ਪੰਨਾ:ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ.pdf/97

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਸਰੋਤ</sitename>
    <dbname>pawikisource</dbname>
    <base>https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਸਰੋਤ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਲੇਖਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">ਪੋਰਟਲ</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="108" case="first-letter">ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ</namespace>
      <namespace key="109" case="first-letter">ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="110" case="first-letter">ਲਿਖਤ</namespace>
      <namespace key="111" case="first-letter">ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="112" case="first-letter">ਆਡੀਓਬੁਕ</namespace>
      <namespace key="113" case="first-letter">ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="114" case="first-letter">ਅਨੁਵਾਦ</namespace>
      <namespace key="115" case="first-letter">ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="250" case="first-letter">ਪੰਨਾ</namespace>
      <namespace key="251" case="first-letter">ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="252" case="first-letter">ਇੰਡੈਕਸ</namespace>
      <namespace key="253" case="first-letter">ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ.pdf/97</title>
    <ns>250</ns>
    <id>19467</id>
    <revision>
      <id>225612</id>
      <parentid>50425</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225612</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1477" sha1="5g9lh785e7m38ainospskq0sjeahvfp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੧)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਕਾਲ ਬਿਤੀਭ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਰਸੂਤ ਦੇ ਦਿਨ ਭੀ ਨੇੜੇ ਆਗਏ ਅਰ ਥੋੜੇ ਦਿਨਾਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਬਗੈਰ ਕਿਸ ਸਮਿਆਨ ਦੇ ਸਾਡੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ | ਚੇਤ ਮਾਸ ਵਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਪੁੱਖਨਿਛੱਤਰ ਜਾਨ,
ਦਿਨ ਮੰਗਲ ਪਰਭਾਤ ਕੋ ਜਨਮ ਲੀਓ ਹਨੂੰ* ਮਾਨ | ਕਾਰੇ ਕੇਸ ਸੁਹਾਉਤੇ ਮਸਤਕ ਚੰਦਰ .
ਸਮਾਨ, ਬੜਾ ਪਰਾਕੂਮੀ ਭਾਸਤਾ ਨੈਨ ਮਿਰਗ ਸਮਜਾਨ॥ ਦੇਖ ਅੰਜਨਾਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਮੁਖਭੋਕਾਂ
ਕਰਤੀ ਧਿਆਨ, ਕਠਨਸਮੈ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ * ਇਸਕੀ ਭਗਵਾਨ॥ ਕੋਈਨਹੀ ਬਿਨ ਆਪਕੇ
ਹੋ ਜਿਸਕਾ ਮੁਝਕੋ ਮਾਨ, ਦਾਸ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰ ਕੀ ਦੀਨ ਬੰਧੁ ਭਗਵਾਨ ॥
ਅਸੀ ਅਪਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਲਈ ਜੋਨਮ ਕੁੰਡਲ ਜੇਹੜੀ ਉਸ ਸਾਧੂ ਨੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀਦੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬਨਾਈ ਸੀ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖ ਦੇਦੇ ਹਾਂ !
ਸੂ
੧੧ / 347)
'; ?
.
ਬੇਸ਼
88)
੫
/
੭ :
Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5g9lh785e7m38ainospskq0sjeahvfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225613</id>
      <parentid>225612</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225613</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1492" sha1="hfom19b2dlxoqfx6cryymcdwlci2t6f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੧)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਕਾਲ ਬਿਤੀਭ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਰਸੂਤ ਦੇ ਦਿਨ ਭੀ ਨੇੜੇ ਆਗਏ ਅਰ ਥੋੜੇ ਦਿਨਾਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਬਗੈਰ ਕਿਸ ਸਮਿਆਨ ਦੇ ਸਾਡੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ |

 ਚੇਤ ਮਾਸ ਵਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਪੁੱਖਨਿਛੱਤਰ ਜਾਨ,
ਦਿਨ ਮੰਗਲ ਪਰਭਾਤ ਕੋ ਜਨਮ ਲੀਓ ਹਨੂੰ-ਮਾਨ | ਕਾਰੇ ਕੇਸ ਸੁਹਾਉਤੇ ਮਸਤਕ ਚੰਦਰ .
ਸਮਾਨ, ਬੜਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਾਸਤਾ ਨੈਨ ਮਿਰਗ ਸਮਜਾਨ॥ ਦੇਖ ਅੰਜਨਾਂ ਬਾਰੰ ਬਾਰ ਮੁਖ ਭੋਕਾਂ
ਕਰਤੀ ਧਿਆਨ, ਕਠਨਸਮੈ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ * ਇਸਕੀ ਭਗਵਾਨ॥ ਕੋਈਨਹੀ ਬਿਨ ਆਪਕੇ
ਹੋ ਜਿਸਕਾ ਮੁਝਕੋ ਮਾਨ, ਦਾਸ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰ ਕੀ ਦੀਨ ਬੰਧੁ ਭਗਵਾਨ ॥
ਅਸੀ ਅਪਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਲਈ ਜੋਨਮ ਕੁੰਡਲ ਜੇਹੜੀ ਉਸ ਸਾਧੂ ਨੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀਦੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬਨਾਈ ਸੀ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖ ਦੇਦੇ ਹਾਂ !
ਸੂ
੧੧ / 347)
'; ?
.
ਬੇਸ਼
88)
੫
/
੭ :
Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hfom19b2dlxoqfx6cryymcdwlci2t6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225614</id>
      <parentid>225613</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225614</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1490" sha1="jm4r1fiwuzfpd1sgncfd9dxdrieem1s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੧)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਕਾਲ ਬਿਤੀਭ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਰਸੂਤ ਦੇ ਦਿਨ ਭੀ ਨੇੜੇ ਆਗਏ ਅਰ ਥੋੜੇ ਦਿਨਾਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਬਗੈਰ ਕਿਸ ਸਮਿਆਨ ਦੇ ਸਾਡੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ॥

ਚੇਤ ਮਾਸ ਵਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਪੁੱਖਨਿਛੱਤਰ ਜਾਨ,ਦਿਨ ਮੰਗਲ ਪਰਭਾਤ ਕੋ ਜਨਮ ਲੀਓ ਹਨੂੰ-ਮਾਨ | ਕਾਰੇ ਕੇਸ ਸੁਹਾਉਤੇ ਮਸਤਕ ਚੰਦਰ .ਸਮਾਨ, ਬੜਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਾਸਤਾ ਨੈਨ ਮਿਰਗ ਸਮਜਾਨ॥ ਦੇਖ ਅੰਜਨਾਂ ਬਾਰੰ ਬਾਰ ਮੁਖ ਪ੍ਰਭਕਾ ਕਰਤੀ ਧਿਆਨ, ਕਠਨਸਮੈ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਇਸਕੀ ਭਗਵਾਨ॥ ਕੋਈਨਹੀ ਬਿਨ ਆਪਕੇਹੋ ਜਿਸਕਾ ਮੁਝਕੋ ਮਾਨ, ਦਾਸ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰ ਕੀ ਦੀਨ ਬੰਧੂ ਭਗਵਾਨ ॥ ਅਸੀ ਅਪਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਲਈ ਜੋਨਮ ਕੁੰਡਲ ਜੇਹੜੀ ਉਸ ਸਾਧੂ ਨੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀਦੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬਨਾਈ ਸੀ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖ ਦੇਦੇ ਹਾਂ !
ਸੂ
੧੧ / 347)
'; ?
.
ਬੇਸ਼
88)
੫
/
੭ :
Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jm4r1fiwuzfpd1sgncfd9dxdrieem1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225615</id>
      <parentid>225614</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225615</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1506" sha1="d17ctn68oitp7adfdi2o54oj7vxtpmk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੧)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਕਾਲ ਬਿਤੀਭ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਰਸੂਤ ਦੇ ਦਿਨ ਭੀ ਨੇੜੇ ਆਗਏ ਅਰ ਥੋੜੇ ਦਿਨਾਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਬਗੈਰ ਕਿਸ ਸਮਿਆਨ ਦੇ ਸਾਡੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ॥

{{xx-larger|ਚੇਤ ਮਾਸ ਵਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਪੁੱਖਨਿਛੱਤਰ ਜਾਨ,ਦਿਨ ਮੰਗਲ ਪਰਭਾਤ ਕੋ ਜਨਮ ਲੀਓ ਹਨੂੰ-ਮਾਨ | ਕਾਰੇ ਕੇਸ ਸੁਹਾਉਤੇ ਮਸਤਕ ਚੰਦਰ .ਸਮਾਨ, ਬੜਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਾਸਤਾ ਨੈਨ ਮਿਰਗ ਸਮਜਾਨ॥ ਦੇਖ ਅੰਜਨਾਂ ਬਾਰੰ ਬਾਰ ਮੁਖ ਪ੍ਰਭਕਾ ਕਰਤੀ ਧਿਆਨ, ਕਠਨਸਮੈ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਇਸਕੀ ਭਗਵਾਨ॥ ਕੋਈਨਹੀ ਬਿਨ ਆਪਕੇਹੋ ਜਿਸਕਾ ਮੁਝਕੋ ਮਾਨ, ਦਾਸ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰ ਕੀ ਦੀਨ ਬੰਧੂ ਭਗਵਾਨ ॥}}

 ਅਸੀ ਅਪਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਲਈ ਜੋਨਮ ਕੁੰਡਲ ਜੇਹੜੀ ਉਸ ਸਾਧੂ ਨੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀਦੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬਨਾਈ ਸੀ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖ ਦੇਦੇ ਹਾਂ !
ਸੂ
੧੧ / 347)
'; ?
.
ਬੇਸ਼
88)
੫
/
੭ :
Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d17ctn68oitp7adfdi2o54oj7vxtpmk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225616</id>
      <parentid>225615</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225616</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1462" sha1="k8altjg6krnjgbu4ihuixbocb0wfgqq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੧)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਕਾਲ ਬਿਤੀਭ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਰਸੂਤ ਦੇ ਦਿਨ ਭੀ ਨੇੜੇ ਆਗਏ ਅਰ ਥੋੜੇ ਦਿਨਾਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਬਗੈਰ ਕਿਸ ਸਮਿਆਨ ਦੇ ਸਾਡੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ॥

{{xx-larger|ਚੇਤ ਮਾਸ ਵਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਪੁੱਖਨਿਛੱਤਰ ਜਾਨ,ਦਿਨ ਮੰਗਲ ਪਰਭਾਤ ਕੋ ਜਨਮ ਲੀਓ ਹਨੂੰ-ਮਾਨ | ਕਾਰੇ ਕੇਸ ਸੁਹਾਉਤੇ ਮਸਤਕ ਚੰਦਰ .ਸਮਾਨ, ਬੜਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਾਸਤਾ ਨੈਨ ਮਿਰਗ ਸਮਜਾਨ॥ ਦੇਖ ਅੰਜਨਾਂ ਬਾਰੰ ਬਾਰ ਮੁਖ ਪ੍ਰਭਕਾ ਕਰਤੀ ਧਿਆਨ, ਕਠਨਸਮੈ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਇਸਕੀ ਭਗਵਾਨ॥ ਕੋਈਨਹੀ ਬਿਨ ਆਪਕੇਹੋ ਜਿਸਕਾ ਮੁਝਕੋ ਮਾਨ, ਦਾਸ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰ ਕੀ ਦੀਨ ਬੰਧੂ ਭਗਵਾਨ ॥}}

 ਅਸੀ ਅਪਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਜਨਮ ਕੁੰਡਲੀ ਜੇਹੜੀ ਉਸ ਸਾਧੂ ਨੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀਦੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬਨਾਈ ਸੀ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖ ਦੇਦੇ ਹਾਂ ॥


Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k8altjg6krnjgbu4ihuixbocb0wfgqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ.pdf/98</title>
    <ns>250</ns>
    <id>19470</id>
    <revision>
      <id>225617</id>
      <parentid>50428</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225617</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2884" sha1="85t7i7ssr9vdn49ail0u5h5h08hd5wk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੨)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਦੇਖੋ ! ਏਸ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਕਾਗਜ ਪੁਰ ਲਿਖਕੇ ਸਾਧੁ ਚਿਰ - ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਿਹ ਹੈ ਕਦੇ ਜੋਤਸ਼ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਪਲ
ਦਿਲ ਵਿੱਚ 8ਝ ਸੋਚਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਜਿਆਦਾ ਚਿਰ ਸਬਰ ਕਰਨ ਦੀ - ਸ਼ਕਤੀ ਨ ਰੱਖਕੇ ਬੋਲੀ।
ਬਸੰਤ ਮਾਲ-ਮਹਾਰਾਜ ! ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ?
ਸਾਧੂ-ਪੁੜੀ ! (ਸੰਨ ਹੋਕੇ) ਚਾਹੋ ਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਚੰਭਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਭ ਦੇ ਖਿਆਲ ਉਠ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਹੋਨਹਾਰ ਬਾਲਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਗੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਨ ਬੜਾ ਪਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਨਾ ਕਦੇ ਗਾ, ਭਾਵ ਏਹ ਕਿ ਦਲੇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿ ਭਰਾ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਵਿਦਅ ਵਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਪਨੇ ਪਰ ਏ ਸਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫ਼ਰੇਬੀਆਂ ਤੇ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਜਮਰੂਪ ਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਾਰ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧਕੇ ਗੁਣ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਧਰ ਵੇਖਨਾ ਹਾਂ ਸਬੋ ਗਲ੍ਹ ਚੰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰੇ ॥ | ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨਕੇ ਦੌੜਕੇ ਅੰਜਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬਿ ਤ ਓਸਨੂੰ ਆਖ ਸੁਨਾਇਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਇਸਦਾ ਮੁਖੜਾ ਜੇਹੜਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇ ਦੁਖਾ ਦੇ ਆਉਨ ਨਲ ਹਸਨਾ ਭੀ ਭੁਲ ਗਿਆਂ ਸੀ ਏਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰਾ ਖਿੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ ॥ ਓਹ ਦਿਨ ਕਦ ਪ੍ਰਭ ਆਏਗਾ, ਜਦ ਘਰ
ਆਓਨ ਭਰਤਾਰ, ਨਾਮ ਕੈਰਨ ਕਰੂੰ ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ
Original with: Languagepartment Punjab
Pa
y
Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>85t7i7ssr9vdn49ail0u5h5h08hd5wk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225618</id>
      <parentid>225617</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225618</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2885" sha1="hzb4mz0doy056y5pf3b4iuf7nfgsaye" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੨)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਦੇਖੋ ! ਏਸ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਕਾਗਜ ਪੁਰ ਲਿਖਕੇ ਸਾਧੁ ਚਿਰ  ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਦੇ ਜੋਤਸ਼ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ 
ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਜਿਆਦਾ ਚਿਰ ਸਬਰ ਕਰਨ ਦੀ - ਸ਼ਕਤੀ ਨ ਰੱਖਕੇ ਬੋਲੀ।
ਬਸੰਤ ਮਾਲ-ਮਹਾਰਾਜ ! ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ?
ਸਾਧੂ-ਪੁੜੀ ! (ਸੰਨ ਹੋਕੇ) ਚਾਹੋ ਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਚੰਭਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਭ ਦੇ ਖਿਆਲ ਉਠ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਹੋਨਹਾਰ ਬਾਲਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਗੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਨ ਬੜਾ ਪਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਨਾ ਕਦੇ ਗਾ, ਭਾਵ ਏਹ ਕਿ ਦਲੇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿ ਭਰਾ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਵਿਦਅ ਵਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਪਨੇ ਪਰ ਏ ਸਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫ਼ਰੇਬੀਆਂ ਤੇ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਜਮਰੂਪ ਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਾਰ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧਕੇ ਗੁਣ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਧਰ ਵੇਖਨਾ ਹਾਂ ਸਬੋ ਗਲ੍ਹ ਚੰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰੇ ॥ | ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨਕੇ ਦੌੜਕੇ ਅੰਜਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬਿ ਤ ਓਸਨੂੰ ਆਖ ਸੁਨਾਇਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਇਸਦਾ ਮੁਖੜਾ ਜੇਹੜਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇ ਦੁਖਾ ਦੇ ਆਉਨ ਨਲ ਹਸਨਾ ਭੀ ਭੁਲ ਗਿਆਂ ਸੀ ਏਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰਾ ਖਿੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ ॥ ਓਹ ਦਿਨ ਕਦ ਪ੍ਰਭ ਆਏਗਾ, ਜਦ ਘਰ
ਆਓਨ ਭਰਤਾਰ, ਨਾਮ ਕੈਰਨ ਕਰੂੰ ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ
Original with: Languagepartment Punjab
Pa
y
Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hzb4mz0doy056y5pf3b4iuf7nfgsaye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225619</id>
      <parentid>225618</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225619</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2894" sha1="oxwjcsybqm7lnxyyypzqhons5oplaqu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੨)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਦੇਖੋ ! ਏਸ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਕਾਗਜ ਪੁਰ ਲਿਖਕੇ ਸਾਧੁ ਚਿਰ  ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਦੇ ਜੋਤਸ਼ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਜਿਆਦਾ ਚਿਰ ਸਬਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨ ਰੱਖਕੇ ਬੋਲੀ।

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਮਹਾਰਾਜ ! ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ?

ਸਾਧੂ-ਪੁੜੀ ! (ਸੰਨ ਹੋਕੇ) ਚਾਹੋ ਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਚੰਭਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਭ ਦੇ ਖਿਆਲ ਉਠ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਹੋਨਹਾਰ ਬਾਲਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਗੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਨ ਬੜਾ ਪਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਨਾ ਕਦੇ ਗਾ, ਭਾਵ ਏਹ ਕਿ ਦਲੇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿ ਭਰਾ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਵਿਦਅ ਵਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਪਨੇ ਪਰ ਏ ਸਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫ਼ਰੇਬੀਆਂ ਤੇ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਜਮਰੂਪ ਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਾਰ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧਕੇ ਗੁਣ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਧਰ ਵੇਖਨਾ ਹਾਂ ਸਬੋ ਗਲ੍ਹ ਚੰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰੇ ॥ | ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨਕੇ ਦੌੜਕੇ ਅੰਜਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬਿ ਤ ਓਸਨੂੰ ਆਖ ਸੁਨਾਇਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਇਸਦਾ ਮੁਖੜਾ ਜੇਹੜਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇ ਦੁਖਾ ਦੇ ਆਉਨ ਨਲ ਹਸਨਾ ਭੀ ਭੁਲ ਗਿਆਂ ਸੀ ਏਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰਾ ਖਿੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ ॥ ਓਹ ਦਿਨ ਕਦ ਪ੍ਰਭ ਆਏਗਾ, ਜਦ ਘਰ
ਆਓਨ ਭਰਤਾਰ, ਨਾਮ ਕੈਰਨ ਕਰੂੰ ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ
Original with: Languagepartment Punjab
Pa
y
Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oxwjcsybqm7lnxyyypzqhons5oplaqu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225620</id>
      <parentid>225619</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225620</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2934" sha1="37k2m9x8fn7jj56o4qh080zgv79883e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੨)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਦੇਖੋ ! ਏਸ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਕਾਗਜ ਪੁਰ ਲਿਖਕੇ ਸਾਧੁ ਚਿਰ  ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਦੇ ਜੋਤਸ਼ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਜਿਆਦਾ ਚਿਰ ਸਬਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨ ਰੱਖਕੇ ਬੋਲੀ।

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਮਹਾਰਾਜ ! ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ?

{{gap}}ਸਾਧੂ-ਪੁਤ੍ਰੀ ! (ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ) ਚਾਹੋ ਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਉਠ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਹੋਨਹਾਰ ਬਾਲਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਗੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਨ ਬੜਾ ਪਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਨਾ ਕਦੇ ਗਾ, ਭਾਵ ਏਹ ਕਿ ਦਲੇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿ ਭਰਾ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਵਿਦਅ ਵਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਪਨੇ ਪਰ ਏ ਸਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫ਼ਰੇਬੀਆਂ ਤੇ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਜਮਰੂਪ ਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਾਰ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧਕੇ ਗੁਣ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਧਰ ਵੇਖਨਾ ਹਾਂ ਸਬੋ ਗਲ੍ਹ ਚੰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰੇ ॥ | ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨਕੇ ਦੌੜਕੇ ਅੰਜਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬਿ ਤ ਓਸਨੂੰ ਆਖ ਸੁਨਾਇਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਇਸਦਾ ਮੁਖੜਾ ਜੇਹੜਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇ ਦੁਖਾ ਦੇ ਆਉਨ ਨਲ ਹਸਨਾ ਭੀ ਭੁਲ ਗਿਆਂ ਸੀ ਏਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰਾ ਖਿੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ ॥ ਓਹ ਦਿਨ ਕਦ ਪ੍ਰਭ ਆਏਗਾ, ਜਦ ਘਰ
ਆਓਨ ਭਰਤਾਰ, ਨਾਮ ਕੈਰਨ ਕਰੂੰ ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ
Original with: Languagepartment Punjab
Pa
y
Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>37k2m9x8fn7jj56o4qh080zgv79883e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225621</id>
      <parentid>225620</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225621</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2948" sha1="7t8iyzlvaer66vc0k0rik5t8gc5zbc3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੨)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਦੇਖੋ ! ਏਸ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਕਾਗਜ ਪੁਰ ਲਿਖਕੇ ਸਾਧੁ ਚਿਰ  ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਦੇ ਜੋਤਸ਼ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਜਿਆਦਾ ਚਿਰ ਸਬਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨ ਰੱਖਕੇ ਬੋਲੀ।

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਮਹਾਰਾਜ ! ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ?

{{gap}}ਸਾਧੂ-ਪੁਤ੍ਰੀ ! (ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ) ਚਾਹੋ ਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਉਠ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਹੋਨਹਾਰ ਬਾਲਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਨ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਭਾਵ ਏਹ ਕਿ ਦਲੇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਸੀ ਤਰਾ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਵਿਦਅ ਵਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਪਨੇ ਪਰ ਏ ਸਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫ਼ਰੇਬੀਆਂ ਤੇ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਜਮਰੂਪ ਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਾਰ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧਕੇ ਗੁਣ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਧਰ ਵੇਖਨਾ ਹਾਂ ਸਬੋ ਗਲ੍ਹ ਚੰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰੇ ॥ | ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨਕੇ ਦੌੜਕੇ ਅੰਜਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬਿ ਤ ਓਸਨੂੰ ਆਖ ਸੁਨਾਇਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਇਸਦਾ ਮੁਖੜਾ ਜੇਹੜਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇ ਦੁਖਾ ਦੇ ਆਉਨ ਨਲ ਹਸਨਾ ਭੀ ਭੁਲ ਗਿਆਂ ਸੀ ਏਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰਾ ਖਿੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ ॥ ਓਹ ਦਿਨ ਕਦ ਪ੍ਰਭ ਆਏਗਾ, ਜਦ ਘਰ
ਆਓਨ ਭਰਤਾਰ, ਨਾਮ ਕੈਰਨ ਕਰੂੰ ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ
Original with: Languagepartment Punjab
Pa
y
Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7t8iyzlvaer66vc0k0rik5t8gc5zbc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225622</id>
      <parentid>225621</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225622</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2961" sha1="5pazojncvzp7ixhqdqmop65sj639zc3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੨)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਦੇਖੋ ! ਏਸ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਕਾਗਜ ਪੁਰ ਲਿਖਕੇ ਸਾਧੁ ਚਿਰ  ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਦੇ ਜੋਤਸ਼ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਜਿਆਦਾ ਚਿਰ ਸਬਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨ ਰੱਖਕੇ ਬੋਲੀ।

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਮਹਾਰਾਜ ! ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ?

{{gap}}ਸਾਧੂ-ਪੁਤ੍ਰੀ ! (ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ) ਚਾਹੋ ਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਉਠ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਹੋਨਹਾਰ ਬਾਲਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਨ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਭਾਵ ਏਹ ਕਿ ਦਲੇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਸੀ ਤਰਾ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਪਨੇ ਪਰਾਏ ਸਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫ਼ਰੇਬੀਆਂ ਤੇ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਜਮਰੂਪ ਸ਼ਤਰੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਾਰ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧਕੇ ਗੁਣ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਧਰ ਵੇਖਨਾ ਹਾਂ ਸਬੋ ਗਲ੍ਹ ਚੰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰੇ ॥ | ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨਕੇ ਦੌੜਕੇ ਅੰਜਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬਿ ਤ ਓਸਨੂੰ ਆਖ ਸੁਨਾਇਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਇਸਦਾ ਮੁਖੜਾ ਜੇਹੜਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇ ਦੁਖਾ ਦੇ ਆਉਨ ਨਲ ਹਸਨਾ ਭੀ ਭੁਲ ਗਿਆਂ ਸੀ ਏਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰਾ ਖਿੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ ॥ ਓਹ ਦਿਨ ਕਦ ਪ੍ਰਭ ਆਏਗਾ, ਜਦ ਘਰ
ਆਓਨ ਭਰਤਾਰ, ਨਾਮ ਕੈਰਨ ਕਰੂੰ ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ
Original with: Languagepartment Punjab
Pa
y
Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5pazojncvzp7ixhqdqmop65sj639zc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225623</id>
      <parentid>225622</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225623</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2968" sha1="7ntrat1iqnesdf32gu2syifw01xzu7v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੨)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਦੇਖੋ ! ਏਸ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਕਾਗਜ ਪੁਰ ਲਿਖਕੇ ਸਾਧੁ ਚਿਰ  ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਦੇ ਜੋਤਸ਼ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਜਿਆਦਾ ਚਿਰ ਸਬਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨ ਰੱਖਕੇ ਬੋਲੀ।

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਮਹਾਰਾਜ ! ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ?

{{gap}}ਸਾਧੂ-ਪੁਤ੍ਰੀ ! (ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ) ਚਾਹੋ ਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਉਠ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਹੋਨਹਾਰ ਬਾਲਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਨ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਭਾਵ ਏਹ ਕਿ ਦਲੇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਸੀ ਤਰਾ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਪਨੇ ਪਰਾਏ ਸਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫ਼ਰੇਬੀਆਂ ਤੇ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਜਮਰੂਪ ਸ਼ਤਰੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਾਰ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧਕੇ ਗੁਣ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਧਰ ਵੇਖਨਾ ਹਾਂ ਸਬੋ ਗ੍ਰਹ ਚੰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰੇ ॥ 

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨਕੇ ਦੌੜਕੇ ਅੰਜਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬਿ ਤ ਓਸਨੂੰ ਆਖ ਸੁਨਾਇਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਇਸਦਾ ਮੁਖੜਾ ਜੇਹੜਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇ ਦੁਖਾ ਦੇ ਆਉਨ ਨਲ ਹਸਨਾ ਭੀ ਭੁਲ ਗਿਆਂ ਸੀ ਏਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰਾ ਖਿੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ ॥ ਓਹ ਦਿਨ ਕਦ ਪ੍ਰਭ ਆਏਗਾ, ਜਦ ਘਰ
ਆਓਨ ਭਰਤਾਰ, ਨਾਮ ਕੈਰਨ ਕਰੂੰ ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ
Original with: Languagepartment Punjab
Pa
y
Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7ntrat1iqnesdf32gu2syifw01xzu7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225624</id>
      <parentid>225623</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225624</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2989" sha1="dz9fy2ha8csslrv0ligexgkuuymorzv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੨)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਦੇਖੋ ! ਏਸ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਕਾਗਜ ਪੁਰ ਲਿਖਕੇ ਸਾਧੁ ਚਿਰ  ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਦੇ ਜੋਤਸ਼ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਜਿਆਦਾ ਚਿਰ ਸਬਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨ ਰੱਖਕੇ ਬੋਲੀ।

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਮਹਾਰਾਜ ! ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ?

{{gap}}ਸਾਧੂ-ਪੁਤ੍ਰੀ ! (ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ) ਚਾਹੋ ਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਉਠ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਹੋਨਹਾਰ ਬਾਲਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਨ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਭਾਵ ਏਹ ਕਿ ਦਲੇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਸੀ ਤਰਾ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਪਨੇ ਪਰਾਏ ਸਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫ਼ਰੇਬੀਆਂ ਤੇ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਜਮਰੂਪ ਸ਼ਤਰੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਾਰ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧਕੇ ਗੁਣ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਧਰ ਵੇਖਨਾ ਹਾਂ ਸਬੋ ਗ੍ਰਹ ਚੰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰੇ ॥ 

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨਕੇ ਦੌੜਕੇ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਓਸਨੂੰ ਆਖ ਸੁਨਾਇਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਇਸਦਾ ਮੁਖੜਾ ਜੇਹੜਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇ ਦੁਖਾ ਦੇ ਆਉਨ ਨਲ ਹਸਨਾ ਭੀ ਭੁਲ ਗਿਆਂ ਸੀ ਏਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰਾ ਖਿੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਤ੍ਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ ॥ 
ਓਹ ਦਿਨ ਕਦ ਪ੍ਰਭ ਆਏਗਾ, ਜਦ ਘਰ
ਆਓਨ ਭਰਤਾਰ, ਨਾਮ ਕੈਰਨ ਕਰੂੰ ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ
Original with: Languagepartment Punjab
Pa
y
Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dz9fy2ha8csslrv0ligexgkuuymorzv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225625</id>
      <parentid>225624</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>225625</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2996" sha1="dsqgxg5tu91kojou4lnpcq2zhzy8r2e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੨)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਦੇਖੋ ! ਏਸ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਕਾਗਜ ਪੁਰ ਲਿਖਕੇ ਸਾਧੁ ਚਿਰ  ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਦੇ ਜੋਤਸ਼ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਜਿਆਦਾ ਚਿਰ ਸਬਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨ ਰੱਖਕੇ ਬੋਲੀ।

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਮਹਾਰਾਜ ! ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ?

{{gap}}ਸਾਧੂ-ਪੁਤ੍ਰੀ ! (ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ) ਚਾਹੋ ਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਉਠ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਹੋਨਹਾਰ ਬਾਲਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਨ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਭਾਵ ਏਹ ਕਿ ਦਲੇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਸੀ ਤਰਾ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਪਨੇ ਪਰਾਏ ਸਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫ਼ਰੇਬੀਆਂ ਤੇ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਜਮਰੂਪ ਸ਼ਤਰੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਾਰ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧਕੇ ਗੁਣ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਧਰ ਵੇਖਨਾ ਹਾਂ ਸਬੋ ਗ੍ਰਹ ਚੰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰੇ ॥ 

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨਕੇ ਦੌੜਕੇ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਓਸਨੂੰ ਆਖ ਸੁਨਾਇਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਇਸਦਾ ਮੁਖੜਾ ਜੇਹੜਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇ ਦੁਖਾ ਦੇ ਆਉਨ ਨਲ ਹਸਨਾ ਭੀ ਭੁਲ ਗਿਆਂ ਸੀ ਏਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰਾ ਖਿੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਤ੍ਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ ॥ 
{{x-larger|ਓਹ ਦਿਨ ਕਦ ਪ੍ਰਭ ਆਏਗਾ, ਜਦ ਘਰ
ਆਓਨ ਭਰਤਾਰ, ਨਾਮ ਕਰਨ ਕਰੂੰ ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ}}


Original with: Languagepartment Punjab
Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dsqgxg5tu91kojou4lnpcq2zhzy8r2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225626</id>
      <parentid>225625</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225626</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2997" sha1="57xexxp18uz3bvqvj66py83w7wrllp2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Parmjit kaur rao&quot; /&gt;{{center|{{x-larger|(੯੨)}}}}&lt;/noinclude&gt;﻿________________

ਦੇਖੋ ! ਏਸ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਕਾਗਜ ਪੁਰ ਲਿਖਕੇ ਸਾਧੁ ਚਿਰ  ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਦੇ ਜੋਤਸ਼ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਜਿਆਦਾ ਚਿਰ ਸਬਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨ ਰੱਖਕੇ ਬੋਲੀ।

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਮਹਾਰਾਜ ! ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ?

{{gap}}ਸਾਧੂ-ਪੁਤ੍ਰੀ ! (ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ) ਚਾਹੋ ਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਉਠ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਹੋਨਹਾਰ ਬਾਲਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਨ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਭਾਵ ਏਹ ਕਿ ਦਲੇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਸੀ ਤਰਾ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਪਨੇ ਪਰਾਏ ਸਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫ਼ਰੇਬੀਆਂ ਤੇ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਜਮਰੂਪ ਸ਼ਤਰੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਾਰ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧਕੇ ਗੁਣ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਧਰ ਵੇਖਨਾ ਹਾਂ ਸਬੋ ਗ੍ਰਹ ਚੰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰੇ ॥ 

{{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨਕੇ ਦੌੜਕੇ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਓਸਨੂੰ ਆਖ ਸੁਨਾਇਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਇਸਦਾ ਮੁਖੜਾ ਜੇਹੜਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇ ਦੁਖਾ ਦੇ ਆਉਨ ਨਲ ਹਸਨਾ ਭੀ ਭੁਲ ਗਿਆਂ ਸੀ ਏਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰਾ ਖਿੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਤ੍ਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ ॥ 

{{x-larger|ਓਹ ਦਿਨ ਕਦ ਪ੍ਰਭ ਆਏਗਾ, ਜਦ ਘਰ
ਆਓਨ ਭਰਤਾਰ, ਨਾਮ ਕਰਨ ਕਰੂੰ ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ}}


Original with: Languagepartment Punjab
Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>57xexxp18uz3bvqvj66py83w7wrllp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/920</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22076</id>
    <revision>
      <id>225445</id>
      <parentid>53180</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225445</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4056" sha1="ibr1umxgbc1t700671gur4mq7klhac3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੨੦}}&lt;/noinclude&gt;ਰਹੈ ਪਰਣੈ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਜਾਣੈ ਕੋਏ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸੁਣਹੁ ਸੰਤਹੁ ਸੋ ਸਿਖੁ ਸਨਮੁਖੁ ਹੋਏ॥੨੧॥ ਜੇ ਕੋ ਗੁਰ ਤੇ ਵੇਮੁਖੁ ਹੋਵੈ ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਮੁਕਤਿ ਨ ਪਾਵੈ॥ ਪਾਵੈ ਮੁਕਤਿ ਨ ਹੋਰ ਥੈ ਕੋਈ ਪੁਛਹੁ ਬਿਬੇਕੀਆ ਜਾਏ॥ ਅਨੇਕ ਜੂਨੀ ਭਰਮਿ ਆਵੈ ਵਿਣੁ ਸਤਿਗੁਰ ਮੁਕਤਿ ਨ ਪਾਏ॥ ਫਿਰਿ ਮੁਕਤਿ ਪਾਏ ਲਾਗਿ ਚਰਣੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਬਦੁ ਸੁਣਾਏ॥
ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਵੀਚਾਰਿ ਦੇਖਹੁ ਵਿਣੁ ਸਤਿਗੁਰ ਮੁਕਤਿ ਨ ਪਾਏ॥੨੨॥ ਆਵਹੁ ਸਿਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੇ ਪਿਆਰਿਹੋ ਗਾਵਹੁ ਸਚੀ ਬਾਣੀ॥ ਬਾਣੀ ਤ ਗਾਵਹੁ ਗੁਰੁ ਕੇਰੀ ਬਾਣੀਆ ਸਿਰਿ ਬਾਣੀ॥ ਜਿਨ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰਮੁ ਹੋਵੈ ਹਿਰਦੈ ਤਿਨਾ ਸਮਾਣੀ॥ ਪੀਵਹੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਦਾ ਰਹਹੁ ਹਰਿ ਰੰਗਿ ਜਪਿਹੁ ਸਾਰਿਗਪਾਣੀ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸਦਾ ਗਾਵਹੁ ਏਹ ਸਚੀ ਬਾਣੀ॥੨੩॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਚੀ ਹੈ ਬਾਣੀ॥ ਬਾਣੀ ਤ ਕਚੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਬਾਝਹੁ ਹੋਰ ਕਚੀ ਬਾਣੀ॥ ਕਹਦੇ ਕਚੇ ਸੁਣਦੇ ਕਚੇ ਕਚਂੀ ਆਖਿ ਵਖਾਣੀ॥ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਿਤ ਕਰਹਿ ਰਸਨਾ ਕਹਿਆ ਕਛੂ ਨ ਜਾਣੀ॥ ਚਿਤੁ ਜਿਨ ਕਾ ਹਿਰਿ ਲਇਆ ਮਾਇਆ ਬੋਲਨਿ ਪਏ ਰਵਾਣੀ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸਤਿਗੁਰੂ ਬਾਝਹੁ ਹੋਰ ਕਚੀ ਬਾਣੀ॥੨੪॥ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਰਤੰਨੁ ਹੈ ਹੀਰੇ ਜਿਤੁ ਜੜਾਉ॥ ਸਬਦੁ ਰਤਨੁ ਜਿਤੁ ਮੰਨੁ ਲਾਗਾ ਏਹੁ ਹੋਆ ਸਮਾਉ॥ ਸਬਦ ਸੇਤੀ ਮਨੁ ਮਿਲਿਆ ਸਚੈ ਲਾਇਆ ਭਾਉ॥ ਆਪੇ ਹੀਰਾ ਰਤਨੁ ਆਪੇ ਜਿਸ ਨੋ ਦੇਇ ਬੁਝਾਇ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸਬਦੁ ਰਤਨੁ ਹੈ ਹੀਰਾ ਜਿਤੁ ਜੜਾਉ॥੨੫॥ ਸਿਵ ਸਕਤਿ ਆਪਿ ਉਪਾਇ ਕੈ ਕਰਤਾ ਆਪੇ ਹੁਕਮੁ
ਵਰਤਾਏ॥ ਹੁਕਮੁ ਵਰਤਾਏ ਆਪਿ ਵੇਖੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਿਸੈ ਬੁਝਾਏ॥ ਤੋੜੇ ਬੰਧਨ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤੁ ਸਬਦੁ ਮੰਨਿ ਵਸਾਏ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਿਸ ਨੋ ਆਪਿ ਕਰੇ ਸੁ ਹੋਵੈ ਏਕਸ ਸਿਉ ਲਿਵ ਲਾਏ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਆਪਿ ਕਰਤਾ ਆਪੇ ਹੁਕਮੁ ਬੁਝਾਏ
॥੨੬॥ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਸਾਸਤ੍ਰ ਪੁੰਨ ਪਾਪ ਬੀਚਾਰਦੇ ਤਤੈ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣੀ॥ ਤਤੈ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣੀ ਗੁਰੂ ਬਾਝਹੁ ਤਤੈ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣੀ॥ ਤਿਹੀ ਗੁਣੀ ਸੰਸਾਰੁ ਭ੍ਰਮਿ ਸੁਤਾ ਸੁਤਿਆ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਣੀ॥ ਗੁਰ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਸੇ ਜਨ ਜਾਗੇ ਜਿਨਾ ਹਰਿ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਬੋਲਹਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸੋ ਤਤੁ ਪਾਏ ਜਿਸ ਨੋ ਅਨਦਿਨੁ ਹਰਿ ਲਿਵ ਲਾਗੈ ਜਾਗਤ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਣੀ॥੨੭॥ ਮਾਤਾ ਕੇ ਉਦਰ ਮਹਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ਕਰੇ ਸੋ ਕਿਉ ਮਨਹੁ ਵਿਸਾਰੀਐ॥ ਮਨਹੁ ਕਿਉ ਵਿਸਾਰੀਐ ਏਵਡੁ ਦਾਤਾ ਜਿ ਅਗਨਿ ਮਹਿ ਆਹਾਰੁ ਪਹੁਚਾਵਏ॥ ਓਸ ਨੋ ਕਿਹੁ ਪੋਹਿ ਨ ਸਕੀ ਜਿਸ ਨਉ ਆਪਣੀ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ibr1umxgbc1t700671gur4mq7klhac3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/921</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22081</id>
    <revision>
      <id>225489</id>
      <parentid>53185</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225489</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3761" sha1="hqo4o9zaavjhl5o57zlgdacrf3o8l8v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੨੧}}&lt;/noinclude&gt;ਲਿਵ ਲਾਵਏ॥ ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਆਪੇ ਲਾਏ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਦਾ ਸਮਾਲੀਐ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਏਵਡੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਕਿਉ ਮਨਹੁ ਵਿਸਾਰੀਐ॥੨੮॥ ਜੈਸੀ ਅਗਨਿ ਉਦਰ ਮਹਿ ਤੈਸੀ ਬਾਹਰਿ ਮਾਇਆ॥ ਮਾਇਆ ਅਗਨਿ ਸਭ ਇਕੋ ਜੇਹੀ ਕਰਤੈ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇਆ॥ ਜਾ ਤਿਸੁ ਭਾਣਾ ਤਾ ਜੰਮਿਆ ਪਰਵਾਰਿ ਭਲਾ ਭਾਇਆ॥ ਲਿਵ ਛੁੜਕੀ ਲਗੀ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਮਾਇਆ ਅਮਰੁ ਵਰਤਾਇਆ॥ ਏਹ ਮਾਇਆ ਜਿਤੁ ਹਰਿ ਵਿਸਰੈ ਮੋਹੁ ਉਪਜੈ ਭਾਉ ਦੂਜਾ ਲਾਇਆ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਜਿਨਾ ਲਿਵ ਲਾਗੀ ਤਿਨੀ ਵਿਚੇ ਮਾਇਆ ਪਾਇਆ॥੨੯॥ ਹਰਿ ਆਪਿ ਅਮੁਲਕੂ ਹੈ ਮੁਲਿ ਨ ਪਾਇਆ ਜਾਇ॥ ਮੁਲਿ ਨ ਪਾਇਆ ਜਾਇ ਕਿਸੈ ਵਿਟਹੁ ਰਹੇ ਲੋਕ ਵਿਲਲਾਇ॥ ਐਸਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਜੇ ਮਿਲੈ ਤਿਸ ਨੋ ਸਿਰੁ ਸਉਪੀਐ ਵਿਚਹੁ ਆਪੁ ਜਾਇ॥ ਜਿਸ ਦਾ ਜੀਉ ਤਿਸੁ ਮਿਲਿ ਰਹੈ ਹਰਿ ਵਸੈ ਮਨਿ ਆਇ॥
ਹਰਿ ਆਪਿ ਅਮੁਲਕੁ ਹੈ ਭਾਗ ਤਿਨਾ ਕੇ ਨਾਨਕਾ ਜਿਨ ਹਰਿ ਪਲੈ ਪਾਇ॥੩੦॥ ਹਰਿ ਰਾਸਿ ਮੇਰੀ ਮਨੁ ਵਣਜਾਰਾ॥ ਹਰਿ ਰਾਸਿ ਮੇਰੀ ਮਨੁ ਵਣਜਾਰਾ ਸਤਿਗੁਰ ਤੇ ਰਾਸਿ ਜਾਣੀ॥ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਿਤ ਜਪਿਹੁ ਜੀਅਹੁ ਲਾਹਾ ਖਟਿਹੁ ਦਿਹਾੜੀ॥ ਏਹੁ ਧਨੁ ਤਿਨਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਨ ਹਰਿ ਆਪੇ ਭਾਣਾ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਹਰਿ ਰਾਸਿ ਮੇਰੀ ਮਨੁ ਹੋਆ ਵਣਜਾਰਾ॥੩੧॥ ਏ ਰਸਨਾ ਤੂ ਅਨ ਰਸਿ ਰਾਚਿ ਰਹੀ ਤੇਰੀ ਪਿਆਸ ਨ ਜਾਇ॥ ਪਿਆਸ ਨ ਜਾਇ ਹੋਰਤੁ ਕਿਤੈ ਜਿਚਰੁ ਹਰਿ ਰਸੁ ਪਲੈ ਨ ਪਾਇ॥ ਹਰਿ ਰਸੁ ਪਾਇ ਪਲੈ ਪੀਐ ਹਰਿ ਰਸੁ ਬਹੁੜਿ ਨ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਲਾਗੈ ਆਇ॥ ਏਹੁ
ਹਰਿ ਰਸੁ ਕਰਮੀ ਪਾਈਐ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮਿਲੈ ਜਿਸੁ ਆਇ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਹੋਰਿ ਅਨ ਰਸ ਸਭਿ ਵੀਸਰੇ ਜਾ ਹਰਿ ਵਸੈ ਮਨਿ ਆਇ॥੩੨॥ ਏ ਸਰੀਰਾ ਮੇਰਿਆ ਹਰਿ ਤੁਮ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਰਖੀ ਤਾ ਤੂ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇਆ॥ ਹਰਿ ਜੋਤਿ
ਰਖੀ ਤੁਧੁ ਵਿਚਿ ਤਾ ਤੂ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇਆ॥ ਹਰਿ ਆਪੇ ਮਾਤਾ ਆਪੇ ਪਿਤਾ ਜਿਨਿ ਜੀਉ ਉਪਾਇ ਜਗਤੁ ਦਿਖਾਇਆ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਬੁਝਿਆ ਤਾ ਚਲਤੁ ਹੋਆ ਚਲਤੁ ਨਦਰੀ ਆਇਆ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਕਾ 
ਮੂਲੁ ਰਚਿਆ ਜੋਤਿ ਰਾਖੀ ਤਾ ਤੂ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇਆ॥੩੩॥ ਮਨਿ ਚਾਉ ਭਇਆ ਪ੍ਰਭ ਆਗਮੁ ਸੁਣਿਆ॥ ਹਰਿ ਮੰਗਲੁ ਗਾਉ ਸਖੀ ਗ੍ਰਿਹੁ ਮੰਦਰੁ ਬਣਿਆ॥ ਹਰਿ ਗਾਉ ਮੰਗਲੁ ਨਿਤ ਸਖੀਏ ਸੋਗੁ ਦੂਖੁ ਨ ਵਿਆਪਏ॥ 
ਗੁਰ ਚਰਨ ਲਾਗੇ ਦਿਨ ਸਭਾਗੇ ਆਪਣਾ ਪਿਰ ਜਾਪਏ॥ ਅਨਹਤ ਬਾਣੀ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਜਾਣੀ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਹਰਿ ਰਸੁ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hqo4o9zaavjhl5o57zlgdacrf3o8l8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/922</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22086</id>
    <revision>
      <id>225627</id>
      <parentid>53190</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T00:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225627</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3925" sha1="pirbkuxqbncrfkdxvep0mjy6lghm97d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੨੨}}&lt;/noinclude&gt;ਭੋਗੋ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਪ੍ਰਭੁ ਆਪਿ ਮਿਲਿਆ ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਜੋਗੋ॥੩੪॥ ਏ ਸਰੀਰਾ ਮੇਰਿਆ ਇਸੁ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇ ਕੈ ਕਿਆ ਤੁਧੁ ਕਰਮ ਕਮਾਇਆ॥ ਕਿ ਕਰਮ ਕਮਾਇਆ ਤੁਧੁ ਸਰੀਰਾ ਜਾ ਤੂ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇਆ॥ ਜਿਨਿ ਹਰਿ ਤੇਰਾ ਰਚਨੁ ਰਚਿਆ ਸੋ ਹਰਿ ਮਨਿ ਨ ਵਸਾਇਆ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਹਰਿ ਮੰਨਿ ਵਸਿਆ ਪੂਰਬਿ ਲਿਖਿਆ ਪਾਇਆ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਏਹੁ ਸਰੀਰੁ ਪਰਵਾਣੁ ਹੋਆ ਜਿਨਿ ਸਤਿਗੁਰ ਸਿਉ ਚਿਤੁ ਲਾਇਆ॥੩੫॥ ਏ ਨੇਤ੍ਰਹੁ
ਮੇਰਿਹੋ ਹਰਿ ਤੁਮ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਧਰੀ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਦੇਖਹੁ ਕੋਈ॥ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਦੇਖਹੁ ਕੋਈ ਨਦਰੀ ਹਰਿ ਨਿਹਾਲਿਆ॥ ਏਹੁ ਵਿਸੁ ਸੰਸਾਰੁ ਤੁਮ ਦੇਖਦੇ ਏਹੁ ਹਰਿ ਕਾ ਰੂਪੁ ਹੈ ਹਰਿ ਰੂਪੁ ਨਦਰੀ ਆਇਆ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਬੁਝਿਆ ਜਾ ਵੇਖਾ ਹਰਿ ਇਕੁ ਹੈ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਏਹਿ ਨੇਤ੍ਰ ਅੰਧ ਸੇ ਸਤਿਗੁਰਿ ਮਿਲਿਐ ਦਿਬ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਹੋਈ॥੩੬॥ ਏ ਸ੍ਰਵਣਹੁ ਮੇਰਹੋ ਸਾਚੈ ਸੁਨਣੈ ਨੋ ਪਠਾਏ॥ ਸਾਚੈ ਸੁਨਣੈ ਨੋ ਪਠਾਏ ਸਰੀਰਿ ਲਾਏ ਸੁਣਹੁ ਸਤਿ ਬਾਣੀ॥ ਜਿਤੁ ਸੁਣੀ ਮਨੁ ਤਨੁ ਹਰਿਆ ਹੋਆ ਰਸਨਾ ਰਸਿ ਸਮਾਣੀ॥ ਸਚੁ ਅਲਖ ਵਿਡਾਣੀ ਤਾ ਕੀ ਗਤਿ ਕਹੀ ਨ ਜਾਏ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮੁ ਸੁਣਹੁ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋਵਹੁ ਸਾਚੈ ਸੁਨਣੈ ਨੋ ਪਠਾਏ॥੩੭॥ ਹਰਿ ਜੀਉ ਗੁਫਾ ਅੰਦਰਿ ਰਖਿ ਕੈ ਵਾਜਾ ਪਵਣੁ ਵਜਾਇਆ॥ ਵਜਾਇਆ ਵਾਜਾ ਪਉਣ 
ਨਉ ਦੁਆਰੇ ਪਰਗਟੁ ਕੀਏ ਦਸਵਾ ਗੁਪਤੁ ਰਖਾਇਆ॥ ਗੁਰਦੁਆਰੈ ਲਾਇ ਭਾਵਨੀ ਇਕਨਾ ਦਸਵਾ ਦੁਆਰੁ ਦਿਖਾਇਆ॥ ਤਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਨਾਉ ਨਵ ਨਿਧਿ ਤਿਸ ਦਾ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਈ ਪਾਇਆ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਹਰਿ ਪਿਆਰੈ
ਜੀਉ ਗੁਫਾ ਅੰਦਰਿ ਰਖਿ ਕੈ ਵਾਜਾ ਪਵਣੁ ਵਜਾਇਆ॥੩੮॥ ਏਹੁ ਸਾਚਾ ਸੋਹਿਲਾ ਸਾਚੈ ਘਰਿ ਗਾਵਹੁ॥ ਗਾਵਹੁ ਤ ਸੋਹਿਲਾ ਘਰਿ ਸਾਚੈ ਜਿਥੈ ਸਦਾ ਸਚੁ ਧਿਆਵਹੇ॥ ਸਚੋ ਧਿਆਵਹਿ ਜਾ ਤੁਧੁ ਭਾਵਹਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਿਨਾ ਬੁਝਾਵਹੇ॥ ਇਹੁ ਸਚੁ ਸਭਨਾ ਕਾ ਖਸਮੁ ਹੈ ਜਿਸੁ ਬਖਸੇ ਸੋ ਜਨੁ ਪਾਵਹੇ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸਚੁ ਸੋਹਿਲਾ ਸਚੈ ਘਰਿ ਗਾਵਹੇ॥੩੯॥ ਅਨਦੁ ਸੁਣਹੁ ਵਡਭਾਗੀਹੋ ਸਗਲ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ॥ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਆ ਉਤਰੇ ਸਗਲ ਵਿਸੂਰੇ॥ ਦੂਖ ਰੋਗ ਸੰਤਾਪ ਉਤਰੇ ਸੁਣੀ ਸਚੀ ਬਾਣੀ॥ ਸੰਤ ਸਾਜਨ ਭਏ ਸਰਸੇ ਪੂਰੇ ਗੁਰ ਤੇ ਜਾਣੀ॥ ਸੁਣਤੇ ਪੁਨੀਤ
ਕਹਤੇ ਪਵਿਤੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰੇ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰ ਚਰਣ ਲਾਗੇ ਵਾਜੇ ਅਨਹਦ ਤੂਰੇ॥੪੦॥੧॥&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pirbkuxqbncrfkdxvep0mjy6lghm97d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/923</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22091</id>
    <revision>
      <id>225628</id>
      <parentid>53195</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T01:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225628</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3612" sha1="qjmpeked3v2hrs55pp12m3ykwt0wk8s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੨੩}}&lt;/noinclude&gt;{{center|ਰਾਮਕਲੀ ਸਦੁ ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥}} 
ਜਗਿ ਦਾਤਾ ਸੋਇ ਭਗਤਿ ਵਛਲੁ ਤਿਹੁ ਲੋਇ ਜੀਉ॥ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਸਮਾਵਏ ਅਵਰੁ ਨ ਜਾਣੈ ਕੋਇ ਜੀਉ॥ ਅਵਰੋ
ਨ ਜਾਣਹਿ ਸਬਦਿ ਗੁਰ ਕੈ ਏਕੁ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵਹੇ॥ ਪਰਸਾਦਿ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਪਰਮ ਪਦਵੀ ਪਾਵਹੇ॥ ਆਇਆ ਹਕਾਰਾ ਚਲਣਵਾਰਾ ਹਰਿ ਰਾਮ ਨਾਮਿ ਸਮਾਇਆ॥ ਜਗਿ ਅਮਰੁ ਅਟਲੁ ਅਤੋਲੁ ਠਾਕੁਰੁ ਭਗਤਿ ਤੇ ਹਰਿ ਪਾਇਆ॥੧॥ ਹਰਿ ਭਾਣਾ ਗੁਰ ਭਾਇਆ ਗੁਰੁ ਜਾਵੈ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭ ਪਾਸਿ ਜੀਉ॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਕਰੇ ਹਰਿ ਪਹਿ ਬੇਨਤੀ ਮੇਰੀ ਪੈਜ ਰਖਹੁ ਅਰਦਾਸਿ ਜੀਉ॥ ਪੈਜ ਰਾਖਹੁ ਹਰਿ ਜਨ ਕੇਰੀ ਹਰਿ ਦੇਹੁ ਨਾਮੁ ਨਿਰੰਜਨੋ॥ ਅੰਤਿ ਚਲਦਿਆ ਹੋਇ ਬੇਲੀ ਜਮਦੂਤ ਕਾਲੁ ਨਿਖੰਜਨੋ॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੀ ਬੇਨਤੀ ਪਾਈ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭਿ ਸੁਣੀ ਅਰਦਾਸਿ ਜੀਉ॥ ਹਰਿ ਧਾਰਿ ਕਿਰਪਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮਿਲਾਇਆ ਧਨੁ ਧਨੁ ਕਹੈ ਸਾਬਾਸਿ ਜੀਉ॥੨॥ ਮੇਰੇ ਸਿਖ ਸੁਣਹੁ ਪੁਤ ਭਾਈਹੋ ਮੇਰੈ ਹਰਿ ਭਾਣਾ ਆਉ ਮੈ ਪਾਸਿ ਜੀਉ॥ ਹਰਿ ਭਾਣਾ ਗੁਰ ਭਾਇਆ ਮੇਰਾ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਕਰੇ ਸਾਬਾਸਿ ਜੀਉ॥ ਭਗਤੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੁਰਖੁ ਸੋਈ ਜਿਸੁ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭ ਭਾਣਾ ਭਾਵਏ॥ ਆਨੰਦ ਅਨਹਦ ਵਜਹਿ ਵਾਜੇ ਹਰਿ ਆਪਿ ਗਲਿ ਮੇਲਾਵਏ॥ ਤੁਸੀ ਪੁਤ ਭਾਈ ਪਰਵਾਰੁ ਮੇਰਾ ਮਨਿ ਵੇਖਹੁ ਕਰਿ ਨਿਰਜਾਸਿ ਜੀਉ॥ ਧੁਰਿ ਲਿਖਿਆ ਪਰਵਾਣਾ ਫਿਰੈ
ਨਾਹੀ ਗੁਰੁ ਜਾਇ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭ ਪਾਸਿ ਜੀਉ॥੩॥ ਸਤਿਗੁਰਿ ਭਾਣੈ ਆਪਣੈ ਬਹਿ ਪਰਵਾਰੁ ਸਦਾਇਆ॥ ਮਤ ਮੈ ਪਿਛੈ ਕੋਈ ਰੋਵਸੀ ਸੋ ਮੈ ਮੂਲਿ ਨ ਭਾਇਆ॥ ਮਿਤੁ ਪੈਝੈ ਮਿਤੁ ਬਿਗਸੈ ਜਿਸੁ ਮਿਤ ਕੀ ਪੈਜ ਭਾਵਏ॥ ਤੁਸੀ ਵੀਚਾਰਿ ਦੇਖਹੁ ਪੁਤ ਭਾਈ ਹਰਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੈਨਾਵਏ॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪਰਤਖਿ ਹੋਦੈ ਬਹਿ ਰਾਜੁ ਆਪਿ ਟਿਕਾਇਆ॥
ਸਭਿ ਸਿਖ ਬੰਧਪ ਪਰ ਭਾਈ ਰਾਮਦਾਸ ਪੈਰੀ ਪਾਇਆ॥੪॥ ਅੰਤੇ ਸਤਿਗੁਰ ਬੋਲਿਆ ਮੈ ਪਿਛੈ ਕੀਰਤਨੁ ਕਰਿਅਹੁ ਨਿਰਬਾਣੁ ਜੀਉ॥ ਕੇਸੋ ਗੋਪਾਲ ਪੰਡਿਤ ਸਦਿਅਹੁ ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਥਾ ਪੜਹਿ ਪੁਰਾਣੁ ਜੀਉ॥ ਹਰਿ ਕਥਾ ਪੜੀਐ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਸੁਣੀਐ ਬੇਬਾਣੁ ਹਰਿ ਰੰਗੁ ਗੁਰ ਭਾਵਏ॥ ਪਿੰਡੁ ਪਤਲਿ ਕਿਰਿਆ ਦੀਵਾ ਫੁਲ ਹਰਿ ਸਰਿ ਪਾਵਏ॥ ਹਰਿ ਭਾਇਆ ਸਤਿਗੁਰੁ ਬੋਲਿਆ ਹਰਿ ਮਿਲਿਆ ਪੁਰਖੁ ਸੁਜਾਣੁ ਜੀਉ॥ ਰਾਮਦਾਸ ਸੋਢੀ ਤਿਲਕੁ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qjmpeked3v2hrs55pp12m3ykwt0wk8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/924</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22096</id>
    <revision>
      <id>225629</id>
      <parentid>53200</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T01:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225629</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3694" sha1="5fiihzouu64givexpole18ixl4yzxof" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੨੪}}&lt;/noinclude&gt;ਦੀਆ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਸਚੁ ਨੀਸਾਣੁ ਜੀਉ॥੫॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੁਰਖੁ ਜਿ ਬੋਲਿਆ ਗੁਰਸਿਖਾ ਮੰਨਿ ਲਈ ਰਜਾਇ ਜੀਉ॥ ਮੋਹਰੀ ਪੁਤੁ ਸਨਮੁਖੁ ਹੋਇਆ ਰਾਮਦਾਸੈ ਪੈਰੀ ਪਾਇ ਜੀਉ॥ ਸਭ ਪਵੈ ਪੈਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੇਰੀ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਆਪੁ ਰਖਿਆ॥ ਕੋਈ ਕਰਿ ਬਖੀਲੀ ਨਿਵੈ ਨਾਹੀ ਫਿਰਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਆਣਿ ਨਿਵਾਇਆ॥ ਹਰਿ ਗੁਰਹਿ ਭਾਣਾ
ਦੀਈ ਵਡਿਆਈ ਧੁਰਿ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖੁ ਰਜਾਇ ਜੀਉ॥ ਕਹੈ ਸੁੰਦਰੁ ਸੁਣਹੁ ਸੰਤਹੁ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਪੈਰੀ ਪਾਇ ਜੀਉ॥੬॥੧॥

