕੈਪੀਟਲਜ਼ਮ) * ਐਚ. ਜੇ. ਡੋਰਾ, 83, ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ। * ਪਾਲ ਆਰ. ਏਰਲਿਚ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਲੇਖਕ (ਦ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਬੰਬ ਕੈਂਸਰ) । * ਐਨਵੋਈ ਐਲਨ, 12, ਫ੍ਰੈਂਚ ਥੋਰਬ੍ਰੇਡ ਰੇਸਹੌਰਸ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਰਾਲਫ਼ ਫਰੀਬਰਗ, 89, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਹੂਫ਼ਵੁਡਸਟੈਡਸਬਲਾਡੇਟ) ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1970-1979) ।<ref>[https://yle.fi/a/74-20215157 Toimittaja, suur­lähettiläs ja entinen SDP:n kansan­edustaja Ralf Friberg on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਐਨ ਗਲੱਕਮੈਨ, 98, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ। * ਸ਼ੁਜਾਤ ਹਾਸ਼ਮੀ, 75, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਵਾਰਿਸ'', ਖਾ''ਖ਼ਾਕ ਔਰ ਖ਼ੂਨ'', ''ਵੱਡਾ ਖਾਨ'') । (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਰਿਨ, 73, ਰੂਸੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਟੰਟਮੈਨ (ਪੀਟਰ ਦ ਗ੍ਰੇਟ) <ref>[https://news.mail.ru/society/70149590/ Умер каскадер из фильма «ТАСС уполномочен заявить» Александр Карин] {{In lang|ru}}</ref> * ਸੁਲਤਾਨ ਅਲੀ ਕੇਸ਼ਤਮੰਦ, 90, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (ID2), 1989-1990 * ਮਾਰੀਅਨ ਕੀਲੇਕ, 84, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਪੋਗੋ ਸਜ਼ੈਕਸੀਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://pilkanozna.pl/nie-zyje-marian-kielec-legendarny-gracz-pogoni-szczecin-mial-84-lata/ Nie żyje Marian Kielec. Legendarny gracz Pogoni Szczecin miał 84 lata.] {{In lang|pl}}</ref> * ਮਧੂ ਮਲਹੋਤਰਾ, 72, ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਵਿਸ਼ਨਾਥ, ''ਸਤ੍ਤੇ ਪੇ ਸੱਤਾ'', ''ਕਯਾਮਤ'') । * ਬਿਲੀ ਮੈਕਕੁਲੋਫ, 90, ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਆਰਸਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਆਰਸੇਨਲ]], [[ਮਿੱਲਵਾਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਮਿਲਵਾਲ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * İlber Ortaylı 78, ਤੁਰਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।[20] * ਜੌਨ ਐਮ. ਪਰਕਿਨਜ਼, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਈਸਾਈ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ। * ਏਨਰਿਕ ਰੇਨਾ, 85, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਐਫਸੀ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ (2003) <ref>[https://www.sportaragon.com/articulo/futbol-aragon/muere-enric-reyna-expresidente-fc-barcelona/20260313105300149320.html Muere Enric Reyna, expresidente del FC Barcelona] {{In lang|es}}</ref> * ਮਰਸੀਡੀਜ਼ ਰਿਬੇਰਾ ਸੈਂਜ਼ , 111, ਸਪੇਨੀ ਡਾਂਸਰ।[ca]<ref>[https://www.diaridegirona.cat/girona/2026/03/14/mor-mercedes-ribera-creadora-primera-127963851.html Mor Mercedes Ribera, fundadora de la primera escola de dansa a Girona] {{In lang|ca}}</ref> * ਜ਼ਿਗਮੰਡ ਰਿਟੋਕ, 96, ਹੰਗਰੀਅਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://mta.hu/mta_hirei/elhunyt-ritook-zsigmond-az-mta-rendes-tagja-115217 Elhunyt Ritoók Zsigmond, az MTA rendes tagja] {{In lang|hu}}</ref> * ਫ਼ਾਤਮਾ ਸਰਹਾਨ, 97, ਮਿਸਰੀ ਗਾਇਕਾ।<ref>[https://www.elbalad.news/6901678 وفاة المطربة الشعبية فاطمة سرحان.. ونادية مصطفى تنعى الراحلة] {{In lang|ar}}</ref> * ਜੌਨ ਏ. ਸ਼ਾਉਡ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਨਰਲ, ਸੁਪਰੀਮ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਅਲਾਇਡ ਪਾਵਰਜ਼ ਯੂਰਪ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੋਕ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ * ਡੌਗ ਸ਼ਿਵਲੀ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕੋਚ (ਨਿਊ ਓਰਲੀਨਜ਼ ਸੇਂਟਸ, ਅਟਲਾਂਟਾ ਫਾਲਕਨਜ਼, ਹਿਊਸਟਨ ਆਇਲਰਸ)। * ਈਲੀ ਸਿਲਡ, 83, ਐਸਟੋਨੀਅਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਨਾਲ ਡੇਵਿਲ)।<ref>[https://www.ohtuleht.ee/melu/1153279/suri-pikaaegne-ugala-naitleja-eili-sild-torga Suri pikaaegne Ugala näitleja Eili Sild-Torga] {{In lang|et}}</ref> * ਗੋਰਡਨ ਵਾਲੇਸ, 82, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[ਡਨਡੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਡੰਡੀ]], ਮੌਂਟਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਇਥ ਰੋਵਰਜ਼)। * ਵੁਲਫਰੇਡੋ ਵਾਈਲਡਪਰੇਟ ਡੀ ਲਾ ਟੋਰੇ, 92, ਸਪੇਨੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ <ref>[https://diariodeavisos.elespanol.com/esquelas/2026/03/13/40017/ Don Wolfredo Wildpret de la Torre] {{In lang|es}}</ref> * ਸਿਤੀ ਨੋਰਮਾ ਯਾਕੂਬ, 85, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜੱਜ (2004-2006)। === 12 === * ਡੈਨੀਅਲ ਅਮੀ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://obituaries.montlawn.com/obituaries/daniel-amey-jr Daniel Irwin Amey, Jr.]</ref> * ਅਰਨੀ ਅਨਾਸਟੋਸ, 82, ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (WABC) ਅਤੇ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ ਹੋਸਟ, ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.cbsnews.com/newyork/news/ernie-anastos-dies-at-82/ Ernie Anastos, legendary NYC news anchor, dies at 82]</ref> * ਟੋਨੀ ਬਾਲਸਾਮੋ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕਬਜ਼)।<ref>[https://www.massapequafuneralhome.com/obituaries/Anthony-Balsamo?obId=47537753 Anthony Balsamo]</ref> * ਐਨਰਿਕਾ ਬੋਨਾਕੋਰਟੀ, 76, ਇਤਾਲਵੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ (ਨੌਨ ਏ ਲਾ ਰਾਏ) ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਯੂਅਰ ਵਾਈਸ ਇਜ਼ ਏ ਲਾਕਡ ਰੂਮ ਐਂਡ ਓਨਲੀ ਆਈ ਹੈਵ ਦ ਕੀ, ਦ ਸੈਂਸੁਅਲ ਮੈਨ), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.ansa.it/english/news/2026/03/12/italian-actress-tv-presenter-enrica-bonaccorti-dies-aged-76_f10e24df-470e-4235-b876-f8b6d17772d2.html Italian actress, TV presenter Enrica Bonaccorti dies aged 76]</ref> * ਟੌਮ ਬ੍ਰਾਊਨ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੀਸੀ ਲਾਇਨਜ਼)।<ref>[https://cfjctoday.com/2026/03/16/lions-say-canadian-football-hall-of-famer-tom-brown-has-died-at-age-89/ Lions say Canadian Football Hall of Famer Tom Brown has died at age 89]</ref> * ਅਸੀਮ ਬੁਖਾਰੀ, 76, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਬਦਮਾਸ਼ ਗੁੱਜਰ)।<ref>[https://images.dawn.com/news/1195005/actor-asim-bukhari-passes-away-in-lahore Actor Asim Bukhari passes away in Lahore]</ref> * ਅਲ ਫੇਸਟਾ [ਇਹ], 68, ਇਤਾਲਵੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.thedailybeast.com/pulitzer-prize-winning-foreign-correspondent-john-f-burns-dies-at-81/ Pulitzer Prize-Winning Foreign Correspondent Dies at 81]</ref> * ਜੌਨ ਫਿਸ਼ਰ ਬਰਨਜ਼, 81, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼), ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.thedailybeast.com/pulitzer-prize-winning-foreign-correspondent-john-f-burns-dies-at-81/ Pulitzer Prize-Winning Foreign Correspondent Dies at 81]</ref> * ਬਰੂਨੋ ਕੌਂਟਰਾਡਾ, 94, ਇਤਾਲਵੀ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/cronaca/2026/03/13/news/bruno_contrada_morto_super_poliziotto_misteri_mafia-425218469/amp/ Morto Bruno Contrada, il super poliziotto dei misteri di Palermo] {{in lang|it}}</ref> * ਜੋਰੀ ਲੂਏਲੋਫ ਫ੍ਰਾਈਡਮੈਨ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (WMAQ)।<ref>[https://www.chicagotribune.com/2026/03/16/jorie-lueloff-obituary-newscaster/ Jorie Lueloff, long known as first female news anchor on Chicago TV, dies at 85]</ref> * ਰੇਨੀ ਫ੍ਰਿਟਚੀ, ਬੈਰੋਨੈਸ ਫ੍ਰਿਟਚੀ, 83, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਈਫ ਪੀਅਰ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਲਾਰਡਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (2005–2024)।<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c0mgdennwd4o Baroness remembered as 'kind, caring person']</ref> * ਅਨਾਸਤਾਸੀਓਸ ਗੋਨਿਸ, 99–100, ਯੂਨਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਪੀ (1993–1996)।<ref>[https://www.in.gr/2026/03/12/politics/epikairotita/pethane-o-proin-vouleytis-kai-epitimos-proedros-tou-elegktikou-synedriou-anastasios-gkonis/ Πέθανε ο πρώην βουλευτής και επίτιμος πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, Αναστάσιος Γκόνης] {{in lang|el}}</ref> * ਹਰੀਮੁਰਲੀ, 27, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਰਸਿਕਨ, ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ, ਅੰਨਾਨ ਥੰਪੀ), ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ।<ref>[https://www.news18.com/movies/malayalam-cinema/malayalam-actor-harimurali-child-artiste-from-rasikan-and-amar-akbar-anthony-dies-at-27-9956576.html Malayalam Actor Harimurali, Child Artiste From Rasikan And Amar Akbar Anthony, Dies At 27]</ref> * ਪੈਟਰੋ ਹਾਸਿਯੂਕ, 75, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਪੀ (2006–2012)।<ref>[https://www.news18.com/movies/malayalam-cinema/malayalam-actor-harimurali-child-artiste-from-rasikan-and-amar-akbar-anthony-dies-at-27-9956576.html Malayalam Actor Harimurali, Child Artiste From Rasikan And Amar Akbar Anthony, Dies At 27]</ref> * ਗੁਇਲਾਉਮ ਹੂਫੌਏਟ-ਬੋਇਗਨੀ, 88, ਆਈਵੋਰੀਅਨ ਬੈਂਕਰ।<ref>[https://www.aip.ci/332768/aip-necrologie-deces-de-guillaume-houphouet-boigny-fils-du-pere-fondateur-de-la-cote-divoire/ AIP/ Nécrologie: décès de Guillaume Houphouët-Boigny, fils du Père fondateur de la Côte d'Ivoire] {{in lang|fr}}</ref> * ਕੇਵਿਨ ਕੀਲੀ, 64, ਆਇਰਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਲਿਮੇਰਿਕ ਦੇ ਮੇਅਰ (2009–2010), ਪਾਰਕਿੰਸਨ'ਸ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ।<ref>[https://www.live95fm.ie/news/live95-news/tributes-pour-in-for-passionate-former-limerick-mayor-kevin-kiely-following-his-passing/ Tributes pour in for 'passionate' former Limerick Mayor Kevin Kiely following his passing]</ref> * ਵਲੇਰੀ ਕਿਰਸ, 80, ਇਸਟੋਨੀਅਨ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਵਕੀਲ।<ref>[https://kultuur.postimees.ee/8362917/valeri-kirsi-vanasoidukite-ekspositsioon-sulges-uksed Valeri Kirsi vanasõidukite ekspositsioon sulges uksed] {{in lang|et}}</ref> * ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਲੇਮਸਲੇ, 73, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1997–2017)।<ref>[https://www.ladepeche.fr/2026/03/13/de-la-confederation-paysanne-a-lassemblee-disparition-de-patrick-lemasle-ancien-depute-de-la-haute-garonne-13271099.php De la Confédération paysanne à l'Assemblée : disparition de Patrick Lemasle, ancien député de la Haute-Garonne] {{in lang|fr}}</ref> * ਡੋਨਾਲਡ ਲਿਆਓ, 96, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਹਾਊਸਿੰਗ ਸਕੱਤਰ (1980–1985) ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (1985–1989)।<ref>[https://news.mingpao.com/pns/%E6%B8%AF%E8%81%9E/article/20260313/s00002/1773338931190 為公屋設計獨立廚廁 「華富邨之父」廖本懷辭世]</ref> * ਐਂਟੋਨ ਲੌਰੋ, 73, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1997–2004), ਡਿਪਟੀ (2004–2009)। * ਬਰਨੀ ਲਿੰਚ, 72, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਯੂਰੋਗਲਾਈਡਰ) ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ("ਸਵਰਗ (ਮਸਟ ਬੀ ਦੇਅਰ)", "ਵੀ ਵਿਲ ਟੂਗੇਦਰ"), ਗਲੇ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.pontevedraviva.com/gl/xeral/morre-anton-louro-referente-psoe-pontevedres_515378_102.html Morre Antón Louro, referente do PSOE pontevedrés] {{in lang|gl}}</ref> * ਬਰਨਟ ਮੇਲੈਂਡ, 67, ਨਾਰਵੇਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬ੍ਰਾਈਨ, ਵਾਈਕਿੰਗ)।<ref>[https://www.abc.net.au/news/2026-03-17/bernie-lynch-eurogliders-founder-dies-of-cancer/106463680 Eurogliders founder Bernie Lynch dies age 72]</ref> * ਮਾਰਗਰੇਟਾ ਮੈਗਨਸਨ, 91, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਮੌਤ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੇ ਵਕੀਲ।<ref>[https://www.theguardian.com/books/2026/mar/16/margareta-magnusson-swedish-death-cleaning-author-dies-age-92 Margareta Magnusson, Swedish 'death cleaning' author, dies age 92]</ref> * ਟ੍ਰੇਵਰ ਮੈਕਮਹੋਨ, 96, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਵੈਲਿੰਗਟਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ)।<ref>[https://www.thepost.co.nz/sport/360966592/trevor-mcmahon-who-was-new-zealands-oldest-surviving-test-cricketer-has-died-age-96 Trevor McMahon, who was New Zealand's oldest surviving test cricketer, has died at age 96]</ref> * ਬੌਬਾਕਰ ਔਲਦ ਮੈਸੌਦ, 80, ਮੌਰੀਟਾਨੀਅਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.yahoo.com/news/articles/mauritanian-anti-slavery-stalwart-boubacar-151816129.html Mauritanian anti-slavery stalwart Boubacar Ould Messaoud dead]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਜੈਨੀ ਮਰੇ, 75, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ (ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਘੰਟਾ)।<ref>[https://www.itv.com/news/2026-03-20/dame-jenni-murray-former-bbc-presenter-dies-aged-75 Dame Jenni Murray, former BBC presenter, dies aged 75]</ref> * ਹਜਾਲਮਾਰ ਐੱਚ. ਰਾਗਨਾਰਸਨ, 73, ਆਈਸਲੈਂਡਿਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ। * ਜੈਕ ਰੇਵੇਲ, 83, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/03/13/hjalmar_h_ragnarsson_latinn/ Hjálmar H. Ragnarsson látinn] {{in lang|is}}</ref> * ਫਹਿਦ ਬਿਨ ਮਹਿਮੂਦ ਅਲ ਸੈਦ, 85, ਓਮਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (1979 ਤੋਂ)।<ref>[https://www.muscatdaily.com/2026/03/12/oman-mourns-the-passing-of-h-h-sayyid-fahd-bin-mahmoud/ Oman mourns the passing of H H Sayyid Fahd bin Mahmoud Al Said]</ref> * ਸੋਏਦਜਾਨਾ ਸਾਪੀ'ਈ [id], 95, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਬੈਂਡੁੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਰੈਕਟਰ (1978–1979)।<ref>[https://itb.ac.id/berita/obituari-selamat-jalan-prof-dr-soedjana-sapiie-ketua-rektorium-itb-periode-19781979/63344 Selamat Jalan Prof. Dr. Soedjana Sapi'ie, Ketua Rektorium ITB Periode 1978–1979] {{in lang|id}}</ref> * ਪੀਟਰ ਸਿਮ, 73, ਇਸਟੋਨੀਅਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਜਾਰਜ, ਆਨ ਦ ਵਾਟਰ)। * ਆਂਦਰੇਈ ਸੋਕਾਸੀ, 59, ਰੋਮਾਨੀਅਨ ਵੇਟਲਿਫਟਰ, ਓਲੰਪਿਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1984)। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)<ref>[https://www.news.ro/sport/haltere-andrei-socaci-vicecampion-olimpic-in-1984-a-murit-la-59-de-ani-1922401612272026030922375539 Haltere: Andrei Socaci, vicecampion olimpic în 1984, a murit la 59 de ani] {{in lang|ro}}</ref> * ਪੈਟਰਿਕ ਟ੍ਰੇਮੇਜ, 71, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1995–1997)। (ਇਸ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)<ref>[https://presseagence.fr/paris-udi-patrick-tremege-nous-a-quittes/ PARIS : UDI – Patrick TREMEGE nous a quittés] {{in lang|fr}}</ref> * ਰਾਬਰਟ ਟ੍ਰਾਈਵਰਸ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://jjffh.com/tribute/details/1239/Robert-Trivers/obituary.html Robert Trivers]</ref> * ਯੂਲੀਅਨ ਵਰਾਬੇਟ, 70, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਬਾਸਿਸਟ (ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫ), ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.radioromaniacultural.ro/sectiuni-articole/muzica-dans-arte/a-murit-iulian-vrabete-basistul-trupeiholograf-id52670.html A murit Iulian Vrabete, basistul trupei Holograf] {{in lang|ro}}</ref> * ਜੋਆਚਿਮ ਵਾਂਕੇ, 84, ਜਰਮਨ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪ੍ਰੈਲੇਟ, ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (1980–1994) ਅਤੇ ਅਰਫਰਟ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ (1994–2012)।<ref>[https://www.bistum-erfurt.de/presse_archiv/nachrichtenarchiv/detail/vestigia-christi-sequi-den-spuren-christi-folgen/ Zum Tod von Bischof em. Joachim Wanke] {{in lang|de}}</ref> === 11 === * ਜੀਨ-ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਬੋਕਲੇ, 54, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.ilgiornaledellarte.com/Articolo/Addio-allartista-martinicano-JeanFrancois-Bocle- Addio all'artista martinicano Jean-François Boclé] {{In lang|it}}</ref> * ਰੋਨ ਡੇਲਾਨੀ, 91, ਆਇਰਿਸ਼ ਦੌਡ਼ਾਕ, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1956) * ਵੈਲਨਟਿਨ ਗਨੋਸ਼ੇਵ, 74, ਰੂਸੀ ਸਰਕਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਸਰਕ ਡੂ ਸੋਲੀਲ, ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਸਰਕਸ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ) ।<ref>[https://www.bfm.ru/news/600464 Умер цирковой режиссер Валентин Гнеушев] {{In lang|ru}}</ref> * ਮਿਸ਼ੇਲ ਹੁਲਿਨ, 90, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/13/la-mort-du-philosophe-michel-hulin-grand-connaisseur-de-la-pensee-indienne_6671047_3382.html La mort du philosophe Michel Hulin, grand connaisseur de la pensée indienne] {{In lang|fr}}</ref> * ਜਿਯੋਂਗ ਚੀ-ਗਿਯੂਨ, 94-95, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਆਂ ਮੰਤਰੀ (1982) <ref>[https://www.hankyung.com/article/202603114831Y [부고] 정치근(전 법무부장관)씨 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਨਿਆਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਝੱਕਰ, 71, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮ. ਐਨ. ਏ. (ID1), 2018-2023। * ਗਲੇਡਿਸ ਕੋਕੋਰਵੇ, 78, ਮੋਟਸਵਾਨਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਸਪੀਕਰ (2014-2019) । * ਲੇਵਿਸ ਲੇਹਰਮੈਨ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਬੈਂਕਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਾਰਕਿੰਸਨ 'ਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ। * ਨੇਵ ਮੈਕਈਵਾਨ, 91, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਵੈਲਿੰਗਟਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) । * ਲੂਸੀਆਨੋ ਮੈਗਨਾਲਬੋ, 82, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੈਨੇਟਰ (1996-2006) ।