{{gap|10em}}ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੫ ਛੰਤ ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ ਸਾਜਨੜਾ ਮੇਰਾ ਸਾਜਨੜਾ ਨਿਕਟਿ ਖਲੋਇਅੜਾ ਮੇਰਾ ਸਾਜਨੜਾ॥ ਜਾਨੀਅੜਾ ਹਰਿ ਜਾਨੀਅੜਾ ਨੈਣ ਅਲੋਇਅੜਾ ਹਰਿ ਜਾਨੀਅੜਾ॥
ਨੈਣ ਅਲੋਇਆ ਘਟਿ ਘਟਿ ਸੋਇਆ ਅਤਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਿਅ ਗੂੜਾ॥ ਨਾਲਿ ਹੋਵੰਦਾ ਲਹਿ ਨ ਸਕੰਦਾ ਸੁਆਉ ਨ ਜਾਣੈ ਮੂੜਾ॥ ਮਾਇਆ ਮਦਿ ਮਾਤਾ ਹੋਛੀ ਬਾਤਾ ਮਿਲਣੁ ਨ ਜਾਈ ਭਰਮ ਧੜਾ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਨਾਹੀ ਸੂਝੈ ਹਰਿ ਸਾਜਨੁ ਸਭ ਕੈ ਨਿਕਟਿ ਖੜਾ॥੧॥ ਗੋਬਿੰਦਾ ਮੇਰੇ ਗੋਬਿੰਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਅਧਾਰਾ ਮੇਰੇ ਗੋਬਿੰਦਾ॥ ਕਿਰਪਾਲਾ ਮੇਰੇ ਕਿਰਪਾਲਾ ਦਾਨ ਦਾਤਾਰਾ ਮੇਰੇ ਕਿਰਪਾਲਾ॥ ਦਾਨ ਦਾਤਾਰਾ ਅਪਰ ਅਪਾਰਾ ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ ਸੋਹਨਿਆ॥ ਇਕ ਦਾਸੀ ਧਾਰੀ ਸਬਲ ਪਸਾਰੀ ਜੀਅ ਜੰਤ ਲੈ ਮੋਹਨਿਆ॥ ਜਿਸ ਨੋ ਰਾਖੈ ਸੋ ਸਚੁ ਭਾਖੈ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਬੀਚਾਰਾ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਕਉ ਭਾਣਾ ਤਿਸ ਹੀ ਕਉ ਪ੍ਰਭੁ ਪਿਆਰਾ॥੨॥ ਮਾਣੋ ਪ੍ਰਭ ਮਾਣੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭ ਕਾ ਮਾਣੋ॥ ਜਾਣੋ ਪ੍ਰਭੁ ਜਾਣੋ ਸੁਆਮੀ ਸੁਘੜੁ ਸੁਜਾਣੋ॥ ਸੁਘੜ ਸੁਜਾਨਾ ਸਦ ਪਰਧਾਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮਾ॥ ਚਾਖਿ ਅਘਾਣੇ ਸਾਰਿਗਪਾਣੇ ਜਿਨ ਕੈ ਭਾਗ ਮਥਾਨਾ॥ ਤਿਨ ਹੀ ਪਾਇਆ ਤਿਨਹਿ ਧਿਆਇਆ ਸਗਲ
ਤਿਸੈ ਕਾ ਮਾਣੋ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਥਿਰੁ ਤਖਤਿ ਨਿਵਾਸੀ ਸਚੁ ਤਿਸੈ ਦੀਬਾਣੋ॥੩॥ ਮੰਗਲਾ ਹਰਿ ਮੰਗਲਾ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸੁਣੀਐ ਮੰਗਲਾ॥ ਸੋਹਿਲੜਾ ਪ੍ਰਭ ਸੋਹਿਲੜਾ ਅਨਹਦ ਧੁਨੀਐ ਸੋਹਿਲੜਾ॥ ਅਨਹਦ ਵਾਜੇ ਸਬਦ ਅਗਾਜੇ ਨਿਤ ਨਿਤ ਜਿਸਹਿ ਵਧਾਈ॥ ਸੋ ਪ੍ਰਭੁ ਧਿਆਈਐ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਪਾਈਐ ਮਰੈ ਨ ਆਵੈ ਜਾਈ॥ ਚੂਕੀ ਪਿਆਸਾ ਪੂਰਨ ਆਸਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਿਲੁ ਨਿਰਗੁਨੀਐ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਘਰਿ ਪ੍ਰਭ ਮੇਰੇ ਕੈ ਨਿਤ ਨਿਤ ਮੰਗਲੁ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5fiihzouu64givexpole18ixl4yzxof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225630</id>
      <parentid>225629</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T01:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <origin>225630</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3694" sha1="lad777uqmnyyxk4hz88tz5xtvi69git" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੨੪}}&lt;/noinclude&gt;ਦੀਆ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਸਚੁ ਨੀਸਾਣੁ ਜੀਉ॥੫॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੁਰਖੁ ਜਿ ਬੋਲਿਆ ਗੁਰਸਿਖਾ ਮੰਨਿ ਲਈ ਰਜਾਇ ਜੀਉ॥ ਮੋਹਰੀ ਪੁਤੁ ਸਨਮੁਖੁ ਹੋਇਆ ਰਾਮਦਾਸੈ ਪੈਰੀ ਪਾਇ ਜੀਉ॥ ਸਭ ਪਵੈ ਪੈਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੇਰੀ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਆਪੁ ਰਖਿਆ॥ ਕੋਈ ਕਰਿ ਬਖੀਲੀ ਨਿਵੈ ਨਾਹੀ ਫਿਰਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਆਣਿ ਨਿਵਾਇਆ॥ ਹਰਿ ਗੁਰਹਿ ਭਾਣਾ
ਦੀਈ ਵਡਿਆਈ ਧੁਰਿ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖੁ ਰਜਾਇ ਜੀਉ॥ ਕਹੈ ਸੁੰਦਰੁ ਸੁਣਹੁ ਸੰਤਹੁ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਪੈਰੀ ਪਾਇ ਜੀਉ॥੬॥੧॥

{{gap|12em}}ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੫ ਛੰਤ ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ ਸਾਜਨੜਾ ਮੇਰਾ ਸਾਜਨੜਾ ਨਿਕਟਿ ਖਲੋਇਅੜਾ ਮੇਰਾ ਸਾਜਨੜਾ॥ ਜਾਨੀਅੜਾ ਹਰਿ ਜਾਨੀਅੜਾ ਨੈਣ ਅਲੋਇਅੜਾ ਹਰਿ ਜਾਨੀਅੜਾ॥
ਨੈਣ ਅਲੋਇਆ ਘਟਿ ਘਟਿ ਸੋਇਆ ਅਤਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਿਅ ਗੂੜਾ॥ ਨਾਲਿ ਹੋਵੰਦਾ ਲਹਿ ਨ ਸਕੰਦਾ ਸੁਆਉ ਨ ਜਾਣੈ ਮੂੜਾ॥ ਮਾਇਆ ਮਦਿ ਮਾਤਾ ਹੋਛੀ ਬਾਤਾ ਮਿਲਣੁ ਨ ਜਾਈ ਭਰਮ ਧੜਾ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਨਾਹੀ ਸੂਝੈ ਹਰਿ ਸਾਜਨੁ ਸਭ ਕੈ ਨਿਕਟਿ ਖੜਾ॥੧॥ ਗੋਬਿੰਦਾ ਮੇਰੇ ਗੋਬਿੰਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਅਧਾਰਾ ਮੇਰੇ ਗੋਬਿੰਦਾ॥ ਕਿਰਪਾਲਾ ਮੇਰੇ ਕਿਰਪਾਲਾ ਦਾਨ ਦਾਤਾਰਾ ਮੇਰੇ ਕਿਰਪਾਲਾ॥ ਦਾਨ ਦਾਤਾਰਾ ਅਪਰ ਅਪਾਰਾ ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ ਸੋਹਨਿਆ॥ ਇਕ ਦਾਸੀ ਧਾਰੀ ਸਬਲ ਪਸਾਰੀ ਜੀਅ ਜੰਤ ਲੈ ਮੋਹਨਿਆ॥ ਜਿਸ ਨੋ ਰਾਖੈ ਸੋ ਸਚੁ ਭਾਖੈ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਬੀਚਾਰਾ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਕਉ ਭਾਣਾ ਤਿਸ ਹੀ ਕਉ ਪ੍ਰਭੁ ਪਿਆਰਾ॥੨॥ ਮਾਣੋ ਪ੍ਰਭ ਮਾਣੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭ ਕਾ ਮਾਣੋ॥ ਜਾਣੋ ਪ੍ਰਭੁ ਜਾਣੋ ਸੁਆਮੀ ਸੁਘੜੁ ਸੁਜਾਣੋ॥ ਸੁਘੜ ਸੁਜਾਨਾ ਸਦ ਪਰਧਾਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮਾ॥ ਚਾਖਿ ਅਘਾਣੇ ਸਾਰਿਗਪਾਣੇ ਜਿਨ ਕੈ ਭਾਗ ਮਥਾਨਾ॥ ਤਿਨ ਹੀ ਪਾਇਆ ਤਿਨਹਿ ਧਿਆਇਆ ਸਗਲ
ਤਿਸੈ ਕਾ ਮਾਣੋ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਥਿਰੁ ਤਖਤਿ ਨਿਵਾਸੀ ਸਚੁ ਤਿਸੈ ਦੀਬਾਣੋ॥੩॥ ਮੰਗਲਾ ਹਰਿ ਮੰਗਲਾ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸੁਣੀਐ ਮੰਗਲਾ॥ ਸੋਹਿਲੜਾ ਪ੍ਰਭ ਸੋਹਿਲੜਾ ਅਨਹਦ ਧੁਨੀਐ ਸੋਹਿਲੜਾ॥ ਅਨਹਦ ਵਾਜੇ ਸਬਦ ਅਗਾਜੇ ਨਿਤ ਨਿਤ ਜਿਸਹਿ ਵਧਾਈ॥ ਸੋ ਪ੍ਰਭੁ ਧਿਆਈਐ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਪਾਈਐ ਮਰੈ ਨ ਆਵੈ ਜਾਈ॥ ਚੂਕੀ ਪਿਆਸਾ ਪੂਰਨ ਆਸਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਿਲੁ ਨਿਰਗੁਨੀਐ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਘਰਿ ਪ੍ਰਭ ਮੇਰੇ ਕੈ ਨਿਤ ਨਿਤ ਮੰਗਲੁ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lad777uqmnyyxk4hz88tz5xtvi69git</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/925</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22101</id>
    <revision>
      <id>225631</id>
      <parentid>53205</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T02:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225631</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3751" sha1="a14zz3910vc4668crceeciu7h6k7zdb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੨੫}}&lt;/noinclude&gt;ਸੁਨੀਐ॥੪॥੧॥ ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੫॥ ਹਰਿ ਹਰਿ ਧਿਆਇ ਮਨਾ ਖਿਨੁ ਨ ਵਿਸਾਰੀਐ॥
ਰਾਮ ਰਾਮਾ ਰਾਮ ਰਮਾ ਕੰਠਿ ਉਰ ਧਾਰੀਐ॥ ਉਰ ਧਾਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਪੁਰਖੁ ਪੂਰਨੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਨਿਰੰਜਨੋ॥ ਭੈ ਦੂਰਿ ਕਰਤਾ ਪਾਪ ਹਰਤਾ ਦੁਸਹ ਦੁਖ ਭਵ ਖੰਡਨੋ॥ ਜਗਦੀਸ ਈਸ ਗੋਪਾਲ ਮਾਧੋ ਗੁਣ ਗੋਵਿੰਦ ਵੀਚਾਰੀਐ॥
ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਮਿਲਿ ਸੰਗਿ ਸਾਧੂ ਦਿਨਸੁ ਰੈਣਿ ਚਿਤਾਰੀਐ॥੧॥ ਚਰਨ ਕਮਲ ਆਧਾਰੁ ਜਨ ਕਾ ਆਸਰਾ॥ ਮਾਲੁ ਮਿਲਖ ਭੰਡਾਰ ਨਾਮੁ ਅਨੰਤ ਧਰਾ॥ ਨਾਮੁ ਨਰਹਰ ਨਿਧਾਨੁ ਜਿਨ ਕੈ ਰਸ ਭੋਗ ਏਕ ਨਰਾਇਣਾ॥ ਰਸ ਰੂਪ ਰੰਗ ਅਨੰਤ ਬੀਠਲ ਸਾਸਿ ਸਾਸਿ ਧਿਆਇਣਾ॥ ਕਿਲਵਿਖ ਹਰਣਾ ਨਾਮ ਪੁਨਹਚਰਣਾ ਨਾਮੁ ਜਮ ਕੀ ਤ੍ਰਾਸ ਹਰਾ॥
ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਰਾਸਿ ਜਨ ਕੀ ਚਰਨ ਕਮਲਹ ਆਸਰਾ॥੨॥ ਗੁਣ ਬੇਅੰਤ ਸੁਆਮੀ ਤੇਰੇ ਕੋਇ ਨ ਜਾਨਈ॥ ਦੇਖਿ ਚਲਤ ਦਇਆਲ ਸੁਣਿ ਭਗਤ ਵਖਾਨਈ॥ ਜੀਅ ਜੰਤ ਸਭਿ ਤੁਝੁ ਧਿਆਵਹਿ ਪੁਰਖਪਤਿ ਪਰਮੇਸਰਾ॥ ਸਰਬ ਜਾਚਿਕ ਏਕੁ ਦਾਤਾ ਕਰੁਣਾ ਮੈ ਜਗਦੀਸਰਾ॥ ਸਾਧੂ ਸੰਤੁ ਸੁਜਾਣੁ ਸੋਈ ਜਿਸਹਿ ਪ੍ਰਭ ਜੀ ਮਾਨਈ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਕਰਹੁ ਕਿਰਪਾ ਸੋਇ ਤੁਝਹਿ ਪਛਾਨਈ॥੩॥ ਮੋਹਿ ਨਿਰਗੁਣ ਅਨਾਥੁ ਸਰਣੀ ਆਇਆ॥
ਬਲਿ ਬਲਿ ਬਲਿ ਗੁਰਦੇਵ ਜਿਨਿ ਨਾਮੁ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ॥ ਗੁਰਿ ਨਾਮੁ ਦੀਆ ਕੁਸਲੁ ਥੀਆ ਸਰਬ ਇਛਾ ਪੁੰਨੀਆ॥ ਜਲਨੇ ਬੁਝਾਈ ਸਾਂਤਿ ਆਈ ਮਿਲੇ ਚਿਰੀ ਵਿਛੁੰਨਿਆ॥ ਆਨੰਦ ਹਰਖ ਸਹਜ ਸਾਚੇ ਮਹਾ ਮੰਗਲ ਗੁਣ
ਗਾਇਆ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਪ੍ਰਭ ਕਾ ਗੁਰ ਪੂਰੇ ਤੇ ਪਾਇਆ॥੪॥੨॥ ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੫॥ ਰੁਣ ਝੁਣੋ ਸਬਦੁ ਅਨਾਹਦੁ ਨਿਤ ਉਠਿ ਗਾਈਐ ਸੰਤਨ ਕੈ॥ ਕਿਲਵਿਖ ਸਭਿ ਦੋਖ ਬਿਨਾਸਨੁ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਜਪੀਐ ਗੁਰ ਮੰਤਨ ਕੈ॥ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਲੀਜੈ ਅਮਿਉ ਪੀਜੈ ਰੈਣਿ ਦਿਨਸੁ ਅਰਾਧੀਐ॥ ਜੋਗ ਦਾਨ ਅਨੇਕ ਕਿਰਿਆ ਲਗਿ 
ਚਰਣ ਕਮਲਹ ਸਾਧੀਐ॥ ਭਾਉ ਭਗਤਿ ਦਇਆਲ ਮੋਹਨ ਦੂਖ ਸਗਲੇ ਪਰਹਰੈ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਤਰੈ ਸਾਗਰੁ ਧਿਆਇ ਸੁਆਮੀ ਨਰਹਰੈ॥੧॥ ਸੁਖ ਸਾਗਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿਮਰਣੁ ਭਗਤ ਗਾਵਹਿ ਗੁਣ ਤੇਰੇ ਰਾਮ॥ ਅਨਦ ਮੰਗਲ ਗੁਰ ਚਰਣੀ ਲਾਗੇ ਪਾਏ ਸੂਖ ਘਨੇਰੇ ਰਾਮ॥ ਸੁਖ ਨਿਧਾਨੁ ਮਿਲਿਆ ਦੂਖ ਹਰਿਆ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਿ ਪ੍ਰਭਿ ਰਾਖਿਆ॥ ਹਰਿ ਚਰਣ ਲਾਗਾ ਭ੍ਰਮੁ ਭਉ ਭਾਗਾ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਰਸਨਾ ਭਾਖਿਆ॥ ਹਰਿ ਏਕੁ ਚਿਤਵੈ ਪ੍ਰਭੁ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a14zz3910vc4668crceeciu7h6k7zdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/926</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22106</id>
    <revision>
      <id>225632</id>
      <parentid>53210</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T02:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225632</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3855" sha1="f7lbh1hdhxjz6sxy5hhcgxlj57kbd0w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੨੬}}&lt;/noinclude&gt;ਏਕੁ ਗਾਵੈ ਹਰਿ ਏਕੁ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਇਆ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭਿ ਕਰੀ ਕਿਰਪਾ ਪੂਰਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪਾਇਆ॥੨॥ ਮਿਲਿ ਰਹੀਐ ਪ੍ਰਭ ਸਾਧ ਜਨਾ ਮਿਲਿ ਹਰਿ ਕੀਰਤਨੁ ਸੁਨੀਐ ਰਾਮ॥ ਦਇਆਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾਮੋਦਰ ਮਾਧੋ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਈਐ ਗੁਨੀਐ ਰਾਮ॥ ਦਇਆਲ ਦੁਖ ਹਰ ਸਰਣਿ ਦਾਤਾ ਸਗਲ ਦੋਖ ਨਿਵਾਰਣੋ॥ ਮੋਹ ਸੋਗ ਵਿਕਾਰ ਬਿਖੜੇ 
ਜਪਤ ਨਾਮ ਉਧਾਰਣੋ॥ ਸਭਿ ਜੀਅ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਸਭ ਰੇਣ ਥੀਵਾ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਮਇਆ ਕੀਜੈ ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਜਪਿ ਜੀਵਾ॥੩॥ ਰਾਖਿ ਲੀਏ ਪ੍ਰਭਿ ਭਗਤ ਜਨਾ ਅਪਣੀ ਚਰਣੀ ਲਾਏ ਰਾਮ॥
ਆਠ ਪਹਰ ਅਪਨਾ ਪ੍ਰਭੁ ਸਿਮਰਹੁ ਏਕੋ ਨਾਮੁ ਧਿਆਏ ਰਾਮ॥ ਧਿਆਇ ਸੋ ਪ੍ਰਭੁ ਤਰੇ ਭਵਜਲ ਰਹੇ ਆਵਣ ਜਾਣਾ॥ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਕਲਿਆਣ ਕੀਰਤਨੁ ਪ੍ਰਭ ਲਗਾ ਮੀਠਾ ਭਾਣਾ॥ ਸਭ ਇਛ ਪੁੰਨੀ ਆਸ ਪੂਰੀ ਮਿਲੇ ਸਤਿਗੁਰ ਪੂਰਿਆ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭਿ ਆਪਿ ਮੇਲੇ ਫਿਰਿ ਨਾਹੀ ਦੂਖ ਵਿਸੂਰਿਆ॥੪॥੩॥ ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੫ ਛੰਤ॥ ਸਲੋਕੁ॥ ਚਰਨ ਕਮਲ ਸਰਣਾਗਤੀ ਅਨਦ ਮੰਗਲ ਗੁਣ ਗਾਮ॥ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਆਰਾਧੀਐ ਬਿਪਤਿ
ਨਿਵਾਰਣ ਰਾਮ॥੧॥ ਛੰਤੁ॥ ਪ੍ਰਭ ਬਿਪਤਿ ਨਿਵਾਰਣੈ ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ ਜੀਉ॥ ਸਦਾ ਸਦਾ ਹਰਿ ਸਿਮਰੀਐ ਜਲਿ ਥਲਿ ਮਹੀਅਲਿ ਸੋਇ ਜੀਉ॥ ਜਲਿ ਥਲਿ ਮਹੀਅਲਿ ਪੂਰਿ ਰਹਿਆ ਇਕ ਨਿਮਖ ਮਨਹੁ ਨ ਵੀਸਰੈ॥ ਗੁਰ ਚਰਨ ਲਾਗੇ ਦਿਨ ਸਭਾਗੇ ਸਰਬ ਗੁਣ ਜਗਦੀਸਰੈ॥ ਕਰਿ ਸੇਵ ਸੇਵਕ ਦਿਨਸੁ ਰੈਣੀ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ
ਸੋ ਹੋਇ ਜੀਉ॥ ਬਲਿ ਜਾਇ ਨਾਨਕੁ ਸੁਖਹ ਦਾਤੇ ਪਰਗਾਸੁ ਮਨਿ ਤਨਿ ਹੋਇ ਜੀਉ॥੧॥ ਸਲੋਕੁ॥ ਹਰਿ ਸਿਮਰਤ ਮਨੁ ਤਨੁ ਸੁਖੀ ਬਿਨਸੀ ਦੁਤੀਆ ਸੋਚ॥ ਨਾਨਕ ਟੇਕ ਗੁਪਾਲ ਕੀ ਗੋਵਿੰਦ ਸੰਕਟ ਮੋਚ॥੧॥ ਛੰਤੁ॥ ਭੈ ਸੰਕਟ
ਕਾਟੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਇਆਲ ਜੀਉ॥ ਹਰਿ ਗੁਣ ਆਨੰਦ ਗਾਏ ਪ੍ਰਭ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ਜੀਉ॥ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ਅਚੁਤ ਪੁਰਖੁ ਏਕੋ ਤਿਸਹਿ ਸਿਉ ਰੰਗੁ ਲਾਗਾ॥ ਕਰ ਚਰਨ ਮਸਤਕੁ ਮੇਲਿ ਲੀਨੇ ਸਦਾ ਅਨਦਿਨੁ ਜਾਗਾ॥ ਜੀਉ ਪਿੰਡੁ ਗ੍ਰਿਹੁ ਥਾਨੁ ਤਿਸ ਕਾ ਤਨੁ ਜੋਬਨੁ ਧਨੁ ਮਾਲੁ ਜੀਉ॥ ਸਦ ਸਦਾ ਬਲਿ ਜਾਇ ਨਾਨਕੁ ਸਰਬ ਜੀਆ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ਜੀਉ॥੨॥ ਸਲੋਕੁ॥ ਰਸਨਾ ਉਚਰੈ ਹਰਿ ਹਰੇ ਗੁਣ ਗੋਵਿੰਦ ਵਖਿਆਨ॥ ਨਾਨਕ ਪਕੜੀ ਟੇਕ ਏਕ
ਪਰਮੇਸਰ ਰਖੈ ਨਿਦਾਨ॥੧॥ ਛੰਤੁ॥ ਸੋ ਸੁਆਮੀ ਪ੍ਰਭੁ ਰਖਕੋ ਅੰਚਲਿ ਤਾ ਕੈ ਲਾਗੁ ਜੀਉ॥ ਭਜੁ ਸਾਧੂ ਸੰਗਿ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f7lbh1hdhxjz6sxy5hhcgxlj57kbd0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/927</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22111</id>
    <revision>
      <id>225644</id>
      <parentid>53215</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225644</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3598" sha1="e1bo1wicstrzbzzco7kkgg0c4f12wrt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੨੭}}&lt;/noinclude&gt;ਦਇਆਲ ਦੇਵ ਮਨ ਕੀ ਮਤਿ ਤਿਆਗੁ ਜੀਉ॥ ਇਕ ਓਟ ਕੀਜੈ ਜੀਉ ਦੀਜੈ ਆਸ ਇਕ ਧਰਣੀਧਰੈ॥ ਸਾਧਸੰਗੇ
ਹਰਿ ਨਾਮ ਰੰਗੇ ਸੰਸਾਰੁ ਸਾਗਰੁ ਸਭੁ ਤਰੈ॥ ਜਨਮ ਮਰਣ ਬਿਕਾਰ ਛੂਟੇ ਫਿਰਿ ਨ ਲਾਗੈ ਦਾਗੁ ਜੀਉ॥ ਬਲਿ ਜਾਇ ਨਾਨਕੁ ਪੁਰਖ ਪੂਰਨ ਥਿਰੁ ਜਾ ਕਾ ਸੋਹਾਗੁ ਜੀਉ॥੩॥ ਸਲੋਕੁ॥ ਧਰਮ ਅਰਥ ਅਰੁ ਕਾਮ ਮੋਖ ਮੁਕਤਿ ਪਦਾਰਥ ਨਾਥ॥ ਸਗਲ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਿਆ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਮਾਥ॥੧॥ ਛੰਤੁ॥ ਸਗਲ ਇਛ ਮੇਰੀ ਪੁੰਨੀਆ ਮਿਲਿਆ ਨਿਰੰਜਨ ਰਾਇ ਜੀਉ॥ ਅਨਦੁ ਭਇਆ ਵਡਭਾਗੀਹੋ ਗ੍ਰਿਹਿ ਪ੍ਰਗਟੇ ਪ੍ਰਭ ਆਇ ਜੀਉ॥ ਗ੍ਰਿਹਿ ਲਾਲ ਆਏ
ਪੁਰਬਿ ਕਮਾਏ ਤਾ ਕੀ ਉਪਮਾ ਕਿਆ ਗਣਾ॥ ਬੇਅੰਤ ਪੂਰਨ ਸੁਖ ਸਹਜ ਦਾਤਾ ਕਵਨ ਰਸਨਾ ਗੁਣ ਭਣਾ॥ ਆਪੇ ਮਿਲਾਏ ਗਹਿ ਕੰਠਿ ਲਾਏ ਤਿਸੁ ਬਿਨਾ ਨਹੀ ਜਾਇ ਜੀਉ॥ ਬਲਿ ਜਾਇ ਨਾਨਕੁ ਸਦਾ ਕਰਤੇ ਸਭ ਮਹਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ ਜੀਉ॥੪॥੪॥ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੫॥ ਰਣ ਝੰਝਨੜਾ ਗਾਉ ਸਖੀ ਹਰਿ ਏਕੁ ਧਿਆਵਹੁ॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਤੁਮ ਸੇਵਿ ਸਖੀ ਮਨਿ ਚਿੰਦਿਅੜਾ ਫਲੁ ਪਾਵਹੁ॥

{{center|ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੫ ਰੁਤੀ ਸਲੋਕੁ ੧ਓ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥}} 
ਕਰਿ ਬੰਦਨ ਪ੍ਰਭ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਬਾਛਉ ਸਾਧਹ ਧੂਰਿ॥ ਆਪੁ ਨਿਵਾਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਭਜਉ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਭਰਪੂਰਿ
॥੧॥ ਕਿਲਵਿਖ ਕਾਟਣ ਭੈ ਹਰਣ ਸੁਖ ਸਾਗਰ ਹਰਿ ਰਾਇ॥ ਦੀਨ ਦਇਆਲ ਦੁਖ ਭੰਜਨੋ ਨਾਨਕ ਨੀਤ ਧਿਆਇ
॥੨॥ ਛੰਤੁ॥ ਜਸੁ ਗਾਵਹੁ ਵਡਭਾਗੀਹੋ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਭਗਵੰਤ ਜੀਉ॥ ਰੁਤੀ ਮਾਹ ਮੁਰਤ ਘੜੀ ਗੁਣ ਉਚਰਤ ਸੋਭਾਵੰਤ ਜੀਉ॥ ਗੁਣ ਰੰਗਿ ਰਾਤੇ ਧੰਨਿ ਤੇ ਜਨ ਜਿਨੀ ਇਕ ਮਨਿ ਧਿਆਇਆ॥ ਸਫਲ ਜਨਮੁ ਭਇਆ ਤਿਨ ਕਾ
ਜਿਨੀ ਸੋ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਆ॥ ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਨ ਤੁਲਿ ਕਿਰਿਆ ਹਰਿ ਸਰਬ ਪਾਪਾ ਹੰਤ ਜੀਉ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਸਿਮਰਿ ਜੀਵਾ ਜਨਮ ਮਰਣ ਰਹੰਤ ਜੀਉ॥੧॥ ਸਲੋਕ॥ ਉਦਮੁ ਅਗਮੁ ਅਗੋਚਰੋ ਚਰਨ ਕਮਲ ਨਮਸਕਾਰ॥ 
ਕਥਨੀ ਸਾ ਤੁਧੁ ਭਾਵਸੀ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਅਧਾਰ॥੧॥ ਸੰਤ ਸਰਣਿ ਸਾਜਨ ਪਰਹੁ ਸੁਆਮੀ ਸਿਮਰਿ ਅਨੰਤ॥ ਸੂਕੇ ਤੇ ਹਰਿਆ ਥੀਆ ਨਾਨਕ ਜਪਿ ਭਗਵੰਤ॥੨॥ ਛੰਤੁ॥ ਰੁਤਿ ਸਰਸ ਬਸੰਤ ਮਾਹ ਚੇਤੁ ਵੈਸਾਖ ਸੁਖ ਮਾਸੁ ਜੀਉ॥ ਹਰਿ ਜੀਉ ਨਾਹੁ ਮਿਲਿਆ ਮਉਲਿਆ ਮਨੁ ਤਨੁ ਸਾਸੁ ਜੀਉ॥ ਘਰਿ ਨਾਹੁ ਨਿਹਚਲੁ ਅਨਦੁ ਸਖੀਏ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e1bo1wicstrzbzzco7kkgg0c4f12wrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/928</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22116</id>
    <revision>
      <id>225645</id>
      <parentid>53220</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225645</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3880" sha1="ln32fjuhbatqex1hhpg166eifwdge43" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੨੮}}&lt;/noinclude&gt;ਚਰਨ ਕਮਲ ਪ੍ਰਫੁਲਿਆ॥ ਸੁੰਦਰੁ ਸੁਘੜੁ ਸੁਜਾਣੁ ਬੇਤਾ ਗੁਣ ਗੋਵਿੰਦ ਅਮੁਲਿਆ॥ ਵਡਭਾਗਿ ਪਾਇਆ ਦੁਖੁ ਗਵਾਇਆ ਭਈ ਪੂਰਨ ਆਸ ਜੀਉ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਸਰਣਿ ਤੇਰੀ ਮਿਟੀ ਜਮ ਕੀ ਤ੍ਰਾਸ ਜੀਉ॥੨॥ ਸਲੋਕ॥ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਬਿਨੁ ਭ੍ਰਮਿ ਮੁਈ ਕਰਤੀ ਕਰਮ ਅਨੇਕ॥ ਕੋਮਲ ਬੰਧਨ ਬਾਧੀਆ ਨਾਨਕ ਕਰਮਹਿ ਲੇਖ॥੧॥ ਜੋ
ਭਾਣੇ ਸੇ ਮੇਲਿਆ ਵਿਛੋੜੇ ਭੀ ਆਪਿ॥ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਸਰਣਾਗਤੀ ਜਾ ਕਾ ਵਡ ਪਰਤਾਪੁ॥੨॥ ਛੰਤੁ॥ ਗ੍ਰੀਖਮ ਰੁਤਿ ਅਤਿ ਗਾਖੜੀ ਜੇਠ ਅਖਾੜੈ ਘਾਮ ਜੀਉ॥ ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਛੋਹੁ ਦੁਹਾਗਣੀ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਨ ਕਰੀ ਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਨਹ
ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਆਵੈ ਮਰਤ ਹਾਵੈ ਮਹਾ ਗਾਰਬਿ ਮੁਠੀਆ॥ ਜਲ ਬਾਝੁ ਮਛੁਲੀ ਤੜਫੜਾਵੈ ਸੰਗਿ ਮਾਇਆ ਰੁਠੀਆ॥ ਕਰਿ ਪਾਪ ਜੋਨੀ ਭੈ ਭੀਤ ਹੋਈ ਦੇਇ ਸਾਸਨ ਜਾਮ ਜੀਉ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਓਟ ਤੇਰੀ ਰਾਖੁ ਪੂਰਨ ਕਾਮ ਜੀਉ
॥੩॥ ਸਲੋਕ॥ ਸਰਧਾ ਲਾਗੀ ਸੰਗਿ ਪ੍ਰੀਤਮੈ ਇਕੁ ਤਿਲੁ ਰਹਣੁ ਨ ਜਾਇ॥ ਮਨ ਤਨ ਅੰਤਰਿ ਰਵਿ ਰਹੇ ਨਾਨਕ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ॥੧॥ ਕਰੁ ਗਹਿ ਲੀਨੀ ਸਾਜਨਹਿ ਜਨਮ ਜਨਮ ਕੇ ਮੀਤ॥ ਚਰਨਹ ਦਾਸੀ ਕਰਿ ਲਈ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਹਿਤ ਚੀਤ॥੨॥ ਛੰਤੁ॥ ਰੁਤਿ ਬਰਸੁ ਸੁਹੇਲੀਆ ਸਾਵਣ ਭਾਦਵੇ ਆਨੰਦ ਜੀਉ॥ ਘਣ ਉਨਵਿ ਵੁਠੇ ਜਲ ਥਲ ਪੂਰਿਆ ਮਕਰੰਦ ਜੀਉ॥ ਪ੍ਰਭੁ ਪੂਰਿ ਰਹਿਆ ਸਰਬ ਠਾਈ ਹਰਿ ਨਾਮ ਨਵ ਨਿਧਿ ਗ੍ਰਿਹ ਭਰੇ॥ ਸਿਮਰਿ ਸੁਆਮੀ ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਕੁਲ ਸਮੂਹਾ ਸਭਿ ਤਰੇ॥ ਪ੍ਰਿਅ ਰੰਗਿ ਜਾਗੇ ਨਹ ਛਿਦ੍ਰ ਲਾਗੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੁ ਸਦ ਬਖਸਿੰਦੁ ਜੀਉ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਕੰਤੁ ਪਾਇਆ ਸਦਾ ਮਨਿ ਭਾਵੰਦੁ ਜੀਉ॥੪॥ ਸਲੋਕ॥ ਆਸ ਪਿਆਸੀ ਮੈ ਫਿਰਉ ਕਬ ਪੇਖਉ ਗੋਪਾਲ॥ ਹੈ ਕੋਈ ਸਾਜਨੁ ਸੰਤ ਜਨੁ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਮੇਲਣਹਾਰ॥੧॥ ਬਿਨੁ ਮਿਲਬੇ ਸਾਂਤਿ ਨ ਊਪਜੈ ਤਿਲੁ ਪਲੁ ਰਹਣੁ ਨ ਜਾਇ॥ ਹਰਿ ਸਾਧਹ ਸਰਣਾਗਤੀ ਨਾਨਕ ਆਸ ਪੁਜਾਇ॥੨॥ ਛੰਤੁ॥ ਰੁਤਿ ਸਰਦ ਅਡੰਬਰੋ
ਅਸੂ ਕਤਕੇ ਹਰਿ ਪਿਆਸ ਜੀਉ॥ ਖੋਜੰਤੀ ਦਰਸਨੁ ਫਿਰਤ ਕਬ ਮਿਲੀਐ ਗੁਣਤਾਸ ਜੀਉ॥ ਬਿਨੁ ਕੰਤ ਪਿਆਰੇ ਨਹ ਸੂਖ ਸਾਰੇ ਹਾਰ ਕੰਙਣ ਧ੍ਰਿਗੁ ਬਨਾ॥ ਸੁੰਦਰਿ ਸੁਜਾਣਿ ਚਤੁਰਿ ਬੇਤੀ ਸਾਸ ਬਿਨੁ ਜੈਸੇ ਤਨਾ॥ ਈਤ ਉਤ ਦਹ ਦਿਸ ਅਲੋਕਨ ਮਨਿ ਮਿਲਨ ਕੀ ਪ੍ਰਭ ਪਿਆਸ ਜੀਉ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਧਾਰਿ ਕਿਰਪਾ ਮੇਲਹੁ ਪ੍ਰਭ 
ਗੁਣਤਾਸ ਜੀਉ॥੫॥ ਸਲੋਕ॥ ਜਲਣਿ ਬੁਝੀ ਸੀਤਲ ਭਏ ਮਨਿ ਤਨਿ ਉਪਜੀ ਸਾਂਤਿ॥ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਪੂਰਨ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ln32fjuhbatqex1hhpg166eifwdge43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/929</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22121</id>
    <revision>
      <id>225646</id>
      <parentid>53225</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225646</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3573" sha1="5ntpekpky06duehokbgp07e0zuliubb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੨੯}}&lt;/noinclude&gt;ਮਿਲੇ ਦੁਤੀਆ ਬਿਨਸੀ ਭ੍ਰਾਂਤਿ॥੧॥ ਸਾਧ ਪਠਾਏ ਆਪਿ ਹਰਿ ਹਮ ਤੁਮ ਤੇ ਨਾਹੀ ਦੂਰਿ॥ ਨਾਨਕ ਭ੍ਰਮ ਭੈ ਮਿਟਿ ਗਏ ਰਮਣ ਰਾਮ ਭਰਪੂਰਿ॥੨॥ ਛੰਤੁ॥ ਰੁਤਿ ਸਿਸੀਅਰ ਸੀਤਲ ਹਰਿ ਪ੍ਰਗਟੇ ਮੰਘਰ ਪੋਹਿ ਜੀਉ॥ ਜਲਨਿ ਬੁਝੀ ਦਰਸੁ ਪਾਇਆ ਬਿਨਸੇ ਮਾਇਆ ਧ੍ਰੋਹ ਜੀਉ॥ ਸਭਿ ਕਾਮ ਪੂਰੇ ਮਿਲਿ ਹਜੂਰੇ ਹਰਿ ਚਰਣ ਸੇਵਕਿ 
ਸੇਵਿਆ॥ ਹਾਰ ਡੋਰ ਸੀਗਾਰ ਸਭਿ ਰਸ ਗੁਣ ਗਾਉ ਅਲਖ ਅਭੇਵਿਆ॥ ਭਾਉ ਭਗਤਿ ਗੋਵਿੰਦ ਬਾਂਛਤ ਜਮੁ ਨ ਸਾਕੈ ਜੋਹਿ ਜੀਉ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭਿ ਆਪਿ ਮੇਲੀ ਤਹ ਨ ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਛੋਹ ਜੀਉ॥੬॥ ਸਲੋਕ॥ ਹਰਿ ਧਨੁ
ਪਾਇਆ ਸੋਹਾਗਣੀ ਡੋਲਤ ਨਾਹੀ ਚੀਤ॥ ਸੰਤ ਸੰਜੋਗੀ ਨਾਨਕਾ ਗ੍ਰਿਹਿ ਪ੍ਰਗਟੇ ਪ੍ਰਭ ਮੀਤ॥੧॥ ਨਾਦ ਬਿਨੋਦ ਅਨੰਦ ਕੋਡ ਪ੍ਰਿਅ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੰਗਿ ਬਨੇ॥ ਮਨ ਬਾਂਛਤ ਫਲ ਪਾਇਆ ਹਰਿ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਭਨੇ॥੨॥ ਛੰਤੁ॥ ਹਿਮਕਰ 
ਰੁਤਿ ਮਨਿ ਭਾਵਤੀ ਮਾਘੁ ਫਗਣੁ ਗੁਣਵੰਤ ਜੀਉ॥ ਸਖੀ ਸਹੇਲੀ ਗਾਉ ਮੰਗਲੋ ਗ੍ਰਿਹਿ ਆਏ ਹਰਿ ਕੰਤ ਜੀਉ॥ ਗ੍ਰਿਹਿ ਲਾਲ ਆਏ ਮਨਿ ਧਿਆਏ ਸੇਜ ਸੁੰਦਰਿ ਸੋਹੀਆ॥ ਵਣੁ ਤ੍ਰਿਣੁ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਭਏ ਹਰਿਆ ਦੇਖਿ ਦਰਸਨ ਮੋਹੀਆ॥ ਮਿਲੇ ਸੁਆਮੀ ਇਛ ਪੁੰਨੀ ਮਨਿ ਜਪਿਆ ਨਿਰਮਲ ਮੰਤ ਜੀਉ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਨਿਤ ਕਰਹੁ ਰਲੀਆ ਹਰਿ ਮਿਲੇ ਸ੍ਰੀਧਰ ਕੰਤ ਜੀਉ॥੭॥ ਸਲੋਕ॥ ਸੰਤ ਸਹਾਈ ਜੀਅ ਕੇ ਭਵਜਲ ਤਾਰਣਹਾਰ॥ ਸਭ ਤੇ ਊਚੇ ਜਾਣੀਅਹਿ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਪਿਆਰ॥੧॥ ਜਿਨ ਜਾਨਿਆ ਸੇਈ ਤਰੇ ਸੇ ਸੂਰੇ ਸੇ ਬੀਰ॥ ਨਾਨਕ ਤਿਨ ਬਲਿਹਾਰਣੈ ਹਰਿ ਜਪਿ ਉਤਰੇ ਤੀਰ॥੨॥ ਛੰਤੁ॥ ਚਰਣ ਬਿਰਾਜਿਤ ਸਭ ਊਪਰੇ ਮਿਟਿਆ ਸਗਲ ਕਲੇਸੁ ਜੀਉ॥ ਆਵਣ ਜਾਵਣ ਦੁਖ ਹਰੇ ਹਰਿ ਭਗਤਿ ਕੀਆ ਪਰਵੇਸੁ ਜੀਉ॥ ਹਰਿ ਰੰਗਿ ਰਾਤੇ ਸਹਜਿ ਮਾਤੇ ਤਿਲੁ ਨ ਮਨ ਤੇ ਬੀਸਰੈ॥ ਤਜਿ ਆਪੁ ਸਰਣੀ ਪਰੇ ਚਰਨੀ ਸਰਬ ਗੁਣ ਜਗਦੀਸਰੈ॥ ਗੋਵਿੰਦ ਗੁਣ ਨਿਧਿ ਸ੍ਰੀਰੰਗ ਸੁਆਮੀ ਆਦਿ ਕਉ ਆਦੇਸੁ ਜੀਉ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕ ਮਇਆ ਧਾਰਹੁ ਜੁਗੁ ਜੁਗੋ ਇਕ ਵੇਸੁ ਜੀਉ॥੮॥੧॥੬॥੮॥

{{center|ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੧ ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰੁ ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥}} 
ਓਅੰਕਾਰਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪਤਿ॥ ਓਅੰਕਾਰੁ ਕੀਆ ਜਿਨਿ ਚਿਤਿ॥ ਓਅੰਕਾਰਿ ਸੈਲ ਜੁਗ ਭਏ॥ ਓਅੰਕਾਰਿ ਬੇਦ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ntpekpky06duehokbgp07e0zuliubb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/930</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22126</id>
    <revision>
      <id>225647</id>
      <parentid>53230</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225647</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3886" sha1="8d64hfyn8it90ee4zkvxeun84tmtcqn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੩੦}}&lt;/noinclude&gt;ਨਿਰਮਏ॥ ਓਅੰਕਾਰਿ ਸਬਦਿ ਉਧਰੇ॥ ਓਅੰਕਾਰਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਤਰੇ॥ ਓਨਮ ਅਖਰ ਸੁਣਹੁ ਬੀਚਾਰੁ॥ ਓਨਮ ਅਖਰੁ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਸਾਰੁ॥੧॥ ਸੁਣਿ ਪਾਡੇ ਕਿਆ ਲਿਖਹੁ ਜੰਜਾਲਾ॥ ਲਿਖੁ ਰਾਮ ਨਾਮ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗੋਪਾਲਾ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਸਸੈ ਸਭੁ ਜਗੁ ਸਹਜਿ ਉਪਾਇਆ ਤੀਨਿ ਭਵਨ ਇਕ ਜੋਤੀ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਵਸਤੁ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਵੈ ਚੁਣਿ ਲੈ ਮਾਣਕ ਮੋਤੀ॥ ਸਮਝੈ ਸੂਝੈ ਪੜਿ ਪੜਿ ਬੂਝੈ ਅੰਤਿ ਨਿਰੰਤਰਿ ਸਾਚਾ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਦੇਖੈ ਸਾਚੁ ਸਮਾਲੇ ਬਿਨੁ ਸਾਚੇ
ਜਗੁ ਕਾਚਾ॥੨॥ ਧਧੈ ਧਰਮੁ ਧਰੇ ਧਰਮਾ ਪੁਰਿ ਗੁਣਕਾਰੀ ਮਨੁ ਧੀਰਾ॥ ਧੰਧੈ ਧੂਲਿ ਪੜੈ ਮੁਖਿ ਮਸਤਕਿ ਕੰਚਨ ਭਏ ਮਨੂਰਾ॥ ਧਨੁ ਧਰਣੀਧਰੁ ਆਪਿ ਅਜੋਨੀ ਤੋਲਿ ਬੋਲਿ ਸਚੁ ਪੂਰਾ॥ ਕਰਤੇ ਕੀ ਮਿਤਿ ਕਰਤਾ ਜਾਣੈ ਕੈ ਜਾਣੈ ਗੁਰੁ ਸੂਰਾ॥੩॥ ਙਿਆਨੁ ਗਵਾਇਆ ਦੂਜਾ ਭਾਇਆ ਗਰਬਿ ਗਲੇ ਬਿਖੁ ਖਾਇਆ॥ ਗੁਰ ਰਸੁ ਗੀਤ ਬਾਦ ਨਹੀ ਭਾਵੈ
ਸੁਣੀਐ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰੁ ਗਵਾਇਆ॥ ਗੁਰਿ ਸਚੁ ਕਹਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਲਹਿਆ ਮਨਿ ਤਨਿ ਸਾਚੁ ਸੁਖਾਇਆ॥ ਆਪੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਪੇ ਦੇਵੈ ਆਪੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਆਇਆ॥੪॥ ਏਕੋ ਏਕੁ ਕਹੈ ਸਭੁ ਕੋਈ ਹਉਮੈ ਗਰਬੁ ਵਿਆਪੈ॥ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਏਕੁ ਪਛਾਣੈ ਇਉ ਘਰੁ ਮਹਲੁ ਸਿਞਾਪੈ॥ ਪ੍ਰਭੁ ਨੇੜੈ ਹਰਿ ਦੂਰਿ ਨ ਜਾਣਹੁ ਏਕੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਸਬਾਈ॥ ਏਕੰਕਾਰੁ ਅਵਰੁ ਨਹੀ ਦੂਜਾ ਨਾਨਕ ਏਕੁ ਸਮਾਈ॥੫॥ ਇਸੁ ਕਰਤੇ ਕਉ ਕਿਉ ਗਹਿ ਰਾਖਉ ਅਫਰਿਓ ਤੁਲਿਓ ਨ ਜਾਈ॥ ਮਾਇਆ ਕੇ ਦੇਵਾਨੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਝੂਠਿ ਠਗਉਰੀ ਪਾਈ॥ ਲਬਿ ਲੋਭਿ ਮੁਹਤਾਜਿ ਵਿਗੁਤੇ ਇਬ
ਤਬ ਫਿਰਿ ਪਛੁਤਾਈ॥ ਏਕੁ ਸਰੇਵੈ ਤਾ ਗਤਿ ਮਿਤਿ ਪਾਵੈ ਆਵਣੁ ਜਾਣੁ ਰਹਾਈ॥੬॥ ਏਕੁ ਅਚਾਰੁ ਰੰਗੁ
ਇਕੁ ਰੂਪੁ॥ ਪਉਣ ਪਾਣੀ ਅਗਨੀ ਅਸਰੂਪੁ॥ ਏਕੋ ਭਵਰੁ ਭਵੈ ਤਿਹੁ ਲੋਇ॥ ਏਕੋ ਬੂਝੈ ਸੂਝੈ ਪਤਿ ਹੋਇ॥ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਲੇ ਸਮਸਰਿ ਰਹੈ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਏਕੁ ਵਿਰਲਾ ਕੋ ਲਹੈ॥ ਜਿਸ ਨੋ ਦੇਇ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਸੁਖੁ ਪਾਏ॥ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੈ ਆਖਿ ਸੁਣਾਏ॥੭॥ ਊਰਮ ਧੂਰਮ ਜੋਤਿ ਉਜਾਲਾ॥ ਤੀਨਿ ਭਵਣ ਮਹਿ ਗੁਰ ਗੋਪਾਲਾ॥ ਊਗਵਿਆ ਅਸਰੂਪੁ ਦਿਖਾਵੈ॥ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਅਪੁਨੈ ਘਰਿ ਆਵੈ॥ ਊਨਵਿ ਬਰਸੈ ਨੀਝਰ ਧਾਰਾ॥ ਊਤਮ ਸਬਦਿ ਸਵਾਰਣਹਾਰਾ॥ ਇਸੁ ਏਕੇ ਕਾ ਜਾਣੈ ਭੇਉ॥ ਆਪੇ ਕਰਤਾ ਆਪੇ ਦੇਉ॥੮॥ ਉਗਵੈ ਸੁਰੂ ਅਸੁਰ ਸੰਘਾਰੈ॥ ਊਚਉ ਦੇਖਿ ਸਬਦਿ ਬੀਚਾਰੈ॥ ਊਪਰਿ ਆਦਿ ਅੰਤਿ ਤਿਹੁ ਲੋਇ॥ ਆਪੇ ਕਰੈ ਕਥੈ ਸੁਣੈ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8d64hfyn8it90ee4zkvxeun84tmtcqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/931</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22131</id>
    <revision>
      <id>225648</id>
      <parentid>53235</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225648</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3883" sha1="orcld91eidoh6yrdrlojd15sziqcr5b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੯੩੧}}&lt;/noinclude&gt;ਸੋਇ॥ ਓਹੁ ਬਿਧਾਤਾ ਮਨੁ ਤਨੁ ਦੇਇ॥ ਓਹੁ ਬਿਧਾਤਾ ਮਨਿ ਮੁਖਿ ਸੋਇ॥ ਪ੍ਰਭੁ ਜਗਜੀਵਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਮਿ ਰਤੇ ਪਤਿ ਹੋਇ॥੯॥ ਰਾਜਨ ਰਾਮ ਰਵੈ ਹਿਤਕਾਰਿ॥ ਰਣ ਮਹਿ ਲੂਝੈ ਮਨੂਆ ਮਾਰਿ॥ ਰਾਤਿ ਦਿਨੰਤਿ ਰਹੈ ਰੰਗਿ ਰਾਤਾ॥ ਤੀਨਿ ਭਵਨ ਜੁਗ ਚਾਰੇ ਜਾਤਾ॥ ਜਿਨਿ ਜਾਤਾ ਸੋ ਤਿਸ ਹੀ ਜੇਹਾ॥ ਅਤਿ ਨਿਰਮਾਇਲੁ ਸੀਝਸਿ ਦੇਹਾ॥ ਰਹਸੀ ਰਾਮੁ ਰਿਦੈ ਇਕ ਭਾਇ॥ ਅੰਤਰਿ ਸਬਦੁ ਸਾਚਿ ਲਿਵ ਲਾਇ॥੧੦॥ ਰੋਸੁ ਨ ਕੀਜੈ
ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਜੈ ਰਹਣੁ ਨਹੀ ਸੰਸਾਰੇ॥ ਰਾਜੇ ਰਾਇ ਰੰਕ ਨਹੀ ਰਹਣਾ ਆਇ ਜਾਇ ਜੁਗ ਚਾਰੇ॥ ਰਹਣ ਕਹਣ ਤੇ ਰਹੈ ਨ ਕੋਈ ਕਿਸੁ ਪਹਿ ਕਰਉ ਬਿਨੰਤੀ॥ ਏਕੁ ਸਬਦੁ ਰਾਮ ਨਾਮ ਨਿਰੋਧਰੁ ਗੁਰੁ ਦੇਵੈ ਪਤਿ ਮਤੀ॥੧੧॥ ਲਾਜ
ਮਰੰਤੀ ਮਰ ਗਈ ਘੂੰਘਟੁ ਖੋਲਿ ਚਲੀ॥ ਸਾਸੁ ਦਿਵਾਨੀ ਬਾਵਰੀ ਸਿਰ ਤੇ ਸੰਕ ਟਲੀ॥ ਪ੍ਰੇਮਿ ਬੁਲਾਈ ਰਲੀ ਸਿਉ ਮਨ ਮਹਿ ਸਬਦੁ ਅਨੰਦੁ॥ ਲਾਲਿ ਰਤੀ ਲਾਲੀ ਭਈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਭਈ ਨਿਚਿੰਦੁ॥੧੨॥ ਲਾਹਾ ਨਾਮੁ ਰਤਨੁ ਜਪਿ ਸਾਰੁ॥ ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਬੁਰਾ ਅਹੰਕਾਰੁ॥ ਲਾੜੀ ਚਾੜੀ ਲਾਇਤਬਾਰੁ॥ ਮਨਮੁਖੁ ਅੰਧਾ ਮੁਗਧੁ ਗਵਾਰੁ॥ ਲਾਹੇ ਕਾਰਣਿ ਆਇਆ ਜਗਿ॥ ਹੋਇ ਮਜੂਰੁ ਗਇਆ ਠਗਾਇ ਠਗਿ॥ ਲਾਹਾ ਨਾਮੁ ਪੂੰਜੀ ਵੇਸਾਹੁ॥ ਨਾਨਕ ਸਚੀ ਪਤਿ ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ॥੧੩॥ ਆਇ ਵਿਗੂਤਾ ਜਗੁ ਜਮ ਪੰਥੁ॥ ਆਈ ਨ ਮੇਟਣ ਕੋ ਸਮਰਥੁ॥ ਆਥਿ ਸੈਲ ਨੀਚ ਘਰਿ ਹੋਇ॥ ਆਥਿ ਦੇਖਿ ਨਿਵੈ ਜਿਸੁ ਦੋਇ॥ ਆਥਿ ਹੋਇ ਤਾ ਮੁਗਧੁ ਸਿਆਨਾ॥ ਭਗਤਿ ਬਿਹੂਨਾ ਜਗੁ ਬਉਰਾਨਾ॥ ਸਭ ਮਹਿ ਵਰਤੈ ਏਕੋ ਸੋਇ॥ ਜਿਸ ਨੋ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ ਤਿਸੁ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ॥੧੪॥ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਥਾਪਿ ਸਦਾ ਨਿਰਵੈਰੁ॥ ਜਨਮਿ ਮਰਣਿ ਨਹੀ ਧੰਧਾ ਧੈਰੁ॥ ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਆਪੇ ਆਪਿ॥ ਆਪਿ ਉਪਾਇ ਆਪੇ ਘਟ ਥਾਪਿ॥
ਆਪਿ ਅਗੋਚਰੁ ਧੰਧੈ ਲੋਈ॥ ਜੋਗ ਜੁਗਤਿ ਜਗਜੀਵਨੁ ਸੋਈ॥ ਕਰਿ ਆਚਾਰੁ ਸਚੁ ਸੁਖੁ ਹੋਈ॥ ਨਾਮ ਵਿਹੂਣਾ ਮੁਕਤਿ ਕਿਵ ਹੋਈ॥੧੫॥ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਵੇਰੋਧੁ ਸਰੀਰ॥ ਕਿਉ ਨ ਮਿਲਹਿ ਕਾਟਹਿ ਮਨ ਪੀਰ॥ ਵਾਟ ਵਟਾਊ ਆਵੈ ਜਾਇ॥ ਕਿਆ ਲੇ ਆਇਆ ਕਿਆ ਪਲੈ ਪਾਇ॥ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਤੋਟਾ ਸਭ ਥਾਇ॥ ਲਾਹਾ ਮਿਲੈ ਜਾ ਦੇਇ ਬੁਝਾਇ॥ ਵਣਜੁ ਵਾਪਾਰੁ ਵਣਜੈ ਵਾਪਾਰੀ॥ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਕੈਸੀ ਪਤਿ ਸਾਰੀ॥੧੬॥ ਗੁਣ ਵੀਚਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਸੋਇ॥ ਗੁਣ ਮਹਿ ਗਿਆਨੁ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਇ॥ ਗੁਣਦਾਤਾ ਵਿਰਲਾ ਸੰਸਾਰਿ॥ ਸਾਚੀ ਕਰਣੀ ਗੁਰ ਵੀਚਾਰਿ॥ ਅਗਮ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>orcld91eidoh6yrdrlojd15sziqcr5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/11</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36429</id>
    <revision>
      <id>225490</id>
      <parentid>92297</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225490</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2147" sha1="99qw1td1ke48up9docnb3lf8f59z2tw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||(੧੦)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਦਾੜਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਤਿੱਖੇ ੨ ਕੰਡੇ ਉਭਰੇ ਹੋਏ, ਕਿ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੱਲ੍ਹੜੀ ਨੂੰ ਚਿਥ ਲੈਣ, ਜਿਹਾਕੁ ਚੌਥੀ ਪੋਥੀ ਦਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਚਕਚੂੰਦਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋ, ਅੰਨਾ ਚੂਹਾ, ਚਕਚੂੰਦਰ, ਜੰਗਲੀ ਚੂਹਾ, ਜਾਂ ਕੰਡਹਰਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਨੌਰ ਹਨ॥
{{gap}}ਚੌਥੇ ਖੰਭ ਹਥੇ ਜਨੌਰ, ਚਮਗਿੱਦੜ, ਤੇ ਬੜਬਗਲ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ੨ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਝਿੱਲੀ ਜੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਇਹੋ ਝਿੱਲੀ ਟੰਗਾਂ ਤੀਕ ਫੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਪੰਖ ਅਰਥਾਤ ਖੰਭਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੁਧ ਪਿਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਰੇ ਇਹੋ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਡ ਸੱਕਦੇ ਹਨ॥
{{gap}}ਪੰਜਵੇਂ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਕੀਆਂ ੨ ਜਨੌਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਉਤਲੀਆਂ ਦਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਦੰਦ ਕੁਤਰਨ ਦੀ ਡੌਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਗਾਲ੍ਹੜ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਜਨੌਰਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਕਰੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਘਟ ਘਸਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਦੀ ਵੱਲੋਂ ਕੂਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਰੜੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਖਾਣ ਕਰਕੇ ਦੰਦ ਘਸ ੨ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਢਾਲਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਧਾਰ ਤਿੱਖੀ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>99qw1td1ke48up9docnb3lf8f59z2tw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/12</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36430</id>
    <revision>
      <id>225491</id>
      <parentid>92493</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225491</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2023" sha1="84qvgy18sbdbvv5r7uloff5ifnah4ge" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||(੧੧)}}&lt;/noinclude&gt;ਰੰਹਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਥੋਂ ਬਾਝ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਸਦਾ ਵਧਦੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਦੰਦ ਘਸ ੨ ਕੇ ਨਿੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ । ਸਹਿਆ, ਗਾਲ੍ਹੜ, ਚੂਹਾ, ਚੂਹੀ, ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਹਨ॥&lt;br&gt;
{{gap}}ਛੀਵੇਂ ਮਾਸਹਾਰੀ ਜਾਂ ਪਾੜ ਖਾਣੇ ਜਨੌਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੀ ਡੌਲ ਦੇ ਹਨ, ਦੰਦ ਅਰ ਕੁਚਲੀਆਂ ਨੋਕ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਦਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀ ਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਪਕੇ ੨ ਨੌਂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਪਾੜ ਸੱਕਨ, ਸ਼ੇਰ, ਚਿਤ੍ਰਾ, ਤੇਂਦੂਆ, ਬਿੱਲੀ, ਕੁੱਤਾ, ਬਘਿਆੜ ਲੂਮੜੀ ਆਦਿਕ ਸਬ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਹਨ।।
{{gap}}ਸੱਤਵੇਂ ਸੂੰਡ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ, ਜਿਹਾਕੁ ਹਾਥੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁੰਡ ਲੰਮਾ ਨੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੜ ਫਿਰ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਫੜਨ ਦਾ ਬਲ ਬੀ ਤਕੜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ॥&lt;br&gt;
{{gap}}ਉਹ ਅੱਠਵੇਂ ਸੁੰਮ&lt;ref&gt;ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਬੀ ਕੰਹਦੇ ਹਨ&lt;/ref&gt; ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ, ਇਸ ਜ਼ਾਤ ਚ ਓਹ ਪਸੂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਖੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਕੀਆਂ ਰੰਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਤੁਰਨ ਕਰਕੇ ਘਸ ਨਾ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਦਾੜ੍ਹਾਂ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਇਸ ਢਬ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>84qvgy18sbdbvv5r7uloff5ifnah4ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/13</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36431</id>
    <revision>
      <id>225492</id>
      <parentid>92498</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225492</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1965" sha1="rd83ayir44hqmqjiuiwvuw7zrg8x7yr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||(੧੨)}}&lt;/noinclude&gt;ਬਨਾਸਪਤੀ ਚਿੱਥ ਸੱਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਗਊ, ਬਲਦ, ਭੇਡ, ਬਕਰੀ ਹਰਨ, ਖੋਤਾ, ਘੋੜਾ ਆਦਿਕ ਸਬ ਸੁੰਮ ਦਾਰ ਜਨੌਰ ਹਨ ।।&lt;br&gt;
{{gap}}ਨੌਵੇਂ ਵ੍ਹੇਲ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜਨੌਰ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਵ੍ਹੇਲ ਅਰ ਹੋਰ ਜਨੌਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਗੇ ਆਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਮੱਛੀ ਵਾਙੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਅਗਲੀਆਂ ਦੋ ਲੱਤਾਂ ਚੱਪਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਚੌੜੀ ਜਿਹੀ ਬਲਵਾਨ ਪੂਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦੰਦ ਤਾਂ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਰ ਕਈਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਏਹ ਜਨੌਰ ਬੀ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਹਨ ॥&lt;br&gt;
{{gap}}ਦਸਵੇਂ ਪੋਪਲੇ ਜਨੌਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜ਼ਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਰ ਬਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨਾਂ ਪੁਰ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਦੋਧੀ ਦੰਦ ਟੁਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੇ, ਪਰ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ੨ ਨੌਂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਜੀਭ ਡਾਢੀ ਪਤਲੀ ਤੇ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।।&lt;br&gt;
{{gap}}ਯਾਰ੍ਹਵੇਂ ਥੈਲੀ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਜਿਹਾਕੁ ਕੈਂਗਰੋ, ਜਿਸਦਾ ਹਾਲ ਤੁਸੀ ਚੌਥੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਅਰ ਅਪੂਸਮ,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rd83ayir44hqmqjiuiwvuw7zrg8x7yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/14</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36432</id>
    <revision>
      <id>225493</id>
      <parentid>117313</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225493</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1969" sha1="3fps30pojjj8geq2sohnsn1iwxvj64v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੧੩)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਜਿਸਦਾ ਅੱਗੇ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢਿਡ ਪੁਰ ਖੱਲ੍ਹ ਦੀ ਇੱਕ ਥੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਥਣ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬੱਚੇ ਜੰਮਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਨਿੱਕੇ ੨ ਤੇ ਮਰੇਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤੀਕ ਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਉਥੇ ਹੀ ਓਹ ਪਲਕੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।।
{{gap}}ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਭਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਨੌਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ॥
{{center|&lt;big&gt;'''&lt;big&gt;ਮਨੁਖ&lt;/big&gt;'''&lt;/big&gt;}} 
{{gap}}ਰਤਾ ਦੇਖਣਾ, ਸੜਕ ਪੁਰ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਤੁਰਿਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਉਤ ਗਿੱਚੀ ਪੁਰ ਬੈਠਾ ਅਚਿੰਤ ਹਿੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਡੀਲ ਡੌਲ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਰਤਾ ਭਾਰ ਬੀ ਮਲੂਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਦਮੀ ਕਿੱਡਾ ਛੋਟਾ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਖੋ ਇਹ ਇਡੇ ਡੀਲ ਵਾਲਾ ਜਨੌਰ ਹੋਕੇ ਕਿੱਡਾ ਅਸੀਲ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਉਤ ਦੀ ਸੈਨਤ ਪੁਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੇ ਸੋ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ॥
{{gap}}ਹੁਣ ਰਤਾ ਇਸ ਵੇੜ੍ਹੇ ਦੀ ਵੱਲ ਦੇਖੋ, ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਬਾਲਕ ਨਾਲ ਖੇਡਾਂ ਕਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਇਹ

&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3fps30pojjj8geq2sohnsn1iwxvj64v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/15</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36433</id>
    <revision>
      <id>225494</id>
      <parentid>92500</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225494</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1950" sha1="6ud4veuqb213i6itjzueq9roubvtzpi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੧੪)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਕਹ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਓ ਅਸੀਂ ਤੁਸੀਂ ਖੇਡੀਏ, ਥਾਲ ਮੁਸਕੜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਖੋ ਕੁੱਤਾ ਰਤਾ ਵਿਗੜ ਗਿਆ, ਬਾਲ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਚਲਿਆ ਜਾ, ਕੁੱਤਾ ਨਿਮੂਝੂਣਾ ਹੋਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।।
{{gap}}ਜੇ ਹਾਥੀ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਮਹਾਉਤ ਨੂੰ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਪੁਰ ਪਟਕਾ ਕੇ ਮਾਰੇ, ਅਰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀਹ ਸਿੱਟੇ, ਪਰ ਕਿੱਡੀ ਅਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਬਲ ਦੀ ਆਗਯਾ ਨੂੰ ਪਰਸਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਦੇਖੋ ਜੇ ਕੁੱਤਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰੇ ਬਾਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਟੋਟੇ ੨ ਕਰ ਸਿੱਟੇ, ਪਰ ਈਸ਼ਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਡਾਢੀ ਅਚਰਜ ਹੈ, ਕਿ ਉਧਰੋਂ ਥਾਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਥ ਚੱਕਿਆ ਝਟ ਕੁੱਤਾ ਡਰਕੇ ਪਰੇ ਨੱਠ ਗਿਆ।।
{{gap}}ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਹੋਊ, ਕਿ ਜਨੌਰ ਮਨੁਖ ਥੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਚ ਪੁਛੋ ਤਾਂ ਬਾਹਲਾ ਜਨੌਰਾਂ ਪੁਰ ਇਸ ਦਾ ਡਰ ਛਾਯਾ ਰੰਹਦਾ ਹੈ । ਛੇੜੇ ਬਾਝ ਥਨੈਲੇ ਪਸੂ ਬੀ ਕਦੇ ਹੀ ਭੁਲ ਭੁਲੇਖੇ ਇਸ ਪੁਰ ਹੱਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੂਰਮਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਿਖਾਇਆਂ ਤੇ ਗਿਝਾਇਆਂ ਸ਼ੇਰ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ud4veuqb213i6itjzueq9roubvtzpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/16</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36434</id>
    <revision>
      <id>225495</id>
      <parentid>92502</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225495</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2185" sha1="mr1lgvf6niprnlosg4hk0ixwzmd2yxs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੧੫)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਤੇ ਬਥਰ ਸ਼ੀਂਹ ਤੀਕ ਬੀ ਇਸਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਰਦੇ ਹਨ॥
{{gap}}ਆਓ ਦੇਖੋ ਮਨੁਖ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਜਨੌਰਾਂ ਪੁਰ ਬਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਭੇਤ ਹੈ, ਜੇ ਨਿਰਾ ਇਸਦੀ ਦੇਹ ਹੀ ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਦੁਧ ਪਿਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੰਮਾ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ, ਜਿਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡਾ, ਮਾਸ, ਖੱਲੜੀ ਲਹੂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਥੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਕਰ ਹੀ ਇਸਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ, ਜਿਕਰ ਲਾਲ ਲਹੂ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗੇੜੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗੇੜੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਸੌਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਰੋਗੀ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਾਂਦਰ ਨੂੰ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਬੁਢੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਸੂਰਤ ਅਖਾਂ ਅੱਗੇ ਫਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਆਪ ਥੋਂ ਆਪ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਧਾ ਜਦ ਕਪੜੇ ਪਾਕੇ ਕਲੰਦਰ ਦੇ ਪਿਛੇ ੨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਢਾਂਚ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾ ਫਰੁਕ ਤਾਂ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਮਨੁਖ ਤਾਂ ਪੈਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਨਿਰਾ ਤੁਰਨ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਪੈਰ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਪੈਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mr1lgvf6niprnlosg4hk0ixwzmd2yxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/17</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36435</id>
    <revision>
      <id>225496</id>
      <parentid>92505</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਲਾਈਆਂ */</comment>
      <origin>225496</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2248" sha1="e7b9exyd53qijgr8o8segvitgarvk42" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||( ੧੬ )}}&lt;/noinclude&gt;
ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸੇਧ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੈਰ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ
ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਬਾਂਙੂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ ਦੇ ਫੜਨ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ
ਆਉਂਦਾ, ਭਲਾ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹਥ ਸੰਗਤਰਾ ਦੇਓ ਅਰ
ਇਸ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਅੰਗੂਠੇ ਅਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨੀ
ਵਿੱਥ ਪੁਰ ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਸੰਗਤਰੇ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਥੋਂ ਫੜੇ,
ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸੰਗ ਫੜ ਲਵੇਗਾ, ਹੁਣ ਇਸੇ ਮਨੁਖ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ
ਤਲੀ ਹੇਠ ਸੰਗਤਰਾ ਰਖੋ, ਅਰ ਕਹੋ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਜਰਾ ਉਕਰ
ਹੀ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਫੜ, ਉਹ ਇਕੁਰ ਨਹੀਂ ਫੜ
ਸੱਕੇਗਾ, ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਫੜ ਲਵੇਗਾ, ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ
ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਸੰਗਤਰੇ ਦੇ ਇੱਕੋ ਪਾਸੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿੰਉ ਜੋ
ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆ
ਸੱਕਦਾ, ਜਿਕੂਰ ਹੱਥ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ
ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਹਥ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ
ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੜਨ ਦਾ ਬਲ ਹੈ, ਸੱਚ ਪੁਛੋ ਤਾਂ ਬਾਂਦਰ
ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਮਨੁਖ ਦਿਆਂ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁਖ
ਦੇ ਦੰਦ ਲਮਾਣ ਵਿੱਚ ਕੁੜਕ ਇੱਕੋ ਜਿਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਬਾੜੇ
ਵਿੱਚ ਕੋਲੋ ਕੋਲ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਥ ਨਹੀਂ
ਹੁੰਦੀ, ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਦੰਦ ਲਮਿੱਤਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e7b9exyd53qijgr8o8segvitgarvk42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225507</id>
      <parentid>225496</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <origin>225507</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2279" sha1="7ctkfpowfud105oy4sj8005zs35pl6e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||( ੧੬ )}}&lt;/noinclude&gt;
{{Block center|&lt;poem&gt;ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸੇਧ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੈਰ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ
ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਬਾਂਙੂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ ਦੇ ਫੜਨ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ
ਆਉਂਦਾ, ਭਲਾ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹਥ ਸੰਗਤਰਾ ਦੇਓ ਅਰ
ਇਸ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਅੰਗੂਠੇ ਅਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨੀ
ਵਿੱਥ ਪੁਰ ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਸੰਗਤਰੇ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਥੋਂ ਫੜੇ,
ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸੰਗ ਫੜ ਲਵੇਗਾ, ਹੁਣ ਇਸੇ ਮਨੁਖ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ
ਤਲੀ ਹੇਠ ਸੰਗਤਰਾ ਰਖੋ, ਅਰ ਕਹੋ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਜਰਾ ਉਕਰ
ਹੀ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਫੜ, ਉਹ ਇਕੁਰ ਨਹੀਂ ਫੜ
ਸੱਕੇਗਾ, ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਫੜ ਲਵੇਗਾ, ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ
ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਸੰਗਤਰੇ ਦੇ ਇੱਕੋ ਪਾਸੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿੰਉ ਜੋ
ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆ
ਸੱਕਦਾ, ਜਿਕੂਰ ਹੱਥ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ
ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਹਥ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ
ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੜਨ ਦਾ ਬਲ ਹੈ, ਸੱਚ ਪੁਛੋ ਤਾਂ ਬਾਂਦਰ
ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਮਨੁਖ ਦਿਆਂ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁਖ
ਦੇ ਦੰਦ ਲਮਾਣ ਵਿੱਚ ਕੁੜਕ ਇੱਕੋ ਜਿਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਬਾੜੇ
ਵਿੱਚ ਕੋਲੋ ਕੋਲ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਥ ਨਹੀਂ
ਹੁੰਦੀ, ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਦੰਦ ਲਮਿੱਤਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7ctkfpowfud105oy4sj8005zs35pl6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225508</id>
      <parentid>225507</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <origin>225508</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2278" sha1="dk278b6hiqvlyp6gdbqup4cnkqjfmz2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||( ੧੬ )}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸੇਧ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੈਰ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ
ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਬਾਂਙੂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ ਦੇ ਫੜਨ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ
ਆਉਂਦਾ, ਭਲਾ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹਥ ਸੰਗਤਰਾ ਦੇਓ ਅਰ
ਇਸ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਅੰਗੂਠੇ ਅਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨੀ
ਵਿੱਥ ਪੁਰ ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਸੰਗਤਰੇ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਥੋਂ ਫੜੇ,
ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸੰਗ ਫੜ ਲਵੇਗਾ, ਹੁਣ ਇਸੇ ਮਨੁਖ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ
ਤਲੀ ਹੇਠ ਸੰਗਤਰਾ ਰਖੋ, ਅਰ ਕਹੋ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਜਰਾ ਉਕਰ
ਹੀ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਫੜ, ਉਹ ਇਕੁਰ ਨਹੀਂ ਫੜ
ਸੱਕੇਗਾ, ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਫੜ ਲਵੇਗਾ, ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ
ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਸੰਗਤਰੇ ਦੇ ਇੱਕੋ ਪਾਸੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿੰਉ ਜੋ
ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆ
ਸੱਕਦਾ, ਜਿਕੂਰ ਹੱਥ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ
ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਹਥ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ
ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੜਨ ਦਾ ਬਲ ਹੈ, ਸੱਚ ਪੁਛੋ ਤਾਂ ਬਾਂਦਰ
ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਮਨੁਖ ਦਿਆਂ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁਖ
ਦੇ ਦੰਦ ਲਮਾਣ ਵਿੱਚ ਕੁੜਕ ਇੱਕੋ ਜਿਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਬਾੜੇ
ਵਿੱਚ ਕੋਲੋ ਕੋਲ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਥ ਨਹੀਂ
ਹੁੰਦੀ, ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਦੰਦ ਲਮਿੱਤਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dk278b6hiqvlyp6gdbqup4cnkqjfmz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/18</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36436</id>
    <revision>
      <id>225497</id>
      <parentid>92509</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225497</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2151" sha1="rnwlox6tmmhhy7sr416y5oxd2wga43x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੧੭)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਅਰ ਦਾੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਖਾਲੀ ਥਾਉਂ ਹੈ, ਇੱਕ ਭੇਦ ਇਹ ਬੀ ਹੈ, ਕਿ ਮਨੁਖ ਦੀ ਦੇਹ ਬਾਹਲਾ ਕੱਜੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਾਂਦਰ ਦਾ ਖੈਹੜਾ ਛਡੋ, ਹੋਰਨਾਂ ਜਨੌਰਾਂ ਨੂੰ ਲਓ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਧੀਕ ਭੇਦ ਮਲੂਮ ਹੋਊ, ਪਰ ਇਸਥੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਮਨੁਖ ਹੋਰਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਕੁਰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਆਪਣੇ ਆਗਿਆ ਕਾਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ॥
{{gap}}ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤਿ ਕਿਸੇ ਸਰੀਰਕ ਵਾਧੇ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਦਮੀ ਸੋਚ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਗੱਲ ਕੱਥ ਕਰ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਫਲ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਭਾਂਤ ੨ ਦੀਆਂ ਡੌਲਾਂ ਕਢਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਡੌਲਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਕੁਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਸੁੰਦਰਤਾਈ ਨਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਥੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸੱਕਦਾ, ਦੇਖੋ ਹਾਥੀ ਇੱਡਾ ਵੱਡਾ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀ ਮਿਲਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਾਲੇ ਹਾਥੀ ਹੁਰੀ ਤਾਂ ਹੱਥ ਪੈਰ ਬਥੇਰਾ ਮਾਰਕੇ ਭੁੜਕਦੇ ਹਨ, ਛੇਕੜ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਨਿਹਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rnwlox6tmmhhy7sr416y5oxd2wga43x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/19</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36437</id>
    <revision>
      <id>225498</id>
      <parentid>92511</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225498</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1981" sha1="cvhgpatgxvwufv2huypvb8kegrzfovd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੧੮)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਦੇ ਬਾਝ ਕੋਈ ਵਾਹ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ, ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਦਮੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹੋ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਗਊ, ਬੈਲ, ਊਠ, ਘੋੜੇ ਆਦਿਕ ਬੀ ਪਹਲੇ ਬਨੈਲੇ ਪਸੂ ਹੀ ਸਨ, ਇੱਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਦਮੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਕਰ ਲੀਤਾ, ਅਰ ਹੁਣ ਓਹ ਇਸਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵੰਸ ਦਾਸ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਕਿ ਰਤਾ ਭਰ ਬੀ ਜੰਗਲੀ ਅਰ ਆਕੀ ਪੁਣਾ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਹੋਰਨਾਂ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਵਰਗੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਹਾਕੁ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਿ ਇੱਕ ਬਾਂਦਰ ਅਗ ਦੇ ਸਾਮਣੇ ਬੈਠਾ ਅੱਗ ਸੇਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਲੱਕੜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਈਆਂ, ਐਰ ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ, ਇੰਨਾ ਨਾ ਸੋਚ ਸੱਕਿਆ ਕਿ ਲਕੜ ਪਾਇਆਂ ਅੱਗ ਬਲਦੀ ਰੰਹਦੀ ਹੈ, ਆਦਮੀ ਸੇੱਕਣ ਬੈਠਦਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਇਹੋ ਭੇਦ ਆਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਖੇ ਹੈ ॥
{{gap}}ਆਦਮੀ ਕਿਹੇ ੨ ਮਨਸੂਬੇ ਬੰਨਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕੀ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਾਧੇ ਤੇ ਭਲਿਆਈ ਲਈ ਚੰਗੀ ਥੋਂ ਚੰਗੀ ਡੌਲ ਸੋਚ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਗ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਨਾਂ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cvhgpatgxvwufv2huypvb8kegrzfovd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/20</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36438</id>
    <revision>
      <id>225499</id>
      <parentid>92520</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225499</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2155" sha1="kp0dvc4tphl7hae7nufj61fnltyhw8t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੧੯)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਬੁਧਿ ਦ੍ਵਾਰਾ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਚੈਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚਾਲਾਂ ਚਲ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਨੌਰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸੱਕਦੇ, ਅੱਗ ਬਾਲ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਪਕਾ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ੨ ਘਰ ਉਸਾਰ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਪੁਲ, ਕਿਲੇ, ਮੰਦਰ, ਮਸੀਤਾਂ, ਉਸਾਰ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਰੇਲ, ਸੜਕਾਂ, ਨਹਰਾਂ ਬਣਾ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਗੱਲ ਕੀ ਜੋ ਜੋ ਕੰਮ ਆਦਮੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਉਨਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆ ਸੱਕਦਾ, ਬਾਹੁਲੇ ਕੰਮ ਦੇ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦਮੀ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨਾਂ ਥੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਜਨੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜੇ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਥੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਕਲਾਂ, ਅਥਵਾ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਆਦਮੀ ਸੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਰਸੋਈ ਪਕਾਉਂਦਾ, ਜਹਾਜ ਰੇਲ ਗਡੀ ਆਦਿਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਹਾਜਾਂ ਪੁਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪੁਰ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਰੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਕੇ ਦੇਸ ਦੇਸਾਂਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਡਨ ਕਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਕੇ ਅਕਾਸ ਦੀ ਹਵਾ ਵੀ ਭੁੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇਸਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਗੱਲ ਬਾਤ ਕਰ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਇੰਉ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਤੇ ਪਸੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬੀ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਹੁੰਦਾ॥
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kp0dvc4tphl7hae7nufj61fnltyhw8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/21</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36526</id>
    <revision>
      <id>225500</id>
      <parentid>92603</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225500</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2067" sha1="l0mp7g9kqhf6qun553e4orue8oseyd7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੨੦)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;{{center|&lt;big&gt;'''ਚੁਹੱਥੇ ਜਨੌਰ'''&lt;/big&gt;}} 
{{gap}}ਬਾਂਦਰ ਚੁਹੱਥੇ ਜਨੌਰ ਸਦਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਇਸ ਨਾਉਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ, ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ॥
{{gap}}ਆਦਮੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਰਥਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨੀ ਵਿੱਥ ਪੁਰ ਫੈਲਾ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਕਿਸੇ ਗੋਲ ਚੀਜ ਨੂੰ (ਜਿਹਾਕੁ ਸੰਗਤਰਾ ਆਦਿ) ਫੜ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਹਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀ ਫੜਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਨਾਂ ਭੇਦ ਹੈ ਕਿ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਫੈਲਾ ਨਹੀਂ ਸੱਕਦਾ, ਜਿਹਾਕੁ ਜਦ ਸੰਗਤਰਾ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕੋਲ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗੂਠਾ, ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਦੰਦ ਵੀ ਆਦਮੀ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਲਮਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਾੜਾਂ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਗਭੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਬਾਂਦਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬੀ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
{{gap}}ਚੁਹੱਥੇ ਜਨੌਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਹਨ । ਪਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਉਘੀਆਂ ਇਹ ਹਨ, ਬਨਮਾਣੂ, ਬਬੂਨ, ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਂਦਰ, ਨਵੀਂ ਦੁਨਿਆਂ ਦੇ ਬਾਂਦਰ ।&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l0mp7g9kqhf6qun553e4orue8oseyd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/22</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36527</id>
    <revision>
      <id>225501</id>
      <parentid>92793</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225501</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2058" sha1="bcwh8svxi8vz6zl72d0sxi0ivhnpruz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੨੧)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;{{gap}}ਏਹ ਸਾਰੇ ਜਨੌਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਤੱਤਿਆਂ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲਭਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਕੱਠੇ ਹੋਕੇ ਬਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਹਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਡਾਢੀ ਚਪਲਤਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿੱਛਾਂ ਪੁਰ ਕੁਦਦੇ ਤੇ ਟਪੋਸੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਜਾਤਾਂ ਫਲ ਹੀ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਜੀਆਂ ਕੀੜੇ ਬੀ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਅਰ ਬਾਜੇ ਬਬੂਨ ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਜਨੌਰ ਬੀ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।
{{gap}}ਬਨਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਪੂਛ ਨਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਅਰ ਹੋਰ ਕਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁਖ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ,ਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਨੌਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਂਵੇ ਖੜੋਕੇ ਤੁਰ ਸੱਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਝੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਭਾਉਣੀ ਨਾਲ ਤਾਂ ਘਟ ਵਧ ਹੀ ਖੜੇ ਹੋਕੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਬਨਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਬ ਥੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਰੀਲਾ ਹੈ । ਜੋ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਾਰੇ ਬਨਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਰੂਪ ਮਨੁਖ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਪੂਰੀ ਡੀਲ ਦਾ ਗੁਰੀਲਾ ਪੰਜ ਫੁਟ ਚੋਂ ਕੁਝ ਵਧੀਕ ਊਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਬਲਵਾਨ, ਅਜਿਹੀ ਡਰਾਉਣੀ ਸੂਰਤ, ਆਵਾਜ ਅਜਿਹੀ ਗੂੰਜਦੀ ਅਰ ਭਆਣਕ ਕਿ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲੀ ਜਨੌਰ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bcwh8svxi8vz6zl72d0sxi0ivhnpruz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/23</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36528</id>
    <revision>
      <id>225502</id>
      <parentid>92794</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225502</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2030" sha1="djnzqp9dr4aeb2pm3zq6j9nvvt1hs8k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੨੨)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਦਾ ਕੀ ਕਦਰ ਹੈ, ਕਿ ਇਸ ਪੁਰ ਹੱਲਾ ਕਰੇ । ਅਫਰੀਕਾ ਵਾਸ ਇਸ ਥੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਤਿਹਾਪੁਣੇ ਦੀਆਂ ਅਚਰਜ ਅਚਰਜ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਦੇ ਹਨ।
{{gap}}ਵੱਡੀ ਡੀਲ ਦੇ ਬਨਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਾਤ ਔਰੰਗ ਔਤਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੀਲੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ, ਔਰੰਗ ਔਤਾਨ ਵੱਡਾ ਗਰੀਬ ਤੇ ਨਮ੍ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਵੱਡਾ ਸੌਖਾ ਗਿੱਝ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਝਬਦੇ ਆਂਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਿਠਿਆਈ ਤੇ ਕਾਹਵੇ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਔਰੰਗ ਔਤਾਨ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਨੈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇੱਕ ਹੱਟੀ ਥੋਂ ਕਾਹਵਾ ਪਿਲਵਾਇਆ, ਬਾਂਦਰ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਭਾਇਆ ਕਿ ਨਿਤ ਨਿਤ ਹਟੀ ਪੁਰ ਜਾਕੇ ਇੱਕ ਪਿਆਲਾ ਪੀਣ ਲੱਗੇ, ਅਰ ਮਾਲਕ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਮੁੱਲ ਭਰਨਾ ਪਿਆ।
{{gap}}ਬਨਮਾਣੂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈਆਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਜ ਕਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਤ, ਨਹੀਂ ਲਭਦੀ, ਹਾਂ, ਕਿਧਰੇ ੨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰ ਲਭਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥੋਂ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਲੇ ਇਸ ਦੇਸ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>djnzqp9dr4aeb2pm3zq6j9nvvt1hs8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/24</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36529</id>
    <revision>
      <id>225503</id>
      <parentid>92852</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225503</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2105" sha1="d5gqahdp618la9x1n0klrzj0hnfzj7i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੨੩)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਵਿੱਚ ਬੀ ਬਣਮਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਜ ਕਲ ਤਾਂ ਇਉ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਦੀ ੨ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਬਨਮਾਣੂ ਫੜ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਇੱਥੇ ਆਕੇ ਪੈਸਾ ਆਦਮੀ ਪਰਤੀ ਲਾ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।।
{{gap}}ਬਬੂਨ ਬਹੁਤਾ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਛ ਬ੍ਰਿੱਛ ਦੀ ਟੁੰਡੀ ਟਾਹਣੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚੌਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਚਤਰਾਈ ਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਨੱਠਦੇ ਹਨ, ਏਹ ਡਾਢੇ ਚਿੜ ਚਿੜੇ ਤੇ ਖੂਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਆਦਮੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਜਿਹੇ ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਬਨਮਾਣੂ ਦੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾਂ ਤੇ ਚੌੜਾ ਮੂੰਹ, ਕੁਝ ੨ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਜੇ ਬਬੂਨ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਖੜੋਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਲਗ ਭਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪੱਕੇ ਚੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਂਵੇ ਡੀਲ ਡੌਲ ਇੱਡੀ ਵੱਡੀ ਅਰ ਭਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਹੋਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਦਬੇ ਪੈਰੀਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਨਾ ਘਾਹ ਦਾ ਤੀੱਲਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਕੀ ਟਾਹਣੀ ਖੜਕਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਥੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੌਕੀਦਾਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਜਾਣ ਦੀ ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਪਾਉਂਦੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d5gqahdp618la9x1n0klrzj0hnfzj7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/25</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36530</id>
    <revision>
      <id>225504</id>
      <parentid>92853</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225504</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2077" sha1="ipavc860yhqtg2w62g4vs1gu29hpmbv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੨੪)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਸਭਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁੰਦਰਲ ਹੈ, ਜਿਸਥੋਂ ਵਧੀਕ ਕੋਝਾ ਜਨੌਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਊ, ਚੁਹੱਥੇ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੂਛ ਦੇ ਹਿਠਾਹਾਂ ਕਰੜੀ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਖੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਡਾਢੇ ਊਦੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੂਥੀ ਪੁਰ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਨੱਕ ਤੇ ਲਾਲ ਮੂੰਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਪੁਰ ਨੀਲੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲ ਲੀਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ॥
{{gap}}ਬਾਂਦਰ ਏਸ਼ੀਆ ਅਰ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਲਭਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਾਂਦਰ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਬੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਚਰਜ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂਉ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਜਬਰਾਲਟਰ॥
{{gap}}ਬਾਹਲੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਵਾਰ ਥੈਲੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਗ੍ਰਾਹੀਆਂ ਲੰਘਾਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਕਿ ਓਹ ਡਾਢੀ ਕਾਹਲੀ ੨ ਖਾਂਦੇ ਪਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਥੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਵੇਹਲੇ ਵੇਲੇ ਕਢ ੨ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ॥
{{gap}}ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਹਿੰਦੂ ਇਸਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ipavc860yhqtg2w62g4vs1gu29hpmbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/26</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36531</id>
    <revision>
      <id>225505</id>
      <parentid>92854</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225505</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2191" sha1="er26s5oinn0w5yujdk2ful7f5rrnnvl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੨੫)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁਕੇ ਹੋ, ਲੰਗੂਰ ਬੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਬਾਂਦਰ ਹੈ, ਨਿਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਤੇ ਪੂਛ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਥੈਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ॥
{{gap}}ਲੰਗੂਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਹਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਾਹਲੀ ਥਾਂਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਹਾਂ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਲੰਗੂਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਭਦਾ ਹੈ, ਬਾਜੀ ਥਾਂਈ ਲੰਗੂਰ ਨੂੰ ਹਨੂਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕਦੀ ੨ ਸਧਾਰਣ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਬੀ ਹਨੂਮਾਨ ਕਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ॥ 
{{gap}}ਲੰਗੂਰ ਹੇੜਾਂ ਦੇ ਹੇੜ ਕੱਠੇ ਹੋਕੇ ਸੰਘਣਿਆਂ ਬਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਬ੍ਰਿੱਛਾਂ ਪੁਰ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਥੋਂ ਦੂਜੀ ਟਾਹਣੀ ਪੁਰ ਟਪੋਸੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਪੈਰ ਜੋੜ ਕੇ ਤਾਂ ਕਦੀ ੨ ਤੀਹ ਤੀਹ ਫੁਟ ਦੀ ਬੀ ਛਾਲ ਕਢ ਮਾਰਦੇ ਹਨ॥
{{gap}}ਬਨਮਾਣੂ, ਥਥੁਨ, ਤੇ ਥਾਂਦਰ, ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਨੀ ਦੁਨੀਆਂ ਅਰਥਾਤ ਏਸ਼ੀਆ, ਯੂਰਪ, ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਵਸਣੀਕ ਹਨ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਰ ਚੁਹੱਥੇ ਜਨੌਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਲਭਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>er26s5oinn0w5yujdk2ful7f5rrnnvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/27</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36532</id>
    <revision>
      <id>225506</id>
      <parentid>93870</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225506</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2123" sha1="mthrjo3lndglw6bay3chyx6vx65n6ei" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੨੬)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਦੇ ਬਾਂਦਰ ਅਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਊ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਬਹੁਧਾ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਸਦਦੇ ਹਨ, ਕਿੰਉ ਜੋ ਯੂਰਪ ਵਾਸੀ, ਏਸ਼ੀਆ ਅਫਰੀਕਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਚਿਰ ਥੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਥੋੜੇ ਚਿਰ ਥੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।
{{gap}}ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਿਆਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਿਆਂ ਗਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਥੈਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਅਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਚਰਜ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਛ ਡਾਢੀ ਪਤਲੀ ਤੇ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਉਸ ਨਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਵਸਤ ਨੂੰ ਫੜ ਸੱਕਦੇ ਹੈਨ, ਬ੍ਰਿੱਛਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ ਲਮਕ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਝੂਟਦੇ ੨ ਇੱਕ ਥਾਂਵੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂਉ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਨੋ ਪੂਛ ਪਾਸੋਂ ਹੱਥ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਅਚੰਭਾ ਕਰੋਗੇ ਕਿ ਚਾਰ ਹੱਥ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਨ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੱਬ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਪਰ ਜੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਮਲੂਮ ਹੋ ਜਾਊ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜੇ ਅਗਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨਿੱਕੇ ੨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਹੱਥ ਬਾਹਲਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਇਸ ਲੋੜ ਦੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਆਲ ਈਸ੍ਵਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਛ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਰਗੀ ਹੀ ਫੜਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ॥
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mthrjo3lndglw6bay3chyx6vx65n6ei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/28</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36533</id>
    <revision>
      <id>225509</id>
      <parentid>93874</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225509</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1913" sha1="o5d3h7674faalcaetmge4kd2zc7g2wu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੨੭)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;{{gap}}ਮਕੜੀ ਬਾਂਦਰ ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਥੋਂ ਅਚਰਜ ੨ ਕੰਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਇਸਦਾ ਇਹ ਨਾਉਂ ਇਸ ਲਈ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਲੱਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀਆਂ ੨ ਅਰ ਦੇਹ ਮੱਕੜੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਛ ਦੀ ਨੋਕ ਪੁਰ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ ਜਾਂ ਛੋਹਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤਿ ਡਾਢੀ ਤਿਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਟੋਹਕੇ ਚੀਜ ਨੂੰ ਇਹ ਲਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਕੁਰ ਦੇਖਕੇ ਅਰ ਬ੍ਰਿੱਛ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪੁਰ ਇਕੁਰ ਹਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਮਾਨੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਬਾਂਦਰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਿਸੇ ਆਣੇ ਵਿੱਚ ਆਂਡੇ ਪਏ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਵਸਤ ਹੈ ਅਰ ਥਾਂਉ ਅਜਿਹੀ ਭੀੜੀ ਹੈ ਕਿ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਤਾਂ ਪੂਛਦੀ ਪਤਲੀ ਨੋਕ ਉੱਥੇ ਪਾਕੇ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
{{center|'''&lt;big&gt;&lt;big&gt;ਕ੍ਰਿਮ ਭੱਖੀ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;'''}}
{{gap}}ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤੇ ਚੌਥੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਜੋ ਫਲ-ਭੱਖੀ ਅਰ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜਨੌਰਾਂ ਥੋਂ ਕ੍ਰਿਮ-ਭੱਖੀ ਅਥਵਾ ਕੀੜੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਸੁਖਾਲੇ ਹੀ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਲਾ ਕਿਕੁਰ ? ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ॥