<ref>[https://www.corriereadriatico.it/macerata/morto_magnalbo_notte_macerata_politico_senatore_alleanza_nazionale-9409357.html Addio all'ex senatore Luciano Magnalbò: politico, giornalista e scrittore maceratese] {{In lang|it}}</ref> * ਮਾਰਸੇਲੀਨੋ ਮੀਅਰੇਸ ਸੋਟੋਲੋਂਗੋ, 88-89, ਕਿਊਬਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ।<ref>[https://www.cibercuba.com/noticias/2026-03-12-u1-e43231-s27061-nid322907-fallece-marcelino-miyares-veterano-brigada-2506-lider Fallece Marcelino Miyares, veterano de la Brigada 2506 y líder democristiano del exilio cubano] {{In lang|es}}</ref> * ਸਾਲਿਹ ਮੁਸਲਿਮ, 75, ਸੀਰੀਆਈ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੁਰਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਏ। * ਕੈਥਰੀਨ ਨੋਲਨ, 67, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟੇਟ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ, ਕੈਂਸਰ * ਜੂਡੀ ਪੇਸ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਪੇਟਨ ਪਲੇਸ'', ਦਿ ਯੰਗ ਵਕੀਲ, ''ਬ੍ਰਾਇਨ ਦਾ ਗੀਤ'') * ਰੌਬਿਨ ਪੀਜ਼ਰ, 83, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਜੀ. ਸੀ. ਐਚ. ਕਿਊ.) ਨਾਗਰਿਕ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਫਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਐਮਰੀਟਸ। * ਵੈਂਡੀ ਪਲੇਫੇਅਰ, 99, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਪ੍ਰਿਜ਼ਨਸਰ) * ਕਿਰਿਲ ਪੌਪ ਹਰਿਸਤੋਵ, 58, ਮੈਸੇਡੋਨੀਅਨ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਾਲ-ਕੈਨ-ਕੈਨ'') । * ਜੈਸੀ ਰੋਥ, 91, ਅਮਰੀਕੀ ਐਂਡੋਕਰੀਨੋਲੋਜਿਸਟ। * ਸੇਰੇਨਾ ਦਾ ਗੀਤ, 33, ਅਮਰੀਕੀ ਥਰੋਬ੍ਰੇਡ ਦੌਡ਼ ਘੋਡ਼ਾ। * ਹੈਨਰੀਕ ਸਟ੍ਰੋਨਿਯਰਜ਼, 89, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਕ੍ਰਾਕੋਸੀਆ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਸਟਾਲ ਮੀਲੇਕ) ।<ref>[http://www.90minut.pl/news/340/news3408900-Zmarl-Henryk-Stroniarz.html Zmarł Henryk Stroniarz] {{In lang|pl}}</ref> * ਮਾਰਥਾ ਸੁੰਡਕੁਇਸਟ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਵਿਸ ਐਗਜ਼ੀਕਿਊਟਿਵ, ਯੂਐਸਓ ਲਈ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1989-1992). * ਅਲੀ ਮੁਸੱਲਮ ਤਬਾਜਾ, ਈਰਾਨੀ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਕਮਾਂਡਰ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਗੈਰੀ ਵੈਗਨਰ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਫਿਲਡੇਲ੍ਫਿਯਾ ਫਿਲੀਜ਼, ਬੋਸਟਨ ਰੈਡ ਸੋਕਸ) * ਮਰੀਨਾ ਯੂਸਫ, 84, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ। === 10 === * ਮੋਹਿਉਦੀਨ ਅਹਿਮਦ, 75, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1986-1988), ਨਮੂਨੀਆ। * ਡੈਰੇਕ ਬੇਲੋਟੀ, 79, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਸਾਊਥਐਂਡ ਯੂਨਾਈਟਿਡ, ਗਿਲਿੰਘਮ, [[ਸਵਾਨਜ਼ੀ ਸਿਟੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਸਵੈਨਸੀਆ ਸਿਟੀ]]) * ਆਈਜੇਐਫ ਬਲੋਕਰ, 95, ਡੱਚ ਅਦਾਕਾਰ (ਡੀ ਫਰੈੱਡ ਹੈਚ ਸ਼ੋਅ, ਜ਼ੇਗ 'ਐਨਜ਼ ਆਆ, ਵੈਨ ਓਕੇਲ ਦੇ ਡਿਸਕੋਹੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰ) ।<ref>[https://noordkop247.nl/nieuws/ijf-blokker-barend-servet-op-95-jarige-leeftijd-overleden/ IJf Blokker (Barend Servet) op 95-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਅਬਦੁਲਵਹਾਬ ਦਾਰੌਸ਼, 82, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਕਨੈਸਤ|ਐਮ. ਕੇ.]] (1984-1999) ।<ref>[https://www.israelhayom.co.il/israelnow/article/20083652 ח"כ לשעבר עבד אל-והאב דראושה הלך לעולמו בגיל 82] {{In lang|he}}</ref> * ਅਲਫਰੇਡੋ ਬ੍ਰਾਇਸ ਈਚੇਨੀਕ, 87, ਪੇਰੂ ਦੇ ਲੇਖਕ (ਏ ਵਰਲਡ ਫਾਰ ਜੂਲੀਅਸ, ਹੁਏਰਟੋ ਸੇਰਾਡੋ) । * ਪਾਸਕਲ ਈਦੋਹ ਅਗਬੋਵ, 55, ਟੋਗੋਲੇਸ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ।<ref>[https://interfaxpress.tg/necrologie-pascal-agbove-nest-plus/ Nécrologie : Pascal Agbove n'est plus]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਬੀਰੇਨ ਸਿੰਗ ਐਂਗਟੀ, 81, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2004-2019) । * ਲੁਕ ਗਿਆਰਡ, 69, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.actuabd.com/+Le-bedeiste-quebecois-Luc-Giard-nous-quitte-a-69-ans+ Le bédéiste québécois Luc Giard nous quitte à 69 ans]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਸੁਜ਼ਨ ਹਾਕ, 80, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ। * ਮਾਈਕਲ ਹੇਗ, 77, ਅਮਰੀਕੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''ਹੌਬਿਟ'', ਐਲਿਸਜ਼ ਐਡਵੈਂਚਰਜ਼ ਇਨ ਵੰਡਰਲੈਂਡ) * ਜ਼ਡੇਨੇਕ ਹਮੇਲ, 79, ਚੈੱਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਯੂਐਸਕੇ ਪ੍ਰਾਹਾ, ਸਲੋਵਾਨ ਔਰਬਿਸ ਪ੍ਰਾਹਾ ਬੀਕੇ, ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਕੋਚ) ।<ref>[https://www.sport.cz/clanek/basketbal-zemrel-byvaly-reprezentant-a-uspesny-trener-narodniho-tymu-hummel-5416886 Zemřel bývalý trenér reprezentace Hummel] {{In lang|cs}}</ref> * ਅਲੋਜ਼ਜ਼ ਇਹਾਨ, 64, ਸਲੋਵੇਨੀਅਨ ਇਮਿਊਨੋਲੋਜਿਸਟ ਅਤੇ ਕਵੀ। * ਵਲੇਰੀਉ ਇਰੀਮੇਸਕੂ, 85, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਲੱਬ, ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਕਲੱਬ ਡੀ 'ਐਂਗੌਲੇਮ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://evz.ro/doliu-in-sportul-romanesc-fostul-antrenor-de-rugby-valeriu-irimescu-a-murit-la-85-de-ani.html Doliu în sportul românesc. Fostul antrenor de rugby Valeriu Irimescu a murit la 85 de ani] {{In lang|ro}}</ref> * ਲੋਇਡ ਜੋਨਸ, 74, ਵੈਲਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ। * ਕਿਮ ਯੋਂਗ-ਚਾਏ, 93, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੌਓਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੇਅਰ (1996-1998) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260310159900505 JP가 신뢰한 원내총무...김용채 전 건설교통부 장관 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਓਰਹਾਨ ਕੇਨਾਕ, 56, ਤੁਰਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੇਇਕਟਾਸ, ਟ੍ਰੈਬਜ਼ੋਨਸਪੋਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://www.hurriyet.com.tr/sporarena/trabzonsporun-yardimci-antrenoru-orhan-kaynak-hayatini-kaybetti-43125860 Trabzonspor'un yardımcı antrenörü Orhan Kaynak hayatını kaybetti] {{In lang|tr}}</ref> * ਲਾਸਲੋ ਕਿਸ, 75, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਜੱਜ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ਼ (1998-2016) <ref>[https://ajk.pte.hu/hu/hirek/gyaszhir-11 Gyászhír] {{In lang|hu}}</ref> * ਹਰਮਨ ਕੁਲਕੇ, 87, ਜਰਮਨ ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ। * ਲੀ ਸਾਂਗ-ਹੀ, 80, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (2008-2009) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260310117400504 이상희 전 국방부 장관 별세...향년 80세] {{In lang|ko}}</ref> * ਮੂਨ ਯੋਂਗ-ਜੂ, 93, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1981-1985) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260311076300505 [부고] 문용주(전 국회의원)씨 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਜਿਓਰਗੋਸ ਪੈਨੋਸੋਪੌਲੋਸ, 84, ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''ਮੇਨੀਆ'', ਲਵ ਮੀ ਨੋਟ?<ref>[https://www.tovima.gr/2026/03/10/society/pethane-o-giorgos-panousopoulos-o-ellinas-kinimatografistis-pou-simadepse-tin-eikona-stin-ellada/ Πέθανε ο Γιώργος Πανουσόπουλος - Ο σκηνοθέτης που σημάδεψε την εικόνα στην Ελλάδα] {{In lang|el}}</ref> * ਰਾਓਲ ਡੇਲ ਪੋਜੋ [ ਸ੍ਪੈਨਿਸ਼], 89, ਸਪੇਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ।[es]<ref>[https://www.infobae.com/espana/2026/03/10/muere-el-periodista-raul-del-pozo-a-los-89-anos/ Muere el periodista Raúl del Pozo a los 89 años] {{In lang|es}}</ref> * ਵਿਕਟਰ ਸ਼ਰੇਡਰ, 74, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2011-2021) ।<ref>[https://omsk.aif.ru/incidents/umer-byvshiy-mer-omska-viktor-shreyder-na-75-godu-zhizni Мэр Омска выразил соболезнования с связи со смертью Виктора Шрейдера] {{In lang|ru}}</ref> * ਮੈਟ ਸਨੇਲ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਜੈਟਸ) * ਠੱਕਲੀ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ, 72, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''ਜੇਨਾ ਨੱਚਥਰਾਮ'', ਵਿਟਨੇਸ, ''ਅਦੁਤਥੂ'' ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ) । * ਮੇਲਵਿਨ ਸਟੇਨਬਰਗ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ (1987-1995) ਅਤੇ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1967-1987) । * ਫੁਮੀਕੋ ਤਾਕੇਸ਼ਿਤਾ , 69, ਜਪਾਨੀ ਨਾਵਲਕਾਰ।[ja]<ref>[https://www.yomiuri.co.jp/national/20260315-GYT1T00082/ 絵本作家の竹下文子さん死去] {{In lang|ja}}</ref> * ਲੁਕ ਵੈਨ ਡੇਰ ਕੇਲਨ, 77, ਬੈਲਜੀਅਨ ਪੱਤਰਕਾਰ। * ਜ਼ਾਲੇਕ [਷੍], 30, ਕੋਲੰਬੀਆ ਦਾ [[Reggaeton|ਰੈਗੇਟਨ]] ਗਾਇਕ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ।[es]<ref>[https://www.elheraldo.co/colombia/2026/03/11/en-accidente-de-transito-muere-el-cantante-barranquillero-zalek/ En accidente de tránsito muere el cantante barranquillero Zalek] {{In lang|es}}</ref> === 9 === * ਅੰਬਰਟੋ ਅਲੇਮੰਡੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ।<ref>[https://www.lastampa.it/torino/2026/03/10/news/morto_umberto_allemandi_editore_arte-15539010/ Morto l'editore Umberto Allemandi, addio al signore dell'arte] {{In lang|it}}</ref> * ਰਿਚਰਡ ਬੋਜੁਲਿਚ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਗੋ ਖਿਡਾਰੀ। * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬਟਰਫੀਲਡ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਹਾਇਕ (ਐਫ. ਏ. ਏ. ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ), ਵਾਟਰਗੇਟ ਘੁਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ। * ਤਮਾਲ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ, 80, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਚੁਣੌਤੀ'', ''ਚੰਦਰ ਪਹਾਡ਼'', ''ਬਿੰਦਾਸ'') ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਪੈਟਰੀਸ਼ੀਆ ਕਲਾਰਕ, 99, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਲੇਖਕ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ। * ਮੇਰਿਲ ਕੁੱਕ, 79, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1997-2001) * ਮਾਰੀਓ ਡੀ 'ਐਕਵਿਸਟੋ, 95, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/politica/2026/03/09/news/morto_mario_d_acquisto_democrazia_cristiana-425209444/ Morto Mario D'Acquisto, l'ultimo dirigente della Dc di Andreotti e Lima] {{In lang|it}}</ref> * ਟੌਮੀ ਡੀਕਾਰਲੋ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਬੋਸਟਨ) ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕੈਂਸਰ. * ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਡੋਵਾਚ, 52, ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜੀ ਪਾਇਲਟ, ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਹੀਰੋ (2025) <ref>[https://sud.ua/uk/news/ukraine/355359-komandir-39-y-brigady-takticheskoy-aviatsii-aleksandr-dovgach-pogib-vo-vremya-boevogo-zadaniya-na-vostoke Командир 39-ї бригади тактичної авіації Олександр Довгач загинув під час бойового завдання на Сході] {{In lang|uk}}</ref> * ਪਿਏਰੇ ਅਲ-ਰਾਇ, 50, ਲੇਬਨਾਨੀ ਮੈਰੋਨਾਈਟ ਪਾਦਰੀ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ।<ref>[https://www.vaticannews.va/fr/eglise/news/2026-03/bombardements-au-liban-le-pere-pierre-el-raii-tue.html Bombardements au Liban, le père Pierre El Raii tué] {{In lang|fr}}</ref> * ਬਲੇਕ ਐਮਨਜ਼, 81, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਦੇਸ਼ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ (ਫਨੀ ਫਾਰਮ, ਚੇਨ ਰਿਐਕਸ਼ਨ) * 55 ਸਾਲਾ ਇੰਗਿਨ ਫਿਰਾਤ, ਤੁਰਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਸਾਈਪਾ, ਮਾਲਡੋਵਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ, ਕੀਨੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) * ਗਾਬਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਿਟਾਰਿਸਟ (ਚਾਕੈਓਸ ਯੂਕੇ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਸੀਜ਼ਰ ਗੁਟੀਰੇਜ਼ ਪੇਨਾ, 69, ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://peruenergia.com.pe/cesar-gutierrez-pena-figura-del-sector-energia-fallece-a-los-69-anos/ César Gutiérrez Peña, figura del sector energía, fallece a los 69 años] {{In lang|es}}</ref> * ਹੀਓਰਿਜ਼ ਹੇਲੇਨਕਾਂਕਾ, 89, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://nashaniva.com/389919 Памёр прафесар Георгій Галенчанка — гісторык, які вярнуў Скарыну сапраўднае імя] {{In lang|be}}</ref> * ਮਾਰਜਨ ਜੇਵਨੀਕਰ , 76, ਸਲੋਵੇਨੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।[sl]<ref>[https://www.noviglas.eu/poslovil-se-je-marjan-jevnikar/ Poslovil se je Marjan Jevnikar] {{In lang|sl}}</ref> * ਜੋਸੇਫ ਕ੍ਰੈਟੋਚਵਿਲਾ , 80, ਚੈੱਕ ਕੈਮਿਸਟ।[cz]<ref>[https://www.cskb.cz/2026/03/09/smutecni-oznameni-rndr-josef-kratochvila/ Smuteční oznámení – RNDr. Josef Kratochvíla] {{In lang|cs}}</ref> * ਕਲੌਸ ਕ੍ਰਿਬਬੇਨ, 88, ਜਰਮਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸ਼ਲੇਸਵਿਗ-ਹੋਲਸਟੀਨ ਦੇ ਲੈਂਡਟੈਗ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1975-1996) ।<ref>[https://hamburgertrauer.de/traueranzeige/klaus-kribben/videoanzeige Klaus Kribben] {{In lang|de}}</ref> * ਅਲੀਸਾ ਕੁਰਦੀਅਨ [ਹਾਇ], 82, ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[hy]<ref>[https://kino.mail.ru/news/118678-umerla-operator-multfilma-v-sinem-more-v-beloj-pene-alisa-kyurdian/ Умерла оператор мультфильма «В синем море, в белой пене» Алиса Кюрдиан] {{In lang|ru}}</ref> * ਐਲਨ ਲੀਗਰ, 78, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੀਰੀਅਲ ਕਾਤਲ। * ਯੂਕੀ ਮੈਦਾ , 52, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਲਵ ਹਿਨਾ, ਸ਼ਿਨ ਕੋਇਹੀਮ ਮੁਸੋ, ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮਰਜ਼ਃ ਆਰਮਾਦਾ. [ja]<ref>[https://encount.press/archives/959203/ 前田ゆきえさんが死去、52歳 2月末に声優引退] {{In lang|ja}}</ref> * ਮੌਰੀਸੀਓ ਨਾਨੀ, 46, ਉਰੂਗੁਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਮੋਂਟੇਵੀਡੀਓ ਵਾਂਡਰਰਸ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.montevideo.com.uy/Deportes/Fallecio-Mauricio-Nanni-exfutbolista-y-gerente-deportivo-del-Montevideo-Wanderers-uc955422 Falleció Mauricio Nanni, exfutbolista y gerente deportivo del Montevideo Wanderers] {{In lang|es}}</ref> * 53 ਸਾਲਾ ਸਰਗੇਈ ਨੇਕਰਾਸੋਵ, ਰੂਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਡੈਨਮੋ ਮਾਸਕੋ|ਡਾਇਨਾਮੋ ਮਾਸਕੋ]], ਖਿਮਕੀ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://veteranfcdynamo.ru/ushyol-iz-zhizni-sergej-nekrasov/ Ушёл из жизни Сергей Некрасов] {{In lang|ru}}</ref> * ਫੈਸਟਸ ਓਨਿਗਬਿੰਡੇ, 88, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) * [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ|ਕੇ. ਐਨ. ਪਨਿਕਰ]], 89, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ। * ਕਾਵੂਰੀ ਸਾਂਬਾ ਸ਼ਿਵਾ ਰਾਓ, 82, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਕੱਪਡ਼ਾ ਮੰਤਰੀ<ref>[https://zeenews.india.com/telugu/vijayawada-city-news/ex-central-minister-died-kavuri-samba-siva-rao-died-due-to-ill-health-ta-292344 Kavuri Samba Siva Rao Died: కేంద్ర మాజీ మంత్రి కావూరి సాంబశివ రావు కన్నుమూత.. పలువురు సంతాపం..] {{In lang|te}}</ref> * ਲਿਓਸ ਸਿਮੈਨਕ, 79, ਚੈੱਕ-ਜਰਮਨ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://krkonossky.denik.cz/zpravy_region/zemrel-cestovatel-leos-simanek-dobrodruh-z-podkrkonosi-prozil-zivot-plny-vyprav.html Zemřel cestovatel Leoš Šimánek. Dobrodruh z Podkrkonoší prožil život plný výprav] {{In lang|cs}}</ref> * ਫਿਲ ਸਮਰਿੱਲ, 78, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਬਰਮਿੰਘਮ ਸਿਟੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਬਰਮਿੰਘਮ ਸਿਟੀ]], [[ਮਿੱਲਵਾਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਮਿਲਵਾਲ]], [[ਹਡਰਜ਼ਫ਼ੀਲਡ ਟਾਊਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਹਡਰਸਫੀਲਡ ਟਾਊਨ]]) * 51 ਸਾਲਾ ਜਨੇ ਟੂਓਮੇਲਾ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.<ref>[https://www.expressen.se/nyheter/sverige/den-leende-styckmordaren-janne-tuomela-har-dott/ Den leende styckmördaren Janne Tuomela har dött] {{In lang|sv}}</ref> * ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਵਲਾਸੇਂਕੋ, 77, ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਡਾਕਟਰ।[uk]<ref>[https://www.myvin.com.ua/news/46556-pomer-profesor-vinnytskoho-torhovelno-ekonomichnoho-instytutu-volodymyr-vlasenko Помер професор Вінницького торговельно-економічного інституту Володимир Власенко] {{In lang|uk}}</ref> * ਵੈਂਗ ਜਿਨਸ਼ਾਨ, 81, ਚੀਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਾਰਟੀ ਸਕੱਤਰ (2007-2010) ਅਤੇ ਅਨਹੁਈ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (2003-2007) ।<ref>[https://www.bjnews.com.cn/detail/1773099147129520.html 王金山同志逝世] {{In lang|zh}}</ref> * ਵਿਲੀ ਐਂਥਨੀ ਵਾਟਰਸ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਓਪੇਰਾ ਕੰਡਕਟਰ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਓਪੇਰਾ) । === 8 === * ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਨਕੀਬ ਅਲ-ਅਤਾਸ, 94, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ। * ਬੀ. ਵੋਂਗਰ, 94, ਸਰਬੀਆਈ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ (''ਟੋਟੇਮ ਅਤੇ ਓਰੇ'') <ref>[https://www.blic.rs/vesti/drustvo/umro-sreten-bozic-cuveni-srpski-pisac-koji-je-osvojio-svet/wf5j4tq Umro čuveni srpski pisac Krcun ga ostavio bez posla, on peške stigao do Pariza i postao legenda! Evo ko je bio Sreten Božić koji je osvojio svet] {{In lang|sr}}</ref> * ਅਬੂ ਅਲ ਕਾਸਿਮ ਬਾਬਿਆਨ, ਈਰਾਨੀ ਫੌਜੀ ਜਨਰਲ, ਖਤਾਮ-ਅਲ ਅਨਬੀਆ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਹੰਸ-ਜਾਰਜ ਬੈਕਹੌਸ, 96-97, ਜਰਮਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ।<ref>[https://www.ca-ira.net/abschied-von-hans-georg-backhaus/ Abschied von Hans-Georg Backhaus] {{In lang|de}}</ref> * ਮੈਰਿਕਲਾ ਬੋਗਿਓ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ।[it]<ref>[https://tg24.sky.it/spettacolo/2026/03/09/morta-regista-maricla-boggio È morta la regista Maricla Boggio, pioniera del documentario sociale] {{In lang|it}}</ref> * ਫਿਲਿਪ ਬੋਰਨ, 72, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਬਾਇਓਇਨਫੋਰਮੈਟੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਮੈਸੋਥੈਲੀਓਮਾ। * ਐਂਟੋਨੀਓ ਕੈਂਪ, 87, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਸਪਾਨਯੋਲ, ਕੈਟੇਲੋਨੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਸੈਂਟਸ) <ref>[https://www.elpuntavui.cat/esports/article/52-futbol-catala/2626063-mor-antoni-camps-iconic-futbolista-catala-dels-setanta.html Mor Antoni Camps, icònic futbolista català dels setanta] {{In lang|ca}}</ref> * ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨ ਕੋਜੋਕਾਰੀਉ, 60, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਤੀਨਾ ਬਾਇਆ ਮਾਰੇ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://rugbyromania.ro/fostul-mare-international-constantin-cojocariu-s-a-stins-din-viata/ Fostul mare internațional, Constantin Cojocariu, s-a stins din viață] {{In lang|ro}}</ref> * ਲੁਫਿਆ ਅਲ-ਦੁਲੈਮੀ, 87, ਇਰਾਕੀ ਲੇਖਕ।