&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o5d3h7674faalcaetmge4kd2zc7g2wu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/29</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36534</id>
    <revision>
      <id>225510</id>
      <parentid>93875</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225510</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2153" sha1="fifa9t2ui3gpat4947gqjimhv910jys" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੨੮)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;{{gap}}ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਚੂਹਾ, ਛਛੂੰਦਰ, ਜੰਗਲੀ ਚੂਹਾ, (ਜਾਂ ਕੰਡਹਰਾ) ਕ੍ਰਿਮ-ਭੱਖੀ ਜਨੌਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਫ ਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਦਾੜ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਓਹ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਇਉਂ ਚਿੱਥਦੇ ਹਨ, ਜਿਕੁਰ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਕਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤੇ ਕਰੜੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਇਹ ਨੋਕਾਂ ਚਪਲ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਵਢਣ ਟੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇ ਦੰਦ ਬੀ ਤਿੱਖੇ ਅਰ ਨੋਕ ਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੱਲੜੀ ਵਿੱਚ ਝਟ ਚੁਭ ਜਾਣ, ਅਰ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਝਟ ਫੜ ਲੈਣ॥
{{gap}}ਇਹ ਬੀ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ ਕਿ ਕ੍ਰਿਮ-ਭੁੱਖੀ ਜਨੌਰ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਧਾ ਓਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਡਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਨਿਰੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਰ ਠੰਡੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿਆਲ ਸੁਤੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਬਸੰਤ ਰੁਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਲੇ ਨਿੱਕੇ ੨ ਤੇ ਡਰਾਕਲ ਜਨੌਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ॥
{{gap}}ਕ੍ਰਿਮ ਭੱਖੀ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਨਾ ਚੂਹਾ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਕ ਅਨੋਖਾ ਹੈ, ਕਿਉ ਜੋ ਜਿਕੁਰ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fifa9t2ui3gpat4947gqjimhv910jys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/30</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36535</id>
    <revision>
      <id>225511</id>
      <parentid>95726</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225511</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2052" sha1="gpp944205ncjqnfzkuto3kpbrrkqw8v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੨੯)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਉਕਰ ਹੀ ਕਿਰਪਾਲੁ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥ ਬੀ ਡਾਢੇ ਅਚਰਜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ,ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀ ਤਦ ਹੀ ਸਮਝੋਗੇ, ਕਿ ਇਸ ਜਨੌਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਾਦੀਆਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਣ ਕਿੰਉਂ ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਹਿਮਾਲ ਥੋਂ ਬਾਝ ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂਉ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ।
{{gap}}ਅਨਾਂ ਚੂਹਾ ਧਰਤੀ ਪੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਹਨੇਰੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੰਹਦਾ ਹੈ,ਅਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪਨੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਮੀਨ ਦੇ ਉਪਰ ਘਟ ਵਧ ਹੀ  ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ. ਲਈ ਇਹ ਜਰੂਰ ਲੋੜੀਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਪੁੱਟਣ ਦਾ ਬਲ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੰਜੇ ਇਸ ਡੋਲ ਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੱਥਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ੨ ਚੌੜੇ ੨ ਬਲਵਾਨ, ਮੋਟੀ ਖੱਲ ਨਾਲ ਕਜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਖੱਲ ਪੁਰ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪੰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਚੌੜੇ ੨ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਨੌਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪੰਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇਕੁਰ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਅੰਨਾਂ ਚੂਹਾ ਭੋਂ ਪੁਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਿਟੀ ਨੂੰ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਿਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਖੁੱਡ ਅੜਨਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ।।
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gpp944205ncjqnfzkuto3kpbrrkqw8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/31</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36536</id>
    <revision>
      <id>225512</id>
      <parentid>95730</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225512</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2169" sha1="h00a9oqou5ngxf8fbv2gdm29jgurncb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੩੦)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;{{gap}}ਦੂਜੇ ਕਿੰਉ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਭੀੜੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਗਲ ਦੀ ਬੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਕਿ ਪਿੰਡਾ ਗੋਲ ਹੋਵੇ, ਅਰ ਸਿਰ ਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾਦੇਹ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗਥੋਂ ਵਧੀਕ ਹੋਵੇ, ਭਈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਦਾ ਸਿਰ ਸਮਾਏ,ਉੱਥੇ ਸਾਰੀ ਦੇਹ ਸੌਖੀ ਹੀ ਜਾ ਸੱਕੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਚੂਹੇ ਦਾ ਨਿਰਾ ਪੁਰਾ ਇਹੋ ਹੀ ਹਾਲ ਹੈ, ਇਸਥੋਂ ਬਾਝ ਇਸ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਕੋਮਲ ਸਮੂਰ ਅਜਿਹੀ ਹੈ, ਕਿ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਾਲ ਮੁੜਕੇ ਸਾਫ ਰਹ ਸੱਕਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਦੀ ਸਮੂਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਵਾਲ ਮੁੜ ਕੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਪਾਸੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰਣਾ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।।
{{gap}}ਅੰਨੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਇਸਥੋਂ ਇਹ ਲਾਭ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀਆ, ਸੌੜੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਇਸਨੂੰ ਪਿੱਠ ਦੇ ਰਗੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।।
{{gap}}ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭੀੜੀਆਂ ਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਦੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਨ੍ਹੇ ਚੂਹੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਨਿੱਕੀਆਂ ੨ ਅਰ ਤ੍ਵਚਾ ਤੇ ਸਮੂਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਔਖੀਆਂ ਹੀ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਉ ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਭਾਵੇਂ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h00a9oqou5ngxf8fbv2gdm29jgurncb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/32</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36537</id>
    <revision>
      <id>225513</id>
      <parentid>95738</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225513</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2069" sha1="7n2o6g6wgsnz3gs222zuvzdwrc0zjoq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੩੧)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਅੰਨੇ ਚੂਹੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਨਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਬਾਹਲਾ ਅਜਿਹੇ ਕੀੜੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢੂੰਢਣ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਡੀ ਤਿੱਖੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਕਹਾਉਤ ਹੈ, ਕਿ &quot; ਅਜਿਹਾ ਚੁੱਪ ਚੁਪੀਤਾ ਜਾਵੀਂ ਜੋ ਅੰਨ੍ਹਾ ਚੂਹਾ ਬੀ ਨਾ ਸੁਣੇ &quot;  ਪਰ ਜੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਚੂਹੇ ਦੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਸੌਖਾ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਛੇਕ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਇਸਨੂੰ ਜਦ ਉਹ ਚਾਹੇ ਬੰਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਤਾਤਪਰਜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਅੰਦਰ ਨਾ ਆ ਪਵੇ।।
{{gap}}ਇਸਦੀ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਡੀ ਤਿੱਖੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕ ਸੁੰਘ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਥੋਂ ਬਿਨਾ ਸਪਰਸ ਅਥਵਾ ਛੁਹਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬੀ ਡਾਢੀ ਤਿੱਖੀ ਹੈ, ਗੱਲ ਕੀ ਸੱਚੇ ਕਰਤਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਭ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਯ ਡਾਢੇ ਤਿਖੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਬਦਲਾ ਇੰਉ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।।
{{gap}}ਇਸਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬੀ ਇਕੁਰ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦੇ ਢਬ ਦਾ ਹੈ, ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਵੱਡਾ ਤੇ ਤਕੜਾ ਹੈ, ਭਈ ਪੁੱਟਣ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7n2o6g6wgsnz3gs222zuvzdwrc0zjoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/33</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36538</id>
    <revision>
      <id>225514</id>
      <parentid>95743</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225514</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2107" sha1="ppwfzlctvp3ikx9kxhfrzgnuoseisz6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੩੨)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤਕੜਿਆਂ ਪੱਠਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਾਰ ਸੱਕੇ, ਪਿਛਲਾ ਭਾਗ ਨਿਰਬਲ ਤੇ ਪਤਲਾ ਹੈ, ਛੇਕ ਕੱਢਣ ਲਈ ਖੋਪਰੀ ਲੰਮੀ ਤੇ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਅਰ ਨੱਕ ਕਰੜਾ ਤੇ ਹੱਡੀ ਦਾਰ ਹੈ, ਗੱਲ ਕੀ ਅੰਨੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਕਿਰਪਾਲੁ ਪਰਮੇਸਰ ਦੀ ਕਾਰੀ ਗਰੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਜਿਸ ਜਨੌਰ ਨੇ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਿਆਨ ਬੀ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਬਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।।
{{gap}}ਇਸ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਜਨੌਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਪੁਰਖਾਰਥ ਦੇਖਣ ਦੇ ਜੋਗ ਹੈ, ਜਦ ਪੁੱਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਪੁਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ੨ ਢੇਰ ਲਗਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਢੇਰ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੋਂ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਟਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਥੋਂ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸਰਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਪੁਰ ਜਿੱਥੇ ਪਤਰ ਤੇ ਘਾਹ ਦਾ ਵਿਛੌਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਅਰਾਮ ਕਰਕੇ ਫੇਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆਂ ਬਾਲ ਨੂੰ ਅੰਨੇ ਚੂਹੇ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਪੁਰ ਤੁਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਜੰਮਕੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਜੰਮਕੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ॥
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ppwfzlctvp3ikx9kxhfrzgnuoseisz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/34</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36539</id>
    <revision>
      <id>225515</id>
      <parentid>96309</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225515</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2065" sha1="laulr7pbwaw5jtznbp6ku3mvx47ejj0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|( ੩੩)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;{{gap}}ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਚੂਹਾ ਜਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਰੱਛਾ ਦਾ ਅਸਬਾਨ ਵੱਡੀ ਚਤਰਾਈ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਕੋਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਬਹੁਤੇ ਰਸਤੇ ਦੋ ਗੋਲ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਥੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਕਈ ਰਸਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਵੈਰੀ ਇੱਕ ਰਸਤਿਓਂ ਹੱਲਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਘੇਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਚੂਹਾ ਪਹਲੇ ਵੱਡੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਉੱਥੋਂ ਹੋਰ ਰਸਤਿਆਂ ਥਾਣੀ ਨੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਚੂਹਾ ਛੀ ਇੰਚ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਖੂਨੀ ਹੈ, ਜਦ ਵੈਰੀ ਪੁਰ ਜਿੱਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝਈ ਲੈਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾੜੇ ਸਿਟਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਘਾਉ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ ਪਾਕੇ ਲਹੂ ਪੀ ਜਾਂਦਾ
{{gap}}ਚਕਚੂੰਦਰ (ਜਾਂ ਛਛੂੰਦਰ) ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਚੂਹੇ ਦਾ ਹਾਲ ਤੁਸੀਂ ਤੀਜੀ ਤੇ ਚੌਥੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਕਈ ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਚਕਚੂੰਦਰਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੰਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਾਹਲਾ ਸਮਾਂ ਬਤੀਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੂਥੀਆਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਧਾਰਨ ਚਕਚੂਦਰਾਂ ਵਾਙੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਆਂ ਕਈਆਂ ਭਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਦੁਰਗੰਧ ਬੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ॥
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>laulr7pbwaw5jtznbp6ku3mvx47ejj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/35</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36540</id>
    <revision>
      <id>225516</id>
      <parentid>96310</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225516</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2056" sha1="qrquy2pkby4g3dtcj6d75iz0lndkr9h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੩੪)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;{{gap}}ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੇ ਥੋਂ ਨਿੱਕੇ ਚੁਪਾਏ ਢੂੰਢੋਗੇ ਤਾਂ ਚਕਚੂੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਓਗੇ, ਨਿਪਾਲ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਚਕਚੂੰਦਰ ਨਿਰੀ ਡੇਢ ਇੰਚ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਿੱਛੀ ਚਕਚੂਦਰ ਬ੍ਰਿੱਛਾਂ ਪੁਰ ਰੰਹਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਹੋਰਨਾਂ ਚਕਚੂੰਦਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਟੰਗਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੱਲ ਕੀ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਓਹ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਿੱਛਾਂ ਪੁਰ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਥਾਂ ਦੂਜੀ ਪੁਰ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਫਲ ਤੇ ਕੀੜੇ ਦੋਵੇਂ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।।
{{gap}}ਕੰਡਹਰਿਆਂ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਗੋਲ ਮੋਲ ਦੰਦੇਦਾਰ ਖਿੱਦੂ ਜਿਹੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਹੇ ਅਦਭੁਤ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਚੂਹੇ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਚੂਹਿਆਂ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੋਲ ਮੋਲ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸੱਕਦੇ ॥
{{center|&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''ਖੰਭ ਹੱਥੇ ਜਨੌਰ।'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;}}
{{gap}}ਭਲਾ ਰਤਾ ਸੋਚ ਕੇ ਦੱਸੋ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਖੰਭ ਹੱਥੇ ਜਨੌਰ ਨੂੰ ਬੀ ਜਾਨਦੇ ਹੋ, ਅਰਥਾਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਪੰਖੀਆਂ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qrquy2pkby4g3dtcj6d75iz0lndkr9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/36</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36541</id>
    <revision>
      <id>225517</id>
      <parentid>96311</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225517</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2093" sha1="nlxa1i0olm8zarkro4niy6pdhyavfxb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|( ੩੫ )}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ੂਆਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸੱਕਦੇ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਜੋ ਤੁਸਾਂ ਤੀਜੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਚਮਗਿੱਦੜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੜਿਆ ਸੀ ਭੁਲਾ ਬੈਠੇ ਹੋ । ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਕਿ ਇਸਦੇ ਖੰਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਹਨ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ੨ ਹਨ, ਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰ ਕੂਲੀ ਝਿੱਲੀ ਇਕੁਰ ਖਿਲਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਕੁਰ ਛਤਰੀ ਦੀਆਂ ਸੀਖਾਂ ਪੁਰ ਕਪੜਾ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
{{gap}}ਗੱਲ ਕੀ ਚਮਗਿੱਦੜ ਖੰਭ ਹੱਥੇ ਜਨੌਰ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਭਾਂਤਾ ਹਨ, ਕੋਈ ਛੋਟੀਆਂ ਕੋਈ ਵੱਡੀਆਂ, ਪਰ ਰੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਬ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਜਿਸ ਸੌਖ ਨਾਲ ਓਹ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਨੌਰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਹਾਕੁ ਕ੍ਰਿਮ-ਭੱਛੀ ਜਨੌਰਾਂ ਦੇ ਪਹਲਾਂ ਦੰਦ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖ ਲਓਗੇ, ਤਦ ਕਿਤੇ ਕਹ ਸੱਕੋਗੇ, ਕਿ ਕ੍ਰਿਮ ਭੁੱਖੀ ਜਨੋਰ ਹਨ, ਪਰ ਚਮਗਿੱਦੜ ਸਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸੱਕਦਾ ਹੈ ।
{{gap}}ਚਮਗਿੱਦੜ ਨੂੰ ਉੱਡਦਿਆਂ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕੋਈ ਪੰਛੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਨੂੰ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਚੂਹੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਬੂਥਿਆਂ ਨਿੱਕਿਆਂ ੨
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nlxa1i0olm8zarkro4niy6pdhyavfxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/37</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36545</id>
    <revision>
      <id>225518</id>
      <parentid>96313</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225518</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1993" sha1="83mqkec1ekbr5r4jas7w73fahr7hc5d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੩੬)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਚਮਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੋਲ ੨ ਕੰਨ, ਛੋਟੇ ੨ ਲੂੰ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਪਿੰਜਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
{{gap}}ਪਰ ਜੇ ਇਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੇਖ ਲਓਗੇ, ਤਾਂ ਕਦੀ ਧੋਖਾ ਨਾ ਖਾਓਗੇ ।
{{gap}}ਆਓ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇਕੇ ਦੇਖੀਏ, ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਉੱਗਲਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਸਭ ਥੋਂ ਵਧਕੇ ਵਿੱਚਲੀ ਉਂਗਲ ਤਾਂ ਇਡੀ ਹੈ, ਕਿ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਅਰ ਸਿਰ ਰਲਾਕੇ ਬੀ ਇੰਨਾਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ, ਝਿੱਲੀ ਚੋਂਹ ਉਂਗਲਾਂ ਪੁਰ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਰ ਪੰਜਵੀਂ ਉਂਗਲ ਅਥਵਾ ਅੰਗੂਠਾ ਖੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਲੰਮਾ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕੰਡੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਨੌਂਹ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਆਸ੍ਰੇ ਓਹ ਬ੍ਰਿੱਛਾਂ ਨਾਲ ਪਲਮ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਪੈਰ ਨਿੱਕੇ ੨ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਹਨ, ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਡੇ ਵਰਗੇ ਨੌਂਹ ਹਨ, ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਪੁਰ ਬੀ ਝਿੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਟੰਗਾਂ ਥੋਂ ਪੂਛ ਤੀਕ ਅਰ ਵੱਖੀਆਂ ਥੋਂ ਚੀਚੀ ਤੀਕ ਝਿੱਲੀ ਹੀ ਝਿੱਲੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।।
{{gap}}ਚਮਗਿੱਦੜ ਨੂੰ ਠੰਡ ਬਹੁਤ ਅਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿਆਲ ਇੰਉ ਸੁਤੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਮਾਨੋ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>83mqkec1ekbr5r4jas7w73fahr7hc5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/38</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36903</id>
    <revision>
      <id>225519</id>
      <parentid>96538</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225519</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2100" sha1="gmj8imnpew964njbdzkeev1798g4hya" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੩੭)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੋਏ ਪਏ ਹਨ, ਨਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਨਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੀਂਦ ਥੋਂ ਬਸੰਤ ਰੁਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ॥
{{gap}}ਇੰਗਲਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਕੀ ੨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਮੋਏ ਜਿਹੇ ਚਮਗਿੱਦੜ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈਕੇ ਮਲਿਆਂ ਦਲਿਆਂ ਗਰਮੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਾ ਜਨੌਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਬਸੰਤ ਰੁਤ ਆਈ, ਅਰ ਰਤਾ ੨ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਅੱਗ ਕੋਲ ਰੱਖੋ ਤਾਂ ਬੀ ਜਾਗ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਠੰਡੀ ਥਾਂਉ ਲੈ ਆਓ ਫੇਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌਂ ਰੰਹਦਾ ਹੈ । 
{{gap}}ਬਾਜੇ ਚਮਗਿਦੜ ਨਿਰੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਹਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਇਕੁਰ ਉੱਡਦਿਆਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਕਿ ਅਵਾਜ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਚਮਗਿੱਦੜ ਕੀੜੇ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਚਮਗਿੱਦੜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਾਹਲਾ ਵੱਡੇ ਬੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਬੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਏਹ ਗਰਮ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਾਂਤ ਜਿਸਨੂੰ ਬੜ ਬਗਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲਭਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਇੱਕ ਫੁਟ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਜੂ ਖਿਲਰਦੇ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gmj8imnpew964njbdzkeev1798g4hya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/39</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36904</id>
    <revision>
      <id>225520</id>
      <parentid>96546</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225520</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2157" sha1="sv7r4j5xv7bm8r92ptomvk5rdp3t45n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੩੮ )}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਹਨ, ਤਾਂ ਚਾਰ ਫੁਟ ਥਾਂਉ ਵਿੱਚ ਮਲਦੇ ਹਨ, ਦਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਿੱਛ ਪੁਰ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿਰ ਹੇਠ ਤੇ ਟੰਗਾਂ ਉਪਰ ਕਰਕੇ ਲਮਕ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਜਦ ਤੀਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਹੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਘਿਰ ਕੇ ਰੋਜ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,ਸੰਝ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੀ ਇਕੱਲਾ ਕਦੀ ਦੋ ਰਲਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ॥
{{gap}}ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ੨ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਮੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਬਾਗ ਦੇ ਫਲ ਪੱਕੇ ਹੋਣ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਹਜੀਰ, ਆਤੂ, ਅੰਬ, ਤੇ ਬੇਰਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਪੁਰ ਉਤਰਦੇ ਹਨ, ਗੱਲ ਕੀ ਕੋਈ ਫਲ ਹੋਵੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੋਂ ਨਹੀਂ ਬੱਚਦਾ, ਪਰ ਅਚਰਜ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਤਰੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਇਧਰ ਪਰਭਾਤੀ ਚਾਣਨਾ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਾ, ਇਧਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਸੋਈ ਮੁਕਾਈ, ਅਰ ਸੂਰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘਬਰਾਉਣ ਲਈ ਅਜੇ ਨਿੱਕਲਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਓਹ ਆਪਣੀ ਛਾਉ ਦਾਰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਲਟਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਰੀ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਮਿਲ ਜਾਣ ਥੋਂ ਪਹਲੋਂ ਢੇਰ ਚਿਰ ਤੀਕ ਚੀਂ ਚੀਂ ਹੁੰਦੀ ਰੰਹਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਦਿਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਕਾਵੇ ਤਾਂ ਜਦ ਤੀਕ ਉਹ ਚਲਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ ਇਕੁਰ ਚੀਕਦੇ ਤੇ ਰਾਮ ਰੌਲਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sv7r4j5xv7bm8r92ptomvk5rdp3t45n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/40</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36905</id>
    <revision>
      <id>225521</id>
      <parentid>96547</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225521</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2103" sha1="3f47b2p1kf6979gy9rgwl82jurpg6df" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੩੯)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;{{gap}}ਬੜ ਬਗਲ ਦੀ ਮਦੀਨ ਇੱਕ ਸੂਏ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਜਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਚੰਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੜ ਬਗਲ ਦੀ ਖੱਲ ਕੂਲੀ ਅਰ ਸੋਹਣੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਹਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਜੀ ਥਾਂਈ ਇਸਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਉਸਨੂੰ ਬੜਾ ਸੁਆਦੀ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ॥
{{gap}}ਕੀੜੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਚਮਗਿੱਦੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰੁਧਰ ਪਾਯੀ ਚਮਗਿੱਦੜ ਬਾਜਿਆਂ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਪਹਲੇ ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਕਿ ਸੁਤੇ ਪਏ ਮਨੁਖਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਓਹ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਤੀਕ ਕਈ ਗੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਅਰ ਉਸ ਥੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਇੰਉ ਉਜਾਗਰ ਹੈ, ਕਿ ਓਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁਪ ਚੁਪਾਤਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਵੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਘੂਕ ਸੁੱਤਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ੨ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਪੱਖਾ ਝਲਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਠੰਡੀ ਪੌਣ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਬੀ ਮੁਰਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਸੂਲੀ ਵਰਗੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਕੱਢ ਕੇ ਲਹੂ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਢਿਡ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਕੇ ਉਪਰਛਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3f47b2p1kf6979gy9rgwl82jurpg6df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/41</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36906</id>
    <revision>
      <id>225522</id>
      <parentid>96548</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225522</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2072" sha1="k0tfn8lnzlk0gqz9p13poickxarm8r1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;
{{center|(੪੦)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਅਰ ਫੇਰ ਆਕੇ ਚੂਸਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਗੱਲ ਕਾਹਦੀ ਇਕੁਰ ਚੂਸਦਾ ਤੇ ਉਪਰ ਛਲ ਕਰਦਾ ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਬਹੁਤ ਲਹੂ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।।
{{gap}}ਭਾਂਵੇ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਬਾਹਲਾ ਥਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਰੀ ਪੁਰੀ ਗੱਪ ਬੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੁਝ ੨ ਸੱਚ ਬੀ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਰੁਧਰ ਪਾਯੀ ਚਮਗਿੱਦੜ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਜਨੌਰਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਬਾਜੇ ਵੇਲੇ ਮਨੁਖ ਨੂੰ ਬੀ ਨਹੀਂ ਛਡਦਾ, ਇਸਦੇ ਵੱਢਣ ਨਾਲ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਖੇਦ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਜਾਨ ਦਾ ਜਾਨ ਰਤਾ ਬੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਚਮਗਿੱਦੜ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬਾਹਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੋਂ ਡਰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗਥਰਾਂਦਾ ਹੈ।।
{{gap}}ਰੁਧਰ ਪਾਯੀ ਚਮਗਿੱਦੜਾਂ ਦੇ ਨੱਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਪੁਰ ਖੱਲੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਤ੍ਰਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਅਜਿਹੀ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਦੇਖਿਆਂ ਹਾਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡ ਕੰਨੇ ਰੁਧਰ ਪਾਯੀ ਚਮਗਿੱਦੜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਰ ਥਾਈਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਖੋਲਿਆਂ ਮੰਦਰਾਂ ਕੰਦਰਾਂ ਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਹੋਰ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k0tfn8lnzlk0gqz9p13poickxarm8r1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/42</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36907</id>
    <revision>
      <id>225523</id>
      <parentid>96549</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225523</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1774" sha1="73lvietiqw39eivq5ue9doxcy7r7p7u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੪੧)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਕ੍ਰਿਮ ਭਖੀ ਚਮਗਿੱਦੜ ਜਿਸਦੇ ਨੱਕ ਪੁਰ ਲੱਲੜੀ ਦਾ ਪੱਤ੍ਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਘਰਾਂ ਦੇ ਛੱਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਲਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਹਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ॥ 
{{gap}}ਕਿਉਂ ਜੋ ਨਿਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੰਜਾਹ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚਮਗਿੱਦੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਨਾਂ ਚੇਤੇ ਰੱਖੋ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਡ ੨ ਭਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਬਹੁਤ ਘਟ ਹੈ, ਵੱਡੀਆਂ ਭਾਂਤਾਂ ਊਹੋ ਦੋ ਹਨ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਚੁਕੇ ਹਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਫਲਾ ਹਾਰੀ ਚਮਗਿੱਦੜ ਤੇ ਕਿਮ ਭੱਖੀ ਚਮਗਿੱਦੜ ॥
{{center|&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;}}
{{gap}}ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਕਿ ਸਹਿਆ, ਗਾਲ੍ਹੜ, ਚੂਹੇ ਚੂਹੀਆਂ ਆਦਿਕ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਹਨ, ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦੰਦ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਡੌਲ ਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਇਹ ਬੀ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ ਕਿ ਕਈ ਹੋਰ ਜਨੌਰ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੋਂ ਲੰਘਦੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਜਨੌਰਾਂ ਦੀ ਭਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।।
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>73lvietiqw39eivq5ue9doxcy7r7p7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/43</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36908</id>
    <revision>
      <id>225524</id>
      <parentid>96601</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225524</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2060" sha1="bzhts1ltt4mao2j23m8w9uf0m250f3y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੪੨)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;{{gap}}ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਥੋਂ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਦੁਧ ਪਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿਹਾਈ ਦੇ ਲਗਭਗ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਨੀਆ ਭਾਂਤਾਂ ਹਨ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾਂ ਤਾਂ ਕਿਧਰੇ ਰਿਹਾ, ਨਿਰੀਆਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਂਤਾ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਥੋੜੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਭਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿ ਜਿਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਰਤਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਅਡ ੨ ਭਾਂਤ ਦੇ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਭੇਦ ਕਿੰਉ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ, ਕਿ ਜਦ ਤੀਕ ਇਹ ਜਨੌਰ ਜੀਉਂਦੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦੰਦ ਸਦਾ ਵਧਦੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ॥
{{gap}}ਅਰ ਪਰਮੇਸਰ ਨੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਸਦਾ ਤਿੱਖੀ ਰੰਹਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੋਂ ਜਿੰਨਾ ਵਧੀਕ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਂਨੇ ਹੀ ਵਧੀਕ ਤਿੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਬਹੁਤ ਵਰਤੀਣ ਕਰਕੇ ਘਸ ੨ ਕੇ ਖੁੰਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਭਨਾਂ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bzhts1ltt4mao2j23m8w9uf0m250f3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/44</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36909</id>
    <revision>
      <id>225525</id>
      <parentid>96602</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225525</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1963" sha1="pta4n1xxus36s9dz5w4xixkc5zgyvk5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੪੩)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਕੁਤਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਜਨੌਰਾਂ ਦਾ ਡੀਲ ਨਿੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਸੇਹ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਉਹ ਦੋ ਢਾਈ ਫੁਟ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਲੇ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਨਿੱਕੇ ੨ ਅਰ ਨਿਮਾਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੁੱਤੇ, ਬਿੱਲੀ, ਨਿਉਲ, ਅਰ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ੨ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜਨੌਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੁਖਾਲਿਆਂ ਹੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀ ਜਿਹਾਕੁ ਉੱਲੂ, ਚੀਲ, ਬਾਜ ਆਦਿਕ ਬੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਲੜਦੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਹਰ ਵਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਢੇਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਗੱਲ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਇੰਨੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਕਿ ਜੇ ਏਹ ਛੇਤੀ ੨ ਅਰ ਬਾਹਲੇ ਬੱਚੇ ਨਾ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ ਖੋਜ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ, ਈਸ਼ਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ,ਜਿੰਨੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਥੋੜੇ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਥੋਂ ਬੀ ਵਧੀਕ ਜੰਮ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਦੀਨ ਇੱਕ ਵਰੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਤਿਨ ੨ ਸਗੋਂ ਚਾਰ ੨ ਬੱਚੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਰ ਇੱਕ ਸੂਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਤ ਬੱਚੇ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਇਕੁਰ ਜਿੰਨੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਹੁਤੇ ਉਤਪੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pta4n1xxus36s9dz5w4xixkc5zgyvk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/45</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36910</id>
    <revision>
      <id>225526</id>
      <parentid>96603</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225526</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1940" sha1="bou8f4ghn3ars1dnvi2qdquc60jxlg3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੪੪)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;{{center|&lt;big&gt;'''ਗਾਲ੍ਹੜ'''&lt;/big&gt;}}
{{gap}}ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਗਾਲ੍ਹੜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਸਧਾਰਣ ਗਾਲ੍ਹੜ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਕਈ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਲ੍ਹੜ ਬੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਰੰਗ ਅਰ ਡੀਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਫਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਗਾਲ੍ਹੜਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਤੇ ਰੂਪ ਇਕਸਾਰ ਹਨ, ਪੂਛ ਗੁੱਛੇ ਦਾਰ, ਅੱਖਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕੀਲੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਚਤਰ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਲੀਆਂ, ਗਿਰੀਆਂ, ਤੇ ਮੇਵੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪੰਜੇ ਨਾਲ ਫੜਕੇ ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਕੁਤਰ ੨ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਿੱਛਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੇ ਤੀਲੀਆਂ ਦੇ ਕੁਢਬੇ ਜਿਹੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਅਰ ਬਾਹਲਾ ਬ੍ਰਿੱਛਾਂ ਪੁਰ ਹੀ ਰੰਹਦੇ ਹਨ॥
{{gap}}ਉੱਡਨਾ ਗਾਲ੍ਹੜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਖੱਲ ਬਾਹਲੀ ਕੋਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਵਾਲ ਕੂਲੀਆਂ ੨ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਅਗਲੀਆਂ ਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਲੜੀ ਇਕੁਰ ਮੜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਜਿਕੁਰ

&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bou8f4ghn3ars1dnvi2qdquc60jxlg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/46</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36911</id>
    <revision>
      <id>225527</id>
      <parentid>96604</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225527</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2171" sha1="i5abizsx82ab2mjrhybzou5izia1trg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੪੫)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਚਮਗਿੱਦੜ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਝਿੱਲੀ, ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਕੂਲੀ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਖੱਲੜੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਰੇ ਪੰਜੇ ਹੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਰੇ ਪੰਜੇ ਤਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਵੱਡੀਆਂ ੨ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਝਿੱਲੀ ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਥਾਂ ਦੂਜੀ ਟਾਹਣੀ ਪੁਰ, ਇੰਉ ਪੌਣ ਵਿੱਚ ਟਪੋਸੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਦੇਖ ਕੇ ਬੁਧਿ ਚਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਉੱਡਨਾਂ ਗਾਲ੍ਹੜ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਙੂੂ ਨਹੀਂ ਉੱਡਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਖਿਲਰੀ ਹੋਈ ਝਿੱਲੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਪੌਣ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਸਾਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਊ,ਕਿ ਕਾਗਤਨੂੰ ਜਦ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉੱਛਾਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕੋ ਵਾਰੀ ਧਰਤੀ ਪੁਰ ਨਹੀਂ ਆ ਪੈਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਪੌਣ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਾ ਰੰਹਦਾ ਹੈ,ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਡਨੇ ਗਾਲ੍ਹੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਝਿੱਲੀ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਤਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੀ ਪੌਣ ਵਿੱਚ ਤਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਉਸਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ।
{{gap}}ਚੂਹਾ-ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹ ਚੁਕੇ ਹੋ ਕਿ ਚੂਹੇ ਚੂਹੀਆਂ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਹਨ, ਜੇ ਬਾਣੀਆਂ ਕਿਰਸਾਣਾਂ ਥੋਂ ਪੁੱਛੋਗੇ ਤਾਂ ਮਲੂਮ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਕਿੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i5abizsx82ab2mjrhybzou5izia1trg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/47</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36912</id>
    <revision>
      <id>225528</id>
      <parentid>96605</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225528</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2014" sha1="4ambsxff16ck0ev9zd6fcdwui8dx161" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੪੬)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਚੂਹੇ ਡਾਢੇ ਖਚਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁੱਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਧ ਅਧ ਸੇਰ ਅਨਾਜ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਤੇ ਮੁਥਾਜ ਲੋਕ ਬਾਜੇ ਵੇਲੇ ਇਸ ਥੋਂ ਲਾਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨਾਜ ਢੂੰਡ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਇਸ ਪੁਰ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ॥
{{gap}}ਇੰਗਲਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਚੂਹੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੋਂ ਬੀ ਵਧੀਕ ਜਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਇਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਅਨਾਜ ਨਿਕਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਰਸਾਣ ਬੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਚੰਗੇ ਭੇਤੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਚੂਹੇ ਨਜਰ ਪਏ, ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।।
{{gap}}ਘੀਸ ਜਾਂ ਹਰਨ ਮੂਸਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਣ ਚੂਹੇ ਨਾਲ ਬਾਹੁਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਛੇਤੀ ੨ ਲੰਮੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਕੁਦਕਨਾ ਚੂਹਾ ਬੀ ਆਖਦੇ ਹਨ॥
{{gap}}ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚੂਹੇ ਰੇਤਲੀ ਭੋਂ ਵਿੱਚ ਪੁਟ ੨ ਕੇ ਇੰਨੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਧਰਤੀ ਅੰਦਰੋਂ ਡਾਢੀ 
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4ambsxff16ck0ev9zd6fcdwui8dx161</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/48</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36913</id>
    <revision>
      <id>225529</id>
      <parentid>96606</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225529</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1924" sha1="9vgn0fi59xv5fkyiy3exjnkzwyl7urw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੪੭)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਬੋਥੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਵਾਰ ਨੂੰ ਈਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਪੁਰ ਪੈਂਡਾ ਕਰਨਾ ਵੱਡਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਕਿੰਉ ਜੋ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੈਰ ਭੋਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਸਵਾਰ ਤੇ ਘੋੜਾ ਦੋਵੇਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚੂਹੇ ਜੜਾਂ, ਘਾਹ, ਅਰ ਦਾਣੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੰਹਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਦੀਨ ਇੱਕ ਸੂਏ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਬੱਚੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਅਚਰਜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਖਰ ਮਾਰ ਦੇ ਲਝਦੇ ਹਨ॥
{{gap}}ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਚਿੜ ਚਿੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਗਿਝਾਓ ਤਾਂ ਗਿਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਆਪਣੇ ਲਚਾਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸਾਥੀਆਂ ਪੁਰ ਵੱਡੀ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅੰਨੇ ਚੂਹੇ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਦੋ ਜੁਆਨ ਚੂਹੇ ਇਸਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖੁਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ॥
{{gap}}ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਗਾਬੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਥੋਂ ਅਚਰਜ ਹੈ, ਅਚਰਜ ਕਾਰੀਗਰੀ ਤੇ ਮੇਹਨਤ ਨਾਲ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਨੌਰ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਛ ਚੌੜੀ ਤੇ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਦੇ ਲਗ ਭਗ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਪੁਰ ਭੂਸਲੇ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9vgn0fi59xv5fkyiy3exjnkzwyl7urw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/49</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36914</id>
    <revision>
      <id>225530</id>
      <parentid>96728</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225530</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2137" sha1="nw75f9q9wiej4c0efkb90kducb4vsgb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੪੮)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸਮੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਕਈਆਂ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ, ਕਿ ਓਹ ਸਮੂਰ ਅਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਵਸਤ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਸਤ ਪੂਛ ਦੇ ਕੋਲ ਦੀ ਥੈਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਅਮੋਲਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਕੇਈ ਹੋਰਣੀ ਕੰਮੀ ਬੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜੰਦ ਬੇਦੁਸਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।।
{{gap}}ਸਗਾਬੀ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਪਣੀ ਵਸਤੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਅਰ ਇਕੱਠੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ । ਘਰ ਪਿੱਛੋਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਹਲੇ ਸਾਰੇ ਰਲਕੇ ਬੰਨ ਮਾਰ ਹਨ, ਕਿ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਪਾਣੀ ਰਹੇ, ਇਹ ਬੰਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿੱਛਾਂ ਦੀ ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਰ ਗਾਰੇ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਕੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇਠੋਂ ਦਸ ਯਾਰਾਂ ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ, ਅਰ ਉੱਤੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਕਦੀ ਨਦੀ ਡਾਢੀ ਤਿਖੀ ਅਤੇ ਚੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਥੋਂ ਬੀ ਵਧੀਕ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚੋ ਇਸ ਬੰਨ ਦੇ ਬਨਣ ਲਈ ਇਨਾਂ ਵਿਚਾਰੀਆਂ ਨਿਕੀਆਂ ੨ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਡੰਡੀਆਂ ਵਢਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹੋਣ ਗੀਆਂ ? ਇੱਕ ਵਸਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਬਜ ਵਰਗੇ ਗੋਲ ੨ ਢੇਰ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nw75f9q9wiej4c0efkb90kducb4vsgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/50</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36915</id>
    <revision>
      <id>225531</id>
      <parentid>96735</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225531</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2033" sha1="hj1ynhisk529vvcpo73nl85m3cqx296" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੪੯)}}&lt;/noinclude&gt;ਸਾਰੇ ਘਰ ਅਡ ੨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਗਾਰੇ ਆਦਿਕ ਪੱਥਰਾਂ ਥੋਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਘਰ ਵਿਚ ਪੰਜ ੨  ਛੀ ਛੀ ਸਗਾਬੀ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਘਰ ਅੰਦਰ ਵਲੋਂ ਸਤ ਫੁਟ ਚੌੜੇ ਅਰ ਤਿਨ ਫੁਟ ਉਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,ਅਰ ਕੰਧਾਂ ਇਡੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਗੁੰਬਜ ਦੇ ਬਾਹਰਲਿਓਂ ਪਾਸਿਓਂ ਮਿਣੀਏ ਤਾਂ ਉਚਾਈ ਅਠ ਫੁਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਚੁੜਾਈ ੨੦ ਫੁਟ, ਕੁਰਸੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਉਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਘਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਕੇ ਅਰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਰਾ ਇਕ ਰਸਤਾ ਰਖਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਉਸ ਦਾ ਮੂਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤਾਲ ਨਾਲੋਂ ਤਿੱਨ ਫੁਟ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਈ, ਦੂਜੇ ਕੰਧਾਂ ਪਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਹੱਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਿਚ ਕੁਝ ਔਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
{{gap}}ਸਗਾਬੀ ਬਾਹਲੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਠੰਡ ਡਾਢੀ ਕਰੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਪਾਲਾ ਇਡੇ ਕਹਰ ਦਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਵਗਦਾ ਪਾਣੀ ਬੀ ਜੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਪਰੋ ਹੇਠ ਤੀਕ ਜੰਮਕੇ ਬਰਫ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਜੋ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਥੀ ਇੱਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hj1ynhisk529vvcpo73nl85m3cqx296</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/51</title>
    <ns>250</ns>
    <id>36916</id>
    <revision>
      <id>225532</id>
      <parentid>96985</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225532</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2205" sha1="0w80p6q1szyjwkdzh070fv4a3qk00wn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੫੦)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਏਹ ਵਿਚਾਰੇ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸੱਕਦੇ, ਅਰ ਮਾਰੇ ਭੁਖ ਦੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਬਿਪਤਾ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਬੰਨ ਬਨਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਇਡਾ ਡੂੰਘਾ ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜੰਮ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਬੰਨ ਬਨਾਉਂਦੇ ਬੀ ਅਜਿਹੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨਾਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਸਿਆਣੇ ਚਤੁਰ ਰਾਜ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਵਸਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਪੁਰ ਪਸਿੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਬ੍ਰਿਛ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਹੋਣ, ਇਸਦਾ ਇਹ ਗੁਣ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਡੌਲ ਨਾਲ ਕੱਟ ਸੱਕਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਓਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਡਿਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ,ਉਥੇ ਖਿੱਚਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਿਚਘਟ ਔਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਵਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪਹਲਾਂ ਵਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਮੁੰਢ ਦੇ ਟੋਟੇ ਕਰਦੇਹਨ,ਸੱਕ ਤਾਂ ਲਾਹ ਕੇ ਸਿਆਲ ਦੇ ਖਾਣ ਲਈ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਕਾਠ ਦੇ ਟੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੇ ਪਥਰਾਂ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦੀ ਤਹ ਪੁਰ ਬਿਠਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਛੇੱਕਾਂ ਨੂੰ ਗਾਰੇ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਵਿਰਤੰਤ ਥੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਊ ਕਿ ਸਚ ਮੁਚ ਇਹ ਵਡੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਜਨੌਰ ਹਨ, ਅਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਡੀ ਕਾਰੀ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0w80p6q1szyjwkdzh070fv4a3qk00wn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/52</title>
    <ns>250</ns>
    <id>39224</id>
    <revision>
      <id>225533</id>
      <parentid>97115</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225533</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2129" sha1="7pqppsocnx22cp9znkio0p9ua3wyf57" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੫੧)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਗਰੀ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਚੰਭਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਪੰਜਿਆਂ ਬਾਝ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਇਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ।।
{{gap}}ਸੇਹ ਇਕ ਅਚਰਜ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲਾ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਦੇਹ ਪੁਰ ਤਿਖੇ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਕੋਈ ਛੇੜੇ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਡਹਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੰਡੇ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਚੌਣੇ ਲੰਮੇ ਹਨ, ਅਰ ਇਨ ਦਾ ਫੱਟ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਕੰਡਹਰੇ ਵਾਙੂ ਖਿਦੋ ਜਿਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਜੋ ਜਨੌਰ ਹੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੱਪ ਹੱਲਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਬੁਰੀ ਖਬਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਨੱਸਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣੀ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਸੇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਲਝਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਫਾਰਸ, ਅਫਰੀਕਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਸਨੀਕ ਇਸਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਕੰਡਿਆਂ ਥੋਂ ਕਈ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਗਹਣੇ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਨਕ ਕੰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਸਮੂਰਾਂ ਵਿਚ ਝਾਲਰ ਵਾਙੂ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ,ਸੇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਲਵਿਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ,ਪੁਰਾਣੀ ਕੱਚੀ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਘੁਰਾ ਬਣਾਕੇ ਰੰਹਦਾ ਹੈ,&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7pqppsocnx22cp9znkio0p9ua3wyf57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/53</title>
    <ns>250</ns>
    <id>39228</id>
    <revision>
      <id>225534</id>
      <parentid>97120</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225534</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2054" sha1="8r5bdrz3ynbpr1b6760we04xu8i7e8f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੫੨)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਦਿਨੇ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਸੁੱਤਾ ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਭੋਜਨ ਬਹੁਧਾ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਤ੍ਰ ਹਨ।।
{{gap}}ਹੁਣ ਆਓ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਹੇ ਅਰ ਸਹੇ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਜਨੌਰ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾਈਏ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਲਾਇਤੀ ਸਹਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਰੈਬਟ ਸਦਦੇ ਹਨ, ਸਹੇ ਦਾ ਵਰਤੰਤ ਤਾਂ ਤੁਸੀ ਪੜ੍ਹ ਚੁਕੇ ਹੋ, ਹੁਣ ਇਹ ਦਸਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਹੇ ਤੇ ਰੈਬਟ ਵਿਚ ਕੀ ਭੇਦ ਹੈ, ਰੈਬਟ ਸਹੇ ਥੋਂ ਨਿੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਰ ਇਸ ਵਾਙੂ ਤਿੱਖਾ ਨੱਸਦਾ ਬੀ ਨਹੀਂ, ਰੈਬਟ ਮਿਲਾਪੜੇ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਕੋ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਘੁਰਣੇ ਬਣਾਕੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ ਦਿਨ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਵੇਲੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਸੰਝ ਸਵੇਰ ਖਾਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ,ਅਰ ਸਹੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਰਹਣ ਨੂੰ ਵਡਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਡਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਰੈਥਟ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘੁਰਣੇ ਵਿਚ ਜਾ ਲੁਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਹਿਆ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਨੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਹੇ ਨਾਲੋਂ ਰੈਬਟ ਸੁਖਾਲੇ ਹੀ ਹਿਲ ਸੱਕਦੇ ਹਨ, ਅੰਗੇਜਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਵਡੀ ਚਾਹ ਨਾਲ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਬਾਹਲਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਪਾਲਵੇਂ ਰੈਬਟਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਲੰਮੇ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8r5bdrz3ynbpr1b6760we04xu8i7e8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/55</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44486</id>
    <revision>
      <id>225535</id>
      <parentid>117176</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225535</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1918" sha1="7tytyxq1sp37e6edm35cydfp93uij69" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੫੪)}}&lt;/noinclude&gt;{{gap}}ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਨਿਰਾ ਗਨੀ ਪੈਗਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ,ਅੰਗ੍ਰੇਜਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਡਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਦਾ ਡੀਲ ਨਿੱਕਾ ਅਰ ਰੂਪ ਭੈੜ ਭੁਛੁਨਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਲ ਨਿੱਕੇ ੨ ਪਰ ਸੰਘਣੇ, ਪੂਛ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਰੰਗ ਬਾਹਲਾ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਦੇਹ ਪੁਰ ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਟਿਮਕਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਜਨੌਰ ਡਾਢਾ ਸਾਫ ਤੇ ਸੁਥਰਾ ਹੈ ਇਹ ਕਦੀ ਨਿਚੱਲਾ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦਾ, ਹਾਂ ਸੌ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਜੋਰ ਨਹੀਂ, ਇਸਦੀ ਅਵਾਜ ਮਹੀਨ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ੨ ਸੂਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸੂਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਰਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਬੀ ਹਰ ਥਾਂ ਲਝਦਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲੂਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਊ ਕਿ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਭਾਵੇਂ ਨਿਕੇ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਹੋਣ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਚਤੁਰ ਹਨ ਕਿ ਬੁੱਧਿ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਚਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਗੱਲੇ ਮਨੋਹਰ ਹੈ॥
{{center|{{bar|4}}}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7tytyxq1sp37e6edm35cydfp93uij69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/56</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44487</id>
    <revision>
      <id>225536</id>
      <parentid>117312</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225536</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2061" sha1="s45yx68fhfbxec2rgwux91r6ncxy28v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੫੫)}}&lt;/noinclude&gt;{{center|{{xx-larger|ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜਨੌਰ}}}}

{{gap}}ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜਨੌਰਾਂ ਦੇ ਨਾਉਂ ਥੋਂ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੋ ਕਿ ਓਹ ਬਿਨਾ ਮਾਂਸ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਖਾਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕੁੱਤਾ ਤੇ ਰਿੱਛ ਦੋਵੇਂ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਹਨ, ਪਰ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦਾ ਟੁੱਕਰ ਪਾਓ, ਝਟ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕੁਰ ਰਿੱਛ ਬੀ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਢਿੱਡ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਂ ਕਈ ਜਨੌਰ ਨਿਰਾ ਮਾਂਸ ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਾਕੁ ਸ਼ੀਂਹ, ਚਿੱਤ੍ਰਾ, ਤੇਂਦੂਆ, ਆਦਿਕ॥

{{gap}}ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜਨੌਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਈਸ਼ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਅਰ ਪੰਜੇ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਡੌਲ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਫੜ ਬੀ ਲੈਣ ਤੇ ਚੀਰ ਪਾੜ ਬੀ ਲੈਣ, ਦੰਦ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਗੇ ਵੀ ਛੀ ਵਢਣ ਵਾਲੇ ਤਿੱਖੇ ਦੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਦੋ ਕੁਚਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਡੀਆਂ ਤੇ ਲੰਮੀਆਂ ੨ ਡਾਢੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਤੇ ਜਰਾਕੁ ਅਗੇ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰ ਪੁਰ ਪਹਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਾਰ ਹੋਵੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾੜ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦ ਮੂੰਹ ਖੋਲਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s45yx68fhfbxec2rgwux91r6ncxy28v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/57</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44488</id>
    <revision>
      <id>225537</id>
      <parentid>117314</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225537</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2047" sha1="j8hua3i7ctffpec0ype9psst0noezia" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੫੬)}}&lt;/noinclude&gt;ਜਬੜੇ ਨਿਰੇ ਹੇਠਾਂ ਉਪਰ ਨੂੰ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਧਰ ਉਧਰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੇ, ਜਿਹਾ ਤੁਸਾਂ ਕੁਤੇ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਖਾਂਦਿਆਂ ਡਿਠ ਹੋਊ, ਗਊ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਹੋਰ ਢਬ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਏਹ ਹੇਠਾਂ ਉਪਰ ਬੀ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਗਊ ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਇਧਰ ਉਧਰ ਬੀ ਹਿਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਚੱਕੀ ਜਿਹੀ ਚਲ ਸਕਦੀ ਹੈ॥

{{gap}}ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜਨੌਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਪੁਰ ਮਨੁਖ ਵਾਙੂ ਨੌਂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪੱਕੇ, ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਰ ਸੱਕਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਥੋਂ ਬਾਝ ਚੇਤੇ ਰਖੋ ਕਿ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਣਨ, ਸੁੰਘਣ, ਤੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਡਿਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ॥

{{gap}}ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜਨੌਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਡੀਆਂ ਸ੍ਰੇਨਿਆਂ ਹਨ, ਪਹਲੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਓਹ ਹਨ, ਕਿ ਜਦ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂੰਦੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਅੱਡੀ ਉਠੀ ਰੰਹਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਭਾਂਤ ਵਿਚ ਕਈ ਜਨੌਰ ਹਨ, (੧) ਬਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਜਨੌਰ ਜਿਹਾਕੁ ਸ਼ੇਰ ਬਬਰ ਸੀਂਹ, ਤੇਂਦੂਆ, ਚਿਤ੍ਰਾ, ਸਿਹਾ ਗੋਸ਼, ਬਿੱਲੀ, (੨) ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜਨੌਰ, ਬਘਿਆੜ, ਗਿਦੜ, ਕੁੱਤਾ, ਲੂਮੜ,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j8hua3i7ctffpec0ype9psst0noezia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/58</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44489</id>
    <revision>
      <id>225538</id>
      <parentid>117315</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225538</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1854" sha1="qsiv9k8ubltrp6jhsv35hs93p6v7efe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੫੭)}}&lt;/noinclude&gt;(੩) ਲਕੜਬਗਾ ਜਾਂ ਚਰਖ, (੪) ਮੁਸ਼ਕ ਬਿਲਾਈ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨੌਰ, ਜਿਹਾਕੁ ਮੁਸ਼ਕ ਬਿਲਾਈ, ਬਿਖ੍ਯੀ ਬਿਲਾਈ, ਤੇ ਨੇਉਲ, (੫) ਵੇਜ਼ਲ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜਨੌਰ, ਜਿਹਾਕੁੁ ਮਾਰਟਨ, ਸੀਬਲ, ਫਰਟ, ਵੇਜ਼ਲ, ਸੰਜਾਬ, ਊਦ ਬਿਲਾਈ, ਦੂਜੇ ਤਲੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਓਹ ਜਨੌਰ ਹਨ ਕਿ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਾਙੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੁਹੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਾਕੁ ਰਿੱਛ, ਤੇ ਬਿੱਜੂ॥

{{gap}}ਤੀਜੇ ਪਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਓਹ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਵਿਚ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥ ਪੈਰ ਬਹੁਤ ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪੈਰ ਬਾਹਲਾ ਪਿਛਾਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਅਜਿਹੇ ਚੌੜੇ ੨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਤਰਣ ਵਿਚ ਚੱਪਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਭਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸੀਬਲ, ਜਾਂ ਜਲਚਰ ਵੱਛਾ ਤੇ ਦਰਿਆਈ ਘੋੜੇ ਹਨ॥

{{center|{{xx-larger|ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜਨੌਰ}}}} 

{{gap}}ਪਲੀ ਹੋਈ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਕਦੀ ਦੇਖਿਆ ਜੇ, ਕਿਸ ਅਨੰਦ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਆਪਣੇ ਬਲੂੰਗੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਜਾਂ ਸਿਰ ਪੁਰ ਹੱਥ ਫੇਰੋ, ਦੇਖੋ ਕਿਹੀ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਨਾਲ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qsiv9k8ubltrp6jhsv35hs93p6v7efe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/59</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44490</id>
    <revision>
      <id>225539</id>
      <parentid>117316</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225539</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2193" sha1="27ff4031uysqpkizw4prnus1mxzlejt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੫੮)}}&lt;/noinclude&gt;ਮਿਆਉਂ ੨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਚੇਤੇ ਬੀ ਨਹੀਂ ਹੋਊ ਕਿ ਇਹ ਗਰੀਬ ਜੰਤੂ ਬੀ ਸ਼ੇਰ, ਤੇਂਦੂਏ, ਤੇ ਚਿਤ੍ਰੇ ਦੇ ਭਾਈ ਚਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਪਰ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਜਨੌਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਬੀ ਇਕੋ ਹੈ, ਅਰ ਵਾਦੀਆਂ ਬੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ॥

{{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂਪੁਰ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਸਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟ ਸੱਕਦਾ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਚਲੀਆਂ ਵਡੀਆਂ ੨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਣ, ਦੰਦ ਕੈਂਚੀ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਮਾਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਤਰ ਲੈਣ, ਨੌਂਹ ਪੱਕੇ ਤੇ ਚੀਰਣ ਪਾੜਨ ਦੇ ਢਬ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਾਕੁ ਤੁਸੀਂ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਆਏ ਹੋ, ਵਡੇ ਲੰਮੇ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਤਿਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਕੁੱਤੇ ਵਾਙੂ ਨਿਕਲੇ ਰੰਹਦੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰਨ ਵਿਚ ਡਾਢਾ ਔਖ ਹੁੰਦਾ, ਅਰ ਓਹ ਬੀ ਘਸ ੨ ਕੇ ਖੰਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਅਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਗੌਂ ਦੇ ਨਾ ਰੰਹਦੇ, ਇਸ ਪਰਮੇਸਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਰਥਾ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ, ਕਿ ਜਦ ਚਾਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਾ ਲੈਣ, ਜਦ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਕੱਢ ਲੈਣ, ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਗੱਦੀਆਂ ਬੀ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਤੁਰਨ ਲਗਿਆਂ ਖੜਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਚੁਪ ਚੁਪਾਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾ ਅਪੜਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਦੱਬਦੇ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>27ff4031uysqpkizw4prnus1mxzlejt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/60</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44491</id>
    <revision>
      <id>225540</id>
      <parentid>117317</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225540</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2197" sha1="cgijhqhiadqrz08xva9imvr8wvoy6cp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੫੯)}}&lt;/noinclude&gt;ਹਨ, ਜੀਭ ਖਰਵਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਭਈ ਹਡੀਆਂ ਉਤੋਂ ਮਾਸ ਖਰੋਚ ਲਵੇ, ਸੁੰਘਣ, ਸੁਣਨ ਤੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤਿ ਬਾਹਲੀ ਤਿੱਖੀ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਉੱਲੂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਕੀਕੁਰ ਚੌੜੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਜਨੌਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਖਾਂ ਵਿਚ ਵਧੀਕ ਚਾਨਣ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਓਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਭਾਂਵੇ ਡਾਢੇ ਠੁੱਲੇ ਮੋਟੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਅਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ, ਦੇਹ ਬਹੁਤ ਤਕੜੀ ਤੇ ਹਿਰਵੀਂ ਫਿਰਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਾਲੀਏ ਤਾਂ ਗਿਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਰਾਨਾ ਪਤੀਜਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਬਹੁਧਾ ਧੋਖਾ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ॥ 

{{gap}}ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਜਿਆਂ ਜਨੌਰਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਵਰਤੰਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਸ਼ੇਰ ਬਬਰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਰ ਅਰਬ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੰਗ ਰਤਾਕੁ ਪੀਲਾ ਜਿਹਾ, ਇਸ ਪੁਰ ਬਹੁਤ ਬੇ ਮਲੁਮੇ ਟਿੰਮਕਣੇ ਜੋ ਐਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਬੀ ਨਹੀਂ, ਨੱਕ ਥੋਂ ਪੂੰਛ ਤੀਕ ਕੋਈ ਅੱਠ ਫੁਟ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਪੂੰਛ ਚਾਰ ਫੁੱਟ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਿੱਚੀ ਪੁਰ ਵਡੇ ੨ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਜੱਤ, ਖੂਬ ਗੁੱਛੇ ਦਾਰ,ਰੂਪ ਥੋਂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਬਲ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cgijhqhiadqrz08xva9imvr8wvoy6cp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/61</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44492</id>
    <revision>
      <id>225541</id>
      <parentid>117343</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225541</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2108" sha1="tkymd9kbvcxs11an4j7rnrc2wonu3ie" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੬੦)}}&lt;/noinclude&gt;ਅੰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮਾਨੋ ਪੱਠੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਾਜੀ ਥਾਂਈ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਫਰੀਕਾ ਵਾਲੇ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ, ਇਸਦੀ ਜੱਤ ਬੀ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਜਾਨ ਪੁਰ ਖੇਡਣਾ ਹੈ, ਅਫਰੀਕਾ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਖਲੜੀ ਲਈ ਸ਼ੇਰ ਬਬਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਟੋਇਆ ਪੁੱਟ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠਾ, ਕਿ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੇਠ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿਆਂ, ਪਰ ਰਾਤ ਬਹੁਤ ਬੀਤ ਗਈ ਅਰ ਕੋਈ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰ ਨਾ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਥੱਕ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸੌਂ ਗਿਆ, ਕੁਝ ਕਿਰ ਪਿਛੋਂ ਜਾਗਿਆ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਗੂੰਜ ਦੀ ਅਵਾਜ ਸੁਣੀ, ਝਟ ਤਾੜ ਗਿਆ,ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਬਬਰ ਖੜੋਤਾ ਮੈਨੂੰ ਸੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜੇ ਰਤਾ ਹਿੱਲਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਤਕੜਾ ਰਿਹਾ, ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੰਦੂਕ ਚਕ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕੀਤਾ, ਗੋਲੀ ਲੱਗਣੀ ਸੀ, ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਗੱਜਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਅਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਕ ਮਾਰਣ ਲਗਾ ਉਪਰੋ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਜਾਵੇ, ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਉਸਦੀ ਗਰਜ ਮਠੀ ਹੋਈ, ਅਰ ਫੇਰ ਚੁਪ ਹੋ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tkymd9kbvcxs11an4j7rnrc2wonu3ie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/62</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44493</id>
    <revision>
      <id>225542</id>
      <parentid>117347</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225542</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1963" sha1="45tuoynocc42am6k0li00b58ii5vafq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੬੧)}}&lt;/noinclude&gt;ਗਈ, ਜਦ ਚਾਨਣਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਡਰਦਾ ੨ ਕੰਦ੍ਰਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਦੇਖਾਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਸ਼ੇਰ ਬਬਰ ਮੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਨੇ ਚਿਰ ਵਿਚ ਲਕੜ ਬਗੇ ਤੇ ਗਿਦੜ ਉਸਨੂੰ ਅਧੇ ਥੋਂ ਵਧੀਕ ਖਾ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਅਰ ਖਲੜੀ ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ॥ 

{{gap}}ਇਸ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਤੁਸੀਂ ਚੌਥੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁਕੇ ਹੋ, ਇਹ ਸ਼ੇਰ ਬਬਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਇਸਦੀ ਜੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਛ ਗੁੱਛੇ ਦਾਰ, ਰੰਗ ਡਾਢਾ ਪੀਲਾ, ਅਰ ਉਸ ਪੁਰ ਕਾਲੇ ਟਿਪਕਣੇ, ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਡਾਢਾ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਬਾਂਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਲ ਵਿੱਚ ਬੀ ਸ਼ੇਰ ਬਬਰ ਨਾਲੋਂ ਸਵਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਬਬਰ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਦੋਵੇਂ ਕੋਲੋ ਕੋਲ ਸਨ, ਅਰ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦਾ ਜੰਗਲਾ ਸੀ, ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਲੁਚ ਪੁਣੇ ਪੁਰ ਕੁਦਿਆ, ਅਰ ਜੰਗਲਾ ਤੋੜ ਕੇ ਲੜਨ ਲਗੇ, ਪਰ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਬਬਰ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਅਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ॥

{{gap}}ਤੇਂਦਵੇ ਦੀਆਂ ਢੇਰ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਡੀਲ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਰੰਗ ਪੀਲਾ, ਉਸ ਪੁਰ ਨੇੜੇ ੨ ਨਿਕੀਆਂ ੨ ਥਿੰਦੀਆਂ, ਗੁਛੇ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>45tuoynocc42am6k0li00b58ii5vafq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/63</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44494</id>
    <revision>
      <id>225543</id>
      <parentid>117352</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225543</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2080" sha1="8qyy15zr72tysp1h4e9d670bo763eso" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੬੨)}}&lt;/noinclude&gt;ਵਡੇ ਸੋਹਣੇ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੇਰ ਵਾਂਙੂ ਵਡਾ ਘਾਤੀ ਹੈ, ਇਕ ਜਨੌਰ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ,ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਮਾਰਦਾ ਹੈ,ਏਸ਼ੀਆ ਅਰ ਅਫਰੀਕਾ ਦਿਆਂ ਕਈਆਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਲਝਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਅਚਰਜ ਡੌਲ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਟੋਏ ਪੁਟ ੨ ਕੇ ਉਨਾਂ ਪੁਰ ਘਾਹ ਵਿਛਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਉਪਰ ਮਾਂਸ ਦੇ ਟੋਟੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇਂਦੂਆ ਮਾਂਸ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕ ਪੁਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਟੋਏ ਵਿਚ ਡਿਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬੀ ਬਥੇਰੇ ਤੇਂਦੂਏ ਲਝਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਬਾਹਲੀ ਥਾਂਈ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਪੰਜ ਫੁਟ ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਕਈ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਫੁਟ, ਜੋ ਬਾਹਲੀ ਥਾਂਵੀ ਲਭਦਾ ਹੈ॥ 

{{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਤੇਂਦੂਏ ਬਾਹਲੇ ਹਨ ਉਥੇ ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਲਕੜ ਬੱਗਾ ਕੰਹਦੇ ਹਨ, ਚੇਤੇ ਰਖਣਾ ਕਿ ਲਕੜ ਬੱਗਾ ਹੋਰ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਹੈ, ਏਹ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਵਛਿਆਂ, ਕੁਤਿਆਂ, ਤੇ ਨਿਕੇ ੨ ਜਨੌਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਏਹ ਜਨੌਰਾਂ ਦੀ ਗਿੱਚੀ ਨੂੰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਾੜੀ ਲੋਕ ਆਪਣਿਆਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਟੇ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਡੇ ੨ ਕੰਡੇ ਲਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qyy15zr72tysp1h4e9d670bo763eso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/64</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44495</id>
    <revision>
      <id>225544</id>
      <parentid>117353</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225544</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2118" sha1="av0f9etd54g6wpihmk2q2vwgx7go9ql" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੬੩)}}&lt;/noinclude&gt;ਤੇਂਦੂਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿੱਚੀ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੰਡੇ ਚੁਭ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਚਿਤ੍ਰਾ ਬੀ ਤੇਂਦੂਏ ਦੀ ਭਾਂਤ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਥੋਂ ਛੋਟਾ, ਤੁਸਾਂ ਬੀ ਡਿੱਠਾ ਹੋਊ, ਕਿ ਕਿਹਾ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਤੇ ਬਾਂਕਾ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਅਰਬੀ ਕੁਤੇ ਵਾਙੂ ਇਸਦਾ ਲੱਕ ਪਤਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਕਵੀ ਲੋਕ ਇਸਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਟਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਚਿਤ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਕੁਰ ਫੜਦੇ ਹਨ? ਚਿੜਿਆਂ ਦਾ ਨੇਮ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਢਿਡ ਤੁੱਨ ਕੇ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਦੋ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਘੁਰੇ ਵਿਚ ਪਏ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਤੜਕੇ ਹੀ ਦੋ ਤਿਨ ੲਕੱਠੇ ਹੋਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਿਛ ਦੇ ਪਾਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਉਸਦੇ ਛਿੱਲੜ ਲਾਹ ੨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨੌਂਹ ਤਿਖੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਹੇਠ ਰਸੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਲ ਬੰਨ ਕੇ ਵਿਛਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਚਿਤ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਓਹ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਛੀ ਮਹੀਨੇ ਤੀਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੁਰ ਟੋਪ ਚੜ੍ਹਾਈ ਰਖਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਵਿਹਲ ਵੇਲੇ ਤੀਵੀਆਂ ਤੇ ਬਾਲ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>av0f9etd54g6wpihmk2q2vwgx7go9ql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/65</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44496</id>
    <revision>
      <id>225545</id>
      <parentid>117354</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225545</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2185" sha1="noj5mdw1pe88417lohuxmihpk4sbfmh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੬੪)}}&lt;/noinclude&gt;ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਗਲਾਂ ਤੇ ਬਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਭੈ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ, ਅਰ ਮਨੁਖ ਦੀ ਅਵਾਜ ਦਾ ਸਿਆਣੂ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇਕੁਰ ਭੁਖਾ ਰੱਖਕੇ ਸੈਨਤਾਂ ਪੁਰ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਡੌਲ ਹੈ, ਕਿ ਚਿਤ੍ਰੇ ਨੂੰ ਠੇਲੇ ਪੁਰ ਬਠਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੋ ਢਾਈ ਸੌ ਗਜ ਦੀ ਵਿੱਥ ਪੁਰ ਰਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਖਾਂ ਥੋਂ ਟੋਪ ਅਰ ਪਟਾਂ ਥੋਂ ਰਸੀ ਖੋਲ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਲ ਸੈਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੁਪ ਚੁਪਾਤਾ ਠੇਲੇ ਥੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰਦਾ ਅਰ ਸਹਜੇ ੨ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੇ ਓਹਲੇ ਲੁਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਕੋਲ ਅਪੜਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਕ ਦੋ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾ ਦੱਬਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਲਹੂ ਦਾ ਇਕ ਪਿਆਲਾ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਪਿਲਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤਕ ਤਿੱਖਾ ਨਹੀਂ ਨੱਸ ਸਕਦਾ, ਹਾਂ ਥੋੜੀ ਦੂਰ ਭਜਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ੨ ਛਾਲਾਂ ਝਟ ਪਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਬਚਾ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਦੋ ਚਾਰ ਛਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਆਗਿਆ ਤਾਂ ਆ ਗਿਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਮੂੰਹ ਦੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਦਿਲ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉਪਮਾ ਕਰਦੇ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>noj5mdw1pe88417lohuxmihpk4sbfmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/66</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44497</id>
    <revision>
      <id>225546</id>
      <parentid>117355</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225546</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2054" sha1="s6gzlxi35b9ou1glmduy5uktlkjjhsz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੬੫)}}&lt;/noinclude&gt;ਹਨ, ਪੁਤ੍ਰ! ਕੀ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੌ ਹੋਰ ਮਾਰੋਗੇ, ਤੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸੂਰ ਬੀਰ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਪਿਉ ਦਾਦਾ ਅਜਿਹੇ ਬਲੀ ਸਨ॥

{{gap}}ਸਿਆਹ ਗੋਸ਼ ਠੰਡੇ ਦੇਸਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਕੰਨ ਖੜੇ ਅਰ ਕਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੂਰਤ ਭੋਲੀ ਭਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੈ ਮਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਗਿੱਚੀ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਰ ਲਹੂ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਨਾ ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨੇ ਜਨੌਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਿਛ ਪੂਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਹੇ, ਹਰਨ, ਪੰਛੀ ਅਰ ਹੋਰ ਨਿਕੇ ੨ ਜਨੌਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾੜ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਨੱਸਣ ਦੀ ਡੌਲ ਅਚਰਜ ਹੈ, ਨੱਸਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਢਿਡ ਵਿਚ ਵਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਰ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਚੌਹਾਂ ਪੰਜਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਧਰਤੀ ਪੁਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਭੂਰੀ ਸਮੂਰ ਵੱਡ ਮੁੱਲੀ ਹੈ, ਅਰ ਕੂਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਕੈਨਡਾ ਥੋਂ ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਵਿਕਣ ਲਈ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਬਾਹਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ॥

{{gap}}ਬਿੱਲੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਤੀਜੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ ਸਧਾਰਣ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਲਝਦੀ ਹੈ, ਤਿੱਤਰ ਸਹੇ ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੰਗਲੀ ਬਿਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਭਾਂਤਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s6gzlxi35b9ou1glmduy5uktlkjjhsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/67</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44498</id>
    <revision>
      <id>225547</id>
      <parentid>117356</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225547</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1863" sha1="66fyduw1naed123xh8i19fyw75i9q31" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੬੬)}}&lt;/noinclude&gt;ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਿਲੀ ਹੋਈ ਬਿੱਲੀ ਇਡੀ ਲੰਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਬਾਹਲਾ ਦੁਧ ਰੋਟੀ ਪੁਰ ਸੰਤੋਖ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਾਂ ਮਾਂਸ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਈਦ ਹੈ, ਕੰਹਦੇ ਹਨ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਪੁਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਨੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਥਾਂਉ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਬਿੱਲੀਆਂ ਬੀ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਕ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਇਕ ਮਾਲਕ ਨੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ, ਗਾਹਕ ਅਖਾਂ ਪੁਰ ਪਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਓਥੋਂ ਸਠ ਕੋਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਅਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਕਬੂਤਰ ਵਾਙੂ ਬਿੱਲੀ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੀ, ਵਾਧਾ ਇਹ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਨਦੀ ਬੀ ਵਗਦੀ ਸੀ॥

{{center|{{xx-larger|ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜਨੌਰ}}}}

{{gap}}ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਿਮਕ ਹਲਾਲੀ ਉਜਾਗਰ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸਦੇ ਤੁੱਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਦਾ ਸਨੇਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਪੁਰ ਮਨੋਂ ਤਨੋਂ ਵਾਰਨੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਜਾਰਾਂ ਵੇਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਈਆਂ ਹਨ, ਗੱਲ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>66fyduw1naed123xh8i19fyw75i9q31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/68</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44499</id>
    <revision>
      <id>225548</id>
      <parentid>117357</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225548</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2062" sha1="0pbw4sarnc62lealf6plxw5idtlc0og" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੬੭)}}&lt;/noinclude&gt;ਕੀ ਇਸਨੂੰ ਮਨੁਖ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੀ ਖਿੜ ਕੇ ਬਾਗ ਬਾਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਛ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਛਲਦਾ ਕੁਦਦਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਚਟਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਤੇਹ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਪਤੀਜਦਾ, ਕਿ ਘਾਤੀ ਬਘਿਆੜ ਬੀ ਉਸੇ ਦੇ ਭਾਈ ਚਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਨਿਰਾ ਬਘਿਆੜ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਗਿੱਦੜ ਅਰ ਲੂਮੜ ਬੀ ਇੱਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਨੌਰ ਹਨ॥

{{gap}}ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜਨੌਰ; ਅਰ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿਚ ਬਾਹਲਾ ਫਰਕ ਹੈ, ਭਾਂਵੇ ਇਹ ਬੀ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨੌਹਾਂ ਨੂੰ ਜਦ ਚਾਹੁਣ ਲੁਕਾ ਲੈਣ, ਅਰ ਜਦ ਚਾਹੁਣ ਕਢ ਲੈਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੌਹ ਨਿਕਲੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਡਾਢੇ ਤਿਖੇ ਬੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਬੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਵਧਦੀਆਂ, ਬੂਥੀ ਰਤਾ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ॥

{{gap}}ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜਨੌਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਵਿਚ ਤੁਸੀ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ ਕਿ ਓਹ ਵਡੇ ਘਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਇੰਨਾ ਖਾਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਜਿਨੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਅਜਾਂਈ ਗਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਭਾਂਤ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਂਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਖ੍ਯਾ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਅਰ ਸਭ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0pbw4sarnc62lealf6plxw5idtlc0og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/69</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44500</id>
    <revision>
      <id>225549</id>
      <parentid>117358</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225549</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2000" sha1="jwj4o34k5jn01mi8w54p6z8pcobzvax" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੬੮)}}&lt;/noinclude&gt;ਪਰ ਇੰਨੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦਾ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਏਹ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਕਠੇ ਹੋਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਲਿਆਂ ਦੀ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤਿ ਦੇਖਣ ਨਾਲੋਂ ਬਾਹਲੀ ਤਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦੇ ੨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਖੋਜ ਪੁਰ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਚਿਤ੍ਰੇ ਵਾਙੂ ਚੁਪ ਚੁਪਾਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਪੁਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੱਜਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਜਾ ਫੜਦੇ ਹਨ, ਏਹ ਮੁਰਦਾਰ ਬੀ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਪਹਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਬਘਿਆੜ ਗਿਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਖਿਆਲ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਕਦੇ ੨ ਅਜਿਹਾ ਬੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਬਘਿਆੜ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਙੂੰ ਗਿਝ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਂ ਆਦਮੀ ਬਘਿਆੜ ਨੂੰ ਸਦਾ ਥੋਂ ਆਪਣਾ ਵੈਰੀ ਸਮਝਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਇਸ ਪੁਰ ਸੋਟਾ ਚੁਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੀ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਕਿੰਉ ਜੋ ਬਘਿਆੜ ਦਾ ਹਾਲ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਨੌਰ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਕਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ ਜੇ, ਇਸ ਬੁਰੀ ਡੌਲ ਨਾਲ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jwj4o34k5jn01mi8w54p6z8pcobzvax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/70</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44501</id>
    <revision>
      <id>225550</id>
      <parentid>117359</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225550</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2162" sha1="oqxb31sklpq6xhlhu386lnmgkd1fghh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੬੯)}}&lt;/noinclude&gt;ਚੀਕਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਕਹਾਉਤ ਹੈ, ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਗਿਦੜ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ &quot;ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸੀ&quot; ਫੇਰ ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਦੰਦੀਆਂ ਚਿਘਾ ਚਿਘਾ ਕੇ ਕੰਹਦੇ ਹਨ &quot;ਤੈਨੂੰ ਕੀ, ਤੈਨੂੰ ਕੀ&quot; ਬਸ ਫੇਰ ਰਾਮ ਰੌਲਾ ਮਚਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਰਬ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਿੱਦੜ ਅਫਰੀਕਾ ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮਧ ਤੇ ਦਖਣੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਹਲਾ ਲਝਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਤੀਹ ਇੰਚ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੂਥੀ ਨੋਕ ਦਾਰ, ਪੂਛ ਗੁੱਛੇਦਾਰ,ਰੰਗ ਪਿਲੱਤਣ ਤੇ ਭਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ,ਦਿਨੇ ਉਜਾੜਾਂ ਤੇ ਬਨਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਰਾਤੀ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਰੌਲਾ ਇਸ ਲਈ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਨਿਕੇ ੨ ਜਨੌਰ ਡਰ ਕੇ ਨੱਸਣ, ਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਨ ਪਰ ਓਹ ਬਾਹਲਾ ਮੁਰਦਾਰ ਛਕਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਦਿਨ ਤੀਕ ਕਾਫਲਿਆਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਲਗੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਬਲਦ ਜਾਂ ਘੋੜਾ ਮਰਕੇ ਡਿਗਾ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਉ ਦਾਦੇ ਦਾ ਮਾਲ ਕਦੀ ੨ ਕਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁਰਦੇ ਪੁਟ ੨ ਕੇ ਬੀ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਲਾ ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਨੌਰਾਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਓਹ ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਥੋੜਾ ਬਾਹਲਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਠ ਮੋੜੀ, ਬਾਕੀ ਦਾ ਭਾਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢਹਿ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਫਲ ਤੇ ਅਨਾਜ ਬੀ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oqxb31sklpq6xhlhu386lnmgkd1fghh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/71</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44502</id>
    <revision>
      <id>225551</id>
      <parentid>117360</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225551</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1955" sha1="4r19lu1vlbsvgwbl3c0pww5af1qphly" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੭੦)}}&lt;/noinclude&gt;ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੈਲੀਆਂ ਦੇ ਜੱਟ ਬੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਲੂਮੜੀ ਬੀ ਇੱਸੇ ਭਾਂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਇਹ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ੨ ਟੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੂਥੀ ਨੋਕਦਾਰ, ਲੰਮੀ ੨ ਪਸ਼ਮ, ਗੁੱਛੇ ਦਾਰ ਪੂਛ, ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਜਿਹਾ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥ 

{{gap}}ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਲੂਮੜੀ ਦੋ ਫੁਟਾਂ ਥੋਂ ਘਟ ਹੀ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਉਸਦੀ ਪੂਛ ਇਕ ਫੁਟ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੁਝਕ ਵਧੀਕ, ਬਾਹਲਾ ਖੁਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਟੋਏ ਪੁੱਟ ੨ ਕੇ ਰੰਹਦੀ ਹੈ, ਘੁਰਣੇ ਦੇ ਵਿਚ ਕਈ ਬੂਹੇ ਰਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਵੈਰੀ ਇਕ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਰਾਹੋਂ ਨੱਸ ਜਾਵੇ, ਹਰ ਚੀਜ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਪੰਛੀ, ਚੂਹੇ, ਚੂਹੀਆਂ, ਫਲ ਆਦਿਕ॥

{{gap}}ਅੰਗ੍ਰੇਜਾਂ ਦੇ ਦੇਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛਲ ਦੇਖਣ ਦੇ ਜੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁੱਤੇ ਇਸਦੀ ਬੂ ਸੁੰਘਦੇ ੨ ਇਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਨਦੀ ਨਾਲੇ ਵਿਚ ਉਤਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੁਸ਼ਕ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀ ਹੈ, ਕਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨੱਸ-&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4r19lu1vlbsvgwbl3c0pww5af1qphly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/72</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44503</id>
    <revision>
      <id>225552</id>
      <parentid>117361</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225552</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1960" sha1="a8dq8e6vy5q4foxmju1jgcrzv40vcyf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੭੧)}}&lt;/noinclude&gt;ਦੀ ਹੈ, ਕਦੀ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਆਪਣਿਆਂ ਪੈਂਤੜਿਆਂ ਪੁਰ ਕੁਝ ਦੂਰ ਪਿਛੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਇਕ ਲੰਮੀ ਛਾਲ ਮਾਰਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਪਤ੍ਰਾ ਵਾਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੁੱਤੇ ਪਹਲੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਪੁਰ ਹੀ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਰ ਇਹ ਬਚਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥

{{gap}}ਲੂਮੜੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਜੀਉਂਦੀ ਰੰਹਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਲੂਮੜੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਲਈ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮੀਲ ਤਕ ਤਾਂ ਕੁਤਿਆਂ ਥੋਂ ਬਚਕੇ ਨੱਸੀ, ਪਰ ਜਦ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸਿਰ ਪੁਰ ਹੀ ਆ ਗਏ, ਅਰ ਬਚਨਾ ਔਖਾ, ਝਟ ਬਚੇ ਨੂੰ ਇਕ ਕਿਰਸਾਣ ਅਗੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸੁਤੇ ਹੀ ਉਧਰੋਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਅਰ ਆਪ ਨੱਸ ਗਈ, ਕਿਰਸਾਣ ਰਮਜ ਸਮਝ ਗਿਆ, ਅਰ ਉਸ ਨੈ ਕੁੱਤਿਆਂ ਥੋਂ ਬਚੇ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ॥

{{gap}}ਲੂਮੜੀ ਨੂੰ ਗਿਝਾਓ, ਤਾਂ ਗਿੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਛਲ ਵਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਕੰਹਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੈ ਲੂਮੜੀ ਪਾਲੀ ਸੀ ਪਰ ਬਿੱਲੀਆਂ ਉਸਦੀ ਬੂ ਥੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਕਿ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਢੁਕਦੀਆਂ, ਲੂਮੜੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤਾੜ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੀ ਨੇਮ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a8dq8e6vy5q4foxmju1jgcrzv40vcyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/73</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44504</id>
    <revision>
      <id>225553</id>
      <parentid>117362</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225553</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2047" sha1="mfoom1a7cpmy880p4b854yy11pcnlj1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੭੨)}}&lt;/noinclude&gt;ਬੱਧਾ, ਕਿ ਨੌਕਰ ਜੋ ਦੁਧ ਬਿੱਲੀਆਂ ਲਈ ਰਖਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਸੁੰਘ ਆਉਂਦੀ, ਓਹ ਵਿਚਾਰੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਪੀਂਦੀਆਂ, ਵਿਹਲ ਵੇਲੇ ਆਪ ਗੱਫੇ ਲਾਉਂਦੀ, ਠੰਡੇ ਦੇਸ ਦੀ ਲੂਮੜੀ ਦੀ ਸਮੂਰ ਵੱਡੀ ਕੂਲੀ ਤੇ ਅਮੋਲਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਹਨਦੇ ਹਨ॥ 

{{gap}}ਕੁੱਤੇ ਵਿਚ ਨਾ ਬਘਿਆੜ ਵਰਗਾ ਘਾਤ ਪੁਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਲੂਮੜ ਵਰਗੇ ਛਲ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੁਧਰ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਸਦਾ ਥੋਂ ਆਦਮੀ ਦਾ ਮਿਤ੍ਰ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਕਿ ਕੁੱਤੇ ਕਈ ਭਾਂਤ ਦੇ ਹਨ, ਅਰਬੀ,ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ੨ ਲੰਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਡੇ ਤਿੱਖੇ ਏਹ ਨੱਸਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭਾਂਤ ਦਾ ਕੁੱਤਾ ਨਹੀਂ ਨੱਸ ਸਕਦਾ, ਸਹੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਪਣੀ ਨਜਰ ਉਸ ਪੁਰ ਜਮਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਰੜੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਫੜਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਛਲ ਵਲ ਧਰੇ ਰਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੋਂ ਬਾਝ ਹੋਰ ਕਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਬੂ ਸੁੰਘਦੇ ੨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਡ ੨ ਭਾਂਤ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਲੋਕ ਵਖੋ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mfoom1a7cpmy880p4b854yy11pcnlj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/74</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44505</id>
    <revision>
      <id>225554</id>
      <parentid>117363</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225554</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2144" sha1="lpqyrhq3f8og5w5d1jmaf8gnnxp8ezx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੭੩)}}&lt;/noinclude&gt;ਵਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਭਾਂਤ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਮਜਾਲ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਚੋਰ ਘਰ ਵਿਚ ਆ ਵੜੇ, ਅਯਾਲੀਆਂ ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਊ, ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਅਯੜਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੇਡਾਂ ਇਧਰ ਉਧਰ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਘਿਆੜ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ॥ 

{{gap}}ਐਲਪਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਪੁਰ ਇਕ ਮੰਦਰ ਦੇ ਪਲੇ ਹੋਏ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਬਰਫ ਪੈਣ ਥੋਂ ਠੰਡ ਬਹੁਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਰਸਤੇ ਦਿਸਣੋ ਰਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਹੀ ਰਾਹ ਭੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਰ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਬਰਫ ਵਿਚ ਡਿਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਉਠਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਬਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਓਹ ਦੱਬੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਮੰਦਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਾਬ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ੨ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਓਹ ਅਜਿਹੇ ਰਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਢੂੰਡਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਰਫ ਪੁਟਦੇ ਹਨ, ਜੋਰ ਨਾਲ ਭੌਕਦੇ ਹਨ, ਪਰਦੇਸੀ ਆਪ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਠਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚੋਂ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lpqyrhq3f8og5w5d1jmaf8gnnxp8ezx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/75</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44506</id>
    <revision>
      <id>225555</id>
      <parentid>117364</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225555</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2042" sha1="7srmt0v6ay96iqvzxegh1sna9avxm73" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੭੪)}}&lt;/noinclude&gt;ਸ਼ਰਾਬ ਖੋਲ ਕੇ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਰਤਾ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ੨ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਆਪ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਅਵਾਜ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਆਦਮੀ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਇਕੁਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਈਆਂ, ਨੀਉ ਫੰਡਲੈਂਡ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਵਡੇ ੨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਗੀਆਂ ਅਗੇ ਜੋਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਰ ਖਿਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਤਾਰੂ ਵਡੇ ਚੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਤਿਆਂ ਨੇੈ ਸੈਂਕੜੇ ਮਨੁਖਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬਣੋ ਬਚਾਇਆ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਇਕ ਦਾਈ ਪੁਲ ਪੁਰ ਬਚੇ ਨੂੰ ਲਈ ਖੜੋਤੀ ਸੀ, ਬਾਲ ਉਛਲ ਕੇ ਨਦੀ ਵਿਚ ਜਾ ਪਿਆ, ਕੁਤਾ ਪਾਸ ਖੜਾ ਸੀ! ਝਟ ਛਾਲ ਮਾਰੀ, ਅਰ ਬਚਾ ਕਢ ਲਿਆਇਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੋਂ ਬਾਝ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਕੇ ੨ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਤੀਵੀਆਂ ਮਨੁਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ॥

{{center|{{xx-larger|ਲਕੜਬਗਾ ਜਾਂ ਚਰਖ}}}} 

{{gap}}ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7srmt0v6ay96iqvzxegh1sna9avxm73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/76</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44507</id>
    <revision>
      <id>225556</id>
      <parentid>117365</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225556</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1878" sha1="ip59i5r2q1w3demvz7u1qobdnsle2of" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੭੫)}}&lt;/noinclude&gt;ਜੋ ਪੰਜਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜਨੋਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ, ਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਹਰ ਪੰਜੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ੨ ਉਂਗਲਾਂ ਹਨ, ਬਿੱਲੀ ਕੁੱਤੇ ਆਦਿਕ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੰਜੇ ਵਿਚ ਪੰਜ ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਪਿਛਲਿਆਂ ਵਿਚ ਚਾਰ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਨੌਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿੱਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਝੂ ਆਪਣਿਆਂ ਪੰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁੰਗੇੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ॥

{{gap}}ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭਾਂਤਾਂ ਹਨ, ਇਕ ਧਾਰੀ ਦਾਰ, ਦੂਜਾ ਚਿਤ੍ਰ ਦਾਰ, ਚਿਤ੍ਰ ਦਾਰ ਲਕੜ ਬਗਾ ਦਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਧਾਰੀ ਦਾਰ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਅਰਬ, ਫਾਰਸ ਵਿਚ ਲਝਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬੀ॥

{{center|{{xx-larger|'''ਮੁਸ਼ਕ ਬਿਲਾਓ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜਨੌਰ'''}}}}

{{gap}}ਮੁਸ਼ਕ ਬਿਲਾਓ ਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜੇ ਦੇ ਭਾਰ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਈ ਜਨੌਰ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਸ਼ਕ ਬਿਲਾਈ ਬ੍ਰਿੱਛੀ ਬਿਲਾਈ ਅਰ ਨੇ ਨੇਉਲ ਬਹੁਤ ਉਜਾਗਰ ਹਨ, ਏਹ ਜਨੌਰ ਨਿਕੇ ੨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿੱਛਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਬੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਂਸ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ip59i5r2q1w3demvz7u1qobdnsle2of</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/77</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44508</id>
    <revision>
      <id>225557</id>
      <parentid>117366</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225557</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2094" sha1="p889rxkaxrd0q1akag01bpwdfeduqea" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੭੬)}}&lt;/noinclude&gt;ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਾਉਂਦਾ ਖਾਜਾ ਹੈ, ਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਜਾਰਾ ਬਾਹਲਾ ਚੂਹਿਆਂ, ਕੀੜਿਆਂ ਮਕੌੜਿਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਪੁਰ ਹੈ॥ 

{{gap}}ਮੁਸ਼ਕ ਬਿਲਾਈ ਦੀ ਪੂਛ ਦੇ ਹੇਠ ਇਕ ਥੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਾਲਚ ਪਿੱਛੇ ਲੋਕ ਫੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਿਟਦੇ ਸਗੋਂ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਸਦਾ ਦੀ ਲਈ ਸੁਗੰਧਿ ਦਾ ਭੰਡਾਰਾ ਭਰਿਆ ਰਹੇ, ਇਹ ਜਨੌਰ ਵਢਦਾ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਸੁਗੰਧਿ ਕਢਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਲਕ ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੇ ਭੀੜੇ ਲੰਮੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਫੇਰ ਇਕ ਚਮਚਾ ਲੈਕੇ ਥੈਲੀ ਵਿਚੋਂ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਚੀਜ ਖੁਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਜਨੌਰ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚੋਂ ਕਢਦਾ ਹੈ, ਪਿਛੋਂ ਹੋਰ ਖਸ਼ਬੂ ਦਾਰ ਵਸਤ ਕਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥

{{gap}}ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਅਡ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਭਾਂਤਾਂ ਲਝਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਧਾਰਣ ਮੁਸ਼ਕ ਬਿਲਾਈ ਕੋਈ ਦੋ ਫੁਟ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਰ ਇਸਦੀ ਪੂਛ ਕੋਈ ਸਵਾ ਫੁਟ, ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਭੂਰਾ ਜਿਹਾ ਮਿਟੀ ਰੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਇਸ ਪੁਰ ਕਾਲੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਜਨੌਰ ਆਂਡੇ,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p889rxkaxrd0q1akag01bpwdfeduqea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/78</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44509</id>
    <revision>
      <id>225558</id>
      <parentid>117367</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225558</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2151" sha1="nxqblu3tuqi3z8h36g6w3datm2pz7j3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੭੭)}}&lt;/noinclude&gt;ਕੀੜੇ, ਡੱਡੂ, ਸੱਪ, ਅਰ ਕੀੜੇ ਮਕੌੜੇ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਥੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕ ਬਿਲਾਈ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਤਕ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੁਸ਼ਕ ਬਿਲਾਈ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬੀ ਲਭਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਬੇ ਓੜਕ ਹਨ॥ 

{{gap}}ਬ੍ਰਿਛੀ ਬਿਲਾਈ ਲੰਮਾਈ ਵਿਚ ਦੋ ਕੁ ਫੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਭੂਰਾ ਕਾਲੀ ਭਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ,ਅਰ ਇਸ ਪੁਰ ਅਡ ੨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਿਮਕਣੇ ਤੇ ਲੀਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਚੂਹੇ, ਕੋੜ੍ਹ ਕਿੱਰਲੀਆਂ, ਨਿਕੇ ੨ ਪੰਛੀ, ਆਂਡੇ, ਕੀੜੇ ਮਕੌੜੇ ਅਰ ਮੇਵੇ ਆਦਿਕ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਙੂ ਇਹ ਥੀ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਪੁਰ ਸੌਖ ਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਲਾ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਵਿਚ ਰੰਹਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਧਾ ਨਰੇਲ ਤੇ ਤਾੜ ਦੇ ਬ੍ਰਿਛ ਵਿਚ, ਅਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਾੜੀ ਅਰਥਾਤ ਤਾੜ ਦਾ ਰਸ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੰਗਾਲ ਅਰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਬਾਹਲਾ ਲਝਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਬੀ ਹਨ, ਅਰ ਇਹ ਗਿਝ ਬੀ ਚੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕ ਬਿਨਾਈ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਡੀ ਸੁਗੰਧਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਨਾਹੀਂ ਉਡੀ ਤਿੱਖੀ॥

{{gap}}ਨਿਉਲ ਬੀ ਇੱਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਕੁਝ ਸਮਾਚਾਰ ਤੁਸੀਂ ਦੂਜੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਇਹ ਅਜਿਹਾ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nxqblu3tuqi3z8h36g6w3datm2pz7j3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/79</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44510</id>
    <revision>
      <id>225559</id>
      <parentid>117368</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225559</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1932" sha1="1eq97ycmwl5ud8yozoyj03bfohj250b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੭੮)}}&lt;/noinclude&gt;ਜਨੌਰ ਹੈ, ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਬਾਲ ੨ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਚੂਹੇ ਚੂਹੀਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਕੰਘਾ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੱਪ ਦੀ ਬੀ ਚੰਗੀ ਮਿਟੀ ਬਾਲਦਾ ਹੈ, ਮਦਾਰੀ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਵਿਚ ਤੁਸਾਂ ਸੱਪ ਤੇ ਨਿਉਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇਖੀ ਹੋਊ, ਇਸ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਸਫਾਈ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਨਿਕੇ ੨ ਚੰਦ੍ਰੇ ਜੀਵਾਂ ਥੋਂ ਘਰ ਸੁਥਰੇ ਰਖਦਾ ਹੈ, ਦੌੜਨ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਦੇ ਜੋਗ ਹੈ, ਜਮੀਨ ਨਾਲ ਖਹ ੨ ਵਡਾ ਤਿੱਖਾ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਬੂਥੀ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੇਹ ਪਤਲੀ ਤੇ ਲਚਕਣੀ, ਅਰ ਟੰਗਾਂ ਨਿੱਕੀਆਂ, ਏਹ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਕਿ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਿਕੀਆਂ ੨ ਰੁਡਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਭੂਰਾ, ਪੀਲੀ ਭਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਨੌਰ ਵਡਾ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ, ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਹੁਧਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਚਿੜ ੨ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

{{center|{{xx-larger|'''ਵੀਜ਼ਲ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜਨੌਰ'''}}}}

{{gap}}ਇਹ ਜਨੌਰ ਮੁਸ਼ਕ ਬਿਲਾਈ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜਨੌਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਦੇਹ ਲੰਮੀ ਤੇ ਪਤਲੀ, ਸਿਰ ਬਿੱਲੀ ਵਾਙੂ ਗੋਲ, ਟੰਗਾਂ ਨਿਕੀਆਂ ੨, ਉੱਗਲਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਝਿੱਲੀ, ਵਡੇ ਭਾਰੇ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਹੇਂਸਿਆਰੇ ਹਨ॥&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1eq97ycmwl5ud8yozoyj03bfohj250b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/80</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44511</id>
    <revision>
      <id>225560</id>
      <parentid>117369</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225560</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1894" sha1="erzmxokrhqqzci6fvilnev4bk4l1qsa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੭੯)}}&lt;/noinclude&gt;{{gap}}ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਸਦੇ ਹਾਂ॥

{{gap}}ਮਾਰਟਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿਲੇ ਕਮਾਊਂ ਵਿਚ ਤਿਤ੍ਰਾਲਾ ਕੰਹਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ, ਆਂਡੇ, ਚੂਹੇ ਚੂਹੀਆਂ, ਅਰ ਹੋਰ ਨਿਕੇ ੨ ਜਨੌਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੱਕ ਥੋਂ ਪੂਛ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੀਕ ਡੇਢ ਫੁਟ ਥੋਂ ਕੁਝ ਵਧੀਕ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਪੂਛ ਇੱਕ ਫੁਟ ਦੀ, ਦੇਹ ਦਾ ਰੰਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਲੀ ਭਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਭੂਰਾ ਜਿਹਾ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਲ ਤੇ ਛਾਤੀ ਦਾ ਪੀਲਾ॥ 

{{gap}}ਉਹ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਬੱਚਾ ਲੈਕੇ ਪਾਲੋ, ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਗਿਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੈ ਖੂਹ ਦੇ ਕੋਲ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਚਰਖੜੀ ਪੁਰ ਝੂਲਦਾ ਸੀ, ਅਰ ਜੋ ਖੂਹ ਪੁਰ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਸੀ, ਮਾਰਟਨ ਕਈ ਭਾਂਤ ਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬਾਹਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲਭਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਕਈ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ॥

{{gap}}ਸੀਬਲ ਬੀ ਮਾਰਟਨ ਦੀ ਭਾਂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਏਸ਼ੀਆ ਅਰ ਯੂਰਪ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਸੋਂ ਥੋਂ ਦੂਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਲਝਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸਮੂਰ ਚਮਕ ਵਾਲੀ, ਭੂਰੀ ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਹੁੰਦੀ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>erzmxokrhqqzci6fvilnev4bk4l1qsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/81</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44512</id>
    <revision>
      <id>225561</id>
      <parentid>117370</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225561</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2123" sha1="ecu8x319o3zbc08yb7uhyltoogpxs9i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੮੦)}}&lt;/noinclude&gt;ਹੈ, ਪੱਟ ਵਾਙੂ ਕੂਲੀ ਤੇ ਸਾਫ, ਸਹੂਕਾਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਨਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਸਿਆਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਆਲ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਡੀ ਜਾਨ ਹੀਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਕਿੰਉ ਜੋ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਰਦੀ ਵਡੇ ਕਹਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਬਰਫ ਇੰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀਆਂ ਕਠੇ ਹੋਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਰਫ ਪੁਰ ਛਪਰ ਪਾਕੇ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਕੋਲ ਟੋਏ ਪੁੱਟ ਕੇ ਉਪਰੋਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੁਕਰੇ ਰਖਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਜਨੌਰ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਅੰਦਰ ਡਿਗ ਪੈਣ, ਫੇਰ ਅਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਜਿਥੇ ੨ ਠਹਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਕੁਰ ਟੋਏ ਪੁਟਕੇ ਟੁੱਕਰ ਰਖੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਨੌਰ ਟੋਇਆਂ ਵਿਚ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਲ ਵਡੀ ਚਤਰਾਈ ਨਾਲ ਲਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ੨ ਥਾਈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਆਂ ਪੰਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕਢਦੇ ੨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੁਰਿਆਂ ਪੁਰ ਜਾ ਅਪੜਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਜਾਲ ਲਾਕੇ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਏਸ਼ਿਆਈ ਰੂਸ ਦੀ ਕਹਰ ਦੀ ਠੰਡ ਤੇ ਖੂਨੀ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ecu8x319o3zbc08yb7uhyltoogpxs9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/82</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44513</id>
    <revision>
      <id>225562</id>
      <parentid>117371</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225562</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2029" sha1="kmky1a9yhn37gjbhhrghjbeuzoovxf6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੮੧)}}&lt;/noinclude&gt;ਬਰਫ ਨਾਲ ਕਦੀ ੨ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਨਾਂ ਥੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਕਿੰਉ ਜੋ ਇਹ ਸਮੂਰ ਵਡੇ ਔਖ ਨਾਲ ਹੱਥ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੁਲ ਬੀ ਵਡਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੀਬਲ ਦੀ ਸਮੂਰ ਡੂਢ ਦੋ ਸੌ ਰੁਪਯੇ ਨੂੰ ਵਿਕਦੀ ਹੈ॥ 

{{gap}}ਫਰਟ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਪਰ ਫਰੰਗਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਾਹਲਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਨੌਰ ਵਡਾ ਖੂਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਰੈਬਟ ਦਾ (ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸਹੇ ਦੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ) ਤਾਂ ਸਿਰ ਵਢਵਾਂ ਵੈਰੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੇਖਿਆ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗਿੱਚੀ ਨੱਪੀ, ਅਰ ਜਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਸਾਰਾ ਲਹੂ ਨਹੀਂ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਨਹੀਂ ਛਡਦਾ, ਰੈਬਟ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਬੂਥੀ ਪੁਰ ਜਾਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਸਿੱਟੇ, ਪਰ ਨਿਰਾ ਰੁਡ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਢ ਦੇਵੇ॥ 

{{gap}}ਵੀਜ਼ਲ ਯੂਰਪ ਦੇ ਬਾਹਲੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਏਸੀਆ ਅਫਰੀਕਾ ਅਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਬਾਜੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਲਝਦਾ ਹੈ, ਰੰਗ ਉਪਰੋਂ ਲਾਲੀ ਭਾ ਵਾਲਾ ਭੂਰਾ, ਹੇਠਾਂ ਚਿੱਟਾ, ਛੀ ਸਤ ਇੰਚ ਥੋਂ ਵਧੀਕ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਫੁਰਤੀਲਾ, ਅਰ ਖੂਨੀ ਵਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨੇ ਜਨੌਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਂਨੇ ਨਹੀਂ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kmky1a9yhn37gjbhhrghjbeuzoovxf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/83</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44514</id>
    <revision>
      <id>225563</id>
      <parentid>117372</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225563</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1967" sha1="bh3hh9lmntmihdpwig8wq3njadb5d3e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੮੨)}}&lt;/noinclude&gt;ਖਾਂਦਾ, ਚੂਹੇ ਚੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਿਦ ਕੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਇਹ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਰੰਹਦਾ, ਕਿੰਉ ਜੋ ਡੀਲ ਨਿਕੀ ਹੈ, ਚੂਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚ ਧਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਢ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਡੇ ਚੂਹੇ ਤੇ ਇਸਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇਖਣ ਦੇ ਜੋਗ ਹੈ, ਚੂਹਾ ਆਪਣੇ ਨਿਕੇ ੨ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਥਾਂਉ ਥਾਂਈ ਵਢਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਇਕੋ ਥਾਂਉ ਖੁਭਾਈ ਰਖਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਜਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਪ੍ਰਾਨ ਕਢ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਹੀਂ ਛਡਦਾ, ਕਦੀ ੨ ਕ੍ਰਿਸਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਕੜ ਕੁਕੜੀਆਂ ਬੀ ਮਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਿਆਨ ਕਰੋ ਤਾਂ ਇਸ ਘਾਟੇ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਬੀ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਕਿਉ ਜੋ ਜੇ ਕਰ ਚੂਹੇ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਤਾਂ ਓਹ ਅਨਾਜ ਬੀ ਗਵਾਉੱਦੇ॥

{{gap}}ਸੰਜਾਬ ਨਿਰਾ ਪੁਰਾ ਵੀਜ਼ਲ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦਸ ਇੰਚ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਬਾਹਲੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਲਝਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲੀ ਭਾ ਮਾਰਦਾ ਭੂਰਾ, ਢਿਡ ਦਾ ਚਿੱਟਾ, ਅਰ ਪੂਛ ਦੀ ਨੋਕ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ॥

{{gap}}ਧਰੁਵੀ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਸਿਆਲ ਦੇ ਦਿਨੀਂ ਬਰਫ ਵਾਙੂ ਚੱਟਿਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸਮੂਰ ਡਾਢੀ ਨਰਮ ਤੇ ਚੀਕਣੀ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bh3hh9lmntmihdpwig8wq3njadb5d3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/84</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44515</id>
    <revision>
      <id>225564</id>
      <parentid>117373</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225564</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2021" sha1="odwhzt482mzo0s2ffq90wtyhrkwh93g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੮੩)}}&lt;/noinclude&gt;ਪੱਟ ਵਾਙੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਵਡਮੁਲੀ ਵਸਤ ਹੈ, ਪਹਲੇ ਇਸਨੂੰ ਨਿਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹੀ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ॥ 

{{gap}}ਊਦ ਬਿਲਾਈ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰੰਹਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਹਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਲਝਦੀ ਹੈ, ਨੱਕ ਥੋਂ ਲੈਕੇ ਪੁਛ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੀਕ ਦੋ ਫੁੱਟ ਥੋਂ ਕੁਝ ਵਧੀਕ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਛ ਕੋਈ ੧੭ ਇੰਚ ਲੰਮੀ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬੀ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਪੂਛ ਬੀ, ਟੰਗਾਂ ਨਿਕੀਆਂ ੨ ਤੇ ਪਤਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਰਨ ਵੇਲੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੈਰ ਚੌੜੇ, ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚ ਝਿੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗੱਲ ਕੀ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਨੇ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ॥

ਇਹ ਵਡੀ ਚਤਰਾਈ ਨਾਲ ਤਰਦੀ ਤੇ ਚੁਭੀ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੰਦ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹਾਂ ਨੋਕ ਦਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਨਿਕੀਆਂ ੨ ਤਿਲਕਣੀਆਂ ਮਛੀਆਂ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਨਾ ਜਾਣ, ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਧਰੇ ੨ ਇਸ ਨੂੰ ਮਛੀਆਂ ਪਕੜਨ ਲਈ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਜਨੌਰ ਵਡਾ ਖੂਨੀ ਹੈ, ਅਰ ਇਹ ਵਡੇ ੨ ਔਖ ਨਾਲ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਹਲੇ ਬੱਚਾ ਜਿਹਾ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਇੱਕ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>odwhzt482mzo0s2ffq90wtyhrkwh93g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/85</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44516</id>
    <revision>
      <id>225565</id>
      <parentid>117375</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225565</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1938" sha1="7xlajixwu94fsycgahe9jpna9hj7owj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੮੪)}}&lt;/noinclude&gt;﻿ਉੱਨ ਦੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਚੰਮ ਦੀ ਮਛੀ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਮੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਛੀਆਂ ਲਿਆਉਣੀਆਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਸਿੱਟੇ ਤਾਂ ਫੰਡ ਚਾੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਹੌਲੀ ੨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਦੇਣੀਆਂ ਸਿਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਛਡਦੇ ਹਨ, ਓਹ ਮਛੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸਾ ੨ ਕੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਲਿਆ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਵਡੀਆਂ ੨ ਮਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਫੜ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਊਦ ਬਿਲਾਈ ਯੂਰਪ ਅਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕੈਨਡਾ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਖੱਲ ਵਾਸਤੇ ਫੜਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਦੀ ਖੱਲ ਮੋਟੀ ਤੇ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦ੍ਰੀ ਊਦ ਬਿਲਾਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਤੋਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਣ ਪੱਕੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਭੀ ਖੱਲ ਲਈ ਫੜਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਇਸ ਦਾ ਮਾਸ ਬੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਊਦ ਬਿਲਾਈ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵਿਚਾਰੀ ਚੁਭੀ ਮਾਰਦੀ ਹੈ,ਅਰ ਦੂਰ ਜਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁੱਤੇ ਬੀ ਤਾੜ ਲਾਈ ਰਖਦੇ ਹਨ, ਝਟ ਜਾਂ ਘੁਟਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਬੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਢਦੀ ਹੈ, ਅਰ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7xlajixwu94fsycgahe9jpna9hj7owj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/86</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44518</id>
    <revision>
      <id>225566</id>
      <parentid>117376</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225566</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1902" sha1="m48tpdymg9nzum35f1ufzg8plpe74dh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੮੫)}}&lt;/noinclude&gt;ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਬੜ ੨ ਕੇ ਚੁਭੀਆਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੋਬ ਦੇਵੇ॥ 

{{center|{{xx-larger|'''ਤਲੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ'''}}}}

{{gap}}ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਤਲੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜੇ, ਰਤਾ ਸੋਚੋ ਮਤਾਂ ਚੇਤੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਇਕ ਦਿਨ ਤੁਸੀ ਆਪਣੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਖੜੋਤੇ ਸਾਓ, ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਮੈਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਨੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਲੰਘਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੋਟਾ, ਅਰ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰੱਸੀ ਸੀ, ਅਰ ਪਿਛੇ ਇਕ ਕਾਲੇ ਜਾਂ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਜਨੌਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਨਿਕੇ ੨ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਰਸਿੰਨ ਹੋਕੇ ਆਖਦੇ ਸਾਂਨ ਰਿਛ ਆਇਆ, ਇਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਖੁਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਆਦਮੀ ਦੇ ਪੈਰ ਵਾਂਙੂ ਇਸਦਾ ਬੀ ਸਾਰਾ ਹੀ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਪੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀ ਰਿੱਛ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਇੱਥੇ ਅਸੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਤਲੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਦਸਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਜੂ ਆਖਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਾਹਲੀ ਥਾਂਈ ਲਭਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਧਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ, ਬਿਡੌਲ ਜਿਹਾ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਢਾਈ ਫੁਟ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m48tpdymg9nzum35f1ufzg8plpe74dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/87</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44519</id>
    <revision>
      <id>225567</id>
      <parentid>117377</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225567</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1871" sha1="4o191x4hetnol4e3v254pkqwx1s61sf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੮੬)}}&lt;/noinclude&gt;ਥੋਂ ਕੁਝ ਵਧੀਕ ਲੰਮਾ, ਟੰਗਾਂ ਤੇ ਅਖਾਂ ਨਿਕੀਆਂ ੨, ਗਿੱਚੀ ਛੋਟੀ ਤੇ ਮੋਟੀ, ਪਿਠ ਦਾ ਰੰਗ ਮਿਟੀ ਰੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਢਿਡ ਤੇ ਵੱਖੀਆਂ ਦਾ ਕਾਲਾ॥

{{gap}}ਇਸ ਦੂਹਰੇ ਰੰਗ ਪੁਰ ਇਹ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਕਿ ਖੱਲ ਢਿਲੀ ਢਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਿੱਜੂ ਨੂੰ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਨੌਰ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਤੋਂ ਮਿਟੀ ਰੰਗਾ ਚੋਗਾ ਪਹਨ ਲਿਆ ਹੈ॥

{{gap}}ਬਿੱਜੂ ਦਾ ਜਿਹਾ ਬਿਡੌਲ ਰੂਪ, ਤਿਹੀ ਕੁਢਬੀ ਚਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੰਜੇ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ੨ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਨੌਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਘੁਰਾ ਬੀ ਧਰਤੀ ਪੁੱਟ ਕੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਉਸ ਵਿਚ ਸੁੱਤਾ ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਰਾਤੀ ਖਾਜੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਚੂਹੇ, ਪੰਛੀ, ਡਡੂ, ਕੀੜੇ, ਮਕੌੜੇ ਸਭੋ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੰਹਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਬਰਾਂ ਪੁੱਟ ੨ ਕੇ ਮੁਰਦੇ ਬੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੀ ੨ ਛਾਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਪਾਕੇ ਸ਼ਹਤ ਦੇ ਅੰਡੇ ਬਚੇ ਬੀ ਨਿਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਖੀਆਂ ਬਥੇਰੇ ਡੰਗ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ॥&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4o191x4hetnol4e3v254pkqwx1s61sf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/88</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44520</id>
    <revision>
      <id>225568</id>
      <parentid>117378</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225568</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1975" sha1="33galv9gha3zbloxhka23764r3ckytx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੯੭)}}&lt;/noinclude&gt;{{gap}}ਇਸ ਦੀ ਖਲ ਪੁਰ ਪਾਣੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਬਰਸਾਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੰਦੂਕਾਂ ਪੁਰ ਮੜਦੇ ਹਨ, ਕਰੜੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤਾਂ ਚਿਤਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਲਿੱਖਣਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਮਾਸ ਬੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ॥ 

{{gap}}ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਕਈ ਨਿਰਦਈ ਲੋਕ ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਬਿੱਜੂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਾਂਣ, ਗਰੀਬ ਬਿਜੂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਸਾਂਣ, ਅਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਪੁਰ ਹੱਲਾ ਕਰਨ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਾਂਣ, ਪਰ ਬਿਜੂ ਬੀ ਬੁਰਾ ਵਢਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਖਲ ਢਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੁੱਤਾ ਭਾਂਵੇ ਕਿਧਰੋਂ ਫਾੜੇ ਇਹ ਹਿਰ ਫਿਰ ਕੇ ਜਿਥੇ ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਢ ਸਕਦਾ ਹੈ॥

{{center|{{xx-larger|'''ਪਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ'''}}}} 