<ref>[https://shafaq.com/ar/مجتـمع/الموت-يغيب-حياة-الكاتبة-العراقية-لطيفة-الدليمي وفاة الكاتبة والروائية العراقية لطيفة الدليمي عن عمر ناهز 86 عاماً] {{In lang|ar}}</ref> * ਜ਼ੇਫ ਐਲਿਸ, 37, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਪਰ। * ਅਲਬਰਟ ਫਲਾਲੇਵ, 95, ਰੂਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[ru]<ref>[https://kras.mk.ru/social/2026/03/09/ushyol-iz-zhizni-byvshiy-rektor-krasnoyarskogo-peduniversiteta-albert-falaleev.html Ушёл из жизни бывший ректор Красноярского педуниверситета Альберт Фалалеев] {{In lang|ru}}</ref> * ਕਰਜ਼ੀਆ ਫੇਰਾਰੀ , 96, ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ।[it]<ref>[https://www.milanotoday.it/attualita/curzia-ferrari-morta.html Curzia Ferrari è morta. È stata una giornalista e scrittrice, famosa per le traduzioni dei poeti russi] {{In lang|it}}</ref> * ਮੈਟ ਗਲਾਘੇਰ, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਆਰ. ਐਫ. ਸੀ.) ਮੋਟਰ ਨਿਊਰੋਨ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਮੁਹੰਮਦ ਹੰਸਲ, 78, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਰੈਫਰੀ।<ref>[https://www.aps.dz/fr/sports/sport-collectif/mmhxa1oq-l-ancien-arbitre-international-mohamed-hansal-inhume-au-cimetiere-d-ain-el-beida L'ancien arbitre international Mohamed Hansal inhumé au cimetière d'Aïn El-Beïda] {{In lang|fr}}</ref> * ਦਿਲਵਰਥ ਕਰਾਕਾ, 75, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਹਰਬਸ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ) (ਇੱਕ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਡੇਵਿਡ ਕੀਨ, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਅਮੈਰੀਕਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਚੇਅਰ (1984-2011) ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਫਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (2011-2013), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ। * ਵਾਲਿਦ ਖਲੀਦੀ, 100, ਫਲਸਤੀਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.palestine-studies.org/ar/node/1658684 رحيل وليد الخالدي الرئيس الفخري لمؤسسة الدراسات الفلسطينية وأحد مؤسسيها (1925 - 2026)] {{In lang|ar}}</ref> * 87 ਸਾਲਾ ਸਰ ਐਂਥਨੀ ਲੇਗੇਟ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ (2003) * ਆਰਟੁਰੋ ਲੋਪੇਜ਼, 90, ਬੋਲੀਵੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਚਾਕੋ ਪੈਟਰੋਲੇਰੋ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://brujuladigital.net/deportes/2026/03/08/murio-arturo-lopez-nuestro-arquero-campeon-del-63-58102 Murió Arturo López, nuestro arquero campeón del 63] {{In lang|es}}</ref> * ਸਲਾਵੋਲਜੁਬ ਮਾਰਜਾਨੋਵਿਕ, 71, ਸਰਬੀਆਈ ਸ਼ਤਰੰਜ ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ।<ref>[https://www.rts.rs/sport/ostali-sportovi/5902979/slavoljub-marjanovic-sahovski-savez-srbije-2026.html Преминуо велемајстор и један од најуспешнијих српских шахиста Славољуб Марјановић] {{In lang|sr}}</ref> * ਫਹਾਦ ਅਲ-ਮੇਜ਼ਮੇਦ, 33, ਕੁਵੈਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਅਲ ਕਾਦਸੀਆ ਐਸ. ਸੀ., ਅਲ-ਸਲਮੀਆ ਐਸ. * ਮੰਤਾਨਾ ਮੋਰਾਕੁਲ, 102, ਥਾਈ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ।<ref>[https://www.naewna.com/entertain/951476 สิ้นศิลปินแห่งชาติ 'มัณฑนา โมรากุล'ด้วยโรคชราสิริอายุ 103 ปี] {{In lang|th}}</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਨੋਰਵੇਲ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ। * ਡੇਵਿਡ ਰੋਕਨੀ, 94, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਰਨਲ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਸ਼ੇਨ ਰੂਟ, 53, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਡਰੰਮਰ (ਬਲੱਡ ਡਸਟਰ) । * ਰੇ ਸ਼ੋਨਕੇ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਡੱਲਾਸ ਕਾਉਬਾਇਸ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਰੈਡਸਕਿਨਸ, ਕੈਂਸਰ) । * ਜਰਜ਼ੀ ਸਿਜ਼ਮੈਨਕ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1972-1985) ।<ref>[https://mhprl.pl/jerzy-szymanek-1937-2026-w-sluzbie-ruchu-ludowego-i-rzeczypospolitej/ Jerzy Szymanek (1937–2026). W służbie ruchu ludowego i Rzeczypospolitej] {{In lang|pl}}</ref> * ਮੌਲਾਨਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਤਾਰੀ, 86, ਭਾਰਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਕੁਨ। === 7 === * ਵਿਦੀ ਅਲਦੀਆਨੋ, 35, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ, ਗੁਰਦੇ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.cnnindonesia.com/hiburan/20260307174639-234-1335438/vidi-aldiano-meninggal-dunia/ Vidi Aldiano Meninggal Dunia] {{In lang|id}}</ref> * ਐਡੁਆਰਡ ਅਪਾਲਕੋਵ, 56, ਰੂਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਡਾਇਨਾਮੋ ਸਟਾਵਰੋਪੋਲ, ਬੇਲਸ਼ਿਨਾ ਬੋਬਰੂਸ.<ref>[https://dynamost.ru/news/umer-eduard-apalkov Умер Эдуард Апальков] {{In lang|ru}}</ref> * ਅਬੋਲਗਸੀਮ ਬਾਬੇਅਨ, ਈਰਾਨੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਦੇ ਫੌਜੀ ਦਫਤਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਖਾਤਮ-ਅਲ ਅਨਬੀਆ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਸਾਦੋਕ ਬੇਲੈਡ, 87, ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.leaders.com.tn/article/37841-le-doyen-sadok-belaid-est-decede-l-erudition-et-l-ingeniosite-de-l-architecture-instituionnelle Le doyen Sadok Belaid est décédé : l'érudition et l'ingeniosité de l'architecture instituionnelle] {{In lang|fr}}</ref> * ਮੈਰੀ-ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਬੌਟਨੇਟ, 77, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਈਪੀ (2014-2019) <ref>[https://www.lejournaldici.com/actualite-23395-albi-deces-de-marie-christine-boutonnet-ancienne-deputee-europeenne-du-rn Albi. Décès de Marie-Christine Boutonnet, ancienne députée européenne du RN] {{In lang|fr}}</ref> * ਡੇਵਿਡ ਬ੍ਰਿਗਾਤੀ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਜੋਏ ਡੀ ਅਤੇ ਸਟਾਰਲਿਟਰਜ਼, ਦਿ ਰਾਰਾਸਕਲਜ਼) * ਰੋਸਟਿਸਲਾਵ ਚੈਪੀਕ, 88, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1994-1998) ।<ref>[https://www.volyn.com.ua/news/303690-pomer-vidomyi-volynskyi-polityk-narodnyi-deputat-ii-sklykannia-rostyslav-chapiuk Помер відомий волинський політик, народний депутат ІІ скликання Ростислав Чапюк] {{In lang|uk}}</ref> * ਨਿਕ ਸੀਆਨਸੀਓ, 79, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਵੇਟਲਿਫਟਰ (1972) * ਜੈਮੀ ਡਨ, 75, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕਠਪੁਤਲੀ (ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਹੋਸਟ) * ਡੌਨੀਡੋਨੀ ਫਤਹ, 76, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਬਾਸਿਸਟ (ਰੱਬ ਦੀ ਬਰਕਤ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ, ਸਰਕੋਪੀਨੀਆ, ਨਾਡ਼ੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ) ।<ref>[https://entertainment.kompas.com/read/2026/03/07/123417266/sebelum-meninggal-donny-fattah-god-bless-berjuang-melawan-3-penyakit Sebelum Meninggal, Donny Fattah God Bless Berjuang Melawan 3 Penyakit] {{In lang|id}}</ref> * ਰੋਜ਼ ਮੈਰੀ ਹੇਕ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਜਨਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1991-2004) * ਇਆਨ ਹੰਟਲੇ, 52, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ (ਸੋਹਮ ਕਤਲ) ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। * ਐਡੀ ਇਲਿੰਗਵਰਥ, 87, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਵਿਕਟੋਰੀਆ) * ਸਮੀਰ ਕਰਾਬਾਸੀਕ, 59, ਬੋਸਨੀਅਨ ਓਲੰਪਿਕ ਕੈਨੋਇਸਟ (1996) <ref>[https://www.klix.ba/sport/ostali-sportovi/preminuo-samir-karabasic-kamaco-predstavnik-bih-na-olimpijskim-igrama-1996-godine/260307036 Preminuo Samir Karabašić Kamačo, predstavnik BiH na Olimpijskim igrama 1996. godine] {{In lang|bs}}</ref> * ਵਾਲਟਰ ਮਾਰਟੀਨੋ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਡਰੰਮਰ (ਗੋਬਲਿਨ) <ref>[https://www.elbapress.it/2026/03/07/la-scomparsa-di-walter-martino-maestro-della-batteria/ La scomparsa di Walter Martino, maestro della batteria] {{In lang|it}}</ref> * ਦੇਸ਼ ਜੋਅ ਮੈਕਡੋਨਲਡ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਦੇਸ਼ ਜੋਅ ਅਤੇ ਫਿਸ਼ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ (ਆਈ-ਫੀਲ-ਲਾਈਕ-ਆਈ ਐਮ-ਫਿਕਸਿਨ-ਟੂ-ਡਾਈ ਰਾਗ) ਪਾਰਕਿੰਸਨ 'ਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ. * ਔਗੀ ਮੇਅਰਸ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਸਰ ਡਗਲਸ ਕੁਇੰਟੇਟ, ਟੈਕਸਾਸ ਟੋਰਨਾਡੋਸ) । * ਟਰੌਏ ਮਰੇ, 63, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਬਲੈਕਹਾਕਸ, ਵਿਨੀਪੈਗ ਜੈਟਸ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਅਵਲਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ, ਸਟੈਨਲੇ ਕੱਪ ਚੈਂਪੀਅਨ (1996) ਕੈਂਸਰ। * ਕੈਮਰੂਨ ਓਨਟਕੋ, 33, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੀ. ਸੀ. ਲਾਇਨਜ਼) । * ਵਿਸੇਂਟ ਪਨਿਆਗੁਆ, 78, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਰੀਅਲ ਮੈਡਰਿਡ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://basketmaniatenerife.es/necrologicas/muere-a-los-78-anos-vicente-paniagua-leyenda-del-baloncesto-espanol/ Muere a los 78 años Vicente Paniagua, leyenda del baloncesto español] {{In lang|es}}</ref> * ਨੀਨਲ ਪੈਟਰੋਵਾ , 101, ਰੂਸੀ ਬੈਲੇ ਡਾਂਸਰ।[ru]<ref>[https://www.mariinsky.ru/news1/2026/march/5/ Не стало балерины Нинель Александровны Петровой] {{In lang|ru}}</ref> * ਮੈਟ ਸਾਲਟਰ, 49, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ (ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਅਤੇ ਰਗਬੀ ਲੀਗ (ਲੰਡਨ ਬ੍ਰੋਂਕੋਸ ਖਿਡਾਰੀ) । * ਨੂਨੋ ਮੋਰਾਇਸ ਸਾਰਮੇਂਟੋ, 65, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੰਤਰੀ (2002-2005), ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2005-2009) ।<ref>[https://www.jn.pt/nacional/artigo/morreu-nuno-morais-sarmento-antigo-ministro-da-presidencia/18059530 Morreu Nuno Morais Sarmento, antigo ministro da Presidência] {{In lang|pt}}</ref> * ਮਹਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, 85, ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਦਵਾਨ। * ਸ਼ੈਲਡਨ ਵੇਨਿਗ, 98, ਅਮਰੀਕੀ ਵਪਾਰੀ, ਮੈਟੀਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ। === 6 === * ਗਰਦਾ ਐਂਟੀ, 96, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.corren.se/kultur/kisa/artikel/kanda-forfattaren-gerda-antti-ar-dod-det-kanns-tungt/lqm6gopr Författaren Gerda Antti har gått bort – blev 96 år] {{In lang|sv}}</ref> * ਨਾਰਾਇਣ ਬਰੇਥ, 68, ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ। * ਰੋਲਫ ਬਿਰਖੋਲਜ਼ਰ, 76, ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[1. ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਕਲਨ|1. ਐਫਸੀ ਕੋਲਨ]], ਕੇਐਸਵੀ ਹੇਸਨ ਕਾਸੇਲ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਐਫਐਸਵੀ ਫਰੈਂਕਫਰਟ) <ref>[https://fc.de/aktuelles/news/fc-trauert-um-ehemaligen-torwart-rolf-birkhoelzer FC trauert um ehemaligen Torwart Rolf Birkhölzer] {{In lang|de}}</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੁਲੀਚੇਂਕੋ, 84, ਰੂਸੀ-ਐਸਟੋਨੀਅਨ ਐਸਪੇਰਾਂਟਿਸਟ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਲਾਵਿਕ ਸੂਖਮ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ।<ref>[https://inslav.ru/event/ushel-iz-zhizni-ad-dulichenko Ушел из жизни А.Д. Дуличенко] {{In lang|ru}}</ref> * ਗਾਇਲਾ ਗੋਬੀ ਫੇਹਰ, 82, ਸਰਬੀਆਈ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.vajma.info/cikk/kultura/17018/Elhunyt-Gobby-Feher-Gyula.html Elhunyt Gobby Fehér Gyula] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ ਕਾਰਵਾਜਲ, 88, ਸਪੇਨੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.omnesmag.com/it/notizie/muore-francisco-fernandez-carvajal/ Muore Francisco Fernández Carvajal, autore di 'Hablar con Dios' ed ex direttore della rivista 'Palabra'] {{In lang|it}}</ref> * ਪਾਸਕਵੇਲ ਫਿਓਰ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਸੀ. ਨਪੋਲੀ|ਨੈਪੋਲੀ]], ਉਦਿਨੀਜ਼) <ref>[https://www.ilmattino.it/sport/sscnapoli/napoli_morto_pasquale_fiore_storico_secondo_portiere_azzurro_degli_anni_70-9400594.html Napoli, morto Pasquale Fiore: storico secondo portiere azzurro degli anni '70] {{In lang|it}}</ref> * ਫ੍ਰੈਂਕੋ ਵਿਟੋ ਗੈਜ਼ਾ, 66, ਇਤਾਲਵੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://palermo.repubblica.it/societa/2026/03/06/news/morto_vito_gaiezza_musicista_palermitano-425204393/ Morto Vito Gaiezza, musicista palermitano a tutto tondo. Aveva 66 anni] {{In lang|it}}</ref> * ਥਾਮਸ ਜੈਂਟੀਲ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾ ਜੌਹਰੀ। * ਜੌਰਜੀਓ ਗੋਸੇਟੀ, 70, ਇਤਾਲਵੀ ਫ਼ਿਲਮ ਆਲੋਚਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ।<ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/cultura/2026/03/06/e-morto-giorgio-gosetti-storico-critico-cinematografico-a-lungo-allansa_49afa63e-34b2-4f93-ae7a-ca2cdbed06ce.html Addio a Giorgio Gosetti, il cinema come vita, vocazione e sguardo al futuro] {{In lang|it}}</ref> * ਕੋਲੀਨ ਹਨਬੂਸਾ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਯੂਐਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (ID2), ਕੈਂਸਰ * ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਦੌਡ਼ਾਕ, 76 ਸਾਲਾ ਨਾਥਨ ਹੇਲੀ, ਇੱਕ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। * ਆਂਦਰੇ ਕਬੀਲੇ, 87, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਨੀਮਸ ਓਲੰਪਿਕ) <ref>[https://www.objectifgard.com/actualites/nimes-olympique-la-legende-andre-kabile-est-decedee-160567.php Nîmes Olympique La légende André Kabile est décédée] {{In lang|fr}}</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਕੋਂਡਕੋਵ, 76, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1994-1996) <ref>[https://ulan.mk.ru/social/2026/03/06/ushel-iz-zhizni-deputat-gosdumy-ot-buryatii-pervogo-sozyva.html Ушел из жизни депутат Госдумы от Бурятии первого созыва] {{In lang|ru}}</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਸੀ. ਲੀਰੀ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1967-1973) * ਜਾਨ ਲੇਨਫਰਿੰਕ, 80, ਡੱਚ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ।<ref>[https://www.nu.nl/media/6388417/voormalig-tv-presentator-jan-lenferink-80-overleden.html Voormalig tv-presentator Jan Lenferink (80) overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਐਂਟੋਨੀਓ ਮਾਰਸੀਨਾ, 80, ਇਤਾਲਵੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਕੀਓਮਾ'', ''ਵੈਟੀਕਨ ਸਾਜ਼ਿਸ਼'', ਟੋਰਨੈਡੋਃ ਦ ਲਾਸਟ ਬਲੱਡ) <ref>[https://alphabetcity.it/2026/03/06/tony-marsina-e-morto-chi-era-lattore-cattivo-del-cinema-di-genere-eta-film-e-addio-a-nardo/ Tony Marsina è morto: chi era l'attore "cattivo" del cinema di genere, età, film e addio a Nardò] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260306202349/https://alphabetcity.it/2026/03/06/tony-marsina-e-morto-chi-era-lattore-cattivo-del-cinema-di-genere-eta-film-e-addio-a-nardo/ |date=2026-03-06 }} {{In lang|it}}</ref> * ਲੋਲੋ ਮਤਾਲਾਸੀ ਮੋਲੀਗਾ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੋਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੋਆ ਦਾ ਗਵਰਨਰ (2013-2021) । * ਥੈਡਿਅਸ ਮੋਸਲੀ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰ। * ਗੋਵਿੰਦ ਪਰਮਾਰ, 72, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਐਮ. ਐਲ. ਏ. (ID1), 2017 ਤੋਂ. * ਪੈਟਰਿਕ ਪਾਸਕੁਲੀ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹੋਬੋਕੇਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦਾ ਮੇਅਰ (1988-1993) * ਐਂਟੋਨੀਓ ਪੁੱਡੂ, 81, ਇਤਾਲਵੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼।<ref>[https://www.unionesarda.it/sport/lo-sport-sardo-piange-la-scomparsa-a-81-anni-di-tonino-puddu-h7f9fhvf Lo sport sardo piange la scomparsa a 81 anni di Tonino Puddu] {{In lang|it}}</ref> * ਐਲਨ ਰਿਜ, 91, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪੱਛਮੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਐਮਐਲਏ (1968-1980) <ref>[https://www.broomead.com.au/news/broome-advertiser/former-liberal-kimberley-mla-keith-alan-ridge-dies-aged-91--c-21909979 Former Liberal Kimberley MLA Keith Alan Ridge dies aged 91] {{Subscription required}}</ref> * ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਰੁਨਯੋਨ, 65, ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਐਨਥਰ ਵਰਲਡ, ਘੋਸਟਬਸਟਰਸ, ਚਾਰਲਸ ਇਨ ਚਾਰਜ਼ ਕੈਂਸਰ) * ਨੋਰਮਾ ਸੀ. ਰਸਲ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1981-1983) * ਇੰਗ੍ਰਿਡ ਸਮਿਥੂਸਨ, 66, ਜਰਮਨ ਓਪਰੇਟਿਕ ਸੋਪ੍ਰਾਨੋ।<ref>[https://www.aachen-gedenkt.de/traueranzeige/ingrid-schmithuesen Ingrid Schmithüsen] {{In lang|de}}</ref> * ਤ੍ਸੁਤੋਮੂ ਸ਼ਿਬਯਾਮਾ, 84, ਜਪਾਨੀ ਐਨੀਮੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (''ਡੋਰੇਮੋਨ'') ਫੇਫਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ। * ਟੀਅਰਨੀ ਥਾਈਸ, 59, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਅਕ। * ਕ੍ਰਿਸਟੋਸ ਵਲਾਵਾਨਿਡਿਸ, 81, ਯੂਨਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਦਮਾਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ'', ''ਲੋਫਿੰਗ ਅਤੇ ਛਲਾਵਰਣ'', ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ... ਸਿਲੀਕਾਨ ਹੰਝੂ ਅਤੇ ਕਵੀ) ।<ref>[https://www.cnn.gr/style/politismos/story/522807/pethane-o-ithopoios-xristos-valavanidis-se-ilikia-81-eton Πέθανε ο ηθοποιός Χρήστος Βαλαβανίδης σε ηλικία 81 ετών] {{In lang|el}}</ref> * ਹੰਸ ਵੈਗਨਰ, 62, ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਡੱਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2006) <ref>[https://www.albrandswaard.nl/actueel/oud-burgemeester-van-albrandswaard-hans-wagner-overleden/ Oud-burgemeester van Albrandswaard Hans Wagner overleden]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|nl}}</ref> === 5 === * ਰੇਨਾਲਡੋ ਅਲੇਉਇਆ, 53, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬਹਿਆ, ਐਸਪੇਰਾਂਸ, ਸੀਅਰ) ਕਾਰਡੀਓਰੇਸਪਿਰੇਟਰੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ।<ref>[https://diariodonordeste.verdesmares.com.br/jogada/morre-reinaldo-aleluia-ex-jogador-do-ceara-aos-53-anos-de-idade-1.3747754 Morre Reinaldo Aleluia, ex-jogador do Ceará, aos 53 anos de idade] {{In lang|pt}}</ref> * ਸੇਸਿਲ ਐਲ. ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1963-1979) * ਬੌਬੀ ਕਮਿੰਸ, 74, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਗੈਂਗਸਟਰ। * ਮੌਰਿਸ ਜੇ. ਫ੍ਰੀਡਮੈਨ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ, ਅਮੈਰੀਕਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (2002-2003) * ਪੇਡਰੋ ਫ੍ਰੀਡਬਰਗ, 90, ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://elpais.com/mexico/2026-03-05/muere-pedro-friedeberg-maestro-mexicano-del-surrealismo.html Muere Pedro Friedeberg, maestro mexicano del surrealismo] {{In lang|es}}</ref> * ਐਂਟੋਨੀ ਘੰਡੌਰ, 83, ਲੇਬਨਾਨੀ ਲੇਖਕ। * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗੁੱਟ, 78, ਰੂਸੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://superomsk.ru/news/159146-obyavleno_o_smerti_sozdatelya_fakulteta_kompyutern/ Объявлено о смерти создателя факультета компьютерных наук ОмГУ] {{In lang|ru}}</ref> * ਐਚ. ਐਚ. ਹਾਮਿਦ, 83, ਭਾਰਤੀ ਓਲੰਪਿਕ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (1960) * ਬੌਬ ਹਾਰਲਨ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ (ਗ੍ਰੀਨ ਬੇ ਪੈਕਰਸ) * [[ਟੋਨੀ ਹੋਰ|ਸਰ ਟੋਨੀ ਹੋਰ]], 92, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ (ਕੁਇਕਸੋਰਟ, ਕੁਇੱਕਸੀਲੈਕਟ, ਹੋਰ ਲੌਜਿਕ) * ਜਰਜ਼ੀ ਜੋਜ਼ੇਫਿਕ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1989-1991) ।<ref>[https://www.portel.pl/wiadomosci/zmarl-jerzy-jozefiak/148303 Zmarł Jerzy Józefiak] {{In lang|pl}}</ref> * 87 ਸਾਲਾ ਉਲਾਦਜ਼ਿਮਿਰ ਕਾਰੀਜ਼ਨਾ, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦਾ ਕਵੀ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ) <ref>[https://belta.by/society/view/ushel-iz-zhizni-narodnyj-poet-chlen-sojuza-pisatelej-belarusi-vladimir-karizna-768015-2026/ Ушел из жизни народный поэт, один из авторов Государственного гимна Республики Беларусь Владимир Каризна] {{In lang|ru}}</ref> * ਆਂਦਰੇਸ ਕੈਟੋਨਾ, 88, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਵਾਟਰ ਪੋਲੋ ਖਿਡਾਰੀ, ਓਲੰਪਿਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1960) <ref>[https://olimpia.hu/hirek/elhunyt-katona-andras-bronzermes-fair-play-dijas-vizilabdazo Elhunyt Katona András bronzérmes, Fair Play-díjas vízilabdázó] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260309115119/https://olimpia.hu/hirek/elhunyt-katona-andras-bronzermes-fair-play-dijas-vizilabdazo |date=2026-03-09 }} {{In lang|hu}}</ref> * ਯੋਨੀਕੋ ਕਿਟਾਗਾਵਾ, 94, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਕਿਨੀਕੂਮਨ, ''ਟਾਈਗਰ ਮਾਸਕ'', ਸੈਲੀ ਦ ਵਿਚ ਨਮੂਨੀਆ) । * ਬਰਨਾਰਡ ਲਾਫਾਯੇਟ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਮਾਰਗਰੇਟ ਲਾਮੌਰ, 69, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਲੌਡਲਮੇਜ਼ੋ ਦੇ ਮੇਅਰ (2001-2025) ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ (2002-2012) ।<ref>[https://www.letelegramme.fr/finistere/ploudalmezeau-29830/marguerite-lamour-ex-maire-de-ploudalmezeau-et-patronne-des-pompiers-finisteriens-est-decedee-a-lage-de-69-ans-6996691.php Marguerite Lamour, ex-maire de Ploudalmézeau et patronne des pompiers finistériens, est décédée à l'âge de 69 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੇਨ ਲਾਪੋਟਾਇਰ, 81, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਪਿਆਫ'', ਲਵ ਹਰਟਸ, ''ਰੇਬੇਕਾ'' ਟੋਨੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ (1981) * ਜੋਨ ਲੈਟਜ਼ਲ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ। * ਐਂਟੋਨੀਓ ਲੋਬੋ ਐਂਟੂਨਸ, 83, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਨਾਵਲਕਾਰ (ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਭੂਮੀ, ਫੈਡੋ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਿਨੋਆ) । * ਕੈਰੇਲ ਮਾਲੀ, 95, ਚੈੱਕ ਵਕੀਲ, [[ਚਾਰਲਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਰੈਕਟਰ (1995-1999) ।<ref>[https://www.ceska-justice.cz/2026/03/zemrel-emeritni-rektor-univerzity-karlovy-karel-maly/ Zemřel emeritní rektor Univerzity Karlovy Karel Malý] {{In lang|cs}}</ref> * ਜੈਕ ਮਿਸ਼ੇਲ, 84, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/2184546/jacquesl-michel-deces-mort-chanteur L'auteur-compositeur-interprète Jacques Michel est décédé] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੋਆਕਿਨ ਪਲਾਸਿਨ, 51, ਸਪੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਆਰਾਗੋਨ ਦੇ ਕੋਰਟੇਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (2011 ਤੋਂ) ।<ref>[https://www.eldiariodehuesca.com/actualidad/fallece-joaquin-palacin-presidente-chunta-aragonesista-pasion-politica-excelencia-humana_41302_102.html Fallece Joaquín Palacín, presidente de Chunta Aragonesista, pasión política y excelencia humana] {{In lang|es}}</ref> * ਕੋਰੀ ਪਾਰਕਰ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਿਲੌਕਸੀ ਬਲੂਜ਼'', ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ 13th: ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਸ ਕੈਂਸਰ. * ਈਗਰਾ ਲੇਵਿਸ ਰੌਬਰਟਸ, 86, ਵੈਲਸ਼ ਲੇਖਕ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ। * ਮਿਹੈਲ ਸੇਚੀਚਿਨ, 82, ਮੋਲਡੋਵਨ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ, ਮਾਰੀਆ ਬੀਸੂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਬੈਲੇ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (1990-1992) ।<ref>[https://aquarelle.md/dirijorul-si-artistul-poporului-din-r-moldova-mihail-secichin-s-a-stins-din-viata-94900 Dirijorul și artistul poporului din R. Moldova, Mihail Secichin, s-a stins din viață] {{In lang|ro}}</ref> * ਏਲੀ ਸ਼ਮੀਰ, 91-92, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://modaotevel.co.il/אליהו-שמיר-ז״ל/ אליהו שמיר ז״ל] {{In lang|he}}</ref> * ਜੈਨਿਸ ਸਟ੍ਰੀਕਸ, 89, ਲਾਤਵੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਏ ਲਿਮੋਸਿਨ ਦ ਕਲਰ ਆਫ਼ ਮਿਡਸਮਰਜ਼ ਈਵ, ਸਿਲਵੇਕਾ ਬੇਅਰਨਸ. <ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kino-foto-un-tv/05.03.2026-89-gadu-vecuma-muziba-devies-izcilais-latviesu-kinorezisors-janis-streics.a637580/ 89 gadu vecumā mūžībā devies izcilais latviešu kinorežisors Jānis Streičs] {{In lang|lv}}</ref> * ਲੀ ਟਰਨਰ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਡਰੀਮ ਵੀਵਰਜ਼) * ਮਸਾਰੂ ਉਰਾਤਾ, 100, ਜਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕੌਂਸਲਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (ID2), 1992-1998. <ref>[https://www.jiji.com/jc/article?k=2026030601108 元自民党参院議員の浦田勝さん死去] {{In lang|ja}}</ref> * ਸੈਂਡੀ ਵਰਨਿਕ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਏ. ਐਲ. ਐਫ., ਹੈਪੀ ਗਿਲਮੋਰ, ''ਡੈਫ ਕਾਮੇਡੀ ਜੈਮ'') * ਡੇਵਿਡ ਵਾਈਲਡ, 75, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਡਰਬੀਸ਼ਾਇਰ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਲਬਰਟ ਜ਼ੁਕਰਮੈਨ, 94, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਏਜੰਟ। === 4 === * ਕੈਥਰੀਨ ਸੀ. ਬਲੇਕ, 75, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਅਤੇ ਜੱਜ (1995 ਤੋਂ) ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਯੂਐਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ।<ref>[https://www.mdd.uscourts.gov/catherine-c-blake-district-judge Catherine C. Blake, District Judge]</ref> * ਜਾਨੂਸ ਸੇਗਲਿਸਕੀ, 76, ਪੋਲਿਸ਼ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (1972) <ref>[https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Zmarl-Janusz-Ceglinski-koszykarz-Wybrzeza-olimpijczyk-z-Monachium-n215660.html Zmarł Janusz Cegliński, koszykarz Wybrzeża, olimpijczyk z Monachium] {{In lang|pl}}</ref> * ਡੈਨਿਸ ਕੋਮੇਟੀ, 76, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਖੇਡ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ, ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਕੋਚ (ਵੈਸਟ ਪਰਥ) <ref>[https://www.espn.com/afl/story/_/id/48094461/afl-legendary-sports-commentator-dennis-cometti-dies-aged-76 Legendary sports commentator Dennis Cometti dies aged 76]</ref> * ਲਾਇਲ ਕਾਨਵੇ, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਕਠਪੁਤਲੀ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ<ref>[https://www.toughpigs.com/lyle-conway/ RIP Puppet Designer Lyle Conway]</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜੈਕੀ ਕਪਿਟ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਗੋਲਫਰ।<ref>[https://www.cpcleburne.com/obituaries/jackie-cupit Jackie Cupit]</ref> * ਵਸੀਲੀਓਸ ਡੈਨੀਅਲ, 87, ਯੂਨਾਨੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਪਨਾਥਿਨਾਇਕੋਸ, ਓਲੰਪਿਆਕੋਸ ਵੋਲੋਸ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.sport24.gr/football/pethane-o-vasilis-daniil/ Πέθανε ο Βασίλης Δανιήλ] {{In lang|el}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਹਿਮਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦਰਵੇਸ਼, 83, ਮਿਸਰੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ।<ref>[https://www.ghadnews.net/2026/03/04/وفاة-الناقد-الأدبي-د-أحمد-درويش-عن-عمر-ي/ وفاة الناقد الأدبي د.أحمد درويش عن عمر يناهز 84 عاما] {{In lang|ar}}</ref> * ਲੂਈਸ ਡੇਲ ਕੈਸਟੀਲੋ ਐਸਟਰਾਡਾ, 90, ਉਰੂਗੁਆਈ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਮੋਂਟੇਵੀਡੀਓ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (1988-1999) ਅਤੇ [[Diocese of Melo|ਮੇਲੋ]] ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ [ID2]।<ref>[https://www.montevideo.com.uy/Noticias/Fallecio-a-los-90-anos-el-obispo-Luis-del-Castillo-figura-central-de-la-Iglesia-uruguaya-uc954859 Falleció a los 90 años el obispo Luis del Castillo, figura central de la Iglesia uruguaya] {{In lang|es}}</ref> * ਰੋਸਰੀਓ ਡੀ ਵਿੰਸੈਂਜੋ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਇੰਟਰ ਮਿਲਣ|ਇੰਟਰ ਮਿਲਾਨ]], [[ਜੇਨੋਵਾ ਸੀ. ਐੱਫ਼. ਸੀ.|ਜੇਨੋਆ]], ਯੂ. ਸੀ. ਸੰਪਦੋਰੀਆ) <ref>[https://www.adnkronos.com/sport/calcio-addio-al-leggendario-portiere-di-vincenzo-gioco-con-inter-lazio-genoa-e-samp_2uxYjdgezYkx748GYrxVUQ Calcio, addio al leggendario portiere Di Vincenzo: giocò con Inter, Lazio, Genoa e Samp] {{In lang|it}}</ref> * ਅਨੀਸ ਦਜਾਦ, 51, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ (ਲਾ ਵੀ ਡੀ 'ਪ੍ਰੈੱਸ. <ref>[https://www.24hdz.dz/anis-djaad-realisateur-voix-singuliere-cinema-algerie/ Décès du réalisateur Anis Djaâd, une voix singulière du cinéma algérien] {{In lang|fr}}</ref> * ਹੇਲੇਨ ਡੋਰਲਾਕ, 90, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/04/helene-dorlhac-de-borne-secretaire-d-etat-sous-giscard-et-mitterrand-est-morte-a-90-ans_6669558_3382.html Hélène Dorlhac de Borne, secrétaire d'Etat sous Giscard et Mitterrand, est morte à 90 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਐਚ. ਕੇ. ਦੁਆ, 88, ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]]'', ''[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]''[[ਰਾਜ ਸਭਾ|ਐਮ. ਪੀ.]] (2009-2015) <ref>[https://www.tribuneindia.com/news/delhi/hk-dua-former-editor-in-chief-of-the-tribune-passes-away/ HK Dua, former Editor-in-Chief of The Tribune, passes away]</ref> * ਰੋਨੀ ਐਲਡਰਿਜ, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1989-2001) ।<ref>[https://ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2026/03/05/former-activist-and-city-councilmember-ronnie-eldridge-dies Former activist and City Councilmember Ronnie Eldridge dies]</ref> * ਲੂ ਹੋਲਟਜ਼, 89, ਅਮੈਰੀਕਨ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਕਾਲਜ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕੋਚ (ਨੋਟਰੇ ਡੈਮ ਫਾਈਟਿੰਗ ਆਇਰਿਸ਼, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਰੇਜ਼ਰਬੈਕਸ, ਐਨਸੀ ਸਟੇਟ ਵੁਲਫਪੈਕ ਅਤੇ ਸਪੋਰਟਸ ਕਾਸਟਰ) ।<ref>[https://chicago.suntimes.com/college-sports/2026/03/04/former-notre-dame-football-coach-lou-holtz-dies-at-age-89 Former Notre Dame football coach Lou Holtz dies at age 89]</ref> * ਤੋਸ਼ੀਕਾਜ਼ੂ ਕਾਵਾਸਾਕੀ, 70, ਜਪਾਨੀ ਪੇਪਰ ਫੋਲਡਰ ਅਤੇ ਓਰੀਗਾਮੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ।<ref>[https://origami.jp/m_kawasaki/ 川崎敏和さん逝去] {{In lang|ja}}</ref> * ਜਾਰਜ ਕੋਚ, 54, ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਫਾਰਚੂਨ ਡਸਲਡੋਰਫ, ਐਮਐਸਵੀ ਡੁਇਸਬਰਗ, 1. ਐਫਸੀ ਕੈਸਰਸਲਾਉਟਰਨ ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.focus.de/sport/ex-torwart-georg-koch-nach-schwerer-krankheit-gestorben_8d5706fe-08a2-42f7-bf9d-5c89f9018479.html Ex-Torwart Georg Koch nach schwerer Krankheit gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਮੋਸੀਓਆ ਲੇਕੋਟਾ, 77, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਕੁਨ, ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (1999-2008) ਅਤੇ ਫ੍ਰੀ ਸਟੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ (1994-1996), ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.enca.com/news-top-stories/cope-co-founder-and-leader-mosiuoa-lekota-has-died COPE co-founder and leader Mosiuoa Lekota has died]</ref> * ਫਿਲਿਪ ਲੋ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਮਿਸਟ।<ref>[https://www.purdue.edu/newsroom/2026/Q1/phil-low-purdue-drug-discovery-scholar-and-impactful-innovator-whose-discoveries-saved-lives-dies-at-78/ Phil Low, Purdue drug discovery scholar and impactful innovator whose discoveries saved lives, dies at 78]</ref> * ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਮੈਕੇਂਜ਼ੀ-ਚਾਈਲਡਜ਼, 77, ਅਮਰੀਕੀ ਵਸਰਾਵਿਕ ਕਲਾਕਾਰ, ਮੈਕੇਂਜ਼ੀ ਚਾਈਲਡਜ਼ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ।<ref>[https://cnycentral.com/news/local/victoria-mackenzie-childs-co-founder-of-iconic-pottery-brand-dead-at-77 Victoria Mackenzie-Childs, co-founder of iconic pottery brand dead at 77]</ref> * ਟਿਮੋਥੀ ਏ. ਮੈਕਡੋਨਲ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (2001-2004) ਅਤੇ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਦੇ ਸਪ੍ਰਿੰਗਫੀਲਡ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ [ID2], ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.westernmassnews.com/2026/03/05/former-springfield-bishop-timothy-mcdonnell-passes-away/ Former Springfield Bishop Timothy McDonnell passes away]</ref> * ਰਸਲ ਡਬਲਯੂ. ਮੇਅਰ ਜੂਨੀਅਰ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਗੂਮਮੈਨ (1966-1974) ਅਤੇ ਸੇਸਨਾ (ID3), <ref>[https://aviationweek.com/business-aviation/aircraft-propulsion/aviation-legend-russ-meyer-jr-dies-93 Aviation Legend Russ Meyer Jr. Dies At 93]</ref> * ਵੀ. ਆਰ. ਮੁਥੂ, 72, ਭਾਰਤੀ ਤਿਲ ਤੇਲ ਉਦਯੋਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਇਦਯਾਮ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (1987 ਤੋਂ) <ref>[https://www.uniindia.com/industrialist-v-r-muthu-the-brain-behind-idhayam-oil-brand-is-no-more/south/news/3762170.html Industrialist V.R.Muthu, the brain behind Idhayam oil brand is no more]</ref> * ਅਨਾ ਲੁਈਸਾ ਪੇਲੂਫੋ, 96, ਮੈਕਸੀਕਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਲਾਸ ਸੇਨੋਰਿਟਸ ਵਿਵਾਂਕੋ, ''ਦ ਫੈਂਟਮ ਆਫ਼ ਦ ਅਪਰੇਟਾ'', ਪੇਪਰ ਫਲਾਵਰਜ਼) ।<ref>[https://www.nmas.com.mx/entretenimiento/muere-ana-luisa-peluffo-actriz-mexicana-cine-de-oro-telenovelas-sonadoras-lazos-de-amor/ Muere Ana Luisa Peluffo, Actriz Mexicana del Cine de Oro y Telenovelas] {{In lang|es}}</ref> * ਸੋਲੀ ਫਿਲੈਂਡਰ, 65, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਡੇਵਿਲਜ਼ ਪੀਕ) ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ, ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://sahistory.org.za/people/soli-philander Soli Philander]</ref> * ਬੋਰਿਸ ਪੋਡਕੋਰੀਤੋਵ, 77, ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਲਗਾ ਫਰੂਨਜ਼, [[ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਮਾਸਕੋ|ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਮਾਸਕੋ]] ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://sport.akipress.org/news:2426067 Умер заслуженный тренер Кыргызской ССР по футболу Борис Подкорытов] {{In lang|ru}}</ref> * ਬਰਨਾਰਡ ਰੈਂਡਸ, 92, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://www.schott-music.com/en/blog/in-memoriam-bernard-rands-1934-2026 In Memoriam: Bernard Rands (1934-2026)]</ref> * ਏਰੀ ਸਲੀਨ, 79, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਓਲੰਪਿਕ ਹਰਡਲਰ ਅਤੇ ਸਪ੍ਰਿੰਟਰ (1972) <ref>[https://yle.fi/a/74-20213614 Aitajuoksija Ari Salin, 79, on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਮੌਟਾ ਪੇਂਡਾ, ਕੈਮਰੂਨ ਦੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ <ref>[https://www.lebledparle.com/le-comedien-mouta-penda-est-mort-a-douala/ "Le comédien Mouta Penda est mort à Douala]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਸੋਂਗ ਪਿੰਗ, 108, ਚੀਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਗਠਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ (1987-1989), ਸਟੇਟ ਕਾਊਂਸਲਰ (1983-1988), ਅਤੇ ਗਾਂਸੂ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (1977-1979) ।<ref>[https://www.news.cn/politics/20260304/fba0f7b6626a4e81b20cf589c77bc140/c.html 宋平同志逝世] {{In lang|zh}}</ref> * ਸ਼ੇਖ ਮਹਿਬੂਬ ਸੁਭਾਨੀ, 71, ਭਾਰਤੀ ਨਾਦਾਸਵਰਮ ਖਿਡਾਰੀ।<ref>[https://www.thehindu.com/news/cities/Tiruchirapalli/nadaswaram-exponent-sheik-mahaboob-subhani-passes-away/article70703312.ece Nadaswaram exponent Sheik Mahaboob Subhani passes away]</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਥੋਰਸਨ, 93, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਜਿਮਨਾਸਟ, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1952) <ref>[https://www.gp.se/sport/os-guldmedaljoren-william-thoresson-fran-goteborg-ar-dod.9c19c60b-0604-4c5a-8679-f53196d68025 OS-guldmedaljören William Thoresson från Göteborg är död] {{In lang|sv}}</ref> * ਜੋਸਫ਼ ਟੀ. ਥ੍ਰੈਸਟਨ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਨੇਵੀ ਸਿਸਟਮ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://www.givnish.com/obituaries/joseph-threston/#!