{{gap}}ਉਹ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਕ ਅਚਰਜ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜਨੌਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੈ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਵਿਚ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਭਾਂਵੇ ਥਲ ਪੁਰ ਤੁਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵੇਲੇ ਸਿਰ, ਅਰ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਛੀ ਦੇ ਵਾਂਙੂ ਘਸਟੀਂਦੇ ਹੋਏ, ਅਰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਵਾਂਲੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਥੀ ਗਰਸ ਤੇ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੌਣ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੀਉਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>33galv9gha3zbloxhka23764r3ckytx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/89</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44521</id>
    <revision>
      <id>225569</id>
      <parentid>117380</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225569</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2093" sha1="8znilzgno8ldvfi5he27oqq71joxgz1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੮੮)}}&lt;/noinclude&gt;ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਖਰੀ ਢਾਂਚ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਅਜਿਹਾ ਕਿ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿਧਰ ਚਾਹੁਣ ਝਟ ਮੁੜ ਜਾਣ, ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਛੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਕਰ ਫੜਦੇ, ਲੰਮੀ ਦੇਹ ਇਸ ਪੁਰ ਸਮੂਰ, ਅਰ ਕੁਝ ਕਰੜੇ ਵਾਲ, ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਪੂਛ, ਛੋਟੀਆਂ ੨ ਚਾਰ ਟੰਗਾਂ, ਉਂਗਲਾਂ ਝਿਲੀ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤਰਨ ਵੇਲੇ ਪੱਕੇ ਚੱਪਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਪਿਛੇ ਨੂੰ ਮੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਟੰਗਾਂ ਤੇ ਪੂਛ ਦੇ ਵਿਚ ਝੱਲੀ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੰਨ ਨਿਕੇ ੨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਚਾਹੁਣ ਮੀਟ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਭਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਚੁਭੀ ਮਾਰ ਸਕਣ, ਹੋਠਾਂ ਪੁਰ ਲੰਮੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਂਙੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਛੁਹਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਜਾਰਾ ਬਾਹਲਾ ਮਛੀਆਂ ਦੇ ਮਾਂਸ ਪੁਰ ਹੈ, ਜਦ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤਰਦੇ ਤੇ ਸੈਲਾਂ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਧੁਪ ਸੇਕਣ, ਸੌਣ, ਜਾਂ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਧ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਲਈ ਥਲ ਪੁਰ ਬੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਪਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿਚ ਸੀਲ ਜਾਂ ਜਲਚਰ ਵੱਛਾ ਅਰ ਵਾਲਰਸ ਹਨ, ਜਲਚਰ ਵਛੇ ਦਾ ਹਾਲ ਤੁਸੀ ਚੌਥੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਵਾਲਰਸ ਸੀਲ ਨਾਲੋਂ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8znilzgno8ldvfi5he27oqq71joxgz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/90</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44522</id>
    <revision>
      <id>225570</id>
      <parentid>117381</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225570</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2130" sha1="69li1maes3u9cvzjv104z0m1b2fhecg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੮੯)}}&lt;/noinclude&gt;ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਲ ਜਿਹਾ ਚਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦੰਦ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਦੋ ਦੋ ਫੁਟ ਤੀਕ ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਦੰਦ ਪੰਜ ਸੇਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਤੋਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਗੁਣ ਇਹ ਹੈ, ਕਿ ਓਹ ਆਪਣੇ ਭਾਰੇ ਬਿਡੌਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਕਢਕੇ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਸੱਕਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਰੇਤਲੀ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਰੇਤ ਵਿਚੋਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਵਾਲਰਸ ਸੌ ਸੌ ਦੋ ਦੋ ਸੌ ਇਕੱਠੇ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਵਿਚ ਤਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਰਫ ਪੁਰ ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਚਿਰ ਖੇਡਦੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਲਰਸ ਸਦਾ ਚੌਕੀਦਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਬਾਕੀ ਸੁੱਤੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਇਕ ਦੋ ਦੋ ਮਿੰਟਾਂ ਪਿਛੋਂ ਗਿੱਚੀ ਚੁਕ ਕੇ ਪੌਣ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦਾ ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕ ਆਈ ਚੁਕੰਨਾ ਹੋਕੇ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਕਿੰਉ ਜੋ ਹੋਰ ਵਾਲਰਸ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉਤੇ ਗਡ ਮਡ ਇੰਉ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਕੁਰ ਕੁੱਤੀ ਦੇ ਕਤੂਰੇ, ਇੱਕ ਦੇ ਭੱਜਣ ਨਾਲ ਸਭੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਭਜਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਡਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਨੀਂਦਰੋ ਜਾਗੇ ਹੋਏ, ਫੇਰ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>69li1maes3u9cvzjv104z0m1b2fhecg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/91</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44523</id>
    <revision>
      <id>225571</id>
      <parentid>117385</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225571</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1939" sha1="lhmiwi4pm5yip2joi88999a54azuyu7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੯੦)}}&lt;/noinclude&gt;ਡਰੇ ਹੋਏ, ਅਰ ਸਭ ਪੁਰ ਅਚਰਜ ਇਹ ਕਿ ਡੀਲ ਬਿਢਥੀ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਗਦੇ ਹਨ, ਭੁਆਟੜੀਆਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਂ ਡਿਗਦੇ ਢੰਹਦੇ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਵਿਚ ਜਾ ਹੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਵਾਲਰਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਚਰਬੀ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਦੰਦ ਦੰਦ ਖੰਦ ਨਾਲੋਂ ਬੀ ਚੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਚਰਬੀ ਵਿਚੋਂ ਚੰਗਾ ਤੇਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵਸਣੀਕ ਵਾਲਰਸ ਥੋਂ ਵਡਾ ਲਾਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਦੰਦਾਂ ਥੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡੀਆਂ, ਆਂਦ੍ਰਾਂ ਥੋਂ ਜਾਲ, ਖੱਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੋਈ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿ ਵਾਲਰਸ ਨੈ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਪੁਰ ਹੱਲਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਧਿਆਂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੈ, ਇਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਛੇਤੀ ੨ ਬੇੜੀਆਂ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ, ਕਿ ਸਾਮਣਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਵਾਲਰਸ ਬਰਫ ਪੁਰ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਸਾਂ ਆਪਣੀ ਬੇੜੀ ਹੋਰ ਬੀ ਛੇਤੀ ਤੋਰੀ, ਅਰ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਓਹ ਆਪਣੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਮਸਤ ਸਨ, ਕਿ ਚੌਕੀ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lhmiwi4pm5yip2joi88999a54azuyu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/92</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44524</id>
    <revision>
      <id>225572</id>
      <parentid>117386</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225572</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2101" sha1="f7yx8h75ze68pfxi2fwd6hl9us6enpz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੯੧)}}&lt;/noinclude&gt;ਦਾਰ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖਬਰ ਨਾ ਹੋਈ, ਅਸਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀ ਉਧਰ ਖੜੇ ਕੀਤੇ, ਜਿਧਰ ਪਾਣੀ ਸੀ, ਕਿ ਜਦ ਵਾਲ ਰਸ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਨਠਣਾ ਚਾਹੁਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣ, ਅਰ ਕੁਝ ਬੰਦੂਕਾਂ ਲੈਕੇ ਰਤਾ ਅਗੇ ਵਧੇ, ਬੰਦੂਕ ਚਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੋਲੀ ਇਕ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਲਗੀ, ਅਰ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਕੀ ਹੋਕੇ ਸਭ ਨੱਸੇ, ਪਰ ਇਕ ਤਾਂ ਬਾਹਲੇ ਸਨ, ਦੂਜਾ ਇਸ ਬਲ ਨਾਲ ਭੱਜੇ, ਕਿ ਜੋ ਆਦਮੀ ਰੋਕਣ ਖੜੋਤੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਣਾ ਹੀ ਪਿਆ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਏਹ ਜਨੌਰ ਹੋਰ ਬੀ ਸ਼ੇਰ ਹੋ ਗਏ, ਗਏ ਤਾਂ ਅਸੀ ਸਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰ ਹੱਲਾ ਕਰਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੈ ਉਲਟਾ ਰਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਡੇ ਪੁਰ ਹੱਲਾ ਕਰਨਾਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਅਰ ਬੇੜੀ ਪੁਰ ਟਕਰਾਂ ਮਾਰਕੇ ਸਾਡੀ ਹੋਸ਼ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਹਰ ਪਲ ਇਹੋ ਡਰ ਸੀ, ਕਿ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਨਾਂ ਦੇਣ, ਇੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਅਰ ਉਹ ਟਕਰਾਂ ਥੀ ਵਡੇ ੨ ਜੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਦਾ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੂਕ ਭਰਨ ਦੀ ਵੇਹਲ ਕਿਥੇ ਸੀ, ਸਬ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਪਾਸ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬੰਦੂਕ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜੋ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹੁਰਾਂ ਨੈ ਮੂੰਹ ਖੋਲਿਆ, ਉਸ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f7yx8h75ze68pfxi2fwd6hl9us6enpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/93</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44525</id>
    <revision>
      <id>225573</id>
      <parentid>117387</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225573</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1942" sha1="t0ye2uhejmutqon4pipk387w3wr031w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੯੨)}}&lt;/noinclude&gt;ਨੈ ਸੰਘ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਮਰਦੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਭਜ ਗਏ, ਅਰ ਸਾਡੀ ਜਾਨ ਬਚੀ॥

{{center|{{xx-larger|'''ਸੁੰਡ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ'''}}}}

{{gap}}ਤੁਸੀਂ ਪਹਲੇ ਪੜ੍ਹ ਚੁਕੇ ਹੋ,ਕਿ ਸੁੰਡ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਓਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨਾਂ ਦਾ ਨਕ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਤੇ ਮੁੜਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੁੰਡ ਕੰਹਦੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਇਸ ਭਾਂਤ ਵਿਚ ਨਿਰਾ ਹਾਥੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਲੇ ਕਈ ਜਨੌਰ ਸੁੰਡ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਹਾਥੀ ਬੀ ਨਿਰੈ ਅਫਰੀਕਾ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਲੰਕਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਲੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ॥

{{gap}}ਹਾਥੀ ਦੀ ਡੀਲ ਬਹੁਧਾ ਅਠ ਨੌਂ ਫੁਟ ਥੋਂ ਉੱਚੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤ ਵਡੀ ਅਚਰਜ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਨਿਰੀ ਸਿਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਏਹ ਛਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਹਨ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜੋ ਹਾਥੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੈਰ ਦੀ ਇਕ ਉਂਗਲ ਵਿਚ ਅਰ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚ ਸੁੰਮ ਲਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਲੀਆਂ ਦੀ ਖੱਲ ਬਹੁਤ ਕਰੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਇੱਸੇ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਪੁਰ ਟੇਕਦਾ ਤੁਰਦਾ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t0ye2uhejmutqon4pipk387w3wr031w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/94</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44526</id>
    <revision>
      <id>225574</id>
      <parentid>117541</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225574</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1947" sha1="hay572xriwjs02yb4pw7cd8jjjke77m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|(੯੩)}}&lt;/noinclude&gt;ਹੈ, ਅਰ ਇਹ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੇ ਤੁਰਨ ਵਿਚ ਰਤਾ ਬੀ ਖੜਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ॥

{{gap}}ਇਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਥਾਂ ਅਚਰਜ ਚੀਜ ਇਸਦੀ ਸੁੰਡ ਅਥਵਾ ਨੱਕ ਹੈ, ਨਾਸਾਂ ਦੇ ਛੇਕ ਛੇਕੜ ਤੀਕ ਹਨ, ਇਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਉਪਰ ਨੂੰ ਖਿਚਦਾ ਹੈ, ਪੀਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਖੇਡਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਜਾਂ ਪਿਠ ਪੁਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੰਡ ਵਿਚ ਫੜਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਬੀ ਹੈ, ਅਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਪੁਰ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਉਂਗਲ ਜਿਹੀ ਲਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਘਾਹ ਦੇ ਤੀਲੇ ਤੇ ਪੈਸੇ ਤੀਕ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਹਲਾਂ ਗ੍ਰਾਹ ਬੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਹੀ ਚਕਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਮੂੰਹ ਤਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੰਡ ਵਿਚ ਚਾਲੀ ਹਜਾਰ ਥੋਂ ਵਧੀਕ ਪਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵਾਰਾ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਵਡਿਆਂ ਛੋਟਿਆਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਪਰ ਹੇਠਾਂ ਇਧਰ ਉਧਰ ਫਿਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਇਡੀ ਵਡੀ ਸੁੰਡ ਦੇ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਸਿਰ ਬੀ ਬਹੁਤ ਵਡਾ ਤੇ ਤਕੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਗਜ ਤਾਂ ਨਿਕਾ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਹਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਂਵੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਦੋ ਦੋ ਚਾਰ ਚਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗਣ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hay572xriwjs02yb4pw7cd8jjjke77m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/95</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44527</id>
    <revision>
      <id>225575</id>
      <parentid>145045</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225575</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2075" sha1="n0p9qp43ta5s1wp591tp7zwritaa6ue" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੯੪)}}

ਤਾਂ ਬੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਗਜ਼ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ, ਉਪਰ ਦੀਆਂ ਹਡੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਸਤਕ ਪੁਰ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉੱਥੇ ਗੋਲੀ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸਿੱਧੀ ਮਗਜ਼ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਹਾਥੀ ਝਟ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਅਚਰਜ ਵਸਤ ਇਸ ਦੇ ਦੰਦ ਹਨ, ਉਪਰਲੇ ਜਬਾਹੜਿਆਂ ਵਿਚ ਦੋ ਵਡੇ ੨ ਦੰਦ ਹਨ, ਅਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਧਦੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਜਾਂ ਦੰਦ ਬੰਦ ਕੰਹਦੇ ਹਨ, ਏਹ ੴ ਸਤ ਫੁਟ ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਰੇ,ਨਿੱਗਰ, ਤੋਲ ਵਿਚ ਤੀਹ ਸੇਰ ਥੋਂ ਡੇਢ ਮਣ ਤਕ॥

{{gap}}ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਜਾਂ ਦੰਦ ਬੰਦ ਵਡਮੁੱਲੀ ਵਸਤ ਹੈ, ਇਸ ਪੁਰ ਜਿਲਾ ਚੰਗੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਚੂਆਂ ਦੇ ਦਸਤੇ, ਡਬੇ, ਡਬੀਆਂ, ਸੰਦੂਖ, ਸੰਦੂਖੜੀਆਂ, ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਚੀਜਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨਚੰਗੇ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦਾ ਮੁਲ ਚਾਰ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਯਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਨਿਰੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਬਣੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਕਈਆਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ॥

{{gap}}ਹਾਥੀ ਜੰਗਲੀ ਹੋਵੇ ਭਾਂਵੇ ਘਰੇਲੂ ਦੁਹਾਂ ਵਿਚ ਚਤੁਰਾਈ ਦੇਖਣ ਜੋਗ ਹੈ, ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਕਠੇ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n0p9qp43ta5s1wp591tp7zwritaa6ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/96</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44528</id>
    <revision>
      <id>225576</id>
      <parentid>145046</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225576</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2025" sha1="3ypuc1xc3e4p7fy0meocf077kgcdg3i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੯੫)}}

ਹੋਕੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਇਉਂ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਨਾ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਖੜਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਪੜ੍ਹ ਖੜਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਕਾਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੜਨ ਨੂੰ ਟੋਏ ਪਟਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਥਨੀਆਂ ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਕੁਟਦੀਆਂ ਤੇ ਟੋਹੰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਜਿਥੋਂ ਟੋਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਧਾ ਜਾਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ॥

{{gap}}ਪਾਲੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਵਾਰੀ ਅਰ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੀਜੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੜਨ ਦੀ ਡੌਲ ਪੜੀ ਹੈ, ਇਥੇ ਅਸੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦੇ ਸਿਧਿਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਡੌਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਹਲਾਂ ਨਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਦੋ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਹਲੇ ਪਹਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਅੜਾਉਂਦਾ ਤੇ ਹਥ ਪੈਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੋ ਚਹੁੰ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵਾਦੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਉਸਨੂੰ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਮਹਉਤ ਰੱਸੀ ਫੜ ਕੇ ਗਿੱਚੀ ਪੁਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਸੁਟ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਫੇਰ ਦੋ ਪਲੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਮਨੁਖ ਨੇਜਾ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਪਿਛੇ ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਭਈ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਠਹਰਨਾ ਤੇ ਮੋੜ ਪੁਰ ਮੁੜਨਾ ਸਿਖਾਵੇ, ਮਹਾਉਤ ਬੀ ਹਰ ਮੋੜ ਪੁਰ ਆਪਣੇ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3ypuc1xc3e4p7fy0meocf077kgcdg3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/97</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44529</id>
    <revision>
      <id>225577</id>
      <parentid>145047</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225577</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2049" sha1="onx9z5xvbjsd2liqbc32qpyd6u9foap" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੯੬)}}

ਪੱਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਿੱਚੀ ਘੁਟਦਾ ਅਰ ਸਿਰ ਵਿਚ ਅੰਕਸ, ਚੋਭਦਾ ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਭਈ ਸੈਨਤ ਸਮਝਿਆ ਕਰੇ, ਗੋਡਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਬੈਠਣਾ ਇੰਉ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਛੀ ਛੁਟ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉ ਜੋ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਦੋ ਦੋ ਤਿਨ ਤਿਨ ਫੁਟ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਉਥੇ ਉਹ ਬੈਠਣ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਇਕੁਰ ਹੋਲੀ ੨ ਸੈਨਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪੁਰ ਬੈਠਣਾ ਬੀ ਸਿਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਥੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ ਚਕਣੀ ਇੰਉ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਥੀ ਅੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਡ ਨਾਲ ਚਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਚਿਰ ਇਕੁਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰੰਹਦੇ ਹਨ, ਇਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਫੇਰ ਉਹ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਂ ਬੀ ਬੱਧੀ ਹੋਵੇ ਚੱਕਣ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ!!

{{gap}}ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਵਾਸਤੇ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੋਂ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਹੈ, ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਹਾਥੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਡੀਲ ਵਿਚ ਵਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਬੀ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>onx9z5xvbjsd2liqbc32qpyd6u9foap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/98</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44530</id>
    <revision>
      <id>225578</id>
      <parentid>145048</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225578</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1999" sha1="cqy7sqj6kijzlxkbcflf7robk40pra4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੯੭)}}

{{gap}}ਚੌੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਵਡੇ ਬੀਅਰ ਹਥਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ੨ ਸੈਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਫਰੀਕਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਤਿਨ ੨॥

{{gap}}ਸੁੰਡ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਨਿਰੇ ਹਾਥੀ ਹੀ ਲਭਦੇ ਹਨ, ਪਹਲੇ ਕਈ ਹੋਰ ਬੀ ਅਜਿਹੇ ਜਨੌਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਏਸ਼ਿਆਈ ਰੂਸ ਵਿਚ ਇਕ ਜਨੌਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੇਮਥ ਸਦਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਦੰਦ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬੀ ਵਡੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਕ ਪਿੰਜਰ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਦਸ ਫੁਟ ਲੰਮੇ ਦੰਦ ਨਿਕਲੇ ਸਨ, ਇਕ ਹੋਰ ਤਮਾਸ਼ੇ ਦੀ ਗਲ ਸੁਣੋ, ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨੌਰਾਂ ਨੂੰ ਮੋਇਆਂ ਹਜਾਰਾਂ ਵਰੇ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਜੀਆਂ ਲੋਥਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਝਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰ ਮਾਸ ਵਾਲ ਅਰ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਗ ਸੜਿਆ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਗਲਿਆ ਸੀ, ਕਾਰਣ ਇਹ ਕਿ ਕਈ ਮੁਦਤਾਂ ਥੋਂ ਬਰਫ ਵਿਚ ਦਬੇ ਪਏ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਰ ਬਰਫ ਵਿਚ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਥਾਂ ਥਾਂ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ, ਕਿ ਇਹ ਜਨੌਰ ਹਾਥੀ ਨਾਲੋਂ ਬੀ ਡੀਲ ਵਿਚ ਵਡੇ ਸਨ, ਅਰ ਬਰਫ ਵਿਚ ਰਹਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cqy7sqj6kijzlxkbcflf7robk40pra4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/99</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44531</id>
    <revision>
      <id>225579</id>
      <parentid>145049</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225579</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1763" sha1="9nn9i7bgexqdim1ad1i6cw9odui9a2j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੯੮)}}

ਦੀ ਗਿੱਚੀ ਪੁਰ ਜੱਤ ਅਰ ਪਿਠ ਪੁਰ ਰਿੱਛ ਵਾਂਝੇ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋਰ ਜਨੌਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰ ਲਭਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਬੀ ਹਾਥੀ ਦੀ ਭਾਂਤ ਦਾ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਥੀ ਥੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਸਟੋਨ ਕੰਹਦੇ ਹਨ॥

{{c|{{xx-larger|ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ}}}}

{{gap}}ਏਹ ਓਹ ਜਨੌਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਪੁਰ ਮੋਟੇ ੨ ਨਹੁੰ ਜਾਂ ਖੁਰ ਚੜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਧਰਤੀ ਪੁਰ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਉਂਗਲਾਂ ਘਸ ਨਾ ਜਾਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਭਾਂਤਾਂ ਹਨ, ਪਹਲੇ ਉਗਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ, ਜਿਹਾਕੁ ਗਊ, ਬਕਰੀ, ਭੇਡ, ਹਰਨ, ਬਾਰਾ ਸਿੰਗਾ, ਜ਼ਰਾਫਾ, ਤੇ ਊਠ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਵਿਚੋਂ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

{{gap}}ਦੂਜੇ ਸਰਬ ਭੁੱਖੀ ਜਨੌਰ, ਜਿਹਾਕੁ ਸੂਰ ਤੇ ਦਰਿਆਈ ਘੋੜਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੂਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਧਰਤੀ ਪੁਰ ਟਿਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਦੇਹ ਦਾ ਭਾਰ ਸਹਾਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਉਠੀਆਂ ਰੰਹਦੀਆਂ ਹਨ॥&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9nn9i7bgexqdim1ad1i6cw9odui9a2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/100</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44532</id>
    <revision>
      <id>225580</id>
      <parentid>145050</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225580</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1857" sha1="gfuc4hkqmt8e948at8vsxc4omgc8n01" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੯੯)}}

{{gap}}ਤੀਜੇ ਨਿੱਗਰ ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ, ਜਿਹਾਕੁ ਘੋੜਾ, ਖੋਤਾ, ਤੇ ਜੈਬਰਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁੰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕਰੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਚੌਥੇ ਗੈਂਡਾ, ਇਸ ਦੇ ਹਰ ਪੈਰ ਵਿਚ ਤਿਨ ਤਿਨ ਖੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਡੇ ੨ ਅਰ ਤਕੜੇ॥

{{c|{{xx-larger|ਉਗਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ}}}}

{{gap}}ਏਹ ਅਜਿਹੇ ਜਨੌਰ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਨਾ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਮਨੁਖ ਵਡਾ ਜਿੱਚ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਹਾਕੁ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਗਊ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹਲ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ, ਦੁਧ ਦਹੀਂ ਉ ਭਾਂਤ ੨ ਦੀਆਂ ਮਿਠਿਆਈਆਂ ਕਿਥੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਭੇਡਾਂ ਬਕਰੀਆਂ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਖਾਣ ਲਈ ਮਾਂਸ ਹਥ ਕਿਥੋਂ ਆਉਂਦਾ, ਤੇ ਉੱਨ ਦੇ ਕਪੜੇ ਕਿਥੋਂ ਮਿਲਦੇ, ਉਠ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਰੇਤ ਦਿਆਂ ਥਲਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਗਾਹੁੰਦਾ॥

{{gap}}ਏਹ ਸਭ ਉਗਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਜੋ ਲਾਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੋਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੰਤੁ ਥੋਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਏਹ ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁਧ ਪੀਂਦੇ ਹਨ,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gfuc4hkqmt8e948at8vsxc4omgc8n01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/101</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44533</id>
    <revision>
      <id>225581</id>
      <parentid>145051</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225581</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2158" sha1="1wusw0kpicjhwguuwusdkzb2y9g6e6o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੧੦੦)}}

ਖੱਲ ਦਾ ਚੰਮ,ਉੱਨ ਦੇ ਕਪੜੇ, ਚਰਬੀ ਦੀਆਂ ਬਤੀਆਂ, ਇੰਝ ਅਰ ਹਡੀਆਂ ਸਭ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੀਜੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਤੁਸੀ ਪਤੁ ਆਏ ਹੋ, ਕਿ ਗਊ ਦੇ ਆਮਾਸ਼ਯ ਵਿਚ ਚਾਰ ਰਖਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਹਲਾਂ ਆਪਣਾ ਚਾਰਾ ਐਵੇਂ ਚਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵਿਹਲ ਵੇਲੇ ਬੈਠਕੇ ਢਿਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢ ੨ ਉਗਾਲੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਉਗਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਦਾ ਇਹੋ ਹਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਨੌਰ ਚੁਪਾਏ ਜਾਂ ਪਸੂ ਅਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਨਿਰਾ ਘਾਹ ਆਦਿ ਬਨਾਸਪਤੀ ਚਰਦੇ ਹਨ, ਵਢਣ ਦੇ ਦੰਦ ਨਿਰੇ ਹੇਠਲੇ ਜਥਾਹੜੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਮਣੇ ਕਰੜਾ ਮਸੂੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਿਰੇ ਊਠ ਦੇ ਉਪ੍ਰਲੇ ਜਥਾਹੜੇ ਵਿਚ ਕੱਟਣ ਦੇ ਦੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਧਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਟਣ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਅਰਦਾਤਾਂ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਭਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕੁਚਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਬਾਜੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਅਖਾਂ ਸਾਣੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਦੁਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਧਰ ਉਧਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕੰਨ ਬਹੁਤ ਪਿਛੇ ਹੋਣ ਅਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੀ ਅਵਾਜ ਭੀ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲੇ ਸੁਣਨ ਤੇ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਡੀ ਤਕੜੀ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1wusw0kpicjhwguuwusdkzb2y9g6e6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/102</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44534</id>
    <revision>
      <id>225582</id>
      <parentid>145053</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225582</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1899" sha1="nm7fnlashuy16uj34e892aujblcelsk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੧੦੧)}}

ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦਿਆਲੂ ਜਗਦੀਸ਼ਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਲ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਥੋਂ ਜਾਨ ਬਚਾਕੇ ਨੱਸ ਜਾਇਆ ਕਰਨ॥

{{gap}}ਹੁਣ ਅਸੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਈਆਂ ਜਨੌਰਾਂ ਦੇ। ਸਮਾਚਾਰ ਦਸਦੇ ਹਾਂ, ਗਊ ਬਲਦ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਹਲੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਂਤਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਗਰਮ ਮਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬਲਦ ਦੇ ਪਸ਼ਮ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਮੀਕਾ ਦੇ ਠੰਡੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਲਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਪੁਰ ਰਿੱਛ ਵਰਗੇ ਲੰਮੇ ੨ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਹੌਰ ਭਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਗਿੱਚੀ ਪੁਰ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀ ਜੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ॥

{{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕੁਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਈ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਕਈ ਬਹੁਤ ਵਡੇ, ਬਾਜੇ ਲਿੱਸੇ ਪਤਲੇ, ਬਾਜੇ ਮੋਟੇ ਦੁਗੜ ਦੁੱਲੇ, ਕਈ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ, ਕਈ ਮਿਹਨਤੀ, ਰੰਗ ਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਬੀ ਭੇਦ ਹੈ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਗਉ ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਦੀ ਗਊ ਕੋਲੋਂ ਡੀਲ ਵਿਚ ਵਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਦੁਧ ਬੀ ਬਹੁਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪੁਰ ਕੁਬ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nm7fnlashuy16uj34e892aujblcelsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/103</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44535</id>
    <revision>
      <id>225583</id>
      <parentid>145054</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225583</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2071" sha1="bowl94v7aioio52ynbsgfbnve6ttz2j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੧੦੨)}}

ਅਜਿਹੀ ਸਾਫ ਅਰ ਪਧਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੀ ਮੇਜ, ਇਹ ਦੁਧ ਬੀ ਬਹੁਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ॥

{{gap}}ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ ਬੀ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕ ਬਲਦ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਅਮੀਕਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਡੀਲ ਵਡੇ ਵਛੇ ਜਿਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਪੁਰ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਮੀਕਾ ਦੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਭਾਂਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿੱਚੀ ਪੁਰ ਜੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਈਸਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਏਹ ਵਡੇ ਬਲੀ ਤੇ ਡੀਲ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਮੋਢੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਯੜਾਂ ਦੇ ਅਯੁੜ ਇਕੱਠੇ ਚਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਘਾਹ ਮੁਕਣ ਪੁਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਥਾਂਉ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਨੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਗੋਲੀ ਲਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਧ ਦਾ ਹਾਲ ਨਾ ਪੁਛੋ, ਅਜਿਹੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਈ ਲੈਕੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣੀ ਔਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥

{{gap}}ਮਝ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸਭ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਬੀ ਗਊ ਵਾਂਗੂ ਸਾਨੂੰ ਵਡਾ ਲਾਭ ਪੁਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਹਾਲ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bowl94v7aioio52ynbsgfbnve6ttz2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/104</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44536</id>
    <revision>
      <id>225584</id>
      <parentid>145055</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225584</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2092" sha1="49i3sgi5clme9p6fif5vw9cqqxs1jqo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੧੦੩)}}

ਤੁਸੀਂ ਦੂਜੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਜੰਗਲੀ ਮੈਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰਨਾ ਸੰਡਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਵਡਾ ਤਕੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜਨੌਰ ਥੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ, ਇਹ ਅਵਧ ਥੋਂ ਲੈਕੇ ਭੂਟਾਨ ਤਕ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਤਾਈ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਮਧ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਲਭਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲੀ ਮੈਨੇਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਰ ਯੂਰਪ ਦੇ ਬਾਜੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਲਝਦੇ ਹਨ!

{{gap}}ਗਉ ਮਹੀਂ ਥੋਂ ਲੰਹਦਾ ਦਰਜਾ ਭੇਡ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਪੁਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਮਲੇ ਜਾ ਅਹਮਕ ਦਾ ਨਾਉਂ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਇਸ ਅਨਾਥ ਦਾ ਨਾਉਂ ਸਭ ਥੋਂ ਪਹਲੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੰਗਲੀ ਭੇਡ ਨੂੰ ਦੇਖੋ ਕਿ ਕਿਸ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਪੁਰ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਵਡਾ ਜਮਾਕੇ ਪੈਰ ਧਰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਮਜਾਲ ਹੈ ਜੋ ਪੈਰ ਤਿਲਕ ਜਾਵੇ।

{{gap}}ਪਾਲੀ ਹੋਈ ਭੇਡ ਵਡੀ ਭੋਲੀ ਭਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਪੂਰ ਤਾਂ ਸਿਰੋਂ ਪੈਰੋਂ ਵਾਰਨੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੱਚਾ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਯਾਲੀ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਉਸ ਦੀ ਬਣੀ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਮਲੀ ਭੇਡ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ ਸਮਝਕੇ ਪਾਲਦੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਅਯਡਾਂ ਦੇ ਅਯੁੜ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮਨੁਖ ਦੀ ਜਾਨ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>49i3sgi5clme9p6fif5vw9cqqxs1jqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/105</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44537</id>
    <revision>
      <id>225585</id>
      <parentid>145057</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225585</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2003" sha1="lgcsghljvk39bmoijrrjagp1qg5noek" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੧੦੪)}}

ਹੀ ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ, ਦੁਧ ਦਾ ਮਖਣ ਤੇ ਪਨੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਂਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਮੂਰ ਗਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਨ ਦੇ ਕਪੜੇ ਉਣਦੇ ਹਨ, ਭੇਡ ਬਾਹਲਿਆਂ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਲਝਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਰਮ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਉੱਨ ਮੋਟੀ ਤੇ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,ਅਰ ਠੰਡੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਮਹੀਨ ਤੇ ਕੂਲੀ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਚਾਰੇ ਲਈ ਰਖਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ,ਇਸ ਲਈ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਬੀ ਹੁਲੜ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਹਰ ਵਰੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ ਉਂਨ ਦੇ ਭਰ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਬਕਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂਚਾਰ ਤੁਸੀ ਚੌਥੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਰ ਭੇਡ ਵਿਚ ਇਹ ਫਰਕ ਹੈ, ਕਿ ਭੇਡ ਦੇ ਸਿਫ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੁੰਡਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਇਸਦੇ ਸਿਝਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦੂਜੇ ਇਹ ਕਿ ਬਕਰੀ ਦੀ ਦਾੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਭੇਡ ਨਾਲੋਂ ਉਹ ਸੁਹਣੀ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਚੋਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ॥

{{gap}}ਨੀਲ ਗਊ (ਜਾਂ ਗੋਂਦਾ) ਹਰਨ ਅਰ ਗਊ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਕੁਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਿੱਚੀ ਪੁਰ ਨਿਕੀ ੨ ਕਾਲੀ ਜੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਪਿਠ ਪੁਰ ਬੀ, ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਕੋਈ ਸਤ ਫੁੱਟ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lgcsghljvk39bmoijrrjagp1qg5noek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/106</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44538</id>
    <revision>
      <id>225586</id>
      <parentid>145058</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225586</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1989" sha1="dsyfok3oybe9xguzfnvutvzuyuo5muf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੧੦੫)}}

ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਨੌਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਹਲੀ ਥਾਂਈ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਫਾਰਸ ਦੇ ਮਝਲੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ

{{gap}}ਹਰਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਰ ਬਾਂਕਾ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਨਮੋਹਨ ਅਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਵਿ ਜਨ ਇ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਬੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਤਲੀਆਂ ੨ ਲੱਤਾਂ, ਸਿਥਾਂ ਦੀ ਬਣਤ ਵਡੀ ਅਚਰਜ, ਪਿਠ ਤੇ ਵਖੀਆਂ ਦਾ ਪੀਲੀ ਭੈ ਮਾਰਦਾ ਲਾਲ ਰੰਗ, ਢਿਡ ਚਿੱਟਾ ਦੁਧ, ਪਰ ਨਰ ਜੁਆਨ ਹੋਕੇ ਕਾਲੇ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਹਸਮੁਖ ਜੰਤੁ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਥੋਂ ਇਸ ਦਾ ਛੈਲ ਪਣਾ ਆਪ ਥੋਂ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਲੋ ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵ ਵਡਾ ਗਰੀਬ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹਥ ਪੈਰ ਵਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚਟਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਰ ਜਦ ਕੋਧ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿੰਝ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਾਜੇ ਮਨੁਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਇਕੁਰ ਅਜਾਈਂ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਚਾਲ ਵਡੀ ਉਘੀ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਵੈਰੀ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਆਦਮੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਘਾਤਕ ਪਸੂ ਪਾੜ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰਿਪਾਲੁ ਕਰਤਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੱਸਣ ਦਾ ਬਲ ਇਸ ਦੇ ਬਚਾਉ ਲਈ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ, ਹਰਨ ਤੇ ਚਿੰਕਾਰਾ (ਜੋ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dsyfok3oybe9xguzfnvutvzuyuo5muf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/107</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44539</id>
    <revision>
      <id>225587</id>
      <parentid>145059</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225587</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2010" sha1="51my3r99nron08pnxvyj5hj8syz4hic" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੧੦੬)}}

ਹਰਨ ਥਾਂ ਜਰਾ ਨਿਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਹਦੇ। ਹਨ, ਹਰਨ ਹਜਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਦਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਵਿਆਂ ੨ ਪਰਬਤਾਂ ਪੁਰ ਚਰਦੇ ਹਨ, ਵੈਰੀ ਦੀ ਗੰਧ ਦੂਰੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਨੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਟਾਕਰਾ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕ ਘੇਰਾ ਬੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਸਿੰਝ ਵੈਰੀ ਦੇ ਅਗੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ॥

{{gap}}ਚਿਕਾਰਾ ਹਰ ਥਾਂ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਹਲੀ ਥਾਈਂ ਸੁੱਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ, ਹਰਜ਼ਾਨਾ, ਅਰ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਮਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਰ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਰਬਤਾਂ ਪੁਰ ਇਕ ਅਚਰਜ ਡੌਲ ਦਾ ਜੰਤੁ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਝ ਬਾਰਾਂ ਸਿੰਝੇ ਵਾਂਝ ਵਰੇ ਦੇ ਵਰੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਸਤੂਰਾ ਕੰਹਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਕਸਤੂਰੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਇੱਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਸਤੂਰੀ ਵਡੀ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੀ ਅਰ ਅਮੋਲਕ ਵਸਤ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾ ਵਿਕਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਦਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ॥

{{gap}}ਬਾਰਾਂ ਸਿੰਝਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੱਡ ਭਾਂਤ ਦਾ ਹੈ, ਹਰਨ ਤੇ ਚਿਕਾਰੇ ਦੇ ਸਿੱਝੇ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>51my3r99nron08pnxvyj5hj8syz4hic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/108</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44540</id>
    <revision>
      <id>225588</id>
      <parentid>145060</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225588</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1942" sha1="q0fawd5jbhbdpl8me1v5w18d0m3jfw8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੧੦੭)}}

ਗਊ ਬਕਰੀ ਵਾਂਙ ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਨਿਕਲ ਚੁਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਰਾਂ ਸਿਝੇ ਦੇ ਹਰ ਵਰੇ ਨਵੇਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਸਿਝਾਂ ਪੁਰ ਸਾਖਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਓਹ ਵਡੇ ਫੈਲਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਵਡੇ ੨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ

{{gap}}ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਨੌਰ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਸਿਝੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਝ ਵਰੇ ਦੇ ਵਰੇ ਨਵੇਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਬਰ, ਚੀਤਲ ਤੇ ਪਾੜਾ ਵਡੇ ਉਘੇ ਹਨ, ਯੂਰਪੀ ਰੂਸ ਵਿਚ ਇਕ ਬਾਰਾਂ ਸਿਝੇ ਵਰਗਾ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੇਂਡੀਅਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਸਦੀ ਡੀਲ ਖੋਤੇ ਜਿਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰ ਗਿੱਚੀ ਪੁਰ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਹ ਬਹੁਤ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਬਰਫ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜਦ ਗੱਡੀ ਥੱਗੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬਿਨ ਪਿੰਜੀ ਗੱਡੀ ਅਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦਾ ਦੁਧ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਂਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਖੱਲ ਦੇ ਬਸਤ੍ਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗੱਲ ਕਾਹਦੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੇਤਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਠ ਥੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਅਰ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q0fawd5jbhbdpl8me1v5w18d0m3jfw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/109</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44541</id>
    <revision>
      <id>225589</id>
      <parentid>145061</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225589</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2222" sha1="dz94wolnzwaxeycmbegyvnkiipk30k1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿{{c|(੧੦੮)}}

{{gap}}ਜਰਾਫਾ ਵਡਾ ਸੁਹਣਾ ਜੰਤੂ ਹੈ, ਕੁਝ ਊਠ ਔਰ ਕੁਝ ! ਬਾਰਾਂ ਸਿਝੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਡੀਲ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਨੌਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧਕੇ ਹੈ, ਖੁਰ ਥੋਂ ਸਿਝ ਤੀਕ ੧੫ ਫੁਟ ਥੋਂ ੧੮ ਫੁਟ ਤਕ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਰਤਾ ਲੰਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਰਤਾ ਕੱਸੀਆਂ, ਰੰਗ ਲਾਲ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਪੁਰ ਚਿਤੇ ਵਾਂਝੂ ਮੁੰਦਰ ਟਿਮਕਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਟੰਗਾਂ ਤੇ ਢਿਡ ਦਾ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਿੱਚੀ ਉਠ ਵਾਂਝੂ ਲੰਮੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਡੀਆਂ ੨ ਤੇ ਰਸੀਲੀਆਂ, ਸਿਰ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਇਸ ਪੁਰ ਦੋ ਸਿਝ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਸਿਝ ਹੋਰ ਸਿਝ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਹਡੀਆਂ ਹੀ ਕੋਈ ਤਿਨ ਫੁਟ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰ ਖਲੋਵੇਂ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਗਿੱਚੀ ਉੱਚੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਮਲੀਆਂ ਤੋੜ ੨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਭ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਈ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾ ਸਕੇ, ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਏਹ ਜਨੌਰ ਵਡਾ ਸੁੰਦਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਲੀਆਂ ਵੰਗਾਂ ਵਡੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਦ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਝਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਸੇਤੀ ਨਸਦਾ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਤਿੱਖੇ ਥੋਂ ਤਿੱਖਾ ਘੋੜਾ ਭੀ ਇਸ ਦਾ ਪਿਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਏਹ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dz94wolnzwaxeycmbegyvnkiipk30k1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/110</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44542</id>
    <revision>
      <id>225590</id>
      <parentid>145062</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225590</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1994" sha1="pa9e4s0qqzk98ureijxogxyyjfojjiz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੧੦੯)}}

ਜਨੌਰ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਚਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਡਰਾਕਲ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਿਠਾ ਬਸ ਉਠ ਨੱਸੇ, ਟਾਕਰਾ ਪੈ ਜਾਏ ਤਾਂ ਲੜਦੇ ਖੂਬ ਹਨ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਦੁਲੱਤਾ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਭੀ ਨਾਨੀ ਸੁਫਨੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਿਝ ਬੀਬੁਰੇ ਠੋਕਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਜੋਰਾਫੇ ਨੈ ਖੇਡਦੇ ੨ ਆਪਣੇ ਸਿਝ ਇਕ ਤਖਤੇ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਮਾਰੇ, ਕਿ ਇੰਚ ੨ ਭਰ ਅੰਦਰ ਖੁਭ ਗਏ ਅਫਰੀਕੀ ਲੋਕ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਕਰੜੀ ਖੁੱਲ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਕਾਂ ਜੋਤਰ ਤੇ ਕਾਠੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਂਸ ਦੇ ਗਹਰੇ ਗੱਫੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਊਠ ਨੂੰ ਤਾਂ ਥਲ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਕਹਣਾ ਜੋਗ ਹੈ, ਅਰਥ ਅਰ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਬਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਕਈ ੨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਚਾਰਾ ਨਾ ਪਾਣੀ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੱਥ ਲਗਦਾ, ਤੁਰਨਾ ਇਸੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਚੌੜੇ ੨ ਪੈਰ ਰੇਤ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮ ਕੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਥਾਂ ਬਾਝ ਵਡੇ ਗਰੀਬ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਆਯੀ ਵਿਚ ਉਗਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਰਖਣਾ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਰੰਹਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਈ ੨ ਦਿਨ ਤੀਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੁਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pa9e4s0qqzk98ureijxogxyyjfojjiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/111</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44543</id>
    <revision>
      <id>225591</id>
      <parentid>145063</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225591</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1693" sha1="93gf5sjset9fnsml9w5twiv6mgwuox8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿{{c|(੧੧੦)}}

ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਅਠ ੨ : ਦਿਨ ਤੀਕ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰੰਹਦੀ, ਇਸ ਦੀ ਪਿਠ ਦਾ *ਬੰਨ ਬੀ ਵਡੀ ਅਚਰਜ ਚੀਜ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਚਰਬੀ ਖਾਜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਪਚ ੨ ਕੇ ਨਿਕਾ ਜਿਹਾ ਰਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੀ ਉਠ ਹਨ, ਦੁਧ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਂਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਵਾਰੀ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਖਲੜੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਤੇ ਤੂੰਬੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਬਣਾ ਕੇ ਪਹਨਦੇ ਹਨ॥

{{gap}}ਅਰਬ ਅਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਊਠ ਨੂੰ ਇਕ ਬੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਖਤਰੀ ਊਠਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਬੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਡੀਲ ਵਿਚ ਬੀ ਅਰਬੀ ਨਾਲੋਂ ਵਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥

{{c|{{xx-larger|ਹਰ ਵਸਤ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜਨੌਰ}}}}

{{gap}}ਇਸ ਭਾਂਤ ਵਿਚ ਸੁਰ ਤੇ ਦਰਿਆਈ ਘੋੜੇ ਭੀ ਹਨ, ਪਾਲਵਾਂ ਸੂਰ ਤੁਸਾਂ ਡਿਠਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਮਾਂਸ, ਘਾਹ, ਗੰਦ ਮੰਦ ਸਭੋ ਕੁਜ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸੁਰ ਥਾਂ ਥਾਂ ਮਿਲਦਾ
{{rule}}
*ਊਠ ਦੇ ਮੋਢੇ ਦੇ ਵਧਾ ਨੂੰ ਬੰਨ ਕੰਹਦੇ ਹਨ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>93gf5sjset9fnsml9w5twiv6mgwuox8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/112</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44544</id>
    <revision>
      <id>225592</id>
      <parentid>145064</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225592</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2061" sha1="mo6itzzbfqkjmy7l1cbqyn1b6ed5kjm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੧੧੧)}}

ਹੈ, ਅਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਨੱਕ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਤੇ ਕਰੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਇੱਸੇ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੁਟਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਚਲੀਆਂ ਵਡੀਆਂ ੨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਾਹਲਾ ਮੁੰਹ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਰ ਉਪਰ ਨੂੰ ਮੁੜੀਆ ਹੋਈਆਂ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਚਾਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋ ਅਗਲੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਪੁਰ ਜੋ ਧਰਤੀ ਪੁਰ ਟਿਕ ਕੇ ਚਲ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਕੇ ੨ ਖੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਰ ਉਠੀਆਂ ਰੰਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੂਛ ਬੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਪੁਰ ਵਾਲ ਅਜਿਹੇ ਕਰੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, “ਕਿ ਸੂਰ ਵਰਗੇ ਕਰੜੇ ਵਾਲ ਇਕ ਕਹਾਉਤ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ॥

{{gap}}ਸੂਰਨੀ ਇੱਕ ਸੁਏ ਅਠਾਂ ਥੋਂ ਲੈਕੇ ਬਾਰਾਂ ਤੀਕ ਬਚੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਸਾਹਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਇਕ ਸੂਰਨੀ ਸੀ, ਜਿੰਨੀ ਉਸਦੀ ਉਲਾਦ ਸੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹੀ ਉਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਊ, ਤਿਨ ਸੌ ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੋਕੇ ਮੋਈ, ਚੀਨ ਅਰੁ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਥੋਂ ਦੇ ਸੂਰ ਅਜਿਹੇ ਗੰਦੇ ਤੇ ਕੁਚੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਹੇ ਤੁਸੀ ਇੱਥੇ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mo6itzzbfqkjmy7l1cbqyn1b6ed5kjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/113</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44545</id>
    <revision>
      <id>225593</id>
      <parentid>145067</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225593</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1946" sha1="2tnr00vj8gs5c7tf5ecityylkkir6va" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿{{c|(੧੧੨)}}

ਉੱਥੇ ਚਾਰਾ ਬੀ ਚੰਗਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਰਾਖੀ ਵਿਚ ਰਖੇ ਦੇ ਬੁਰਸ਼ ਅਥਵਾ ਕੂਚੀਆਂ॥

{{gap}}ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਵਡਾ ਬਲੀ ਜੰਤੂ ਹੈ, ਪਾਵੇਂ ਸੂਰ ਨਾਲੋ ਬਲ ਡੀਲ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਡਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਬੁਥੀ ਤੇ ਦੰਦ ਵੀ ਵਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨੱਕ ਥੋਂ ਪੂਛ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੀਕ ਪੰਜ ਫੁਟ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਕੋਈ ੩੦ ਇੰਚ ਉੱਚਾ, ਰੰਗ ਭੂਰਾਪਰ ਕਾਲਾ ਜਿਹਾ, ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਘਾਹ, ਫਲ ਤੇ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਰਸਾਨ ਇਸਦੀ ਜਾਣ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਏਹ ਜੰਤੁ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਵਡਾ ਜਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੇਜਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਝੱਲਾ ਬਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਆਦਮੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਰਖਦਾ ਹੈ ਨਾ. ਘੋੜੇ ਦੀ, ਇਸਦੇ ਦੰਦਾ ਦੇ ਘਾਉ ਵਡੇ ਭੈੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੇਰ ਬੀ ਇਸ ਪੁਰ ਹੱਲਾ ਕਰਦਾ ਸੰਗਦਾਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇ ਆ ਹੈ, ਕਿ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਮਾਰ ਸਿਟਿਆ॥&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2tnr00vj8gs5c7tf5ecityylkkir6va</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੋਥੀ.pdf/114</title>
    <ns>250</ns>
    <id>44546</id>
    <revision>
      <id>225594</id>
      <parentid>145070</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225594</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2011" sha1="15mk58ej1l7rk1rbzu9m9lxu3pfmkkx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|(੧੧੩)}}

{{c|{{xx-larger|ਦਰਿਆਈ ਘੋੜਾ}}}}

{{gap}}ਅਫ੍ਰੀਕਾ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲਝਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਡਾ ਅਚਰਜ ਜਨੌਰ ਹੈ, ਉਚਾਈ ਵਿਚ ਪੰਜ ਫੁਟ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹਾਂ ਲੰਮਾਂ ਕੋਈ ਪੰਦਾਂ ਫੁਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਦੇਹ ਅਜਿਹੀ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਮੋਟੇ ਥੋਂ ਮੋਟੇ ਮਹੇਂ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹੜੇ ਬਾਗ ਦੀ ਮੁੱਲੀ ਹਨ, ਨਿਕੀਆਂ ੨ ਲਤਾਂ, ਪਥਰ ਵਾਂਝੂ ਪੱਕੀਆਂ ਤੇ ਕਰੜੀਆਂ, ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਢਿਡ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੋਹੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਪੈਰ ਵਿਚ ਚਾਰ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰ ਖੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖੱਲ ਦਾ ਰੰਗ ਭੂਰਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਉਸ ਪੁਰ ਵਾਲ ਮੁੰਢਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਹਾਂ ਮੁਸਾਮ [ਛੇਕ] ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੇਲੀਆ ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਸਾਹਬ ਨਵੇਂ ਦਸਤਾਨੇ ਪਾਕੇ ਆਏ ਸਾਂਣ ਦਰਆਈ ਘੋੜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਜੋ ਠੋਕਣ ਲੱਗੇ ਸਾਰੇ ਦਸਤਾਨੇ ਥਿੰਧਿਆਈ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ॥

{{gap}}ਦਰਿਆਈ ਘੋੜੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਵਡਾ ਡਰਾਉਣਾ ਮਲਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਿਕੇ ੨ ਕੰਨ ਅਖਾਂ ਚੌੜੀਆਂ ੨, ਬਿਡੌਲ ਬੂਬੀ, ਮੁੰਹ ਵਿਚ ਵਡੇ ੨ ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ, ਇਹ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>15mk58ej1l7rk1rbzu9m9lxu3pfmkkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/101</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45121</id>
    <revision>
      <id>225486</id>
      <parentid>120974</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225486</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3057" sha1="ot54ifr7pdoagg9hs2ynlkxncp8qduq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|{{larger|'''ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ'''}}
}}&lt;/noinclude&gt;- ਅਤਰ ਸਿੰਘ, (ਡਾ.), ਕਾਵਿ-ਅਧਿਐਨ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1959

- ਐਸ.ਤਰਸੇਮ, (ਡਾ.), ਗਜ਼ਲ ਅਰੂਜ਼ ਤੇ ਪਿੰਗਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2002.

- ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਧਿਐਨ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1980.

- ਗਿੱਲ, ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ, (ਡਾ.), ਪ੍ਰਗੀਤ, ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਟੈਕਸਟਬੁੱਕ ਬੋਰਡ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 1984.

- ਘੁੰਮਣ, ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ, ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਮਿਤੀਹੀਣ। 

- ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 1991

- ਉਹੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2003.
 
- ਜੈਤੋਈ, ਦੀਪਕ, ਆਹ ਲੈ ਮਾਏ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਨਵਰੀ 1997.

- ਜੋਸ਼ੀ, ਠਾਕਰ ਦੱਤ, (ਡਾ.), ਆਧੁਨਿਕ ਗੀਤ-ਸ਼ਿਲਪ, ਦੀਪਕ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਜਲੰਧਰ, 1988.
 
- ਜੱਗੀ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ, (ਡਾ.), ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ, ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਆਰਸੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਦਿੱਲੀ, 1994.
 
- ਜੱਗੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਪ੍ਰੋ.), (ਸੰਪਾ.), ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀਆਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1988.
 
- ਧਾਲੀਵਾਲ, ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, (ਡਾ.), ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ, ਮਦਾਨ ਪਬਲਿਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ, 2001.
 
- ਧੀਰ, ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ, (ਡਾ.), ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਾਵਿਰੂਪਾਕਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2001.
 
- ਨੂਰ, ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ, ਸੀਮਾ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਬਾਲਾ ਛਾਉਣੀ, 1972
 
- ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, (ਡਾ.), ਕਾਵਿ ਦੇ ਤੱਤ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1980.&lt;noinclude&gt;{{center|101/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ot54ifr7pdoagg9hs2ynlkxncp8qduq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/102</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45124</id>
    <revision>
      <id>225487</id>
      <parentid>120975</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225487</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="745" sha1="94eojpd289g8s17x89ridypc4qghmaf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿63. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-64

64. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-36
 
65. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-25
 
66. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-23
 
67. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-21
 
68. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-14
 
69. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-22
 
70. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-60

71. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-59

72. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-55
 
73. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-68
 
74. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-69
 
75. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-70
 
76. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-71
 
77. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-59
 
78. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-59&lt;noinclude&gt;{{center|100/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>94eojpd289g8s17x89ridypc4qghmaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/103</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45125</id>
    <revision>
      <id>225488</id>
      <parentid>118441</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225488</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157" sha1="o30xcd3joi7j25q3drajq71uk9597dl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{dhr|10em}}
{{center|{{x-larger|'''ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦੇ ਗੀਤ'''}}}}
{{dhr|10em}}&lt;noinclude&gt;{{center|{{smaller|103/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o30xcd3joi7j25q3drajq71uk9597dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/40</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45139</id>
    <revision>
      <id>225424</id>
      <parentid>120877</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225424</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3982" sha1="4vdizxsa04rddbcqh5g7330s94kbfir" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰੀਝਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਕਲੀ ਹੋਵੇ ਨਾ ਵਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜੀ,
'ਕੱਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪੁੱਤ ਜੱਟ ਦਾ।&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਖੇਤੀ ਤੇ ਲਾਮ ਜਿਹੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਕਾਰਣ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਾਲਾਂ 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਈਨ ਨਾ ਮੰਨੀ ਤੇ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੰਨੂ ਅਸਾਡੀ ਦਾਤਰੀ, ਅਸੀਂ ਮੰਨੂ ਦੇ ਸੋਏ,
ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮੰਨੂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਢਦਾ, ਅਸੀਂ ਦੂਣ ਸਵਾਏ ਹੋਏ।17&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਾਹਿਤ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਣਖ ਪਾਲੀ ਤੇ ਕਿਹਾ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਦੋ ਦਿਨ ਘੱਟ ਜੀਊਣਾ,
ਜੀਊਣਾ ਮਟਕ ਦੇ ਨਾਲ।18&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਜੂਝ ਕੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ, ਜਿਊਣਾ ਮੋੜ ਜਿਹੇ ਨਾਬਰ ਜਾਂ ਬਾਗੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਹਨ।

{{gap}}&quot;ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟਾ-ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਨਵ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉਤੇ ਉਸਰਿਆਂ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਿਖੜਵੀ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮਾਸ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨਿਘੀਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖ, ਅੰਗ, ਰੂਪ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾ-ਮਾਧਿਅਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾ ਮਾਧਿਅਮ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭਾਸ਼ਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਮਾਧਿਅਮ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰੂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਸਭਿਅਚਾਰਕ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਮਾਧਿਅਮ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਹੈ।19

{{gap}}ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮੂਹਿਕ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅੰਦਰ ਹਰੇਕ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰਪੂਰ, ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਜਾਂ ਸੰਕਟ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;noinclude&gt;{{center|38/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4vdizxsa04rddbcqh5g7330s94kbfir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/41</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45141</id>
    <revision>
      <id>225425</id>
      <parentid>120878</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225425</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4987" sha1="djhzv5abppap956tfrl3qpd4e36s5jz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਗੀਤ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ 'ਚ ਸੂਖਮ ਵਲਵਲਿਆਂ ਜਾਂ ਸੂਖਮ ਵਲਵਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।4

{{gap}}ਹਰਬਰਟ ਹੀਡ ਦੇ 'ਸਨਾਤਨ ਅਰਥ' ਦਾ ਭਾਵ ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਨਰੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ, ਵੀਨਾ ਵਰਗੇ ਕੋਮਲ ਸਾਜ਼ ਉਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੈ।

{{gap}}ਹਰੇਕ ਕੌਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਅਧੀਨ ਜੀਉਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵਿਗਸਦਾ ਅਤੇ ਵਿਕਸਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਉਸੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਗੀਤਾਂ ਅੰਦਰ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਚਿਤਰੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਲਾਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਵੀ-ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਫੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਵਾ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਲਈ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ ਸੰਜੋਗ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੁਪਨਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਦਾ ਪਾਠਕ ਮਨ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਲੈਆਤਮਕ ਸ਼ਬਦ ਗੀਤ ਬਣਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰਾਤਮਕਤਾ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜਿਹੜੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਪਾਠਕ ਮਨ 'ਚੋਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਆਮ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਵਿੱਚ ਸਮੱਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਗੀਤ ਦਾ ਜਨਮ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ? ਸਹਿਤ ਅਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ 'ਵੇਦ' ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵੇਦ-ਮੰਤੁ ਰਿਸ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਗੀਤ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਇਹ ਗੀਤ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਣਗੇ। ਸੋ ਜੇਕਰ ਗੀਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੂਲ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿੱਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਾਰਨ? ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਲੱਭ ਲਏ ਸਨ। ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਗਿਆ, ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਵਾਧਾ ਆਉਂਦਾ ਗਿਆ। ਹਾਸਾ ਤੇ ਹੰਝੂ ਗੂੜੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਨੂੰ ਤਰੋ-ਤਾਜ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹ - ਗਾਇਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

{{gap}}ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਗੀਤ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਦੀ ਉਮਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਉਮਰ ਜਿੰਨੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਘੜਨਾ ਕਿ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ&lt;noinclude&gt;{{center|41/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>djhzv5abppap956tfrl3qpd4e36s5jz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/42</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45143</id>
    <revision>
      <id>225426</id>
      <parentid>120880</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225426</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4170" sha1="b86nknebuqbilgeb825924j6l3lk4js" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|{{larger|'''ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ&lt;/br&gt;
'''ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿੱਲਖਣਤਾ'''}}}}&lt;/noinclude&gt;{{gap}}ਕਲਾਤਮਿਕਤਾ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਸੇ ਅੰਦਰ ਦੱਬਵੀਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਅੰਦਰ ਉਭਰਵੀਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੁਆਲ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਜੁਆਬ ਉਹ ਇਸੇ ਕਲਾਤਮਿਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਉਭਰਵੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਸਮੂਹ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਸਾਡੇ ਸਾਹਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ -ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ, ਕਹਾਣੀ, ਕਵਿਤਾ ਆਦਿ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 'ਗੀਤ' ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਹੈ।

{{gap}}ਗੀਤ ਪ੍ਰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ। ਗੀਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ Song ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਪੂਗੀਤ LYRIC ਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, &quot;ਰਚਨਹਾਰ ਦੇ ਆਂਤਰਕ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ1 LYRIC ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ LYRE ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਸਾਜ਼। ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਦਲਵੀਂ ਤੋਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ LYRIC ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ Mele ਜਾਂ Melic ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ। ਚੀਨ ਵਿਚ Shih ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ Word Song -ਸ਼ਬਦ ਗੀਤ। ਗੀਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ 'ਗ' ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ।

{{gap}}ਗੀਤ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹਨ- ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਨਰੀ ਹਡਸਨ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਗੀਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਵੀਨਾ ਵਰਗੇ ਕੋਮਲ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ॥&quot;2

{{gap}}ਅਰਨੇਸਟ ਰਾਈਟਸ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਸੱਚਾ ਗੀਤ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਵਾਂ ਜਾਂ ਭਾਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀ ਸੁਭਾਵਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹੋਵੇ,................ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਦਾ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ.................।&quot;3

{{gap}}ਪਰ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹਰਬਰਡ ਹੀਡ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ,&quot;ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਗੀਤ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਅਰਥ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਕੇਵਲ ਭਾਵ ਆਤਮਕ ਰਚਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ&lt;noinclude&gt;{{center|40/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b86nknebuqbilgeb825924j6l3lk4js</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/43</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45147</id>
    <revision>
      <id>225427</id>
      <parentid>120881</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225427</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4988" sha1="6wbr4mqnf2bxpe5e0yyg9infdmhfi8u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਰਸਕਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, &quot;ਨਿੱਜੀ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਗੀਤ ਹੈ।6 ਗੀਤ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੈਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿੱਜਪਣ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਭਾਵਾਤਮਕਤਾ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਤਜ਼ਰਬੇ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਜ-ਤੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਵੀ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਘੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਭਾਵੁਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੀਤ ਦਾ ਆਪਾ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

{{gap}}ਭਾਵ ਬਹੁਲਤਾ- ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਰਕ-ਵਿਹੂਣਾ, ਸਮੱਸਿਆ ਰਹਿਤ। ਗੀਤ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ, ਇਸ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਬੋਧਿਕ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕਦੀ। ਭਾਵ ਹੀ ਗੀਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹਨ। ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਗੀਤ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।

{{gap}}ਗਾਇਨ ਤੱਤ- ਗੀਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਗਾਇਨ ਤੱਤ, ਭਾਵ ਗੀਤ ਦਾ ਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਗੀਤ ਸ਼ਬਦ ਲਖਾਇਕ ਹੀ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਗੀਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਗੀਤ ਤੋਂ ਗੀਤ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੰਗੀਤ ਬਿਨਾਂ ਗੀਤ ਉਸ ਸੋਹਣੇ-ਸੁਨੱਖੇ ਜੁਆਕ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੁਰ-ਲੈਅ ਨਾਲ ਨੇਮ-ਬੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਰੋਦੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰਤਾ ਹੀ ਗੀਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਸ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੈਅ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੀਣਾ ਉਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਧਿਰਯੁਕਤਾ- ਬੇਸ਼ਕ ਗੀਤ ਕਵੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੇਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਗੀਤ ਵਿਚ ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਹਿਲੀ ਵਕਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸੂਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਵਕਤਾ ਧਿਰ, ਸੋਡਾ-ਧਿਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਸੋਡਾ-ਧਿਰ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਉਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਵਿਚਲੇ ਵਕਤਾ-ਸੋਤਾ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥਸੰਚਾਰ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬੈਠਾ ਪਾਠਕ ਉਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਤੀਜੀ ਧਿਰ ਵਜੋਂ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਸੰਖੇਪਤਾ ਅਤੇ ਸੰਕੋਚਤਾ- ਹਰੇਕ ਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ&lt;noinclude&gt;{{center|43/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6wbr4mqnf2bxpe5e0yyg9infdmhfi8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/44</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45148</id>
    <revision>
      <id>225428</id>
      <parentid>120883</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225428</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5035" sha1="t87pfhsxh2al42t3hs7w8i7wobrkbfk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਅਨੇਕਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਮਾਨ ਹੋ ਜਾਣ, ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗੀਤਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਗੀਤ ਹੈ।

{{gap}}ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਸਬੰਧ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਟੁੰਬਿਆ। ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬੇ ਉਕਸਾਏ। ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨਾ ਆਰੰਭਿਆ। ਆਪਣੀ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਰੇਕ ਵਸਤੂ, ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਸੁਭਾਅ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੀਤ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਸ ਅੰਦਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਲੈਅ -ਗੀਤ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੈਅ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਲੈਅ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਲੈਅ ਤੇ ਕਾਵਿ ਲੈਅ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਦੁੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਮੁਹਾਰਤਾ ਗੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਲ ਭਰ ਦੇ ਤੀਬਰ ਮਨੋਵੇਗ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਵੀ, ਪਾਠਕ ਤੇ ਸਰੋਤੇ ਦਾ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਥਿਰਕ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਕਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਲਈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾ ਇਸ ਦੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਗੀਤ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਬਿੰਬ ਮੁਖਤਾ- ਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਕਵੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਅਧੀਨ ਉਹ ਮਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਤਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿੰਬਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਢਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਹੀ ਪੰਕਤੀ ਗੀਤ ਦੀ ਜਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੱਚਾ ਗੀਤ ਅਰਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਖਾਸ ਬਿੰਬ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸਮੁੱਚਾ ਗੀਤ ਅਰਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਖਾਸ ਬਿੰਬ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸਮੁੱਚਾ ਗੀਤ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਬਿੰਬਾਤਮਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤਤਾ ਗੀਤ ਦੀ ਜਿੰਦਜਾਨ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

{{gap}}ਨਿੱਜ ਤੱਤ- ਗੀਤ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ। ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਤ ਮੁਤਾਬਿਕ &quot;ਮੂਲ ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਓਤਪੋਤ ਕਰ ਕੇ ਅੰਤਰ-ਮਨ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀ ਉਚਾਰਦਿਆਂ ਸਹਿਜ ਸਰਲ ਤੇ ਸੁਹਜਮਈ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਗਟਾ ਗੀਤ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।5 ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ, ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ, ਜਿੱਤ-ਹਾਰ, ਪ੍ਰਸੰਸਾ-ਨਿੰਦਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਤੀਬਰ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;noinclude&gt;{{center|42/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t87pfhsxh2al42t3hs7w8i7wobrkbfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/45</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45150</id>
    <revision>
      <id>225429</id>
      <parentid>120885</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225429</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4883" sha1="nuegx3cunn33jeuf54zxdu9l6dy9007" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਗੀਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੀਤ ਨੂੰ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੀਤ ਛੰਦ ਨੂੰ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਰਾਗ, ਮਸਤੀ ਤੇ ਬੇਰੋਕ ਚਾਲ ਇਸ ਦੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਹਨ।

{{gap}}ਬੋਲੀ- ਲੈਅ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਰਵਾਨੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੀਤ ਦੀ ਆਮਦ ਲਈ ਬੋਲੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਬੋਲ ਚਾਲ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇਦਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਲਈ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਕਿਉਂਕਿ ਬੌਧਿਕਤਾ ਨਾਲੋਂ ਭਾਵੁਕਤਾ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਬੋਝਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ।

{{gap}}ਲਘੂ ਆਕਾਰ- ਗੀਤ ਦਾ ਆਕਾਰ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਉਤਮ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਕਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਬਸ ਜਿੱਥੇ ਕਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਨੋਭਾਵ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਗੀਤ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤੇਜਿਤ ਮਨੋਭਾਵ ('ਕੱਲੇ ਕਵੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਉਮਰ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਥੁੜ੍ਹ-ਚਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਰ ਦਾ ਨਿੱਕਾਪਣ ਇਸ ਦੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਉਚਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਵੱਡੇਪਣ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

{{gap}}ਮੁੱਖੜਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰੇ- ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਚਿਹਰੇ ਵਰਗਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖੜੇ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਮਨ ਦੇ ਉਤੇਜਿਤ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਟੇਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੀਤ ਦੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਗੀਤ ਦੀ ਮੂਲ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੀਖਣਤਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਮਧੁਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਵਿਉਂਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੂਹਰਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਘਟਨਾ ਪਾਤਰ ਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਕਵੀ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵ ਹੋਰ ਗਹਿਰੇ ਤੇ ਅਰਥਸ਼ੀਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।8

{{gap}}ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਅੰਤਰੇ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਤਿੰਨ ਅੰਤਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀ, ਅੱਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਕਾਰ-ਗਾਇਕ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਦੇ ਕਈ ਕਈ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 15 ਅੰਤਰੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤੇਜਿਤ ਮਨੋਭਾਵ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ ਉਥੇ ਹੀ ਗੀਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਸੰਬੋਧਨੀ ਲਹਿਜ਼ਾ- ਗੀਤ ਹੈ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨੀ ਕਾਵਿ। ਸੰਬੋਧਨੀ ਲਹਿਜਾ ਅਜਿਹਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਤਰ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ&lt;noinclude&gt;{{center|45/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nuegx3cunn33jeuf54zxdu9l6dy9007</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/46</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45152</id>
    <revision>
      <id>225430</id>
      <parentid>120886</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225430</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5100" sha1="6ml68muo8dxqid6qtmbm8xdf9urob3g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਹੈ। ਗੀਤ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸੰਕੋਚਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਏਕਤਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤੇ ਵਿਚਾਰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਮੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਹਰ ਗੱਲ, ਹਰ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਕਿਤ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਦੀ ਰੰਗੀਨਤਾ ਨਾਲ। ਗੀਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੱਧ ਤੀਬਰ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਅੰਤ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਨਾਲ। ਜਿਥੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਮੋੜ ਨਾਲ ਪਾਠਕ, ਸੋਤਾ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਹਿਜ-ਸਧਾਰਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਗੱਲ, ਹੁਣ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ। ਸਰੂਪ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹਨ ਦਿਖ,ਆਕਾਰ ਜਾਂ ਬਣਤਰ। ਗੀਤ ਦਾ ਆਕਾਰ ਲਘੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲਘੂ ਸੁਰ ਵਰਗਾ। ਗੀਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ - ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਕੋਈ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਹੀਂ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਹਿਤ, ਬਸ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨ 'ਚੋਂ ਉਪਜੇ ਬੋਲ ਹੀ ਗੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਦੀ ਤਾਰ ਹਿੱਲੇ, ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਗੁਣ-ਗੁਣ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਗੀਤ ਦੀ ਉਪਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ 'ਗੀਤ ਦੀ ਆਮਦ ਜਾਂ 'ਗੀਤ ਦਾ ਜਨਮ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

{{gap}}ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ- ਗੀਤ ਇੱਕ ਰੂਹਾਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਬੋਝ ਝੱਲ ਨਹੀ ਸਕਦਾ। ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੀਤ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਠਕ/ਸ੍ਰੋਤੇ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਇੱਕ ਭਾਵ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੀ ਗੀਤ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਦਾ ਮਨ ਗੀਤ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਖਾਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹਰੇਕ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਰਾਗ- ਗੀਤ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਵੇਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਕਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਉਚੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਰਤੀਆਂ ਇਕਸੁਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੈਅ ਆਪ ਮੁਹਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਘੜੀ ਹੋਈ। ਗੀਤ ਪਦਿਆਂ ਪਦਿਆਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਇੱਕ ਰਾਗ, ਇੱਕ ਲੈਅ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਡਾ ਗੁਣ ਗੁਣਾਉਣ ਨੂੰ ਜਾਂ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਛੰਦ ਅਤੇ ਰਸ- ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਗੀਤ, ਉਸ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਗੇਯ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਖਾਸ 'ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ।7 ਬੇਸ਼ੱਕ ਛੰਦ&lt;noinclude&gt;{{center|44/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ml68muo8dxqid6qtmbm8xdf9urob3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/47</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45156</id>
    <revision>
      <id>225431</id>
      <parentid>120888</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225431</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4522" sha1="t1gclk3bwowj1eezryngwoipizcii9e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਕਰਨਾ ਵੀ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰੇਮ-ਪਿਆਰ ਦੇ ਭਾਵ ਹੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੰਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸਦਕਾ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਉਚਿੱਤ ਰਹੇਗੀ।

{{gap}}ਮਿਸਰਾ:- ਫ਼ਾਰਸੀ ਪਿੰਗਲ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੁਝ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਜ਼ਨ ਤੋਲ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ, ਮਿਸਰਾ ਹੈ। ਆਮ ਸਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਰ ਸ਼ਿਅਰ ਦੀ ਹਰੇਕ ਤੱਕ ਮਿਸਰਾ ਹੈ।11

{{gap}}ਮਤਲਾ (ਮੁਖੜਾ):- ਮਤਲਾ ਅਰਬੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਦੈ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੜ੍ਹਨਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਤਲੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਤਲੇ ਨੂੰ ਮੁਖੜੇ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਤਲੇ ਲਈ ਮੁਖੜਾ ਸ਼ਬਦ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।

{{gap}}ਮਤਲੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਿਰ/ਕੋਲ ਕਾਫੀਆ ਤੇ ਰਦੀਫ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮਤਲਾ ਜਾਂ ਸ਼ਿਅਰ ਦੀ ਹਰ ਤੌਂਕ ਮਿਸ਼ਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਤਲੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਬਹਿਰ/ਕੋਲ, ਕਾਫੀਆ ਤੇ ਰਦੀਫ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਾਇਰ ਜਨਾਬ ਐਸ. ਤਰਸੇਮ ਦਾ ਸ਼ਿਅਰ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਨਾ ਰੌਸ਼ਨਦਾਨ, ਨਾ ਬੂਹਾ ਤੇ ਨਾ ਖਿੜਕੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ,
ਮਿਰੇ ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਰ ਮਿਸਤਰੀ ਕੁਰਸੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕੋਈ ਮੰਜੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਰਥੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ,
ਮਗਰ ਇੱਕ ਸ਼ਖਸ ਹੈ ਜੋ ਬਾਂਸ ਦੀ ਬੰਸੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।13&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਖਿੜਕੀ' ਤੇ 'ਕੁਰਸੀ' ਦੇ ਕਾਫੀਏ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਮਤਲਾ ਸਾਨੀ ਵਿੱਚ 'ਅਰਥੀ' ਤੇ 'ਬੰਸੀ' ਦੇ ਕਾਫੀਏ ਹਨ।

{{gap}}ਕਾਫੀਆ ਤੇ ਰਦੀਫ:-ਕਾਫੀਆ ਤੇ ਰਦੀਫ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਦੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਮਤਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਗਜ਼ਲ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਾਫੀਆ ਅਤੇ ਰਦੀਫ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਫੀਆ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਕਫੂ' ਜਾਂ 'ਕਫ਼' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿਛੇ ਆਉਣਾ।14 ਜਦਕਿ ਰਦੀਫ ਦਾ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹੈ-ਘੋੜਸਵਾਰ ਦੇ ਪਿਛੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ। ਜੇ ਕਾਫੀਆ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਘੋੜਸਵਾਰ ਜਾਂ ਲਾੜਾ ਮੰਨ ਲਈਏ ਤਾਂ ਰਦੀਫ ਸਰਬਾਲਾ ਹੈ।

{{gap}}ਮਕਤਾ:-ਮਕਤਾ ਵੀ ਅਰਬੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਮਕਤੇ ਤੋਂ ਉਹ ਸ਼ਿਅਰ ਹੈ ਜੋ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ&lt;noinclude&gt;{{center|47/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t1gclk3bwowj1eezryngwoipizcii9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/48</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45157</id>
    <revision>
      <id>225432</id>
      <parentid>120889</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225432</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4687" sha1="g7aqqmd61y4b9n4cp0az7d6ptkfxugx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਸਿਰਜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਸੰਬੋਧਨ ਦੋ-ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ- ਤੂੰ। ਦੋਵੇਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਧਿਰਾਂ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਕਾਵਿ-ਧਿਰਾਂ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਸਾਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੌਰਵਮਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ।9 ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ 'ਚੋਂ ਉਪਜੇ, ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸੁਰ ਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ-ਆਪ ਝਲਕਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ ਇੱਕ ਗੌਰਵਮਈ ਕਲਾ ਹੈ।

{{gap}}ਗੀਤ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਚਰਚਾ ਉਪਰੰਤ ਹੁਣ ਗੀਤ ਦੀ ਦੂਸਰੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੀ ਚਰਚਾ ਵੀ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ:
{{gap}}ਗਜ਼ਲ:- ਗ਼ਜ਼ਲ ਉਰਦੂ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਅਤਿ ਜਜ਼ਬੇ ਭਰਪੂਰ ਸੰਗੀਤਮਈ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ। ਤਰੱਨੁਮ ਇਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਫੀ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦੇ ਗਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਰਾਗ ਜਾਂ ਰਾਗਣੀ ਨਿਯਤ ਨਹੀ। ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 7 ਤੋਂ 30 ਸ਼ਿਅਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਾਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਲ 10 ਤੋਂ 12 ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਤੱਕ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤਾਕ' ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀ।

{{gap}}ਗਜ਼ਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਸੀਦੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਵੀ ਕਸੀਦੇ ਦੀ ਤਸ਼ਬੀਬ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਨਾਜ਼-ਨਖਰਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸਭ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਊਰਦੂ ਤੇ ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਈ।

{{gap}}'ਫਰਹੰਗੇ ਨਵੀਸੀ' ਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕੋਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ 'ਸ਼ਖੁਨ-ਬ-ਜਨਾਂ ਕਰਦਨ' ਭਾਵ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ। ਪਰ ਸੱਯਦ ਆਬਿਦ ਅਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ ਜਦ ਹਰਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰਨ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਤਿ ਦਰਦਨਾਕ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ 'ਗ਼ਜ਼ਲ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦਰਦਨਾਕ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ 'ਗ਼ਜ਼ਾਲ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਸਾਹਿਤਕ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਗਜ਼ਲ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹੀ ਕਾਵਿਕ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਕਸਕਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਹੁਸਨ, ਨਖਰਾ, ਵਾਅਦੇ, ਲਾਰੇ, ਜੁਦਾਈ ਦੇ ਤੀਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਗਜ਼ਲ ਤੋਂ ਭਾਵ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ&lt;noinclude&gt;{{center|46/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g7aqqmd61y4b9n4cp0az7d6ptkfxugx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/49</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45159</id>
    <revision>
      <id>225433</id>
      <parentid>120890</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225433</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4082" sha1="opddl08hj3npdvx1er60vk80xa2jho4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਗਈਆ, ਪਰ ਤੀਜੀ ਤੁਕ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਚਾਰੇ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਹਮਕਾਫੀਆਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਰਦੂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ 'ਉਮਰ-ਖਿਆਮ' ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੁਬਾਈਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ-ਤੁਕਾਂ ਹਮਕਾਫੀਆ ਹਨ।

{{gap}}&quot;ਰੁਬਾਈ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਵਜ਼ਨ/ਡੋਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਅਨੇਕ ਵਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਬਾਈ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੁਬਾਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਸੀਨੇ ਖਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਧੀ, ਉਹ ਕਰ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਬਹਿੰਦੇ,
ਨਿਉ ਵਾਲੇ ਨੈਣਾਂ ਕੀ ਨੀਂਦਰ, ਦਿਨੇ ਰਾਤ ਪਏ ਵਹਿੰਦੇ,
ਇਕੋ ਲਗਨ ਲਗੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ, ਹੈ ਟੋਰ ਅਨੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ
ਵਸਲੋਂ ਉਰੇ ਮੁਕਾਮ ਨਾ ਕੋਈ, ਸੋ ਚਾਲ ਪਏ ਨਿਤ ਰਹਿੰਦੇ।20&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਉਪਰੋਕਤ ਰੁਬਾਈ ਵਿਚਲੀ ਤੀਸਰੀ ਤੁਕ ਹਮਕਾਫੀਆ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰੁਬਾਈ ਦੀ ਦਿਲਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਰੁਬਾਈ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਿਆਲ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੜੇ ਹੀ ਕਲਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਕਟਾਖ਼ਸ ਤੇ ਚੋਥੀ ਤੁਕ ਅੰਤਿਮ ਸਿੱਟਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਘਣ-ਛਾਵਾਂ ਬੂਟਾ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਵੇ,
ਲੈ ਕੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਛਾਂ ਉਧਾਰੀ, ਰੱਬ ਨੇ ਸਵਰਗ ਬਣਾਏ,
ਬਾਕੀ ਕੁੱਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬੂਟੇ, ਜੜ੍ਹ ਸੁੱਕਿਆਂ ਮੁਰਝਾਂਦੇ,
ਐਪਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮੁਰਝਾਇਆ, ਇਹ ਬੂਟਾ ਸੁੱਕ ਜਾਏ।21&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਰੁਬਾਈ ਲਈ ਜੋ ਛੰਦ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ ਉਸਦੀ ਹਰ ਤੁਕ ਵਿੱਚ 28 ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ 16,12 ਪੁਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਠੀਕ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਪੁਰ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁਬਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਾਂ ਵੱਧ ਘੱਟ ਵੀ ਆਈਆ ਹਨ।22

{{gap}}ਰੁਬਾਈ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੁਬਾਈ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਤੁਕਾਂਤ ਵੀ ਗਜ਼ਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੇ ਤੁਕਾਂਤ ਸਮਾਨ ਹਨ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਏ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਨਹੀਂ,
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮਾਨਣਾ ਔਗੁਣ ਨਹੀ।
ਕਿਉਂ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਲਈ ਹਨ ਬੇੜੀਆਂ,
ਜੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਵਕਤ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ।23&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਇਹ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਦੀ ਇਕ ਗਜ਼ਲ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ੇਅਰ ਹਨ, ਤੁਕਾਂਤ ਪ੍ਰਬੰਧ&lt;noinclude&gt;{{center|49/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>opddl08hj3npdvx1er60vk80xa2jho4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/50</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45161</id>
    <revision>
      <id>225434</id>
      <parentid>120892</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225434</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4144" sha1="i1s5o6h41bgdeur2d7ef4ar89d329k3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਵਜੋਂ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਤਖ਼ੱਲਸ ਜਾਂ ਉਪਨਾਮ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇ:- ਜਦੋਂ 'ਤਰਸੇਮ' ਸ਼ਾਮੀਂ ਫੁੱਲ ਤਕਦਾ ਹੈ ਖਿੜੇ ਹੋਏ,
{{center|ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਲ 'ਚ ਉਡਦੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਤਿਤਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।15}}
{{center|ਜਾਂ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਵਿਧਵਾ ਵਰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਭਾਵੇਂ 'ਮੰਗਲ' ਦੀ,
ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗੂ ਫੇਰ ਵੀ ਨਖ਼ਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।16&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਸੋ ਮੁਕਤਾ ਸ਼ਾਇਰ ਵੱਲੋ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ 'ਤੇ ਲਾਈ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਮੋਹਰ ਜਾਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਵਾਂਗਰ ਹੈ।

{{gap}}ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਹਰ ਸ਼ਿਅਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਅਰ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਭਾਵ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪੱਖੋਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਅਰ ਦਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।17

{{gap}}-ਗ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਵਿਧਾਮੁਲਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ

{{gap}}-ਗ਼ਜ਼ਲ ਉਰਦੂ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤਮਈ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ ਜਦਕਿ ਡਾ. ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਨੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ 16 ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਰੂਪਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗੀਤ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪਾਕਾਰ ਹੈ।

{{gap}}-ਗੀਤ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪਾਕਾਰ ਹੈ, ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਹੀ।

{{gap}}-ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਵਾਂਗ ਬੰਦਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬੰਦਿਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਕਰੜੀ ਹੈ।

{{gap}}-ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਹਰੇਕ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ ਤੁਕਾਂਤੀ ਮੇਲ ਉਸ ਦੇ ਮਤਲੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਗੀਤ ਦਾ ਉਦੀ 'ਟੇਕ ਨਾਲ ਤੁਕਾਂਤੀ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}-ਗ਼ਜ਼ਲ ਮੁਸੱਲਸਲ ਤੇ ਗੈਰ ਮੁਸੱਲਸਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਗੀਤ ਸਿਰਫ ਮੁਸੱਲਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}-ਗਜ਼ਲ ਇੱਕ ਬਹਿਰ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਗੀਤਕਾਰ ਆਪਣੇ ਮਨੋਵੇਗ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ਬਦ ਘਟਾ-ਵਧਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}-ਗਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਸ਼ਪਸ਼ਟ ਤੇ ਸਪਾਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਰੁਬਾਈ:- &quot;ਰੁਬਾਈ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ 'ਰੁਬਾਅ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਚਾਰ-ਚਾਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਬਾਈ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਅਜਿਹਾ ਕਾਵਿ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹਮਵਜਨ ਤੁਕਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ।18 ਪੁਰਾਤਨ ਈਰਾਨੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਰੁਬਾਈ ਨੂੰ ਦੋ-ਬੈਂਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਪੈਣ 'ਤੇ ਰੁਬਾਈ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪੈ ਗਏ ਅਤੇ ਰੁਬਾਈ ਦਾ ਖਾਸ ਪੈਟਰਨ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁਬਾਈ ਵਿੱਚ ਆਈ ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ ਤੇ ਚੌਥੀ ਤੁਕ ਹਮਕਾਫੀਆ ਮੰਨੀਆ&lt;noinclude&gt;{{center|48/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i1s5o6h41bgdeur2d7ef4ar89d329k3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/51</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45287</id>
    <revision>
      <id>225435</id>
      <parentid>120893</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225435</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4480" sha1="6gstsmdra8u20ry7xhmsawegyffg9da" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁੱਖੜਾ ਤੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ 3 ਜਾਂ 4 'ਅੰਤਰੇ'

{{gap}}-ਰੁਬਾਈ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਗੀਤ ਦੇ ਮੁਖੜੇ 'ਚ ਇੱਕ ਭਾਵ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}-ਰੁਬਾਈ ਲਈ ਕੁਝ ਛੰਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ ਪਰ ਗੀਤਕਾਰ ਨਵੇਂ ਛੰਦ ਵੀ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}-ਰੁਬਾਈ ਨੂੰ ਦੋ-ਬੈਂਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸ਼ਿਅਰਾ ਵਾਂਗ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ।

{{gap}}-ਰੁਬਾਈ ਗਾਇਨ ਸਹਿਤ ਤੇ ਗਾਇਨ ਰਹਿਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਗੀਤ ਗਾਇਨ ਸਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਕਵੀਸ਼ਰੀ:- ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਇੱਕ ਕੋਮਲ ਕਲਾ ਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਵਡਮੁੱਲੀ ਦਾਤ ਹੈ ਜੋ ਕਵੀਸ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਕਵੀਸ਼ਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹੀ ਲਿਖੀ ਨਹੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਅਣਹੋਣੀ ਨੂੰ ਹੋਣੀ ਤੇ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਅਣਹੋਣੀ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।

{{gap}}ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ ਨਾਲੋਂ।

{{gap}}-ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਲਈ ਆਮ ਕਰਕੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਜਾਂ ਉਹਦੇ ਕਿਸੇ ਪੱਖ/ਪਾਸਾਰ 'ਚੋਂ ਵਸਤੂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ-ਦੰਦਕਥਾ ਵੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਵਸਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

{{gap}}-ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਲੋਕ-ਮਨ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ।

{{gap}}-ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਹੀ ਪਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&quot; ਹੋਣੀ ਹੋਵੇ ਅਮਿੱਟ, ਭਾਵੇਂ ਰੋ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਪਿੱਟ।ਇਹ ਹੋਣੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਲੋਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}-ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਉਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੋਕ-ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸਵਾਂਗ (ਲੋਕ-ਨਾਟ) ਦਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕਵੀਸ਼ਰੀ 'ਚ ਸਹਿਜ ਸੰਯੋਗ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ 'ਚ ਸਵਾਂਗ ਤੇ ਰਾਸਾਂ ਖੇਡਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਸਾਂ ਅਤੇ ਸਵਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕਵੀਸ਼ਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕਬੂਲਿਆ ਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰਾਂ ਨੇ ਕਥਾਨਕ ਹਮੇਸ਼ਾਂ&lt;noinclude&gt;{{center|51/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6gstsmdra8u20ry7xhmsawegyffg9da</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/52</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45290</id>
    <revision>
      <id>225436</id>
      <parentid>120894</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225436</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4279" sha1="dedjbbt4yfr37feuztmy7fllswt40bv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਰੁਬਾਈ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਕ ਰੁਬਾਈ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;{{gap}}ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਝਾਰਤ ਰੱਬ ਇੱਕ ਗੋਰਖ ਧੰਦਾ,
ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆ ਪੇਚ ਏਸ ਤੇ, ਕਾਫਰ ਹੋ ਜਾਏ ਬੰਦਾ।
ਕਾਫ਼ਰ ਹੋਣੋ ਡਰ ਕੇ ਜੀਵੇ, ਖੋਜੋਂ ਮੂਲ ਨਾ ਖੁੰਝੀ,
ਲਾਈਲੱਗ ਮੋਮਨ ਦੇ ਨਾਲੋਂ, ਖੋਜੀ ਕਾਫ਼ਰ ਚੰਗਾ।24&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਰੁਬਾਈ ਇੱਕ ਖ਼ਿਆਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਾਲਾ ਤੁਕਾਂਤ ਰੱਖਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸ਼ੇਅਰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੁਸੱਲਸਲ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸ਼ੇਅਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਰੁਬਾਈ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

{{gap}}ਰੁਬਾਈ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਸਤਰ ਜਿਹੜੀ ਤੁਕਾਂਤਹੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਤਰ ਰੁਬਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਰੁਬਾਈ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਸਾਬਣ ਲਾ ਲਾ ਧੋਤਾ ਕੋਲਾ, ਦੁੱਧ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ,
ਖੁੰਭ ਚਾਹ ਰੰਗਣ ਵੀ ਧਰਿਆ, ਰੰਗ ਨਾ ਓਸ ਵਟਾਇਆ।
ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਕਾਲਮ ਸੀ ਆਈ, ਬਿਨ ਮਲਿਆ ਨਹੀਂ ਲਹਿੰਦੀ
ਅੰਗ ਅੱਗ ਦੇ ਲਾ ਕੇ ਦੇਖੋ, ਚੜ੍ਹਦਾ ਰੂਪ ਸਵਾਇਆ।25&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਖਿਆਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਉਚਾਰ ਲਈ ਸਮਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਤੀਸਰੀ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ ਉਸਾਰਨਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੌਥੀ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਸਰੀ ਸਤਰ 'ਭਾਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੋੜ ਰੁਬਾਈ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।

{{gap}}ਰੁਬਾਈ ਨੂੰ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ 'ਚੌਬਰਗਾ' ਆਖ ਸੰਬੋਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਰੁਬਾਈ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵੱਧਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ। ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਭਾਵ ਕੁੱਜੇ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰਨਾ, ਖਾਸ ਮੁਹਾਰਤ ਵਾਲਾ ਕਲਾਤਮਿਕ ਕਾਰਜ ਹੈ।

{{gap}}ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗਜ਼ਲ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਂਝਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੁਬਾਈ ਗ਼ਜ਼ਲ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸੁੰਤਤਰਤਾ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਰੁਬਾਈ ਇੱਕੋ ਖ਼ਿਆਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਰੁਬਾਈ ਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਵਿਧਾਮੂਲਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ

{{gap}}- ਰੁਬਾਈ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਚਾਰ-ਤੁਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਗੀਤ ਵਿੱਚ&lt;noinclude&gt;{{center|50/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dedjbbt4yfr37feuztmy7fllswt40bv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/53</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45292</id>
    <revision>
      <id>225437</id>
      <parentid>120896</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225437</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4699" sha1="fg3vzyvxxil7c266v1273oixjndmngj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿{{gap}}-ਗੀਤ ਵਲਵਲਿਆਂ, ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ ਜਦਕਿ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।

{{gap}}ਨਜ਼ਮ:- ਨਜ਼ਮ ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੋਤੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋਣਾ।27 ਮੋਤੀਆ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤਰਤੀਬ ਜਾਂ ਸੁਚੱਜ ਨਾਲ ਪਰੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਜ਼ਨ ਤੋਲ ਵਿੱਚ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣਾ।28 ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਜ਼ਨ ਜਾਂ ਤੋਲ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਚੇ ਜਾਂ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਖਿਆਲਾਂ ਨੂੰ 'ਨਜ਼ਮ' ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਅਰਬੀ/ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਕਈ ਭੇਦ ਹਨ ਜਿਵੇਂ:- ਇਸ਼ਕੀਆ, ਰਮਜ਼ੀਆ, ਮਜਾਹੀਆ ਆਦਿ।29 ਉਰਦੂ/ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਮ ਨੂੰ ਕਾਫੀਏ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਸ ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਨਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਅਜ਼ਾਦ ਨਜ਼ਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਰਦੂ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕਾਫੀਏ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਨੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀ।

{{gap}}ਨਜ਼ਮ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਪਰਾਇਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਸਟੇਜ ਤੋਂ 'ਨਜ਼ਮ' ਐਲਾਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 'ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਭਾਵੀ ਗੱਲ' ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਨਜ਼ਮ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਨਜ਼ਮ। ਜਿਵੇ ਕਿ 'ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ' ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ 'ਕੁੜੀ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੀ' ਇੱਕ ਛੰਦ ਬੰਧ ਨਜ਼ਮ ਹੈ। ਨਜ਼ਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰੂ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਰ ਤਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰੇ-ਭਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਹੋਣ। ਆਕਾਰ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇੱਕ ਲਘੂ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿੰਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਮਿੰਨੀ।

{{gap}}ਨਜ਼ਮ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਵਿਧਾਮੂਲਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ

{{gap}}-ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ 'ਟੇਕ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਦ ਕਿ ਗੀਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੀ 'ਟੇਕ' ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।

{{gap}}-ਨਜ਼ਮ ਛੰਦ ਬੱਧ ਅਤੇ 'ਖੁੱਲ੍ਹੀ' ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹਰੇਕ ਗੀਤ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}-ਨਜ਼ਮ ਚਾਰ ਪੰਜ ਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10-12 ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖੜਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਅੰਤਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

{{gap}}-ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸਪਾਟ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਗੀਤ ਦਾ ਮੁੱਖੜਾ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰੇ ਉਸੇ ਆਧਾਰ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;noinclude&gt;{{center|53/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fg3vzyvxxil7c266v1273oixjndmngj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/54</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45294</id>
    <revision>
      <id>225438</id>
      <parentid>120897</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225438</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4313" sha1="e2lrwxiwmh0gpg1mora6d38uuy0zfkx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਕਾਵਿ-ਸੰਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

{{gap}}- ਕਵੀਸ਼ਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਇਕਹਿਰੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਚਣ ਦੀ ਥਾਂ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਰੂਪ ਵਰਤ ਕੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰਤਾ ਤੇ ਅਕੇਵੇਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਕਵੀਸ਼ਰਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਛੰਦ ਵੀ ਘੜੇ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਵਿ ਤੇ ਗਾਇਣ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ।

{{gap}}ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਉਤਪੱਤੀ 'ਕਵੀਸ਼ਰ' ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰ ਸ਼ਬਦ 'ਕਾਵਿ+ਈਸ਼ਵਰ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਵੀ..... ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਪਿੰਗਲ ਅਨੁਸਾਰ ਛੰਦਬੱਧ ਸ਼ਾਇਰੀ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਵਿਹੂਣੀ ਗਾਇਕੀ ਹੈ।26 ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੰਦਰ, ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਪੁਰਾਤਨ-ਰੂੜੀਆਂ, ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਯੁੱਧਾਂ ਜੰਗਾਂ, ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਸਮੇਂ ਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾ ਤੇ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ,ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਲਾ ਪੈ ਪੈ ਕੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀਸ਼ਰੀਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਗੁਲਸ਼ਨ, ਬਾਬੂ ਰਜ਼ਬ ਅਲੀ, ਚੰਦ ਸਿੰਘ ਮਰ੍ਹਾਜ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ, ਸਾਧੂ ਸਦਾ ਰਾਮ, ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਰਾਮੂਵਾਲੀਆ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਬਹਿਰਾ 'ਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਛੰਦ ਘੜੇ ਜਿਵੇਂ ਬਾਬੂ ਰਜਬ ਅਲੀ ਨੇ '72 ਕਲਾਂ' ਛੰਦ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।

{{gap}}ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦੀ ਵਿਧਾਮੂਲਕ ਵੱਖਰਤਾ

{{gap}}- ਗੀਤ ਦੀ ਵਸਤੂ ਆਮ ਜਨ-ਜੀਵਨ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਵਾਂਗ ਦੰਦ-ਕਥਾ 'ਚੋਂ ਨਹੀਂ।

{{gap}}- ਗੀਤ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਲੋਕ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ

{{gap}}- ਗੀਤ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਵਾਨਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਮੂਹਿਕ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}- ਗੀਤ ਦਾ ਉਥਾਨ ਨਿੱਜੀ ਵਲਵਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦਕਿ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦਾ ਰਾਸਾਂ ਤੇ ਸਵਾਗਾਂ 'ਚੋਂ

{{gap}}- ਗੀਤ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ ਜਦਕਿ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

{{gap}}- ਗੀਤ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਲੈਅ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਛੰਦਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;noinclude&gt;{{center|52/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e2lrwxiwmh0gpg1mora6d38uuy0zfkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/55</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45295</id>
    <revision>
      <id>225439</id>
      <parentid>120898</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225439</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4680" sha1="6e4d0al0n7in9smmxugml4aaegtom22" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਹੈ।32

{{gap}}ਬੁੱਧੀ:- ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਜੋ ਸਥਾਨ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਮ ਦਾ ਹੈ | ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਮਰਯਾਦਾ, ਉਲਾਰ ਅਤੇ ਅਣ-ਉਚਿਤਤਾ ਨੂੰ ਬੁਧੀ ਠੱਲ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਕਵੀ ਫਿਲਾਸਫਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਲਾਸਫੀ ਬਹੁਤੀ ਭਾਰੂ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣੀ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।33

{{gap}}ਰਸ:- ਰਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸੁਆਦ, ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਲੌਕਿਕ ਆਨੰਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਭਰਤਮੁਨੀ ਤੋਂ ਤੁਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਵਿਭਾਵ, ਅਨੁਭਾਵ ਅਤੇ ਸੰਚਾਈ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਰਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਰਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਵਿ-ਰਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਬਿੰਬ:- ਬਿੰਬ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦੇ IMAGE ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਬਿੰਬ ਹੈ।34 ਜੇਮਜ਼ ਰੀਵਜ਼ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਬਿੰਬ ਕਿਸੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਚਿਤਰਣ, ਲਿਸ਼ਕਾਉਣ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਉਪਯੋਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਬਿੰਬ ਦਾ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਬਿੰਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰਭੂਰ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿੰਬਾਂ ਰਾਹੀ ਉਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਮੋਹ ਕੇ ਇੱਕ ਅਣਦਿਖਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਪ੍ਰਤੀਕ:-ਪ੍ਰਤੀਕ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦੇ &quot;'Symbol&quot;' ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਸੇ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।36 'ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ' ਅਨੁਸਾਰ, ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਰਥ ਸ਼ਕਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੋਹਜ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ......।37 ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤੇ ਨੂੰ ਥੋੜੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਅਲੰਕਾਰ:- ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸਜਾਵਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਧਾਰਣ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਡਾ. ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਹੈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ। ਅਲੰਕਾਰ ਸਾਧਾਰਣ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਨੂੰ ਸਭ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ&lt;noinclude&gt;{{center|55/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6e4d0al0n7in9smmxugml4aaegtom22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/56</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45308</id>
    <revision>
      <id>225440</id>
      <parentid>120901</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225440</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4773" sha1="0elvgdf5bykcnka5dpvxubf3pgk9ldo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿{{gap}}ਕਵਿਤਾ

{{gap}}ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਨਸਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਵਿਤਾ ਇੱਕ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।30 ਜਦ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਸਾਤਮਕ ਵਾਕ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

{{gap}}ਕਵਿਤਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਸਰੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਯੁਗ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਵੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜੋ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅੰਦਰ ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਆਵੇਗਾਂ ਦਾ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਜਾਨ ਹੈ।31, ਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਯਥਾਰਥਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਲਪਿਤ ਵੀ, ਸੀਮਤ ਵੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੂਖ਼ਮ ਕਲਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਜਾਂ ਸ੍ਰੋਤੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

{{gap}}ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ 'ਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਭਾਵ:- ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਅੰਦਰ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭਾਵ ਵੀ ਅੰਤਹੀਣ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਤੀਬਰਤਾ ਵੀ। ਭਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹਲੁਣਨ ਵਾਲਾ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀਅਤ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਾਵ ਕਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟਦੇ ਹਨ ਉਹੀ ਭਾਵ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਤਨੇ ਉਤੱਮ ਭਾਵ, ਉਨੀ ਮਹਾਨ ਕਵਿਤਾ।

{{gap}}ਕਲਪਨਾ:- ਕਲਪਨਾ ਕਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਕਲਪਨਾ ਕਵੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਨੌਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਨਾਲੋਂ ਪਿਆਰੇ, ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸੱਚ ਹੋ ਨਿਬੜਦੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਦਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੂਬਰੂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਵੀ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਸੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰਸਮਈ ਵੀ ਬਣਦੀ&lt;noinclude&gt;{{center|54/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0elvgdf5bykcnka5dpvxubf3pgk9ldo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/57</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45312</id>
    <revision>
      <id>225441</id>
      <parentid>120902</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225441</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4948" sha1="igo07b87g0duk4iysjo539b99nh9i16" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਵਾਸਤੇ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚਾ ਗੀਤ ਹੈ ਹੀ ਉਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਠੋਰ ਧੁਨੀਆਂ ਛੱਡ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੀਤ ਦੀ ਸੁਰ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰੇ ਭਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਹੋਣ। ਜਦ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਅਕਸਰ ਹੀ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰ ਸਕੇ।

{{gap}}ਸੰਗੀਤਮਈ 'ਗੇਯ' ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਛੋਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗੇਯ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਦਾ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗੇਯ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਵਿਤਾ ਛੰਦ ਰਹਿਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਖੁੱਲੀ ਕਵਿਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਪਰ ਗੀਤ ਲਈ ਇੱਕ ਛੰਦ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਗੀਤਕਾਰ ਨਵਾਂ ਹੀ ਕਿਉ ਨਾ ਘੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਗੀਤਕਾਰ ਨੂੰ ਗੀਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਥੇ ਵੀ ਉਹ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਸਰਲ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਅੰਦਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰੂਪਾਤਮਕ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੇਦ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਪਾਠਕ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਚਾਹੇ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੁ ਗੀਤ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਸੋਤਾ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਉਹ ਕੇਵਲ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਬੋਲ ਹੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਰੁੱਕ ਕੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵੇਗ 'ਚ ਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਤੱਕ ਉਹ ਉਸਦੇ ਅਰਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।

{{gap}}ਗੀਤ ਵਿਚਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਤੇ ਬੋਝਲ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਰਲ, ਸੰਗੀਤਮਈ ਤੇ ਮਧੁਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਤੇ ਮਹੀਨਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਆਕਾਰ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਗੀਤ ਰਚਨਾ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਜਿਹੀ, ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੀ, ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਕਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅੰਦਰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਦਕਿ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਆਕਾਰ ਵਿਸਥਾਰਮਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀ।&lt;noinclude&gt;{{center|57/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>igo07b87g0duk4iysjo539b99nh9i16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/58</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45314</id>
    <revision>
      <id>225442</id>
      <parentid>120903</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225442</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5024" sha1="j79b8r2ll5tvs041vpbyd6nswkrxjpv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਪੂਰਵ ਉਤਮ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।38

{{gap}}{{gap}}ਛੰਦ:- ਛੰਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੱਤ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਮਨਮੋਹਕ ਸੁਰ ਅਤੇ ਲੈਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਾਤ੍ਰਾ ਜਾਂ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਵਿਉਂਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਜ਼ਨ, ਤੋਲ, ਸੁਰ, ਬਿਸ਼ਰਾਮ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਤੁਕਾਂਤ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਲੈਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਛੰਦ ਹੈ।39

{{gap}}ਭਾਸ਼ਾ:- ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀ ਹੀ ਕਾਵਿਮਈ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ' ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਵਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਭਾਵਮਈ ਬਿੰਬਾਂ ਨੂੰ ਉਸਾਰ ਕੇ ਸੁਹਜ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।40 ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਕਾਵਿ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਤਨੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਮੀਰ ਹੋਵੇਗੀ।

{{gap}}ਗੀਤ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਿਧਾਮੂਲਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ

{{gap}}ਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਇਤਨਾ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ ਕਿ 'ਗੀਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਰਜ਼, ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੋ ਗੀਤ ਲਘੂ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਉਸ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸਮੇਂ ਬਾਹਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੰਗੀਤ ਭਰਪੂਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸੁਵਿਧਾ ਜਾਂ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾ ਹੋਵੇ।

{{gap}}ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੀਤ ਨੂੰ ਗੇਯ ਰਚਨਾ (ਗਾਉਣਯੋਗ) ਕਹਿਣਾ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਇੱਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਗੇਯ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਪਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਰਾਗ-ਰਾਗਨੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰਚਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸੋ ਬਾਹਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ 'ਚ ਗੀਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

{{gap}}ਜਦੋਂ ਵੀ ਗੀਤਕਾਰ ਗੀਤ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਵੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਉਪਰ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਉਪਰ ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਬੰਦਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸੁਰ-ਤਾਲ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਬਹਿਰ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਗੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਗਾਏ ਜਾਣ&lt;noinclude&gt;{{center|56/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j79b8r2ll5tvs041vpbyd6nswkrxjpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/59</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45315</id>
    <revision>
      <id>225443</id>
      <parentid>120904</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225443</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4838" sha1="tucinaeblzse7x57nrj845vqdn36rrc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਗੀਤ' ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਕਈ ਥਾਈਂ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

{{gap}}ਗਿਆਨ ਵਿਹੁਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ41

{{gap}}ਜਾਂ ਫਿਰ

{{gap}}ਗੀਤ ਨਾਦ ਹਰਖ ਚਤੁਰਾਈ42

{{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀ ਜਿਥੇ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਜੰਮਦਾ ਵੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੁਆਨ ਵੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦਾ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਕਿ ਅਜੇ ਤੀਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਤਾਰਕਿਕ ਨਿਖੇੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੰਮਣ ਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ, ਲੋਰੀਆਂ, ਕਿੱਕਲੀ, ਪ੍ਰਿੰਝਣਾਂ ਦੇ ਗੀਤ, ਸੁਹਾਗ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ, ਘੋੜੀਆਂ, ਡੋਲੀ ਦੇ ਗੀਤ, ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, ਕੀਰਨੇ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਉਪਰ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਜਿਹਭਾਵੀ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੋਪਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਅਪਣਾਇਆ।

{{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਬੰਦ ਅਸੀਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਹੈ। ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ, ਨਹਾਉਂਦਿਆਂ, ਸਫਰ 'ਚ ਇੱਕਲੇ ਬੈਠਿਆਂ ਅਕਸਰ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣ-ਗੁਨਾਉਣ ਲਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਕਾਂ ਲਾਉਂਦੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਦੁੱਧ ਰਿੜ੍ਹਕਦੀਆਂ, ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਤਿੰਝਣਾਂ 'ਚ ਚਰਖਾ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਬੱਚੇ ਖੇਡਦਿਆਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸੱਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ, ਅਕਸਰ ਹੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗੀਤ ਛੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੌਕ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਗੀਤ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਫਿੱਕੀ-ਫਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਿਟ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੀਤ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਦਿੱਖ ਤੇ ਨੁਹਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;noinclude&gt;{{center|59/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tucinaeblzse7x57nrj845vqdn36rrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/60</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45336</id>
    <revision>
      <id>225444</id>
      <parentid>120907</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225444</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4788" sha1="3bvxyktlphd52wz7vuyiu4g01o3gi9h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਗੀਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਦਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਰਿਯਾਦਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਤੱਤ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਗੀਤਕਾਰ ਇੱਕ ਵੇਗ 'ਚ ਵਹਿੰਦਾ, ਕਲਪਨਾਮਈ ਸਥਿਤੀ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਰਕ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ, ਅੰਤਰਾ ਤੇ ਤੁਕ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਤੁਕਾਂਤ, ਅਤੁਕਾਂਤ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਗੀਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੇਕ ਜਾਂ ਸਥਾਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੀਤ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਵਿਤਾ ਅਜਿਹੀ ਟੇਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ।

{{gap}}ਗੀਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ, ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ।

{{gap}}ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀ।

{{gap}}ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ।

{{gap}}ਸੰਗੀਤਮਈ ਕਾਵਿ ਨੂੰ 'ਗੀਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਕਵੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾ ਉਭਰਵੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਗੀਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਵਿਮਈ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਅਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੰਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੀਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰੇ ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਤੁਕ ਸਥਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਦੁਹਰਾਅ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁੰਪਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ, ਮਧੁਰਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਗਮਈ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਗੀਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਗਹਿਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੀ 'ਸਥਾਈਂ' ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਮੁੱਖੜਾ' ਵੀ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਦਾ ਲਘੂ-ਰੂਪਾਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂ ਤੇ ਬੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੇਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ ਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਬਹੁਤਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਝਲ ਸਕਦੀ, ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਗੀਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਰਲ, ਸੰਖੇਪ, ਮਧੁਰ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਹੋਵੇਗਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਏਕਤਾ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਣ ਹੈ, ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਗੀਤ ਬਹੁਤੇ ਲੰਮੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਭਾਵੁਕਤਾ, ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਗੀਤ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਪਨਾ-ਚਿਤ੍ਰ ਤੇ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਨਾਲ ਗੀਤਾਂ ਅੰਦਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਜਾਨ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਈ ਗੀਤ ਦੀ ਵਿਧਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁਣ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਿਆ&lt;noinclude&gt;{{center|58/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3bvxyktlphd52wz7vuyiu4g01o3gi9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/61</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45341</id>
    <revision>
      <id>225446</id>
      <parentid>120908</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225446</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3474" sha1="m844of0rliwpqqa1c0q52d0dpb24gv8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਗੀਤ:{{Block center|&lt;poem&gt;-ਰੱਬਾ ਦਿਲ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਏ
ਕਦੀ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ, ਐਸਾ ਘਾਟਾ ਪੈ ਗਿਆ ਏ
ਵਰ੍ਹਿਆ ਬਦਲ ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਦੇ ਭਾਣੇਂ ਦਾ
ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਦੁੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਛੜੇ ਨਨਕਾਣੇ ਦਾ46&lt;/poem&gt;}}