/Obituary Joseph Thomas Threston]</ref> * ਫਿਲਿਪ ਟਰੱਸਟਮ, 85, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਲਾਖਣਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://toiotautahi.org.nz/whats-happening/farewell-philip-trusttam/ Farewell, Philip Trusttum]</ref> * ਏਕਤੇਰਿਨਾ ਵੇਦੁਨੋਵਾ, 45, ਰੂਸੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਸਕਲੀਫੋਸੋਵਸਕੀ'') ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.<ref>[https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/07/1181424-aktrisa-ekaterina-vedunova Актриса Екатерина Ведунова и ее дочь погибли в ДТП] {{In lang|ru}}</ref> * ਕ੍ਰਿਸ ਵ੍ਹੀਲਰ, 52, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ੈੱਫ।<ref>[https://people.com/british-tv-chef-chris-wheeler-dies-11920228 British TV Chef Dies as Culinary Stars Share Tributes to the 'Extraordinary' Man]</ref> === 3 === * ਅਲਫਰੇਡੋ ਬੇਂਗਜ਼ਨ, 90, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਡਾਕਟਰ, ਸਿਹਤ ਸਕੱਤਰ (1986-1992) <ref>[https://www.rappler.com/philippines/former-health-secretary-alfredo-bengzon-dies/ Former health secretary Dr. Alran Bengzon dies at 90]</ref> * ਰਾਏ ਬੁੱਕ ਬਿੰਡਰ, 82, ਅਮਰੀਕੀ ਬਲੂਜ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://stpetecatalyst.com/st-pete-blues-guitar-legend-roy-book-binder-dies/ St. Pete blues guitar legend Roy Book Binder dies]</ref> * ਜੈਕ ਚੈਂਬਰਜ਼, 87, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.legacy.com/ca/obituaries/theglobeandmail/name/john-chambers-obituary?id=60959610 John Chambers]</ref> * ਵਿਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, 81, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (''[[ਦੇਵਦਾਸ (2002 ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੇਵਦਾਸ]]'', ''ਚੇਨ ਕੁਲੀ ਕੀ ਮੈਂ ਕੁਲੀ'', ਗੁਜ਼ਾਰੀਸ਼) ।<ref>[https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2026/Mar/04/devdas-actor-vijay-crishna-no-more Devdas actor Vijay Crishna passes away]</ref> * 97 ਸਾਲਾ ਸਰਗੇਈ ਦੁਵਾਕਿਨ, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਯਹੂਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਓਬਲਾਸਟ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (1971-1985) <ref>[https://dzen.ru/a/aaoUd1YrWnb-BNWD Ушел из жизни один из бывших руководителей ЕАО Сергей Дувакин] {{In lang|ru}}</ref> * ਟੇਟੈਡ ਐਮੀਰੀ, 78-79, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਕਾਊਂਟਡਾਊਨ, ਫਾਸਟ ਫਾਰਵਰਡ, ''ਕੈਥ ਅਤੇ ਕਿਮ'' ਕੈਂਸਰ) ।<ref>[https://tvtonight.com.au/2026/03/vale-ted-emery.html Vale: Ted Emery]</ref> * ਡੇਵਿਡ ਯੂਜੀਨ ਫੇਲਹਾਉਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (1990-2015) ।<ref>[https://victoriadiocese.org/our-bishop Bishop Emeritus David E. Fellhauer]</ref> * ਐਲਵਿਨ ਗ੍ਰੀਨ, 48, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.henryhandfuneralhome.com/obituary/alvin-michael-greene Alvin Michael Greene of Manning, South Carolina]</ref> * ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰਭਾਵਕ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ, 45 ਸਾਲਾ ਨੈਨਸੀ ਗਰੇਵਾਲ, ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>[https://www.cbc.ca/news/canada/windsor/windsor-lasalle-homicide-9.7116485 Social media account touting Khalistani extremism claims responsibility for death of Windsor, Ont., woman]</ref> * ਗੁਸਤਾਵ ਗਨਸਨਹੀਮਰ, 91, ਜਰਮਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਚਰਚ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।<ref>[https://www.mainpost.de/schweinfurt/stadtschweinfurt/schweinfurt-gustav-gunsenheimer-ist-kurz-vor-seinem-92-geburtstag-gestorben-113633957 Gustav Gunsenheimer ist kurz vor seinem 92. Geburtstag gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਮਸਾਕੋ ਇਕੇਦਾ, 87, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਗਲੈਕਸੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ 999, ਐਮ ਫਾਰ ਦਿ ਐਸ!<ref>[https://www.oricon.co.jp/news/2441028/ 声優・池田昌子さん死去 87歳 「銀河鉄道999」メーテル、オードリー・ヘプバーンの吹き替え担当【報告全文】] {{In lang|ja}}</ref> * ਪੈਟਰਿਸ ਜੀਨਰ, 81, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਉੱਕਰੀ.<ref>[https://www.simplifia.fr/avis-de-deces/patrice--jean-marie--valere-jeener-1090558 Monsieur Patrice, Jean-Marie, Valère Jeener] {{In lang|fr}}</ref> * 89 ਸਾਲਾ ਉਨ੍ਨੀ-ਲੀਜ਼ ਜੋਨਸਮੋਇਨ, ਨਾਰਵੇਈ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://snl.no/Unni-Lise_Jonsmoen Unni-Lise Jonsmoen] {{In lang|no}}</ref> * ਬਿਲੀ ਲਿਓਨ ਕੀਅਰਸ, 53, ਅਮਰੀਕੀ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ, ਘਾਤਕ ਟੀਕੇ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ.<ref>[https://www.tcpalm.com/story/news/local/florida/2026/03/03/billy-kearse-executed-for-killing-fort-pierce-officer-danny-parrish-1991-death-row-florida-murder/88907537007/ Billy Kearse executed for killing Fort Pierce Officer Danny Parrish]</ref> * ਜ਼ਸੋਲਟ ਕਰੇਸਟਲੀ, 91, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕੰਡਕਟਰ।<ref>[https://www.mediafax.ro/cultura-media/a-murit-zsolt-kerestely-compozitorul-avea-91-de-ani-23696626 A murit Zsolt Kerestély. Compozitorul avea 91 de ani] {{In lang|ro}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਲ-ਖਲੀ, 88, ਸੀਰੀਆਈ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਖੁਫੀਆ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ (1970-1987) ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ <ref>{{Cite web |url=https://www.newarab.com/news/notorious-syrian-intel-chief-muhammad-al-khouli-dies-beirut |title=Notorious Syrian Air Force Intelligence chief Muhammad al-Khouli dies in Beirut |access-date=2026-03-21 |archive-date=2026-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315020226/https://www.newarab.com/news/notorious-syrian-intel-chief-muhammad-al-khouli-dies-beirut |url-status=dead }}</ref> * ਕੈਰਲ ਕਿਟਮੈਨ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।<ref>[https://www.nytimes.com/2026/03/18/arts/carol-kitman-dead.html Carol Kitman, 96, Dies; Photographer Documented the Vindman Twins] {{reg}}</ref> * ਮੁਜਾਹਿਦ, 30, ਅਮਰੀਕੀ ਥਰੋਬ੍ਰੇਡ ਦੌਡ਼ ਘੋਡ਼ਾ।<ref>[https://www.thoroughbreddailynews.com/dewhurst-winner-and-italian-champion-sire-mujahid-dies-at-30/ Dewhurst Winner and Italian Champion Sire Mujahid Dies at 30]</ref> * ਕਲੌਸ ਮੂਲਰ, 81, ਜਰਮਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ <ref>[https://www.jungewelt.de/artikel/518933.nachruf-der-streitbare.html Der Streitbare] {{In lang|de}}</ref> * ਫਰਨਾਂਡੋ Óਨੇਗਾ, 78, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਣ ਲੇਖਕ (ਪੁਏਡੋ ਪ੍ਰੋਮੀਟਰ ਵਾਈ ਪ੍ਰੋਮੇਟੋ) ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੰਚਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।<ref>[https://www.elmundo.es/television/medios/2026/03/03/69a725ade85ece235f8b458e.html Muere Fernando Ónega, el arquitecto del relato político de la Transición] {{In lang|es}}</ref> * ਬੌਬ ਰੋਸੇਨਫਾਰਬ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਲੇਖਕ (''ਕਦਮ ਦਰ ਕਦਮ'', ਕੌਣ ਬੌਸ ਹੈ?<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/bob-rosenfarb-dead-whos-the-boss-step-by-step-1236522484/ Bob Rosenfarb, Writer-Producer on 'Who's the Boss?' and 'Step by Step,' Dies at 74]</ref> * ਪੀਟਰ ਸ਼ਨਾਇਡਰ, 85, ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ (ਬਰਲਿਨ ਨੌਆ.<ref>[https://www.sueddeutsche.de/kultur/peter-schneider-tot-nachruf-volker-schloendorff-li.3440988 „Er wusste um seine vielen Freunde"] {{In lang|de}}</ref> * ਵੈਲਨਟਿਨ ਸ਼ਚੇਰਬਕੋਵ, 89, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਸੰਘ ਦਾ ਸੋਵੀਅਤ|ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1979-1984) <ref>[https://kokshetau.asia/aqmolanews/nekrolog-2/ Некролог]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|ru}}</ref> * ਕੇ. ਪੀ. ਉਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, 89, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1971-1996) ।<ref>[https://www.newindianexpress.com/story/states/kerala/2026/Mar/03/former-union-minister-k-p-unnikrishnan-passes-away-at-90 Former Union Minister K P Unnikrishnan passes away at 90]</ref> * ਗੈਬਰੀਏਲ ਵਿਐਨੇਲੋ, 87, ਇਤਾਲਵੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਓਲੰਪੀਆ ਮਿਲਾਨੋ, ਰੇਅਰ ਵੇਨੇਜ਼ੀਆ, ਵਾਰੇਸ.<ref>[https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1938711/gabriele-vianello-dies-at-87-olimpia-milano-euroleague/ Olimpia Milano's EuroLeague champion Gabriele Vianello dies at 87]</ref> * ਲਾਸਲੋ ਵਿੰਸ, 74, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1998-2014) ।<ref>[https://www.csongrad.hu/elhunyt-vincze-laszlo-volt-orszaggyulesi-kepviselo/ Elhunyt Vincze László volt országgyűlési képviselő] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਐਂਡਰਿ W ਵਾਟਸਨ, 64, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਂਗਲੀਕਨ ਪਾਦਰੀ, ਐਸਟਨ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (2008-2014) ਅਤੇ ਗਿਲਡਫੋਰਡ (2014 ਤੋਂ) ਹਾਊਸ ਆਫ ਲਾਰਡਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (2022 ਤੋਂ) ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.altonherald.com/news/tributes-paid-as-bishop-of-guildford-andrew-watson-dies-aged-64-after-cancer-diagnosis-884230 Tributes paid as Bishop of Guildford Andrew Watson dies aged 64 after cancer diagnosis]</ref> * ਐਂਡਰੀਆ ਵੀਸ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਰੱਬੀ, ਕੈਂਸਰ <ref>[https://www.jta.org/2026/03/04/obituaries/andrea-weiss-trailblazing-reform-movement-rabbi-who-merged-scholarship-and-activism-dies-at-60 Andrea Weiss, trailblazing Reform rabbi who merged scholarship and activism, dies at 60]</ref> * ਵੈਲੇਨਟੀਨਾ ਯੇਸ਼ਚੇਂਕੋ, 79, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1990-1994) ।<ref>[https://unn.ua/news/pomerla-narodna-deputatka-pershoho-sklykannia-valentyna-yeshchenko Померла народна депутатка першого скликання Валентина Єщенко] {{In lang|uk}}</ref> === 2 === * ਜੋਸ ਲੁਈਸ ਅਲਵਾਰੇਜ਼, 65, ਚਿਲੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਡਿਪੋਰਟਸ ਲਾ ਸੇਰੇਨਾ, ਕੋਲੋ-ਕੋਲੋ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) ਜਿਗਰ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ.<ref>[https://www.biobiochile.cl/noticias/deportes/futbol/futbol-nacional/2026/03/02/muere-jose-pele-alvarez-exdelantero-colo-colo.shtml Muere José "Pelé" Álvarez, exdelantero de Colo Colo: fue cuatro veces campeón con los albos] {{In lang|es}}</ref> * ਨਤਾਲ ਅਮੋਡੀਓ, 92, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1979-1992) ।<ref>[https://www.lasicilia.it/news/politica/3020558/pozzallo-piange-la-scomparsa-dell-on-natalino-amodeo-figura-iconica-della-politica-locale.html Pozzallo piange la scomparsa dell'on. Natalino Amodeo, figura iconica della politica locale] {{In lang|it}}</ref> * ਜਹਾਂਆਰਾ ਆਰਜ਼ੂ, 93, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਵੀ।<ref>{{Cite web |url=https://www.daily-sun.com/bangladesh/860934/ekushey-padak-winning-poet-jahanara-arju-passes-away-at-93 |title=Ekushey Padak-winning poet Jahanara Arju passes away at 93 |access-date=2026-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260304151928/https://www.daily-sun.com/bangladesh/860934/ekushey-padak-winning-poet-jahanara-arju-passes-away-at-93 |archive-date=2026-03-04 |url-status=dead}}</ref> * ਕੇਵਿਨ ਐਸ਼ਕ੍ਰਾਫਟ, 81, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਲੇਹ, ਵਾਰਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਕੋਚ (ਸੈਲਫੋਰਡ) <ref>[https://warringtonwolves.com/news/2026/march/Obituary-Kevin-Ashcroft/ Obituary | Kevin Ashcroft]</ref> * ਜਾਰੋਸਲਾਵ ਬਲਾਜ਼ਕੇ, 87, ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ।[cz]<ref>[https://www.proglas.cz/o-nas-a-s-nami/aktuality-z-proglasu/odesel-jaroslav-blazke/ Odešel Jaroslav Blažke] {{In lang|cs}}</ref> * ਮਹਿੰਦਰ ਬੋਹਰਾ, 79, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ (''ਤੇਜਾ'', ਹਿਊਮ ਤੁਮਸੇ ਪਿਆਰ ਕਿਤਨਾ) ।<ref>[https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tv/karanvir-bohra-dad-producer-mahendra-bohra-passes-away-article-153749849 Karanvir Bohra's Dad, Producer Mahendra Bohra, Passes Away]</ref> * ਐਲਿਸ ਚੀਅਨ ਚਾਂਗ, 75, ਤਾਈਵਾਨੀ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਟਿਸਟ।<ref>[https://www.cdn-news.org/news/N2603050001 奠基PCR商用化，關鍵推手錢嘉韻教授安息主懷上帝引領的精采人生] {{In lang|zh}}</ref> * ਸਿਡਨੀ ਡੋਰਸੀ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ੈਰਿਫ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ।<ref>[https://www.fox5atlanta.com/news/former-dekalb-sheriff-convicted-murderer-sidney-dorsey-has-died Former DeKalb sheriff, convicted murderer Sidney Dorsey has died]</ref> * ਉਮਰ ਜ਼ਾਬਰਾਲੋਵ, 67, ਰੂਸੀ ਬੈਂਕਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੈਨੇਟਰ (2004-2009), ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ।<ref>[https://meduza.io/news/2026/03/02/baza-i-mash-biznesmen-umar-dzhabrailov-pokonchil-s-soboy Бизнесмен Умар Джабраилов покончил с собой] {{In lang|ru}}</ref> * ਲੇਨ ਗੈਰੀ, 84, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਕੁਆਰਮੈਨ ਨਮੂਨੀਆ) ।<ref>[https://www.liverpoolecho.co.uk/news/liverpool-news/quarrymens-len-garry-dies-aged-33514245 The Quarrymen's Len Garry dies aged 84 as tributes paid to legend who played with Lennon and McCartney]</ref> * ਐਂਡਰਿਊ ਗਨ, 58, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਫ੍ਰੀਕੀ ਫ੍ਰਾਈਡੇ, ਸਕਾਈ ਹਾਈ, ''ਕਰੂਏਲਾ'') ਐਮੀਓਟ੍ਰੋਫਿਕ ਲੈਟਰਲ ਸਕਲੋਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ.<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/andrew-gunn-dead-disney-producer-1236518932/ Andrew Gunn, Producer Behind Disney Hits 'Freaky Friday,' 'Sky High,' Dies at 58]</ref> * ਇਵਾਨ ਹਾਲ, 93, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.yahoo.com/news/articles/ivan-hall-impassioned-architectural-historian-060000152.html Ivan Hall, impassioned architectural historian who joined the Georgian Group aged 12]</ref> * ਡਗਲਸ ਹੈਮਬਿੱਜ, 98, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਐਂਗਲੀਕਨ ਪਾਦਰੀ, ਕੈਲੇਡੋਨੀਆ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (1969-1980) ਅਤੇ ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ (1980-1993) ।<ref>[https://www.vancouver.anglican.ca/news/letter-from-archbishop-stephens Letter from Archbishop Stephens]</ref> * ਸਟੀਫਨ ਹਿਬਰਟ, 68, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਪਲਪ ਫਿਕਸ਼ਨ, ਟਰੂ ਜੈਕਸਨ, ਵੀਪੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੇਖਕ (ਲੇਟ ਨਾਈਟ ਵਿਦ ਡੇਵਿਡ ਲੈਟਰਮੈਨ) ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://www.tmz.com/2026/03/06/stephen-hibbert-dead/ 'Pulp Fiction's The Gimp Stephen Hibbert Dead at 68]</ref> * ਪੈਟ ਹਾਈਲੈਂਡ, 84, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਜੌਕੀ ਅਤੇ ਘੋਡ਼ੇ ਦੇ ਟ੍ਰੇਨਰ।<ref>[https://www.racingvictoria.com.au/news/2026/03/02/vale-pat-hyland Vale Pat Hyland]</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਕੋਲਿਆਡਾ, 68, ਰੂਸੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਡਬਲ ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.teatral-online.ru/news/39730/ Умер Николай Коляда] {{In lang|ru}}</ref> * ਟਿਮੋਥੀ ਡੀ. ਲਿਓਨਾਰਡ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਯੂਐਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ (1992 ਤੋਂ) <ref>[https://www.fjc.gov/history/judges/leonard-timothy-d Leonard, Timothy D.]</ref> * ਹੁਸੈਨ ਮਕਲੇਡ, ਲੇਬਨਾਨੀ [[ਹਿਜ਼ਬੁੱਲਾ]] ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਮੁਖੀ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ <ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-military-says-it-killed-head-hezbollahs-intelligence-headquarters-2026-03-02/ Israeli military says it killed head of Hezbollah's intelligence headquarters]</ref> * ਡੈਨੀਅਲ ਮਿਗਲੀਓਰ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://ptsem.edu/about/the-quad/news/princeton-seminary-mourns-the-passing-of-professors-migliore-and-hendrix/ In Memoriam: Professors Migliore and Hendrix]</ref> * ਇਰਾਕੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, 66 ਸਾਲਾ ਯਾਨਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>[https://www.frontlinedefenders.org/en/case/iraq-killing-woman-human-rights-defender-and-feminist-yanar-mohammed Iraq: killing of woman human rights defender and feminist Yanar Mohammed]</ref> * ਹੇਲੇਨ ਮੌਚਾਰਡ-ਜ਼ੈ, 85, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.memorialdelashoah.org/en/hommage-helene-mouchard-zay.html Tribute to Hélène Mouchard-Zay, founding president of the CERCIL– Memorial Museum for Children of the Vel d'Hiv, passed away on Monday, March 2 in Orléans, at the age of 85]</ref> * ਓਂਗ ਕੋਕ ਹੈ, 80, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਓਲੋਜਿਸਟ।<ref>[https://www.starcherish.com/profile/obituaries/50737 Professor Ong Kok Hai]</ref> * ਕੋਹੀ ਓਟਸੁਕਾ, 66, ਜਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕੌਂਸਲਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2001-2024), ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ।<ref>[https://mainichi.jp/articles/20260304/k00/00m/040/366000c 元参院議員の大塚耕平氏が死去 66歳 日銀職員経て民主党で初当選] {{In lang|ja}}</ref> * ਚੇਜ਼ ਪਿਸਟਨ, 42, ਅਮਰੀਕੀ ਰੇਸਿੰਗ ਡਰਾਈਵਰ।<ref>[https://www.si.com/onsi/racing-america/news/chase-pistone-former-nascar-competitor-dies-aged-42 Chase Pistone, Former NASCAR Competitor, Dies Aged 42]</ref> * ਪਾਕੇਟਸ ਵਾਰਹੋਲ, 33, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੈਪਚਿਨ ਮੰਕੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.ctvnews.ca/toronto/article/pockets-warhol-a-painting-monkey-who-raised-money-for-charity-dies-at-ontario-sanctuary/ Pockets Warhol, a painting monkey who raised money for charity, dies at Ontario sanctuary]</ref> * ਬਿਲੀ ਰਾਫਰ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਸਟਾਕ ਕਾਰ ਡਰਾਈਵਰ।<ref>[https://www.jayski.com/2026/03/05/sad-news-bill-rafter/ Sad News – Bill Rafter]</ref> * ਜੌਨ ਰੇਸਮੈਨ, 70, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਕੰਸਾਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2017 ਤੋਂ) <ref>[https://sunflowerstatejournal.com/olathe-lawmaker-passes-away/ Olathe lawmaker passes away]</ref> * ਬੇਨੇਡੇਟੋ ਸਾਂਤਾਪੋਲਾ, 87, ਇਤਾਲਵੀ ਗੁੰਡਾ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/cronaca/2026/03/02/news/mafia_nitto_santapaola_morto-425195922/ Mafia, è morto il boss Nitto Santapaola nel carcere di Milano] {{In lang|it}}</ref> * ਸੁਤਰੀਸਨੋ, 90, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (1993-1998), ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ (1988-1993), ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ (1986-1988) ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।<ref>[https://jakartaglobe.id/news/indonesias-sixth-vice-president-try-sutrisno-passes-away-at-90 Indonesia's Sixth Vice President Try Sutrisno Passes Away at 90]</ref> * ਓਲੀਵਰ ਥਿਲ, 55, ਡੱਚ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://architectenweb.nl/nieuws/artikel.aspx?id=60590 Architect Oliver Thill op 55-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਸਲਾਵਾ ਸੁਕਰਮੈਨ, 85, ਰੂਸੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਲਿਕੁਇਡ ਸਕਾਈ) ।<ref>[https://www.thevoicemag.ru/stars/news/02-03-2026/umer-za-nedelyu-do-dnya-rojdeniya-rejisser-filma-bednaya-liza-slava-cukerman/ Умер за неделю до дня рождения режиссер фильма «Бедная Лиза» Слава Цукерман] {{In lang|ru}}</ref> * ਮਾਈਕ ਵਰਨਨ, 81, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਅਲਬਾਟ੍ਰਾਸ, "ਹੋਕਸ ਪੋਕਸ") ਸੰਗੀਤ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸਟੂਡੀਓ ਦੇ ਮਾਲਕ (ਨੌਰਟਨ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਸਟੂਡੀਓਜ਼) <ref>{{Cite web |url=https://www.mnprmagazine.com/music-news/mike-vernon-dies-at-81/ |title=Mike Vernon, Legendary Producer and British Blues Champion Has Died Aged 81 |access-date=2026-03-21 |archive-date=2026-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308064438/https://www.mnprmagazine.com/music-news/mike-vernon-dies-at-81/ |url-status=dead }}</ref> * ਯੂਜਨੀਓ ਵਿਆਲ, 86, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://www.lastampa.it/alessandria/2026/03/02/news/morto_eugenio_viale_bistefani_parlamentare_forza_italia_casale_monferrato-15528923/ Addio a Eugenio Viale, fu titolare della Bistefani di Casale e parlamentare di Forza Italia] {{In lang|it}}</ref> * ਜਨਾਰਦਨ ਵਾਘਮਾਰੇ, 91, ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2008-2014) <ref>[https://www.thehindu.com/news/national/maharashtra/ex-parliamentarian-and-academician-janardan-waghmare-dies/article70694067.ece Ex-parliamentarian and academician Janardan Waghmare dies]</ref> * ਡੇਵਿਡ "ਡਾਇਮੰਡ ਡੇਵ" ਵਾਈਟੇਕਰ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://missionlocal.org/2026/03/remembering-diamond-dave/ Remembering 'Diamond' Dave Whitaker, 88, San Francisco's common thread]</ref> === 1 === * ਯੂਜੀਨੀਆ ਬਾਲਸੇਲਜ਼, 82, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ, ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.lavanguardia.com/cultura/20260301/11478554/muere-82-anos-eugenia-balcells-artista-visual-medalla-merito-bellas-artes.html Muere a los 82 años Eugènia Balcells, artista visual y Medalla al Mérito en las Bellas Artes] {{In lang|es}}</ref> * [[ਜੀਲਾਨੀ ਬਾਨੋ|ਜਿਲਾਨੀ ਬਾਨੋ]], 89, ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/renowned-urdu-writer-jeelani-bano-passes-away-at-90/article70692446.ece Renowned Urdu writer Jeelani Bano passes away at 90]</ref> * ਮਾਰਕ ਬਿੱਟਨਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ<ref>{{Cite web |url=https://sfist.com/2026/03/12/mark-bittner-writer-and-musician-known-for-the-wild-parrots-of-telegraph-hill-dies-at/ |title=Mark Bittner, Writer and Musician Known for 'The Wild Parrots of Telegraph Hill,' Dies at 74 |access-date=2026-03-21 |archive-date=2026-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325084834/https://sfist.com/2026/03/12/mark-bittner-writer-and-musician-known-for-the-wild-parrots-of-telegraph-hill-dies-at/ |url-status=dead }}</ref> * ਜੈਕੋਪੋ ਕਾਮਾਗਨੀ, 48, ਇਤਾਲਵੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਮਿਕਸ ਕਲਾਕਾਰ, ਦਿਲ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ।<ref>[https://bleedingcool.com/comics/marvel-comics-artist-jacopo-camagni-died-this-morning-at-the-age-of-48/ Marvel Comics Artist Jacopo Camagni Died This Morning At The Age Of 48]</ref> * ਵਸੀਲੇ ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨ ਮਾਓ, 88, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਕੋਚ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://rugbyromania.ro/s-a-stins-din-viata-vasile-constantin-mao-unul-dintre-pilonii-pe-care-s-a-construit-rugby-ul-romanesc/ S-a stins din viață Vasile Constantin Mao, unul dintre pilonii pe care s-a construit rugby-ul românesc] {{In lang|ro}}</ref> * ਡੇਵਿਡੀ ਓਡਸਨ, 78, ਆਈਸਲੈਂਡ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (1991-2004), ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ [ID3], ਅਤੇ ਰਿਕਜਾਵਿਕ ਦੇ ਮੇਅਰ (1982-1991) ।<ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-02-david-oddsson-er-latinn-468372 Davíð Oddsson er látinn] {{In lang|is}}</ref> * ਡੈਗਫਿਨ ਫੋਲੇਸਲ, 93, ਨਾਰਵੇਈ-ਜੰਮਪਲ ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ।<ref>[https://philosophy.stanford.edu/news/memoriam-professor-dagfinn-follesdal In Memoriam: Professor Dagfinn Føllesdal]</ref> * ਆਂਦਰੇਜ਼ ਗਾਸੀਨੀਕਾ-ਜੋਜ਼ਕੋਵੀ, 79-80, ਪੋਲਿਸ਼ ਪਹਾਡ਼ੀ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।<ref>[https://wiadomosci.gazeta.pl/polska/7,198072,32635119,andrzej-gasienica-jozkowy-nie-zyje-topr-zegna-legende.html Andrzej Gąsienica-Józkowy nie żyje. TOPR żegna legendę] {{In lang|pl}}</ref> * ਸੁਜ਼ਾਨ ਗਨਜ਼ਬਰਗਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.legacy.com/us/obituaries/name/suzanne-gunzburger-obituary?id=60916008 Suzanne Gunzburger]</ref> * ਕੋਡੀ ਖੋਰਕ, 35, ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਪਤਾਨ।<ref>[https://www.mywinterhaven.com/m/newsflash/home/detail/176 Winter Haven Honors the Life and Service of Captain Cody A. Khork]</ref> * ਯੂਰੀ ਕੋਰੋਲੇਵ, 91, ਰੂਸੀ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਸੇਵਰਸਟਲ ਚੇਰੇਪੋਵੇਟਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ) ।<ref>[https://iz.ru/2051324/skonchalsia-chlen-zala-slavy-mezhdunarodnoi-federatcii-khokkeia-iurii-korolev-izi Скончался член зала славы Международной федерации хоккея Юрий Королев] {{In lang|ru}}</ref> * ਸਲਾਵੋ ਕ੍ਰੁਮੋਵ, 50, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2023-2024) ।<ref>[https://eurocom.bg/2026/03/01/pochina-deputatat-ot-vazrazhdane-slavcho-krumov/ Почина депутатът от „Възраждане" Славчо Крумов] {{In lang|bg}}</ref> * ਵਿਆਚੇਸਲਾਵ ਕਲੇਪਿਕੋਵ, 76, ਯੂਕਰੇਨੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.sq.com.ua/ukr/novini/02.03.2026/pomer-vidomii-xarkivskii-fizik Помер відомий харківський фізик] {{In lang|uk}}</ref> * ਮਾਰਗਰੇਟ ਅਲੀਯਤੁਲ ਮੈਮੁਨਾਹ, 47, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.antaranews.com/berita/5445274/ketua-kpai-margaret-aliyatul-maimunah-meninggal-dunia-minggu Ketua KPAI Margaret Aliyatul Maimunah meninggal dunia, Minggu] {{In lang|id}}</ref> * ਰਿਨੋ ਮਾਰਚੇਸੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[ਏਸੀਐਫ ਫਿਓਰੇਂਟੀਨਾ|ਫਿਓਰੇਂਟੀਨਾ]], [[ਇਟਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]] ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ([[ਜੁਵੇਂਟਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਜੁਵੇਂਟਸ]]) <ref>[https://www.metropolisweb.it/2026/03/01/morto-rino-marchesi-alleno-maradona-platini/ Morto Rino Marchesi, allenò Maradona e Platini] {{In lang|it}}</ref> * ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਜਾਨਸਨ ਮੈਕਫੈਲ, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਸੇਂਟ ਆਗਸਟੀਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕੈਂਸਰ <ref>[https://www.ccdaily.com/2026/03/newsmakers-351/ Newsmakers]</ref> * ਕੇਥੇ ਮੇਨਜ਼ਲ-ਜੋਰਡਨ, 109, ਜਰਮਨ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://www.thueringer-allgemeine.de/lokales/erfurt/article411349981/aelteste-erfurterin-gestorben-im-stadtbild-finden-sich-ihre-spuren.html Älteste Erfurterin gestorben: Im Stadtbild finden sich ihre Spuren] {{In lang|de}}</ref> * ਅਰਨੌਡ ਨਗੂਫੈਕ, 38, ਕੈਮਰੂਨ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ।<ref>[https://actucameroun.com/2026/03/01/necrologie-le-journaliste-de-canal-2-international-arnaud-nguefack-est-mort/ Nécrologie : le journaliste de Canal 2 International Arnaud Nguefack est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਕਲੇਮੈਂਟ ਓਬਰੇਰੀ, 59, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਾਮਿਕਸ ਕਲਾਕਾਰ (ਆਯਾ ਡੀ ਯੋਪੋਗੋਂ) ।<ref>[https://www.nouvelobs.com/culture/20260302.OBS112821/clement-oubrerie-dessinateur-de-aya-de-yopougon-est-mort.html Clément Oubrerie, dessinateur de « Aya de Yopougon », est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਨੇਵਿਲ ਪੀਟ, 78, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।<ref>[https://www.odt.co.nz/news/dunedin/conservationist-author-deeply-loving-man Conservationist, author a 'deeply loving' man]</ref> * ਜੋਸੇਪ ਪੇਰਾਰਨੋ, 97, ਸਪੇਨੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://www.catalunyacristiana.cat/mor-el-teoleg-josep-perarnau-espelt-autor-dels-documents-del-concili-vatica-ii Mor el teòleg Josep Perarnau Espelt, autor dels primers 'Documents del Concili Vaticà II'] {{In lang|ca}}</ref> * ਬੌਬ ਪਾਵਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਆਡੀਓ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://www.wbls.com/news/bob-power-legendary-music-engineer-and-producer-passes-away-at-74/ Bob Power, Legendary Music Engineer And Producer, Passes Away At 74]</ref> * ਰੇਮੀ ਸ਼ਿਯੂਰਰ, 91, ਸਵਿਸ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1991-2003) ।<ref>[https://www.rtn.ch/rtn/Actualite/Region/20260302-Remy-Scheurer-s-en-est-alle.html Rémy Scheurer s'en est allé] {{In lang|fr}}</ref> * ਲੁਬੋਮੀਰ ਸਿਕ, 98, ਚੈੱਕ ਖੇਤਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.idnes.cz/olomouc/zpravy/lubomir-sik-zemrel-litovel-kronika-druha-svetova-valka.A260305_104207_olomouc-zpravy_hava Kvůli původu ho utlačovali, matku věznili. Zemřel kronikář Šik, vzor a persona Litovle] {{In lang|cs}}</ref> * ਮਾਈਕ ਸਮਿਥ, 59, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ([[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]]) <ref>[https://www.heraldscotland.com/sport/25904398.cleared-scotland-cricket-legend-reacts-hall-fame-reinstatement/ Scotland cricket legend back in Hall of Fame after accusations]</ref> * ਜੇ. ਸਟ੍ਰਾਸ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਮੋਰਲਾਕਸ) <ref>[https://www.verdammnis.com/news/johann-strauss-de-morlocks-n-est-plus Johann Strauss de Morlocks n'est plus] {{In lang|fr}}</ref> * ਕੇਨਿਥ ਟ੍ਰੌਡ, 90, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਪੈਨੀਜ਼ ਫਰੌਮ ਹੈਵਨ) <ref>[https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2026/mar/03/kenith-trodd-obituary Kenith Trodd obituary]</ref> * ਜੋਨਾਥਨ ਟਾਈਲਰ, 85, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.yorkpress.co.uk/news/25927478.tributes-former-sheriff-york-green-jonathan-tyler/ Tributes for former Sheriff of York and Green Jonathan Tyler]</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟਜ਼ੋਨੀਸ, 88, ਯੂਨਾਨੀ-ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://www.momus.gr/en/news/momus-apohaireta-ton-alexandro-tzoni MOMUS bids farewell to Alexander Tzonis]</ref> * ਜਾਰਜੀ ਵੇਲਿਨੋਵ, 68, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਚੇਰਨੋ ਮੋਰ, ਸੀਐਸਕੇਏ ਸੋਫੀਆ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.bgonair.bg/a/7-sport/411551-pochina-legendata-na-tsska-georgi-velinov Почина легендата на ЦСКА - Георги Велинов] {{In lang|bg}}</ref> * ਜਿਰੀਨਾ ਵੇਸਲਸਕਾ , 82, ਚੈੱਕ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ।[cz]<ref>[https://www.nulk.cz/2026/03/03/†-zemrela-jirina-veselska/ † Zemřela Jiřina Veselská] {{In lang|cs}}</ref> * ਗੈਰੀ ਵਾਕਰ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਸਟੈਂਡੇਲਜ਼, ਦ ਵਾਕਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼) <ref>[https://www.hitzound.com/rip-gary-walker-overleden-the-walker-brothers/ RIP : Gary Walker overleden (The Walker Brothers)] {{In lang|nl}}</ref> * ਵੋਂਗ ਕਿਊ-ਕਿਟ, 81, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਿਸਟ।<ref>[https://shaolin.org/images-home/funeral1.jpg Obituary]</ref> * ਯੂਕੀ ਬੀ, 56, ਡੱਚ ਰੈਪਰ।<ref>[https://www.rtl.nl/boulevard/artikel/5573354/nederlandse-rapper-yukkie-b-56-overleden Nederlandse rapper Yukkie B op 56-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਵਾਦਿਮ ਜ਼ੇਲੀਚੇਨੋਕ, 70, ਰੂਸੀ ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਕੋਚ।<ref>[https://life.ru/p/1847184 Ушёл из жизни экс-тренер сборных СССР и России по лёгкой атлетике Виктор Зеличенок] {{In lang|ru}}</ref> == ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ == * [[ਜਨਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ]] * [[ਫਰਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2026]] bhgegq4ogmx90iv2tzg1wb3prycyqnj 0 204971 854302 849381 2026-11-11T11:51:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854302 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ਡੁਬਨੋ ਕਿਲ੍ਹਾ | native_name = Дубенський замок | native_name_lang = ukr | image = Дубенський замок, вигляд з боку р.Іква.jpg | caption = ਇਕਵਾ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਨਜ਼ਾਰਾ | stop_date = 1492 | embedded = | renovation_date = {{Plainlist| * 17ਵੀਂ ਸਦੀ * 1871 }} }} ਡੁਬਨੋ ਕਿਲ੍ਹੇ ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Dubno Castle;''' [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀ]]: Дубенский замок) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1492 ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕੋਨਸਟੈਂਟਿਨ ਓਸਟ੍ਰੋਗਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਵੋਲਹੀਨੀਆ ਦੇ ਡੁਬਨੋ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਕੀਵੀਆਈ ਰੁਸ|ਰੁਥੇਨੀਅਨ]] ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕਵਾ (Ikva) ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Дубенська міська рада |url=https://dubno-adm.gov.ua/?context=menu011 |access-date=2023-12-04 |website=dubno-adm.gov.ua |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204080315/https://dubno-adm.gov.ua/?context=menu011 |archive-date=2023-12-04 |url-status=dead}}</ref> ਓਸਟ੍ਰੋਗਸਕੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਗਿਰਜਾ|ਗਿਰਜਾਘਰ]], ਇੱਕ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ [[ਮਹਿਲ]], ਅਤੇ 73 [[ਤੋਪ|ਤੋਪਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੜੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਓਸਟ੍ਰੋਗਸਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕ੍ਰੀਮੀਅਨ ਤਾਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ (ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਵਾਰ 1577 ਵਿੱਚ)। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮੈਂਬਰ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਾਨੂਸ ਓਸਟ੍ਰੋਗਸਕੀ ਨੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਡਬਨੋ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਨਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ''ਟਰੇਸ ਇਟਾਲਿਏਨ'', ਜਾਂ "ਇਤਾਲਵੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੀ ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਾਨੁਜ਼ ਦਾ ਮਹਿਲ ਅਜੇ ਵੀ ਡਬਨੋ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੌਰਾਨ, ਡਬਨੋ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਪੋਲ ਅਤੇ [[ਕਸਾਕ|ਕੋਸਾਕਸ]] ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਵਰਣਨ [[ਨਿਕੋਲਾਈ ਗੋਗੋਲ]] ਨੇ ਨਾਵਲ ''[[ਤਰਾਸ ਬੁਲਬਾ|ਤਾਰਾਸ ਬੁਲਬਾ]]'' (1835) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਓਸਟ੍ਰੋਹ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਲਾਡੀਸਲਾਵ ਡੋਮਿਨਿਕ ਜ਼ਾਸਲਾਵਸਕੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1660 ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਡਬਨੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਫੌਜੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੇ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਦੇ ਆਇਤਾਕਾਰ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ 1780 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਲੁਬੋਮੀਰਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਹੈਨਰੀਕ ਇੱਟਾਰ ਅਤੇ ਡੋਮੇਨੀਕੋ ਮਰਲਿਨੀ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਿਲ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੇਆਉਟ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ]] ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। 1871 ਵਿੱਚ ਲੁਬੋਮੀਰਸਕੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣਾ ਡਬਨੋ ਨਿਵਾਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬੋਰਿਆਤਿੰਸਕੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰਡਰ ਡਿਫੈਂਸ ਕੋਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਬਾਰਬੀਕਨ ਨੂੰ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ 1941 ਵਿੱਚ NKVD ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ 550 ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Commons category inline|Dubno Castle}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕਰੇਨੀ ਇਮਾਰਤਾਂ]] 83pdpc2q9sa8ugf6usfasgv4se8qnoh 0 205012 854240 850974 2026-11-11T04:58:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854240 wikitext text/x-wiki '''{{Infobox government agency | name = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮੰਤਰਾਲਾ | native_name = Міністерство аграрної політики та продовольства України | seal = Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine UA logo.svg | seal_size = 250px | seal_caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਲੋਗੋ | logo = Logo of Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine.svg | logo_size = 250px | logo_caption = ਚਿੰਨ੍ਹ | formed = 15 ਜੂਨ 1917 | preceding1 = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ | preceding2 = | superseding1 = | jurisdiction = ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ | headquarters = 24, ਖਰੇਸ਼ਚਾਤਿਕ ਗਲੀ, ਕੀਵ, ਯੂਕਰੇਨ, 01001 | employees = | budget = | chief1_name = | chief1_position = | chief2_name = | chief2_position = | parent_agency = | website = [http://minagro.gov.ua/en Official website] | footnotes = }} '''ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ministry of Agrarian Policy and Food'''; [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ]]: Міністерство аграрної політики та продовольства) ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Ministry_of_Agrarian_Policy_and_Food_of_Ukraine.svg|thumb|250x250px|ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਝੰਡਾ]] ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਨੀਤੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ, ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਪਸ਼ੂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਵਾਈ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਾਲ, ਮੈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰਵੇਖਣ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ (ਨਿਗਰਾਨੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ''ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ'' ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 15 ਜੂਨ, 1917 ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ( ਪਹਿਲੀ ਵਿੰਨੀਚੇਂਕੋ ਸਰਕਾਰ ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="28583521ЦентральнаVV">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> === ਸੇਵਕਾਈ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ === * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਉਸਾਰੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਮੀਟ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਨ (ਤਿਆਰੀ) ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ: 1986 - 1992 (ਯੂ.ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) * ਕੋਲਹੋਜ਼ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.आर. ਦੀ ਕੋਲਹੋਜ਼ ਕੌਂਸਲ ਸਮੇਤ) * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕੂਪਸਪਿਲਕਾ (Ukoopspilka) * ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/306-92-%D0%BF Issues of the State Committee on Bread products] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304033304/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/306-92-%D0%BF |date=2016-03-04 }}.</ref><ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/365-91-%D0%BF About adopting regulations on the State Committee on Bread products] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200228/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/365-91-%D0%BF |date=2016-03-04 }}.</ref> * ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993 * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1992 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/252-92-%D0%BF Issues of the Ministry of Agriculture and Food] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093251/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/252-92-%D0%BF |date=2016-03-04 }}.</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1993 - 1998<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/781-93-%D0%BF About adopting regulations on the Ministry of Agriculture and Food] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194723/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/781-93-%D0%BF |date=2016-03-04 }}.</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਰਾਇਓਨ) ਪੱਧਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ/ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਬੰਧੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਤਕਨੀਕੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1994 - 1998 * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1995 - 1997 * ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ (ਏ.ਪੀ.ਕੇ.) ਮੰਤਰਾਲਾ: 1997 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1250/97 Regulations on the State Committee of Fishing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105165053/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1250/97 |date=2017-01-05 }}.</ref> * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1997 - 2000 * ਸ਼ਰਾਬ, ਸ਼ਰਾਬ-ਯੁਕਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵੰਡ 'ਤੇ एकाधिकार (ਮੋਨੋਪੋਲੀ) ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1998 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1069/98 Regulations on the State Committee in monopoly on production and circulation of alcohol, alcoholic beverages, and tobacco products] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203105/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1069/98 |date=2016-03-04 }}.</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ: 2000 - 2011<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/772/2000 Issues of the Ministry of Agrarian Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105161549/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/772/2000 |date=2017-01-05 }}.</ref> * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜ ਅਦਾਰਾ: 2000–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/503-2000-%D0%BF On creation of the Ukrainian State Concern in gardening, viticulture and wine industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201353/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/503-2000-%D0%BF |date=2016-03-04 }}.</ref> === ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ === (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) 1985 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਸਨ, ਜੋ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਸਨ। ਓਲੇਕਸਾਂਦਰ ਟਕਾਚੇਂਕੋ ਅਤੇ ਵਿਕਟਰ ਸਿਟਨਿਕ, ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਪਟੀ (ਸਹਾਇਕ ਮੁਖੀ) ਸਨ। ਸਟੇਟ ਕਮੇਟੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਡੇਰਜ਼ਾਹਰੋਪ੍ਰੋਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/462-85-%D0%BF About confirmation composition of the State Committee on Agrarian and Industrial Economy (Про затвердження складу Державного агропромислового комітету УРСР)] {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> * VASKhNIL ਦੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਾਖਾ * ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਫਲ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪੂੰਜੀ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ * "ਉਕਰਹੋਲੋਵਰੀਭੋਸਪ" * ਉਕੂਪਸਪਿਲਕਾ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਖੇਤੀ-ਰਸਾਇਣਕ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰਿਪਬਲਿਕਨ * NASU ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿਭਾਗ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ) * ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਕੜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (ਡਿਪਟੀ ਚੀਫ਼), ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਡੇਰਜ਼ਪਲਾਨ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ), ਡੇਰਜ਼ਪੋਸਟਾਚ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਗੋਸਬੈਂਕ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਕੋਂਟਰ) (ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ) ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ। * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਓਬਲਾਸਟਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ === 2019—2020 ਅਤੇ 2025-2026 ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ === 29 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ, ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਨਚਾਰੁਕ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਲਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name="cabappoint2cabappoint">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref> ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੈਲੈਂਸਕੀ|ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ]] ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੱਸੀ।<ref name="662777AgrarianZelensky">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/07/9/662777/ President: At most in September we will have a separate Minister of Agrarian Policy], [[Ukrayinska Pravda]] (9 July 2020)</ref> ਮਾਰਚ 2020 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ, ਟਿਮੋਫੀ ਮਾਈਲੋਵਾਨੋਵ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਵੀਂ ਸ਼ਮੀਹਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="657749Milovanov">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/03/5/657749/ Milovanov explained why he refused to work in the new government], [[Ukrayinska Pravda]] (5 March 2020)</ref> 9 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ "ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ" ਯੂਕਰੇਨ ਕੋਲ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="662777AgrarianZelensky" /> 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="3156609agriculturalNM">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> 17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2025-08-13 |title=Генератор випадкових міністерств. Як постійне переформатування уряду шкодить Україні |url=https://texty.org.ua/articles/115661/henerator-vypadkovyh-ministerstv-yak-postijne-peretrushuvannya-uryadu-shkodyt-ukrayini/?src=main |access-date=2025-08-13}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ, ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਏਜੰਸੀ ਵਜੋਂ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਸ ਵਿਸੋਤਸਕੀ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਣਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Будинок_міністерства.JPG|thumb|ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] === ਅਧੀਨ ਅਧਿਕਾਰੀ === * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਟੇਟ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਫਾਈਟੋਸੈਨੇਟਰੀ ਸੇਵਾ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਭੂਮੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਰਾਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੇਂਦਰ === ਉਪ-ਵਿਭਾਗ === * ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ * ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਡਿਟ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਕ ਕਾਰਜ ਵਿਭਾਗ * ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਖੇਤਰ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ * ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਲੇਖਾ ਵਿਭਾਗ * ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਰਥਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ * ਪਸ਼ੂਧਨ ਵਿਭਾਗ * ਭੋਜਨ ਵਿਭਾਗ * ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ * ਜਨਤਕ ਸੂਚਨਾ ਵਿਭਾਗ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਅਪੀਲਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ * ਅਮਲਾ ਵਿਭਾਗ * ਕੰਟਰੋਲ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ * ਮੀਡੀਆ, ਪੀਆਰ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਵਿਭਾਗ * ਰਾਜ ਜਾਇਦਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਖੇਤਰ। === ਮੰਤਰਾਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ === * ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ * ਭੂਮੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ === ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ === * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਅਧੀਨ ਸੰਗਠਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰੇ === ਸਲਾਹਕਾਰੀ ਢਾਂਚੇ === ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ, ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਲਿਓਨਿਡ ਕੋਜ਼ਾਚੇਂਕੋ ਹਨ, ''ਜੋ ਕਿ ਆਲ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਜਨਤਕ ਸੰਗਠਨ "ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਗਰੇਰੀਅਨ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ"'' ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। == ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == === ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ === ==== ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਬੋਰਿਸ ਮਾਰਟੋਸ |ਜੂਨ 1917 |ਅਗਸਤ 1917 |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਸਾਵਚੇਂਕੋ-ਬਿਲਸਕੀ |ਸਤੰਬਰ 1917 |ਦਸੰਬਰ 1917 |- |ਬੋਹਦਾਨ-ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਜ਼ਾਰੂਦਨੀ |ਦਸੰਬਰ 1917 |ਜਨਵਰੀ 1918 |- |ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਨ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਆਰਿਸਟਾਰਖ ਟਰਨੀਚੇਂਕੋ |ਜਨਵਰੀ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1918 |- | rowspan="8" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 1918 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |- |ਵਾਸਿਲ ਕੋਲੋਕੋਲਤਸੋਵ |ਮਈ 1918 |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |- |ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਲਿਓਨਟੋਵਿਚ |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |ਨਵੰਬਰ 1918 |- |ਸਰਗੇਈ ਗਰਬੇਲ |ਨਵੰਬਰ 1918 |ਦਸੰਬਰ 1918 |- |ਮਾਈਕਾਇਟਾ ਸ਼ਾਪੋਵਾਲ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1919 |- |ਯੂਜੀਨ ਆਰਚੀਪੈਂਕੋ |ਫਰਵਰੀ 1919 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |ਮਈ 1920 |- |ਇਸਹਾਕ ਮਾਜ਼ੇਪਾ |ਮਈ 1920 |ਨਵੰਬਰ 1920 |} ==== ਭੋਜਨ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੋਜਨ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸਟਾਸਯੁਕ <ref name="28583521ЦентральнаVV2">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> |ਜੂਨ 1917 <ref name="28583521ЦентральнаVV2" /> |ਅਗਸਤ 1917 |- | align="left" |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਨਵੰਬਰ 1917 |ਜਨਵਰੀ 1918 |- | rowspan="2" |ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਦਮਿਤਰੋ ਕੋਲਿਉਖ |ਜਨਵਰੀ 1918 |ਮਾਰਚ 1918 |- | align="left" |ਯੂਰੀ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |- |ਖੁਰਾਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਬੋਰਿਸ ਮਾਰਟੋਸ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1919 |} ==== ਪੱਛਮੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਸਟੀਪਨ ਬਾਰਨ |ਨਵੰਬਰ 1918 |ਦਸੰਬਰ 1918 |- |ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਮਾਰਟੀਨੇਟਸ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਗਰਮੀਆਂ 1919 |} ==== ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਯੇਵਹੇਨ ਟੇਰਲੇਟਸਕੀ |ਦਸੰਬਰ 1917 |ਮਾਰਚ 1918 |- |ਵਾਸਿਲ ਸ਼ਖਰਾਈ |ਮਾਰਚ 1918 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |} ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ==== ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ==== ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸੂਚੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਯੂਕਰੇਨੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20170706044444/http://tsdavo.gov.ua/4/stocks/62535078/ Ministry of Agrarian Economy of the Ukrainian SSR (Міністерство сiльського господарства УРСР)].</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਵਲਾਦੀਮੀਰ Mescheryakov |1919 |1919 |- | rowspan="16" |ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰੇਟ | align="left" |ਦਮਿੱਤਰੀ ਮਨੂਇਲਸਕੀ |1920 |1921 |- | align="left" |ਮਿਰੋਨ ਵਲਾਦੀਮੀਰੋਵ (ਸ਼ੇਨਫਿੰਕੇਲ) |1921 |1922 |- | align="left" |ਇਵਾਨ Klymenko |1922 |1925 |- | align="left" |ਯਾਕੀਮ ਡੁਡਨੀਕ |ਫਰਵਰੀ 1925 |ਦਸੰਬਰ 1926 |- | align="left" |ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ |1927 |1929 |- | align="left" |ਨਿਕੋਲਾਈ Demchenko |ਦਸੰਬਰ 1929 |ਫਰਵਰੀ 1932 |- | align="left" |ਓਲੇਕਸਾ ਟ੍ਰਾਇਲਿਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 1932 |ਅਕਤੂਬਰ 1932 |- | align="left" |ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਓਡੀਨਤੋਵ |ਅਕਤੂਬਰ 1932 |ਜਨਵਰੀ 1934 |- | align="left" |ਨਾਈਕੀਫੋਰ ਸਕਾਲੀਹਾ |ਜਨਵਰੀ 1934 |ਮਈ 1934 |- | align="left" |ਲੇਵ ਪਪਰਨੀ |1934 |1937 |- | align="left" |ਕੋਸਟਿਆਂਤਿਨ ਮੋਇਸੇਂਕੋ |ਮਾਰਚ 1937 |ਜੁਲਾਈ 1937 |- | align="left" |ਜ਼ਿਨੋਵੀ ਸਿਡਰਸਕੀ |ਜੁਲਾਈ 1937 |ਨਵੰਬਰ 1937 |- | align="left" |ਇਵਾਨ ਮੁਰਜ਼ਾ |1938 |1940 |- | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1940 |1941 |- | colspan="3" align="center" |ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਰਾਟੋਵ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ[[Saratov|ਸਾਰਤੋਵ]] |- | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1943 |1946 |- |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1946 |1947 |- | rowspan="4" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ) | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1947 |1949 |- | align="left" |ਵਲਾਦੀਮੀਰ Matskevich |1949 |1950 |- | align="left" |ਨਿਕਿਫੋਰ ਕਲਚੇਂਕੋ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1950 |ਮਈ 1952 |- | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1952 |ਮਈ 1953 |- |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀਆਂ | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |1953 |1953 |- | rowspan="5" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ) | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |1953 |1965 |- |ਪੈਟਰੋ ਡੋਰੋਸ਼ੇਂਕੋ |1965 |1971 |- |ਪੈਟਰੋ ਪੋਹਰੇਬਨਿਆਕ |1971 |1976 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਖੋਡ਼ੋਨਜ਼ੀ |ਫਰਵਰੀ 1976 |ਜਨਵਰੀ 1985 |- |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਤਕਾਚੇਂਕੋ |ਜਨਵਰੀ 1985 |ਨਵੰਬਰ 1985 |- | rowspan="3" |ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ |ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਅਟਸ |ਨਵੰਬਰ 1985 |ਅਕਤੂਬਰ 1989 |- |???? |ਅਕਤੂਬਰ 1989 |ਜੁਲਾਈ 1990 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸਿਡੋਰੇਂਕੋ |ਜੁਲਾਈ 1990 |ਅਗਸਤ 1991 |} ==== ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਸਮਾਂ ==== 21 ਮਈ 1991 ਨੂੰ ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਟਾਕਾਚੇਂਕੋ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ - ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (ਪੇਂਡੂ) ਕਾਰੋਬਾਰ ਮੰਤਰੀ (24 ਅਗਸਤ 1991 ਤੱਕ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਤਕਾਚੇਂਕੋ |ਮਈ 1991 |ਫਰਵਰੀ 1992 |} ==== ਯੂਕਰੇਨ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="6" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ) |ਵਸੀਲ ਤਕਾਚੁਕ |ਫਰਵਰੀ 1992 |ਦਸੰਬਰ 1992 |- |ਯੂਰੀ ਕਰਾਸੀਕ |ਦਸੰਬਰ 1992 |ਅਗਸਤ 1995 |- |ਪਾਵਲੋ ਹੈਦੁਤਸਕੀ |ਅਗਸਤ 1995 |ਜੂਨ 1996 |- |ਅਨਾਤੋਲੀ ਖੋਰਿਸ਼ਕੋ |ਜੂਨ 1996 |ਫਰਵਰੀ 1997 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਜ਼ੁਬੇਟਸ |ਫਰਵਰੀ 1997 |ਜੁਲਾਈ 1997 |- |ਯੂਰੀ ਕਰਾਸੀਕ |ਜੁਲਾਈ 1997 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1998 |- | rowspan="2" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਬੋਰੀਸ ਸੁਪੀਖਾਨੋਵ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1998 |ਜੁਲਾਈ 1999 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਹੱਦੀ |ਜੁਲਾਈ 1999 |ਜਨਵਰੀ 2000 |- | rowspan="7" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਇਵਾਨ ਕਿਰਲੇਨਕੋ |ਜਨਵਰੀ 2000 |ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 |- |ਸੇਰਹੀ ਰਿਜ਼ੁਕ |ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 |ਜਨਵਰੀ 2004 |- |ਵਿਕਟਰ ਸਲੋਟਾ |ਜਨਵਰੀ 2004 |ਦਸੰਬਰ 2004 |- |???? |ਦਸੰਬਰ 2004 |ਫਰਵਰੀ 2005 |- |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਬਾਰਾਨੀਵਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 2005 |ਅਗਸਤ 2006 |- |ਯੂਰੀ ਮੇਲਨਿਕ |ਅਗਸਤ 2006 |ਮਾਰਚ 2010 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਪ੍ਰੀਸਯਾਜ਼ਨਿਕ |ਮਾਰਚ 2010 |ਦਸੰਬਰ 2010 |- | rowspan="5" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਪ੍ਰੀਸਯਾਜ਼ਨਿਕ |ਦਸੰਬਰ 2010 |ਫਰਵਰੀ 2014 |- |ਇਹੋਰ ਸ਼ਵਾਕਾ |ਫਰਵਰੀ 2014 |ਦਸੰਬਰ 2014 |- |ਓਲੇਕਸੀ ਪਾਵਲੇਨਕੋ |ਦਸੰਬਰ 2014 |ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 |- |ਤਰਾਸ ਕੁਟੋਵੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 <ref>[https://www.unian.info/politics/1319232-new-cabinet-formed-in-ukraine.html New Cabinet formed in Ukraine], [[UNIAN]] (14 April 2016)</ref> |ਨਵੰਬਰ 2018 <ref name="643368Assign new">{{In lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/12/7/643368/ Assign new to. ]</ref> |- |ਮੈਕਸਿਮ ਮਾਰਟਿਨਯੁਕ (ਅਦਾਕਾਰੀ) |7 ਦਸੰਬਰ 2018 <ref name="643368Assign new" /> |29 ਅਗਸਤ 2019 |- | colspan="4" |ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ 29 ਅਗਸਤ 2019 ਤੋਂ 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਤੱਕ ਕਾਰਜ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰੇਟ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਵਿਭਾਗ<ref name="cabappoint2cabappoint2">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref><ref name="3156609agriculturalNM2">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> {{Small|• Directorate of Agrarian Development;<br>• Directorate of Agro-Industrial Development<br>• Department of Agrarian Policy}} |- | rowspan="4" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ |17 ਦਸੰਬਰ 2020 <ref name="3156609agriculturalNM2" /> |24 ਮਾਰਚ 2022 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸੋਲਸਕੀ<ref name="agriculture-solskyi">[https://www.reuters.com/article/ukraine-crisis-agriculture-solskyi-idUSL5N2VR2XE Lawmaker Solskyi accepts offer to become Ukraine's agriculture minister], [[Reuters]] (24 March 2022)</ref> |24 ਮਾਰਚ 2022 <ref name="agriculture-solskyi" /> |9 ਮਈ 2024 |- |ਤਰਾਸ ਵਾਇਸੋਤਸਕੀ (ਅਦਾਕਾਰੀ) |14 ਮਈ 2024 |5 ਸਤੰਬਰ 2024 |- |ਵਿਟਾਲੀ ਕੋਵਲ |5 ਸਤੰਬਰ 2024 |17 ਜੁਲਾਈ 2025 |- | colspan="2" |17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੋਂ 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਤੱਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਕਾਰਜ <ref>{{Cite web |date=2025-07-17 |title=Хто увійшов у новий український уряд |url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cvgwexngx70o |access-date=2025-08-08}}</ref> |- |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਤਰਾਸ ਵਾਇਸੋਤਸਕੀ |16 ਜੁਲਾਈ 2026 |ਸੰਭਾਵੀ |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕਰੇਨ]] 08ew4pknqhzmbvtm85vw77kx4nx203p 0 205082 854140 845493 2026-11-10T16:01:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 854140 wikitext text/x-wiki {{Short description|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਪਾਰਟੀ}} {{Infobox Indian political party|party_name=ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)|native_name=Akali Dal (Waris Punjab De)|abbreviation=ਏ.ਡੀ. (ਡਬਲਯੂ.ਪੀ.ਡੀ.)|logo=ADWPD.png|colorcode={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}|president=[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]]|secretary=ਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ|loksabha_leader=[[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ]]|foundation‌=‍14 January 2025|predecessor=|dissolution=|headquarters=ਫੇਰੂਮਾਨ ਰੋਡ, [[ਰਈਆ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਰਈਆ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ੧੪੩੧੧੨|eci=ਗੈਰ-ਰਜਿਸਟਰਡ|alliance=|loksabha_seats={{Composition bar|2|543|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|rajyasabha_seats={{Composition bar|0|245|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|state_seats_name=[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]]|state_seats={{Composition bar|1|117|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|ideology=[[Punjabiyat#Link to Sikh nationalism|ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]]<ref name="Muktsar Sahib Resolutions">{{Cite web |title=AD(WPD) Resolutions |url=https://adwpd.org/resolutions/ |website=Akali Dal (Waris Punjab De) |access-date=1 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217023834/https://adwpd.org/resolutions/ |archive-date=17 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |url-status=dead}}</ref><br/> [[Punjabiyat|ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਰੀਵਾਦ]]<ref name="Muktsar Sahib Resolutions"/><br/>ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਲੋਕ-ਲੁਭਾਣਵਾਦ|position=[[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]]|publication=|youth=ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕਾਦੀਆਂ|students=|women=ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ|labour=|peasants=|international=|colours={{Color box|{{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}{{Color box|#00008c}} ਸੈਂਤਰੀ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ|website=https://adwpd.org/|flag={{Switcher|[[File:ADWPDFLAG.png|frameless|150px]]|ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਝੰਡਾ|[[File:ADWPD Amritpal Flag.jpg|border|150px]]|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਝੰਡਾ}}}} '''ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗੈਰ-ਰਜਿਸਟਰਡ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਆਗੂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Amritpal supporters float political outfit Akali Dal (Waris Punjab De) |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/amritpal-supporters-float-political-outfit-akali-dal-waris-punjab-de/ |access-date=1 September 2026 |website=The Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/akali-dal-waris-punjab-de-outfit-floated-in-muktsar/articleshow/117240816.cms?from=mdr|title='Akali Dal Waris Punjab De' outfit floated in Muktsar|date=14 January 2025|work=The Economic Times|access-date=1 September 2026|issn=0013-0389}}</ref><ref>{{Cite web |author=Scroll Staff |date=15 January 2025 |title=Jailed Khalistan separatist Amritpal Singh launches new political party in Punjab |url=https://scroll.in/latest/1077949/jailed-khalistan-separatist-amritpal-singh-launches-new-political-party-in-punjab |access-date=1 September 2026 |website=Scroll.in |language=en}}</ref> ਇਹ ਪਾਰਟੀ 14 ਜਨਵਰੀ 2025 ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ ਮੌਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਵੱਲੋਂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Maktoob |date=15 January 2025 |title=Amritpal Singh launches new political party: Shiromani Akali Dal (Waris Punjab De) |url=https://maktoobmedia.com/india/amritpal-singh-launches-new-political-party-shiromani-akali-dal-waris-punjab-de/ |access-date=1 September 2026 |website=Maktoob media |language=en-US}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 5 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਪੂ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ, [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਤੂਰ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Bajwa |first=Harpreet |date=14 January 2025 |title=Akali Dal (Waris Punjab De): Jailed MP Amritpal Singh floats new political party |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2025/Jan/14/akali-dal-waris-punjab-de-jailed-mp-amritpal-singh-floats-new-political-party |access-date=1 September 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> == ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ == [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਨੇ 2024 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Father didn't care and laid down his life, Sikh community pulled family through troubled times: Sarabjit Singh Khalsa |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/father-didnt-care-and-laid-down-his-life-sikh-community-pulled-family-through-troubled-times-sarabjit-singh-khalsa/articleshow/110768223.cms?from=mdr |access-date=1 September 2026 |website=The Economic Times}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ, ਬੰਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Jailed but elected: Decoding Rashid, Amritpal Singh's Lok Sabha victories |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/jailed-but-elected-decoding-rashid-amritpal-singh-s-lok-sabha-victories-101717730654397.html |access-date=1 September 2026 |website=The Hindustan Times}}</ref> ਦੋਵਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। == ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਐਲਾਨ == ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 29 ਸਤੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Amritpal's father to float political party in Punjab |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/amritpals-father-to-float-political-party-in-punjab-101727635443005.html |access-date=1 September 2026 |website=The Hindustan Times}}</ref> ਆਖਰਕਾਰ 14 ਜਨਵਰੀ 2025 ਨੂੰ 'ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)' ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। == ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਗਰਮੀ == ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 2027 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ) ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 17 ਮਈ 2026 ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿੱਟੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=17 May 2026 |title=Akali unity push hits the wall |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/akali-unity-push-hits-wall-waris-punjab-de-ends-talks-with-punar-surjit-faction/articleshow/131160016.cms |access-date=1 September 2026 |website=The Times of India}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਾਖਾ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਇਯਾਲੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਮਵਰ ਆਗੂ ਜੂਨ-ਅਗਸਤ 2026 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=9 June 2026 |title=Dakha MLA Manpreet Ayali joins Akali Dal (Waris Punjab De), rules out BJP alliance |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/dakha-mla-manpreet-ayali-joins-akali-dal-waris-punjab-de-rules-out-bjp-alliance/ |access-date=1 September 2026 |website=The Tribune}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ}} {{Sikh politics}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਦਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ]] na824gl3yaaqgu7bipti1qgnrbj0wyw 0 205570 854134 854124 2026-11-10T14:45:12Z Harchand Bhinder 3793 854134 wikitext text/x-wiki '''ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ (Chowkiman)''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਗਰਾਉਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ (NH-95) ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Chowkiman Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chowkiman |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਹਲਕਾ ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਲਗਭਗ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਨ ਗੋਤ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਮਾਨ ''' '''(Mann) ਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ/ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ 'ਚੌਂਕੀ ਮਾਨ' ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਨ ਵੇਲੇ ਸਟੇਸਨ ਦਾ ਨਾਮ ਚੌਕੀਮਾਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ | ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸਨ ਸ਼ਾਇਦ 1904 ਵਿਚ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਡਾਕਘਰ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਦੋਵੇਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਗਏ। <ref>{{Cite web |title=Chauki Man Railway Station {{!}} Chauki Man Railway Station Time table{{!}} Chauki Man Railway Station code |url=https://www.onefivenine.com/india/Rail/RailwayStation/CKM |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> '''ਡਾਕਖਾਨਾ:''' ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਡਾਕਖਾਨੇ (Post Office) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਮ 'ਮਾਨ' ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਡਾਕ ਘਰ ਦਾ PIN CODE - 142023 ਹੈ| <ref>{{Cite web |title=142023 Pin Code . Mann Post Office, Ludhiana . 142023 Map |url=https://www.onefivenine.com/india/pincode/142023 |access-date=2026-11-09 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਸਨੀਕ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਸਨ;<ref>{{Citation |title=ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ |date=2023-02-28 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%97%E0%A8%BE%E0%A8%9F%E0%A8%BE%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%82_%E0%A8%A6%E0%A9%87_%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%AB%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82_%E0%A8%A6%E0%A9%80_%E0%A8%B8%E0%A9%82%E0%A8%9A%E0%A9%80&oldid=644016 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-11-10}}</ref> 161. ਲਾਲ ਸਿੰਘ: ਪਿੰਡ ਮਾਨ, ਉਮਰ 22 ਸਾਲ, ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ। ਬੱਜਬੱਜ ਘਾਟ ਦੇ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 162. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ: ਪਿੰਡ ਮਾਨ, ਉਮਰ 35 ਸਾਲ, ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ। ਬੱਜਬੱਜ ਘਾਟ ਦੇ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 0apw0hmbxfzyop3ksui4az2mz358yer 3 205572 854280 2026-11-11T09:14:05Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 854280 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Idiosyncratis}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 09:14, 11 ਨਵੰਬਰ 2026 (UTC) 88nti6iriqh2r68n8xqqqy3kojqi4yx