{{Block center|&lt;poem&gt;- ਪੈਰਾਂ ਦੀਏ ਮਿੱਟੀਏ ਪਹਾੜ ਬਣ ਜਾਈ
ਕੱਖਾਂ ਦੀਏ ਕੁੱਲੀਏ, ਮੀਨਾਰ ਬਣ ਜਾਈ
ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਸਾਂਭ ਰੱਖ ਨੀ, ਕਿਰਤੀ ਦੀਏ ਕੁੱਲੀਏ
ਲੱਖ ਲੱਖ ਦਾ ਏ ਤੇਰਾ ਕੱਖ ਦੀ, ਕਿਰਤੀ ਦੀਏ ਕੁੱਲੀਏ47&lt;/poem&gt;}}

{{Block center|&lt;poem&gt;- ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕੋ ਵੱਸਦੀ ਉਜੱੜ ਗਈ
ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਲੁੱਟਿਆ ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰਾ ਸੀ।48&lt;/poem&gt;}}

{{Block center|&lt;poem&gt;- ਪੰਜਾਬੀਏ ਜ਼ੁਬਾਨੇ ਨੀ ਰਕਾਨੇ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਏ
ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਗਈ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਨੀ।
ਮੀਢੀਆ ਖਿਲਾਰੀ ਫਿਰੇ, ਨੀ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀਏ ਕਾਫ਼ੀਏ
ਕੀਹਨੇ ਤੇਰਾ ਲਾਹ ਲਿਆ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨੀ 49&lt;/poem&gt;}}

{{Block center|&lt;poem&gt;- ਤੂੰ ਵੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਧੂਰਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਰਹਿ ਗਈ ਅਧੂਰੀ
ਤੇਰੀ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਰੀ, ਮੇਰੀ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਰੀ
ਰਹਿ ਗਈ ਛੰਨੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰੀ, ਤਕਦੀਰ ਬਣ ਕੇ,
ਕੀ ਖੱਟਿਆ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਹੀਰ ਬਣ ਕੇ50&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੂਰਪੁਰੀ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਜਗਤਾਰ, ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ, ਪਾਸ਼, ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ, ਦੇਬੀ ਮਖਸੂਸਪੁਰੀ, ਧਰਮ ਕੰਮੇਆਣਾ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸੰਧੂ, ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਦਵਿੰਦਰ ਖੰਨੇਵਾਲਾ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ, ਹਾਕਮ ਸੂਫੀ, ਰਾਜ ਕਾਕੜਾ, ਮੰਗਲ ਹਠੂਰ, ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ, ਜਗਦੇਵ ਮਾਨ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਤੱਮ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

{{gap}}ਮੱਧਮ ਗੀਤ:- ਹਰੇਕ ਗੀਤ ਸਾਹਿਤਕ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੁਝ ਗੀਤ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਥੱਕਿਆ-ਟੁੱਟਿਆ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕੰਮ 'ਚ ਉਲਝਿਆ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਗੀਤ ਉਸਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਰਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;noinclude&gt;{{center|61/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m844of0rliwpqqa1c0q52d0dpb24gv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/62</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45343</id>
    <revision>
      <id>225447</id>
      <parentid>120910</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225447</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3635" sha1="j7kfexbcrd5gkpudcqjq5oau2jxt30k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{gap}}﻿ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਦਿੱਖ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਸੋਚਸ਼ੀਲ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉਪਰ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ।

{{Block left|&lt;poem&gt;- ਉਤੱਮ ਗੀਤ
- ਮੱਧਮ ਗੀਤ
- ਨਿਮਨ ਗੀਤ&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਉਤੱਮ ਗੀਤ- ਹਰੇਕ ਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਗੀਤ ਉਤੱਮ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੱਜ ਦਾ ਦੌਰ ਪੌਪ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੌਪ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚਲਾ ਹਰੇਕ ਪਾਪੂਲਰ ਗੀਤ ਉਤੱਮ ਗੀਤ ਨਹੀ। ਉਤੱਮ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚਲਦੇ-ਉਛਲਦੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀ ਰੰਗੀਲੀ ਹੇਕ ਅਤੇ ਗਮਗੀਨ ਹੂਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਸੁਣਦਿਆਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸ੍ਰੋਤੇ/ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਹੁਲਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮੁਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਰੇਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਉਚੇਰੀ ਭਾਵੁਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਸੁਣਦਿਆਂ/ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਸ੍ਰੋਤਾ/ਪਾਠਕ ਅਸ਼-ਅਸ਼ ਕਰ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ, ਰੁਮਾਂਟਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੇਧਮਈ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਤੱਮ ਗੀਤ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਗੀਤ ਹੇਠਾਂ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ:- 
{{Block center|&lt;poem&gt;-ਮੈਲੀ ਜਿਹੀ ਸਿਆਲ ਦੀ ਉਹ ਧੁੰਦਲੀ ਸਵੇਰ ਸੀ,
ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ 'ਚ ਹਾਲੇ ਬੜੀ ਦੇਰ ਸੀ,
ਪਿਤਾ ਪਰਦੇਸ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਸੀ43

- ਕਦੇ ਮੋਟਰ ਸੜ ਗਈ ਕਦੇ ਬੋਰ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ
ਕਦੇ ਪੈਂਦਾ ਸੋਕਾ, ਕਦੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹੜ੍ਹ ਗਿਆ
ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਬੈਂਕ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਆ ਗਿਆ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਥਾਣਾ
ਜੱਟ ਦੀ ਜੂਨ ਬੁਰੀ ਤੜਪ-ਤੜਪ ਮਰ ਜਾਣਾ।44

- ਵਤਨੀਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਏ, ਮਮਤਾ ਵਾਲੀ ਛਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਏ
ਭੈਣ ਭਾਈ ਤੇ ਬਾਪ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾ, ਬਾਪ 'ਚ ਥੋੜੀ ਜਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਏ
ਦੌਲਤ ਪਿਛੇ ਭੱਜਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੋਰਾ ਦੇ ਦੇ ਜੁਆਬ45&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;{{center|60/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j7kfexbcrd5gkpudcqjq5oau2jxt30k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/63</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45348</id>
    <revision>
      <id>225448</id>
      <parentid>120911</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225448</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4242" sha1="gmnklmqkvuye6k5xl8ic7r94430w9v8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{gap}}﻿ਕਈ ਗੀਤ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਗੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਅਣਭੋਲ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਪੈਰ ਥਿਰਕ ਉਠੱਦੇ ਹਨ:{{Block center|&lt;poem&gt;-ਚੰਡੀਗੜ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ ਮਿਲੀ ਮੈਨੂੰ ਚਾਕਲੇਟ ਵਰਗੀ,
ਚੈਰੀ ਬੁੱਲੀਆਂ ਉਤੇ ਨਰਮੀ ਆਮਲੇਟ ਵਰਗੀ,
ਅੰਗ-ਅੰਗ ਸੀ ਕਰਦਾ ਕਹਿਰ ਕਲੋਲ ਮਜਾਜ਼ਣ ਦਾ,
ਲੱਕ ਲਿਮਕੇ ਦੀ ਬੋਤਲ ਤੋਂ ਵੀ ਗੋਲ ਮਜਾਜ਼ ਦਾ 54&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਇਸ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਵਾਲੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਬਸ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲਾ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਰਤਾਰਾ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੀਤ ਆਇਆ ਸੀ:{{Block center|&lt;poem&gt;-ਪਹਿਲਾ ਪੈਗੱ ਲਾ ਕੇ, ਪਾਵਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ,
ਦੂਜਾ ਪੈਗੱ ਲਾ ਕੇ ਹੱਥ ਕਾਲਜੇ 'ਤੇ ਰੱਖਾਂ,
ਤੀਜਾ ਪੈਗੱ ਲਾ ਕੇ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਰਨੀ,
ਚੌਥਾ ਪੈਗੱ ਲਾ ਕੇ ਤੇਰੀ ਬਾਂਹ ਫੜਨੀ55&lt;/poem&gt;}}

{{Block center|&lt;poem&gt;- ਹੋਇਆ ਕੀ ਜੇ ਨੱਚਦੀ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਲਈ ਡਾਕਾ ਤਾ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ,
ਬਹੁਤਾ ਸਾਨੂੰ ਜੱਚ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਫੜ ਲਈ ਡਾਕਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ56&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਸਿਰਫ ਕਾਮੁਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਠਰਕੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਹੋਂ ਭਟਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਧ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਭਰਪੂਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਪੱਧਰ ਦੇ ਗੀਤ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਲਮੀ ਸਫਰ ਗੀਤਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 'ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ' ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਹ 'ਦੀਪਕ' ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਨਵੇਂ ਪੁੰਗਰਦੇ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਸੇਧ ਅਤੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ &quot;ਮੰਡੀ ਜੈਤੋ&quot; ਦੇ ਜੰਮਪਲ &quot;ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ&quot; ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਦਬੀ ਨਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ &quot;ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ&quot; ਰੱਖ ਲਿਆ। 'ਦੀਪਕ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਤੇ ਜਗਣ ਵਾਲਾ ਪਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜੋਤ ਬਾਲ ਕੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਨਾ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਪੰਧ ਪੂਰਾ ਕਰ ਗਿਆ।

{{gap}}'ਬਾਬਾ-ਏ-ਗ਼ਜ਼ਲ' ਜਨਾਬ 'ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ' ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਿਆਸ ਅਰਾਈਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ 1919 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੁਤਾਬਿਕ 1925 ਨੂੰ ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਵੀਰ ਕੌਰ ਦੀ&lt;noinclude&gt;{{center|63/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gmnklmqkvuye6k5xl8ic7r94430w9v8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/64</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45358</id>
    <revision>
      <id>225449</id>
      <parentid>119540</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225449</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3849" sha1="aglarks2w55b497ye7bwgula2k1kkny" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸਾਰਥਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਧ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕਾਮੁਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਨਹੀ। ਇਹ ਉਹ ਗੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
{{Block center|&lt;poem&gt;- ਯਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਏ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਪੰਜਾਬੀ ਏ,
ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਏ51

- ਹੋਕਾ ਦੇਣ ਝਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ,
ਸੋਹਣੀ ਡੁਬਦੀ ਕਰ ਗਈ ਗੱਲਾਂ,
ਕੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਨਾ ਕਰਿਓ ਡੁੱਬ ਜੋ 'ਗੇ
ਬੇਕਦਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾ ਕਰਿਓ ਡੁੱਬ ਜੋ 'ਗੇ-52

- ਗਿਲੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ ਭੁਲਾ ਕੇ ਹੱਥ-ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ,
ਹੋ ਗਏ ਯਾਰ-ਬੇਲੀ 'ਕੱਠੇ ਡੱਗਾ ਢੋਲ ਉਤੇ ਲਾ ਕੇ,
ਤੂੰ ਵੀ ਨੱਚ ਲੈ ਪਤੰਗ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਲੱਛੀਏ,
ਨੀ ਆ ਜਾ ਨੱਚੀਏ,
ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਨੱਚੀਏ ਨੀ,
ਬਈ ਸ਼ਾਵਾ ਨੱਚੀਏ53&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਨਿਮਨ ਗੀਤ:- ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕਾ ਸਮਾਂ ਪੌਪ ਮਿਊਜਿਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਗੀਤ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਹੈ। ਮੰਡੀਕਰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੀਤ ਉਪਰ ਬਜ਼ਾਰੂਪਣ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਪਾਉਣਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਤਮ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਘੱਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਗੀਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ 'ਚ ਗੁਆਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ-ਤਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਲਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਘਟੀਆ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਗੰਦੀ ਸੋਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕਾਵਿਰੂਪ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਗੀਤ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਹਰੇਕ ਸਿਆਣੇ ਅਤੇ ਸਾਊ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਸਿਰਫ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਮੁਕਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨੰਗੇ ਅਧਨੰਗੇ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜਿਨਸੀ ਭੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਅਣਭੋਲ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਕੋਮਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਹਿਨੀਅਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਭਰਪੂਰ ਅਣਜਾਣ ਸੋਚ ਹੈ। ਸਸਤੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;noinclude&gt;{{center|62/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aglarks2w55b497ye7bwgula2k1kkny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/65</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45359</id>
    <revision>
      <id>225450</id>
      <parentid>120913</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225450</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4984" sha1="kwtmmrpejpv83lppou21si9fthsxwy5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਧੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ, ਕੈਲਾਸ਼ ਕੌਰ, ਹਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ, ਬਲਕਰਨ ਸਿੰਘ, ਰੂਪ ਰਾਣੀ, ਸਤਵਰਨ ਦੀਪਕ, ਸੰਤੋਸ਼ ਰਾਣੀ, ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ, ਸੁਖਵਰਸ਼ਾ ਰਾਣੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫੇਰ ਕੁਝ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਮੋਢੇ ਉਤੇ ਟਿਕ ਗਈ। ਦੀਪਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਸਵਰਨਕਾਰੀ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੋਹੜੇ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ &quot;ਜੈਤੋ ਵਾਲਾ ਚਰਨਾ ਸੁਨਿਆਰ&quot; ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੀਪਕ ਸਰਾਫ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਤੇ ਜਦ ਵਿਹਲ ਮਿਲਦੀ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰਦੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀਪਕ ਜੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਗਮ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਿਛੋਂ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣਾ ਘਰ ਵੇਚ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ 75000/- ਰੁਪਿਆ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰੜ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਸਰ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਠ ਨਾ ਸਕਿਆ।

{{gap}}ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ 'ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ' ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਰੌਚਿਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਜਨਾਬ 'ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ' ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕੀਤੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਵੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਭਗਤੂਆਣੇ ਵਾਲੇ ਸੰਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਕੀ ਨਾਮਕਰਣ ਕਰਾਂ? ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਬਾਅਦ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਬੀਬੀ ਜੇਕਰ ਤੇਰੀ ਕੁੱਖੋਂ ਲੜਕੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ, ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਰੱਖੀ। ਜੇਕਰ ਲੜਕੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਗੁਰਚਰਨ ਕੌਰ। ਇਹ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਖੱਟਣਗੇ। ਜਦ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਤਖੱਲਸ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੀਪਕ ਲਗਾ ਕੇ 'ਗੁਰਚਰਨ ਦੀਪਕ' ਬਣ ਗਏ 'ਦੀਪਕ' ਤਖੱਲਸ ਆਪ ਨੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵੇਖ ਕੇ ਰਖਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੀਰੋ ਦਾ ਨਾਮ 'ਦੀਪਕ' ਸੀ। ਉਸ ਹੀਰੋ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਨੇ 'ਦੀਪਕ' ਤਖੱਲਸ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀਪਕ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ &quot;ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ&quot; ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਏ। ਤਖਲਸ਼ ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਚਰਨ ਦੀਪਕ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ 'ਦੀਪਕ' ਜੈਤੋਈ ਨਾਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਪ &quot;ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ&quot; ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲੀ। ਦੀਪਕ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀਪਕ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਲਿਖਣਾ ਬਾਲ ਵਰੇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਰਾਸ-ਧਾਰੀਆਂ ਤੇ ਡਰਾਮਾ-ਕਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਟੇਜਾਂ ਦਾ ਗਮਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ&lt;noinclude&gt;{{center|65/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kwtmmrpejpv83lppou21si9fthsxwy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/66</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45362</id>
    <revision>
      <id>225451</id>
      <parentid>120914</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225451</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5036" sha1="q3ct6p2a31uu1t14uam6nymvvxlggso" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਕੁੱਖੋਂ, ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ 'ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ'। ਸਮਾਂ ਘਰੇਲੂ ਤੰਗੀ-ਤੁਰਸ਼ੀ ਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਬਹੁਤੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਈ ਤੇ ਆਪ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੱਦੀ ਕਿੱਤਾਕਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।

{{gap}}ਦੀਪਕ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬੜਾ ਰੌਚਕ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਰਸਮਈ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਪਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਲੀਲਾ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਨਾਟਕ, ਨਕਲਾਂ, ਨਾਚ, ਜਲਸਿਆਂ, ਮੇਲੇ, ਮਸਾਹਵਿਆਂ ਤੇ ਛਿੰਝਾਂ, ਘੋਲਾਂ ਦਾ ਆਮ ਰਿਵਾਜ਼ ਸੀ। ਲੋਕੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮਨ ਪ੍ਰਚਾਵੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੀਪਕ ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ, ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ, ਪੂਰਨ ਭਗਤ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਦੀਪਕ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਸਨ ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਆਰਤੀ ਉਤਾਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਗੁਰਚਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਉਪਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਏਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹੀ ਗਭਰੀਟ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਘੋਲ ਕਰਨ ਤੇ ਕਬੱਡੀ ਆਦਿ ਖੇਡਣ ਲਈ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੀਪਕ ਵੀ ਘੋਲ ਵੇਖਦਾ-ਵੇਖਦਾ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਪੱਟਾਂ ਤੇ ਥਾਪੀਆਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀਪਕ ਘੋਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੇ ਧੱਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੀਪਕ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਚੁੱਭੀ, ਤਦ ਦੀਪਕ ਜੀ ਨੇ ਪੱਕਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ, &quot;ਮੈਂ ਵੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣਾਂਗਾ&quot;। ਹੁਣ ਉਹ ਬਚਪਨ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਲੜਕਪਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਪੜ੍ਹਾਅ ਵੱਲ ਪੈਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੱਦ ਭਾਵੇਂ ਦਰਮਿਆਨਾ ਸੀ ਪਰ ਸਰੀਰ ਗਠਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਸੀ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਚੰਗੀ ਭਲਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰਚਰਨ ਲੰਗੋਟੀ ਦਾ ਜਤੀ ਕੰਵਲ ਫੁੱਲ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

{{gap}}ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਬੇਤਾਬੀ ਦੇ ਜ਼ੇਰੇ ਅਸਰ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦਾ ਚੇਲਾ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਵਿਆਹ ਜੇਹੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਉਕਾ ਹੀ ਬੇਸੁੱਧ ਸੀ। ਪਰ ਆਖਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਤ ਸਤ ਟੁੱਟਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਦਰ ਤੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚਲੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਚਾਲੀਸੇ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖੀ। ਇਸ ਪਿਛਲੋਂ ਗੁਰਚਰਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ&lt;noinclude&gt;{{center|64/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q3ct6p2a31uu1t14uam6nymvvxlggso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/67</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45363</id>
    <revision>
      <id>225452</id>
      <parentid>120918</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225452</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4571" sha1="q4msqt7xtdkafhe904bhgh3zkhcn88h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਐਵਾਰਡ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਐਵਾਰਡ, ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਐਵਾਰਡ, ਮੁਜ਼ਰਿਮ ਦਸੂਹੀ ਐਵਾਰਡ, ਬਾਬੂ ਫਿਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ ਐਵਾਰਡ, ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਝਲਾ ਐਵਾਰਡ ਆਦਿ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਏ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵੇਖਦੇ ਬਾਦਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ।

{{gap}}ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਜਦ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਰ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਰੂਹ ਤੇ ਜਿਸਮ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸਮ ਬਿਨਾਂ ਰੂਹ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਤਾਂ ਰੱਬੀ ਦਾਤ ਹੈ। ਇਹ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਪਰ ਹਰ ਸ਼ਾਇਰ ਵਿਦਵਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਨਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਲਿਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੁੱਦਾਰੀ, ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਸਾਦਗੀ ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਦੇ ਵਿੱਲਖਣ ਜੁਜ਼ ਹਨ।

{{gap}}ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਲੋਹੜੇ ਦਾ ਗੀਤਕਾਰ ਪਹਿਲਾ ਸੀ ਤੇ ਚੋਟੀ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਪਿੱਛੋਂ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਅੰਬਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਗੀਤ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਬੇਟੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਗੂੰਜਾਂ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਚਾਰ ਦਿਨ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਕੇ ਲਾ ਕੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ 'ਚ ਤਾਰੀ,
ਆਹ ਲੈ ਮਾਏ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ ਧੀਆਂ ਕਰ ਚੱਲੀਆਂ ਸਰਦਾਰੀ57&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਦੀਪਕ ਦੀਆਂ ਸਿਰਕੱਢ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆੜੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬੀ ਦੋਸਤ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਕਈ ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸਨੇ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਉਠਾਇਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਤਾਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਵਾਜਪਾਈ ਹੈ ਯਾਰ ਵਜ਼ੀਰੇ- ਆਜ਼ਮ,
ਪਰ ਮੇਰੇ ਹੇਠਾਂ ਜੁੱਲੀ ਉਤੇ ਭੂਰੀ ਹੈ58&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਲਮੇ ਅਰੂਜ਼ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਖੁਦ ਉਚ ਪਾਏ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨਹੀ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਨਿਪੁੰਨ ਅਰੂਜ਼ੀਏ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਾਇਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੁੰਦਰ ਰੰਗ ਹਨ। ਸ਼ੋਖੀ, ਰੰਗੀਨੀ, ਇਸ਼ਕ-ਮਜ਼ਾਜੀ, ਇਸ਼ਕ-ਹਕੀਕੀ, ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ, ਰਮਜਾਂ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ, ਗਹਿਰਾਈ, ਵਿਅੰਗ, ਚੋਟ, ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਤਲਖ ਹਕੀਕਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਗੁਣ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:-&lt;noinclude&gt;{{center|67/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q4msqt7xtdkafhe904bhgh3zkhcn88h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/68</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45364</id>
    <revision>
      <id>225453</id>
      <parentid>120919</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225453</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4633" sha1="lm9b2mjj0cm0noue8n5o2xsu2uhd8py" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਫਿਲੌਰੀ' ਦੀ ਆਰਤੀ 'ਓਮ ਜੈ ਜਗਦੀਸ਼ ਹਰੇ' ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ 'ਪੰਡਤ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ ਫਿਲੌਰੀ' ਦੀ ਸ਼ਗਿਰਦ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ 'ਜਨਾਬ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਮੁਜ਼ਰਿਮ ਦਸੂਹੀ' ਨੂੰ ਦੀਪਕ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1942-43 ਵਿੱਚ ਬਾਗਬਾਨਪੁਰਾ (ਲਾਹੌਰ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਾਂ-ਬੋਲੀ' &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

{{gap}}ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਛਿੜ ਪਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੀ, ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭਗਤਾਂ ਦੀ, ਊਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਦੀਪਕ ਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗਾ, &quot;ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਘਰ ਬੈਠੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢੀ ਹੋਵੇ ਦੀਪਕ ਜੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ-ਪੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, &quot;ਸਾਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਗੈਰ ਮਹਜ਼ਬਾਨਾ ਗੁਫਤਗੂ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਰਮ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਐਨਾ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਾਂਗੇ ਕਿ ਮੁਲਕ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਅੱਡੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਾਡੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਕਰਿਆ ਕਰਨਗੀਆਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਤਮਾਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ-ਮੋਹਰਾ ਨਿਖਾਰਨ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗੇ।

{{gap}}ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਕਦੇ ਸੈਰ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਸੂਏ 'ਤੇ ਬੈਠ ਸ਼ੇਅਰ ਲਿਖਦੇ, ਕਦੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤੇ ਕਦੇ ਡਾਕਖਾਨੇ ਵਿੱਚ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੌਂਕੜੀ ਮਾਰ, ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲਿਖਦਾ। ਲਗਭਗ 28-30 ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਖਰੜੇ ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ:
- ਦੀਪਕ ਦੀ ਲੋਅ

- ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਅਦਾ (ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
 
- ਗਜ਼ਲ ਕੀ ਹੈ? (ਗ਼ਜ਼ਲ ਬਾਰੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪੁਸਤਕ)
 
- ਆਹ ਲੈ ਮਾਏ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ (ਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
 
- ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ (ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ)
 
- ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ (ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)

- ਸਾਡਾ ਵਿਰਸਾ, ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ (ਨਜ਼ਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)

{{gap}}ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 7 ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 5 ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 3 ਗੀਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 2 ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ, 3 ਨਾਟ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਣ-ਛਪੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੀਪਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 'ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਬਾਬਾ', 'ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ', ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਐਵਾਰਡ, ਡਾ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ ਐਵਾਰਡ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ&lt;noinclude&gt;{{center|66/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lm9b2mjj0cm0noue8n5o2xsu2uhd8py</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/81</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45365</id>
    <revision>
      <id>225466</id>
      <parentid>120936</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225466</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4314" sha1="rj9nywu4kpwq8efr9o10xzkxb6jk7j6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਚੱਲਦਾ ਬਿੰਬ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।18
                         
{{gap}}ਬਿੰਬ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੱਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਸੰਚਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ ਉਦੋਂ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਿੰਬ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਹਰਬਰਟ ਹੀਡ ਨੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਬਗੈਰ ਸਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਵੀ ਲਈ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਤਰਕ ਨੂੰ ਤਾਂ ਤਿਆਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਨਹੀ। ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ।

{{gap}}ਕਵੀ ਦੇ ਲਈ ਸਫਲ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਚਾਰ ਆਧਾਰ ਭੂਤ ਤੱਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

{{gap}}(1) ਅਨੁਭਵ (Feeling)

{{gap}}(ii) ਭਾਵ (Emotion)

{{gap}}(iii) ਆਵੇਗ (Passion)

{{gap}}(iv) ਇੰਦਰੀਅਤ (Sensuousness)20

{{gap}}ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਜਾਂ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਬਿੰਬਾਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹੱਡ-ਬੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਜੱਗ-ਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਿਆਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਲੀਵਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਇੱਕ ਬਿੰਬ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਿਰਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।21 'ਭਾਵ' ਬਿੰਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਭਾਵ-ਰਹਿਤ ਬਿੰਬ ਨਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ। 'ਆਵੇਗਾ' ਬਿੰਬ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਲੀਵਿਸ ਨੇ ਕਾਲਰਿਜ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿੰਬ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਮੌਲਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਬੂਤ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਦ ਇਹ ਆਵੇਗ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਜਾਂ ਜਾਗਰਤ ਹੋਣ। ਆਧੁਨਿਕ ਬਿੰਬ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਅਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਆਵਸ਼ਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਗ੍ਰਾਹੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਬਿੰਬ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਨਿਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਜਾਂ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਲਈ ਕੁਝ ਖਾਸ ਲੱਛਣ ਜਾਂ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 'ਪ੍ਰੋ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ' ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਿੰਬ ਯੋਜਨਾ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਮ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਪਰਤਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕਵੀ ਦਾ ਬਿੰਬ-ਪੱਧਰ ਵੀ ਸਾਧਾਰਨ ਹੋਵੇਗਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇੱਕ ਮਹਾਨਤਮ ਕਵੀ ਦਾ ਬਿੰਬ-ਪੱਧਰ ਅਰਥਾਤ ਬਿੰਬ-ਵਿਧਾਨ ਅਤਿ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪੱਧਰ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।&lt;noinclude&gt;{{center|81/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rj9nywu4kpwq8efr9o10xzkxb6jk7j6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/69</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45366</id>
    <revision>
      <id>225454</id>
      <parentid>120921</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:03:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225454</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4714" sha1="70qroqlb2opr4wwna1jbo2wzn6stwiy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਪੱਖ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਯ-ਭੇਦ ਹੈ। ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ, ਸੰਯੋਗ-ਵਿਯੋਗ, ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ, ਚਾਅ-ਮਲਾਰ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸਾਤ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਤਸਲ (ਮਾਂ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰੇਮ) ਦਾ ਅੰਤ ਮਿੱਠਾ ਸਰੂਪ 'ਲੋਰੀ' ਭੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੀ ਬੇਚੈਨ-ਹਾਲਤ, ਉਸ ਦੀ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਦੇ ਗਿਲੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ ਜਾਂ ਰੋਸੇ-ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਬੇਗਾਨਾਪਣ ਓਪਰੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮੋਹੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਚਿੱਤ੍ਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਹਰਜ਼ਾਈਪੁਣੇ ਦੇ ਉਲਾਂਭੇ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦੇ ਤਾਅਨੇ-ਮਿਹਣੇ, ਦੌਲਤ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਭਰੀ-ਭਰਾਈ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਇੱਕਲਿਆਂ ਘਰੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੇਸ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੇ ਚਰਚੇ ਭੀ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਝਗੜਾਲੂ ਸੰਸ, ਲੜਾਕੀ ਨਨਾਣ ਅਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਜਠਾਣੀ, ਲੋਭੀ ਜੇਠ ਦੇ ਰੋਣੇ ਭੀ ਗੀਤਾਂ 'ਚ ਰੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੌਜਵਾਨ ਦਿਉਰ ਦੀ ਅਲਮਸਤ ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਂਕੇਪਣ ਦਾ ਬਿਆਨ ਭੀ ਬੜੇ ਸੁਆਦਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੱਕੀ ਗੁਆਂਢਣ ਦਾ ਪਿੱਟਣਾ ਵੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਭੀ, ਰਾਹੀਂ ਬੜੀਆਂ ਸੁਆਦਲੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।63

{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੀਤ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਸੀ -&quot;ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਕਈ ਗੀਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ &quot;ਆਹ ਲੈ ਮਾਏ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ ਧੀਆਂ ਕਰ ਚੱਲੀਆਂ ਸਰਦਾਰੀ64

{{gap}}ਫੇਰ ਆਖ਼ਰ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕੀ ਗੱਲ ਵਾਪਰੀ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਜਿਹੇ ਅਮਰ ਗੀਤ ਕਹਿਣ ਵਾਲੀ ਕਲਮ 'ਚੋਂ ਗੀਤ ਆਉਣੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ?

{{gap}}&quot;ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਘਿਨਾਉਣਾਂ ਮੋੜ ਵੀ ਆਇਆ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਜਾਂ ਨੰਗੇਜ਼ਵਾਦ ਦਾ ਸਿਖਰ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੋਖਾ ਸੇਵਾ ਫਲ, ਰਾਇਲਟੀ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ........... ਪਰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਇਸ ਲੋਭ ਨੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੰਗੇ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਦਾ ਰਹੁਜਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਖਹਿੜਾ ਛਡ ਕੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਹਿਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ..........65

{{gap}}ਗੀਤ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਗੜੂੰਦ ਕੋਈ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ 'ਗੀਤ' ਬਣ ਜਾਂਦਾ&lt;noinclude&gt;{{center|69/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>70qroqlb2opr4wwna1jbo2wzn6stwiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/82</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45367</id>
    <revision>
      <id>225467</id>
      <parentid>120937</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225467</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4629" sha1="9t3za0a1uznhd9qfjajuknu8mlzog7i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਕੇਵਲ ਸੁਣ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ, ਨਰਕ, ਪਰਲੋ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ, ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਕਵੀ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ-ਵਿਧਾਨ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ।

{{gap}}2. ਸਿਮਰਤ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ:- ਜਾਰਜ ਵੈਲੀ,ਬਿੰਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਤੀ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਮਰਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕਾਵਿ-ਸਿਰਜਣਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।16

{{gap}}ਆਈ.ਏ.ਰਿਚਰਡਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਨਸਿਕ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਤੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।17

{{gap}}ਕੋਈ ਕਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਸਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਹ ਕਾਵਿ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋ ਸਿਮਰਤੀ ਕਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਅਮੁੱਕ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}3. ਕਲਪਿਤ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ:- ਕਲਪਿਤ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪੜਾਅ ਹੈ ਜਿਥੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਿਮਰਤ ਰੂਪ, ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਅਕਸਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ (ਯੋਗ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚਿਤਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਬਿੰਬ ਨਿਰੋਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ 'ਪ੍ਰਤੱਖ' ਅਤੇ 'ਸਿਮਰਤ' ਰੂਪ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਲਈ ਸਿਮਰਤੀ ਦਾ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਅਸੀਂ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਈਏ। ਸਾਡੀ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ, ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਢੁਕਾਉਣ ਦੀ ਹੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ।
  
{{gap}}ਕਾਵਿ-ਸਿਰਜਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਕਵੀ ਦੇ ਭਾਵਾਂ, ਅਨੁਭਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਹੀ ਨਹੀ, ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਆਚਾਰਯ ਰਾਮ ਚੰਦਰ-ਸ਼ੁਕਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀ&lt;noinclude&gt;{{center|80/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9t3za0a1uznhd9qfjajuknu8mlzog7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/70</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45369</id>
    <revision>
      <id>225455</id>
      <parentid>120923</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225455</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4365" sha1="9ls3c4z7r40if0hvi0lndhukp0r4vy4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;﻿ਸੁਣ ਕੇ ਮਜ਼ਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾ ਆਖੋ,
ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜੇ ਖੁੱਬ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾ ਆਖੋ।
ਖੂਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਇਹ ਹੈ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਮਸਤੀ,
ਜਿਹੜੀ ਦਿਮਾਗ ਖਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾ ਆਖੋ।59&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੀ ਜਨੂੰਨੀ ਕੱਟੜ ਪੰਥੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਬਾਜਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:{{Block center|&lt;poem&gt;'ਸਭ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਊ ਸੜ ਕੇ ਜੇ ਭੜਕ ਉਠੀ ਇਹ ਅੱਗ,
ਪਾਗਲੋ ਕਣ-ਕਣ 'ਚ ਨਾ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।60&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਜੀ ਨੇ ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵੀ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;&quot;ਉਦਾਸ ਬੁਲਬੁਲ, ਨਿਰਾਸ਼ ਜੁਗਨੂੰ, ਹਤਾਸ਼ ਘੁੱਗੀਆਂ, ਦੁੱਖੀ ਗੁਟਾਰਾਂ,
ਝੜੇ ਨੇ ਸਾਖ ਤੋਂ ਅਧ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ, ਚਮਨ 'ਚ ਕੈਸੀ ਬਹਾਰ ਆਈ।61&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੀ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਦਤ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਸ ਐਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਛੁਪਾਉਂਦੇ ਨਹੀ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਾਂ ਖੁਦ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:{{Block center|&lt;poem&gt;'ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੂੰ ਮਿਲਣੈ? ਉਹ ਇਸ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਨਈ ਰਹਿੰਦਾ,
ਜਾਂ ਠੇਕੇ ਜਾਂ ਸੜਕ ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਮਿਲਦੈ, ਉਹ ਸ਼ੌਦਾਈ ਅਕਸਰ 62&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਉਚ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸਤਾਦ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਮਾਲ ਦਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, &quot;ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ&quot; ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਵੀ। ਗੀਤ ਵੀ ਐਸੇ ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਉਂਦੋ ਤੱਕ 'ਲੋਕ-ਗੀਤ' ਸਮਝਦੇ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ &quot;ਆਹ ਲੈ ਮਾਏ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ&quot; ਨਹੀ ਛਪਿਆ।

{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਡਿਆਈ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ-ਕਾਵਿ ਵਾਂਗੁ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਆਮ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਪੀਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਣ ਵਜੋਂ 'ਆਹ ਲੈ ਮਾਏ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ' ਗੀਤ, ਜਦੋਂ ਡੋਲੀ ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਰ ਮਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਧੀ ਦੀਆਂ ਭੁੱਬਾਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇ ਸਾਡੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਬਾਬਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, &quot;ਗੀਤ&lt;noinclude&gt;{{center|68/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9ls3c4z7r40if0hvi0lndhukp0r4vy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/83</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45370</id>
    <revision>
      <id>225468</id>
      <parentid>120938</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225468</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3896" sha1="79ug22956byegxesx69lvik5hnel6hk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਹੈ। ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ 'ਲੋਕ-ਗੀਤ' ਵਿੱਚ 'ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਪੱਤੇ' ਦਾ ਰੂਪਕ ਤਾਜ਼ਗੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆ ਵੇ ਕੇਹੀ ਖੜ ਲਾਈ ਆ,
ਪੱਤ ਝੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੁੱਤ ਨਵਿਆਂ ਦੀ ਆਈ ਆ।&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਮਰਹੂਮ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਮੰਗਲ ਮਦਾਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਨਿਡਰ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ 'ਸ਼ੇਰ' ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆ ਵੇ
ਕੀ ਕੌਤਕ ਵਰਤਾਏ ਨੇ
ਗਿੱਦੜ ਮੇਰੇ ਗੋਬਿੰਦ ਨੇ
ਵੇਖੋ ਸ਼ੇਰ ਬਣਾਏ ਨੇ
ਵੇਖੋ ਸ਼ੇਰ ਬਣਾਏ 25&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਿੰਬਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਨ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਤਾਜੇ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਕਲਾਕਾਰ ਪ੍ਰਚਲੜ ਬਿੰਬਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਾਜ਼ੇ ਹੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਏ ਹੱਕ ਲਈ ਸੂਰ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੁਰਦਾਰ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਿਆ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਹਕ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸ ਸੂਅਰ ਉਸ ਗਾਇ।
ਗੁਰੂ ਪੀਰੁ ਹਾਮਾ ਤਾਂ ਭਰੇ ਜਾਂ ਮੁਰਦਾਰੁ ਨਾ ਖਾਇ26&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਨਵੀਨਤਾ ਕਵੀ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ:
{{Block center|&lt;poem&gt;ਕਲ ਦਾ ਦਿਹੁੰ ਵੀ ਕੈਸਾ ਦਿਹੁੰ ਸੀ,
ਕੈਸੀ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋਈ,
ਆਪਣੀਆਂ ਆਪ ਗੋਲਾਈਆਂ ਚੁੰਮਦੀ
ਭਰ ਜੋਬਨ ਵਿੱਚ ਨਾਰ ਜਿਉਂ ਕੋਈ27&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}4. ਬਿੰਬ ਉਹੋ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਾਠਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਹੋਵੇ। ਕਵੀ ਜਿਸ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਭਾਵ-ਵਿਅੰਜਨਾ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਸ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਪਾਠਕ ਜਾਂ ਸ੍ਰੋਤੇ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਅਨੁਭਵਿਆ, ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਵੀ ਦੀ ਅਪੀਲ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਕਵੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਜਿਹੜੇ ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਪਰਿਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਕਾਵਿ, ਭਗਤੀ-ਕਾਵਿ, ਸੂਫੀ-ਕਾਵਿ, ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ&lt;noinclude&gt;{{center|83/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>79ug22956byegxesx69lvik5hnel6hk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/71</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45371</id>
    <revision>
      <id>225456</id>
      <parentid>120927</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225456</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3837" sha1="1e30zralaq4t31qjvdm3ngww2g82nmf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{center|&lt;poem&gt;﻿ਮੈਂ ਸੀ ਭੋਲੀ-ਭਾਲੀ ਅੜੀਉ
ਨੀ ਮੇਰੀ ਉਂਗਲੀ ਹੋ ਗਈ ਕਾਲੀ ਅੜੀਉ69

ਮੇਰੀ ਪੱਖੀ ਦੇ ਛਣਕਦੇ ਘੁੰਗਰੂ, ਲੋਕਾਂ ਭਾਣੇਂ ਪੌਣ ਨੱਚਦੀ,
ਪੱਬ ਚੁਕ ਕੇ ਗੁਆਂਢੀ ਵਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਠਾਣੀ ਮੇਰੀ ਫਿਰੇ ਮੋਚਦੀ70

ਰਾਹ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਜਾ ਪਾਸੇ ਛੇਤੀ ਛੱਡ ਮੇਰਾ ਪੱਲਾ,
ਮੈਂ ਚੱਲੀ ਹਾਂ ਸਨੀਮੇਂ ਤੂੰ ਬਹਿਜਾ ਘਰੇ ਕੱਲਾ।71

ਸਈਓ! ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ 'ਤੇ ਬੂਰ ਆ ਗਿਆ,
ਮੇਰਾ ਮਾਹੀ ਘਰ ਆਇਆ ਨੀ! ਸਰੂਰ ਆ ਗਿਆ।72&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਕਵੀ ਇਕ ਆਮ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਪਣਾ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰੀਝ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖਦਾ, ਪਰਖਦਾ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਜਬਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬੜੀ ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਭਰਪੂਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਹੁਰਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸੋਂਹਦੇ ਸਨ। ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ। ਸਰਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਤੁਰ ਰਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਜੋ ਪਰਾਏ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਠ ਤੇ ਜਠਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਤੂੰ ਵੀ ਕਿਤੇ ਭੈਣਾਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖਦੀ ਜੇ ਪਿਆਰ ਨੀ,
ਔਖੀ-ਸੌਖੀ ਤਾਂ ਭੀ ਲੈਂਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰ ਨੀ।
ਤੇਰਾ ਵੀ ਸੁਭਾਅ ਹੈ ਬਹੁਤ ਤੱਤਾ ਨੀ ਜਠਾਣੀਏ।
ਜੇਠ ਮੇਰਾ ਪੁੱਜ ਕੇ ਕੁਪੱਤਾ ਨੀ ਜਠਾਣੀਏ73&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿੱਦਾਂ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਣ ਖੁਸ਼ਕ ਮਕਈ ਦੀ ਰੋਟੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚੋਂ ਹੇਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਦਾਰੂ ਨੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੈ ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਉਹ ਦਾਰੂ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੇਰਾ ਘਰ ਸੁਟਿਆ ਸੂ ਪੱਟ ਵੇ-ਤੂੰ ਪੀਣੀਂ ਛੱਡ ਦੇ,
ਕੀ ਬੋਤਲ 'ਚੋਂ ਲਿਆ ਤੂੰ ਖੱਟ ਵੇ-ਤੂੰ ਪੀਣੀਂ ਛੱਡ ਦੇ74&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਹੁਰਾਂ ਵੱਡੇ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੰਮੀ-ਕਮੀਨਾ ਦੀ ਅਕਸਰ&lt;noinclude&gt;{{center|71/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1e30zralaq4t31qjvdm3ngww2g82nmf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/84</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45372</id>
    <revision>
      <id>225469</id>
      <parentid>120940</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225469</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3679" sha1="an6k46loe8xe6zvhagfdyub41v1c39r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਲੀਵਿਸ ਨੇ ਬਿੰਬ ਦੇ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ:

{{gap}}1. ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਦੀਪਤ ਕਰਨ (ਉਭਾਰਨ) ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (Evocativensess)

{{gap}}2. ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ (Intensity)

{{gap}}3. ਮੌਲਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਗੀ (Novelty and Freshness)

{{gap}}4. ਪਰਿਚਿਤਤਾ ਜਾਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ (Familiarity)

{{gap}}5. ਉਪਜਾਇਕਤਾ ਜਾਂ ਵਿਅੰਜਤਾ (Fertility)

{{gap}}6. ਉਚਿਤਤਾ (Congruity)22

{{gap}}1. ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬਿੰਬ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਦੀਨ ਕਾਵਿ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਹ ਵਿਭਾਵ ਹੈ ਜੋ ਰਸ ਨੂੰ ਵਧਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਲਈ ਬਸੰਤ ਰੁਤ, ਕੋਇਲ, ਬਾਗ ਆਦਿ। ਭਾਵ-ਉਦੀਪਤਾ ਲੀਵਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿੰਬ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਵਿਕ ਜਜ਼ਬਾ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਬਿੰਬ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਇੰਨੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੁੱਤੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਮ ਜਗਾ ਸਕੇ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਭੈ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਕਾਲ ਰੂਪੀ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਫ਼ਰੀਦਾ ਦਰੀਆਵੈ ਕੰਨੈ ਬਗੁਲਾ ਬੈਠਾ ਕੇਲ ਕਰੇ।
ਕੇਲ ਕਰੇਂਦੇ ਹੰਝ ਨੋ ਅਚਿੰਤੇ ਬਾਜ ਪਏ23&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}2. ਜਿਹੜਾ ਬਿੰਬ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਨੂੰ ਥੋੜੇ ਰਾਹੀ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਉਤਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨਾ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਬੜੇ ਢੁਕਵੇਂ ਬਿੰਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੀਖਣਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਗਗਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਢੀ ਛੱਤ ਉਤੇ
ਕਦ ਤੀਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਹੇਂਗਾ?
ਆ ਜ਼ੁਲਫ਼ ਸੰਵਾਰੀਏ ਧਰਤ ਦੀ।
ਆ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਕੋਈ ਨੇੜੇ ਦੀ24&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}3. ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਨਵੀਨਤਾ ਜਾਂ ਤਾਜ਼ਗੀ। ਨਿਰੰਤਰ ਬਦਲਣਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਨਵਿਆਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਗੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ&lt;noinclude&gt;{{center|82/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>an6k46loe8xe6zvhagfdyub41v1c39r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/72</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45374</id>
    <revision>
      <id>225457</id>
      <parentid>119548</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225457</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4600" sha1="jy9sg9r20ub8e3ou8g5lncfy9342y40" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਹੈ। 'ਗੀਤ' ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਮੋਏ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਕਲੇ ਬੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਰੋਮਾਸ ਨੂੰ ਜੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਵੀ ਰੁੱਖਾ ਜਿਹਾ ਹੋਰਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹ-ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਜਣ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਹੰਝੂ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਟੇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਹਣੇ ਨਿਹੋਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਟਿੱਚਰਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਪ੍ਰਦੇਸ ਗਏ ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਦਾ। ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਸਨ ਦਾ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਸੀਨਾ ਦੇ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਡੰਗਿਆਂ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਪੱਕ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਮਾਹੀ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਰਹਣ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੰਗ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਣ ਦੀਆਂ ਝੜੀਆਂ, ਪੋਹ ਮਾਘ ਦੀ ਠੰਡ, ਬਹਾਰ ਦੇ ਖੇੜੇ ਦਾ ਰੰਗ, ਕੋਇਲ ਦੀਆਂ ਅੰਬਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ, ਬਿਰਹਾ ਮਾਰੀ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਆਰੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਹੁਸਨ ਗੱਭਰੂਆਂ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੀਆਂ ਘੜਮਸ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਰੂਪ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੜਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਵਰੀਆਂ ਮਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਡੂੰਮਾਂ ਲਈ ਮਿਹਣੇ ਮਾਰਦੀਆਂ ਨੇ, ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਾਰਨ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਗਿਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ। ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਮਿਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਰਲੇ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕੱਲੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਡਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਬਾਜਰੇ ਨੂੰ ਪਿਆ ਬੂਰ, ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਝੜੀਆਂ। ਹਉਂਕੇ-ਹਾਵੇ। ਯਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਰੁਮਾਟਿਕ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ੇ 'ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ' ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਗੀਤ ਹਨ:-
{{center|&lt;poem&gt;ਮੇਰੀ ਮਾਹੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ ਲੜਾਈ ਅੜੀਓ,
ਨੀ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਚ ਗਈ ਦੁਹਾਈ ਅੜੀਓ66

ਤੇਰੀ ਦੀਦ ਬਾਝੋਂ ਅੱਖੀਆਂ ਤਿਹਾਈਆਂ ਰਾਂਝਣਾਂ
ਸਾਥੋਂ ਝੱਲੀਆਂ ਨਾ ਜਾਣ ਇਹ ਜੁਦਾਈਆਂ ਰਾਂਝਣਾਂ67

ਕਾਹਤੋਂ ਛੱਡੀ ਗਈ ਤ੍ਰਿੰਝਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਣਾ, ਨੀ ਵੱਡਿਆਂ ਮਿਜਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲੀਏ
ਤੈਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਨਈਂ ਬੁਲਾਉਣਾ ਨੀ ਵੱਡਿਆ ਮਿਜਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲੀਏ68

ਦੇ ਗਿਆ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮਾਹੀ ਛੱਲਾ ਪਿੱਤਲ ਦਾ,
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;{{center|70/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jy9sg9r20ub8e3ou8g5lncfy9342y40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/85</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45375</id>
    <revision>
      <id>225470</id>
      <parentid>120943</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225470</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4400" sha1="an2v88yj9x430laa9bugcmt1pcpzfqf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤੀਬਰਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਿੰਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਿੰਬ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬਿੰਬ ਦਾ ਇੰਨਾ ਦੀਰਘ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਭੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਪਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਮੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ-

{{gap}}1. ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਰਗੀਕਰਣ- ਡਾ. ਨਰੇਂਦਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਬ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

{{gap|2em}} i ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਿੰਬ-ਭੇਦ ਜਾਂ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਬਿੰਬ।

{{gap|2em}} ii ਪਰੋਖ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਿੰਬ-ਭੇਦ31

{{gap}}ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਿੰਬ-ਭੇਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਬਿੰਬ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਅਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। 'ਲੀਵਿਸ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਕਾਵਿਕ-ਬਿੰਬ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।32

{{gap}}ਬਲਿਸ ਪੈਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ &quot;ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਵਸਤੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀ ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਘਾੜਤ ਨਹੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੰਵੇਦਨਾ ਹਨ।33

{{gap}}ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਿੰਬ ਦੇ ਪੰਜ ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

{{gap}}1. ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਾਂ ਰੂਪ ਬਿੰਬ

{{gap}}2. ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਨਾਦਾਤਮਕ ਬਿੰਬ (ਨਾਦ ਬਿੰਬ)

{{gap}}3. ਗੰਧ ਬਿੰਬ

{{gap}}4. ਸਵਾਦ ਬਿੰਬ

{{gap}}5. ਸਪਰਸ਼ ਬਿੰਬ34

{{gap}}ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਿੰਬ:- ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਿੰਬ ਦਾ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਬਿੰਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਕਾਰਮਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦ ਚਿਤ੍ਰ ਰਾਹੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਡੇ ਮਨ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਿੰਬ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਲੈਂਗਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਬਿੰਬ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਇੰਦਰੀ ਨਾਲ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਸਬੰਧ ਹੈ35 ਅਚਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਕਲ, &quot;ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਦੇ&lt;noinclude&gt;{{center|85/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>an2v88yj9x430laa9bugcmt1pcpzfqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/73</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45376</id>
    <revision>
      <id>225458</id>
      <parentid>119549</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225458</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3028" sha1="f9upykbsyjdnm5lpfwi0g8or6cq9qbu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;﻿ਪੁੱਤਰਾਂ-ਧੀਆਂ ਖਾਤਿਰ ਠੱਗੇ ਯਾਰ ਬੜੇ,
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਤੈਨੂੰ ਐਨ ਰੜੇ,
ਜਣਾ-ਖਣਾ ਸਭ ਤੇਰੀ ਭੁਗਤ ਸੁਆਰ ਗਿਆ78&lt;/poem&gt;}}
ਤੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਕੀਤੇ ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਹੁੰਦੈ ਪਰ ਉਦੋਂ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੈ:
{{Block center|&lt;poem&gt;ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਨਣ ਵੰਡਿਆ, ਨੂਰ ਹੰਢਾਇਆ ਏ,
ਉਹ ਅੱਜ ਚਾਨਣ ਦੀ ਛਿੱਟ ਦਾ ਤਿਹਾਇਆ ਏ
ਜੋ ਦੀਪਕ ਬਣ ਕੇ ਪੀ ਨ੍ਹੇਰ ਗੁਬਾਰ ਗਿਆ79&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਹਰ ਕਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਪਿਆਰ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਖੁਦ ਨੂੰ ਵਡਭਾਗਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਮਿਲੇ ਇਸ ਤਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ ਦੀ ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹਿਲਾਉਂਦੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਕੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:-
{{Block center|&lt;poem&gt;ਅਮੀਰ ਸ਼ਹੀਦਾ ਨੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਮੁੱਢ ਕਹਾਣੀ ਦਾ,
ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਮਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ80

ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਉਪਕਾਰ ਕਮਾਏ ਇਸ ਨੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਤੇ,
ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੇ81&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਸੋ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਹੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਿਆਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਨੇ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਮਕਬੂਲ ਸ਼ਾਇਰ-ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਤਾ ਦੁਆਈ।&lt;noinclude&gt;{{center|73/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f9upykbsyjdnm5lpfwi0g8or6cq9qbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/86</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45377</id>
    <revision>
      <id>225471</id>
      <parentid>119591</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225471</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3054" sha1="t66c28tyjcakjmtaqgt34wu6si47yhn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਬਿੰਬਾ ਦਾ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਬੜਾ ਨਿੱਘਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੂਟੇ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਦੇ ਜਾਣੇ -ਪਛਾਣੇ ਬਿੰਬ ਰਾਹੀ 'ਕਵੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ' ਸਫਲਤਾ ਸਹਿਤ ਇੰਝ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ:-
{{Block center|&lt;poem&gt;ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਬੂਟਾ ਏ?
ਹਰ ਥਾਂ ਜੋ ਪਲਦਾ ਏ,
ਜਿਹੜਾ ਜਿਤਨਾ ਛਾਂਗ ਦੇਈਏ,
ਉਤਨਾ ਇਹ ਫੱਲਦਾ ਏ,
ਭੁੱਖਿਆਂ ਤਰਿਹਾਇਆ ਨੂੰ,
ਜੋ ਫੱਲ ਖਵਾਂਦਾ ਏ,
ਥੱਕਿਆਂ ਤੇ ਟੁੱਟਿਆਂ ਨੂੰ,
ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਂਦਾ ਏ28&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਣ ਇਹੋ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਬਿੰਬ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਪਰਿਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇ:-
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੇਰੀ ਵਾਰੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ
ਪੰਡ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ
ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੜਾਹੀ ਤੇਰੀ
ਕਾਹਨੂੰ ਪਿੱਲੀ ਹੋ ਗਈ
ਤੇਰੇ ਸੇਕ ਨੂੰ ਕੀਹ ਵੱਜਿਆ ਦੁਗਾੜਾ
ਨੀ ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ ਭੁੰਨ ਦੇ29&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}5. ਕਿਸ਼ਨ ਦੇਵ ਸ਼ਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿੰਬ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਏ, ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਦੀ ਉਪਜਾਇਕਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਭਾਵ 'ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ' ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਬੱਧ ਹੋਇਆ:-
{{Block center|&lt;poem&gt;ਸਾਬਣ ਲਾ-ਲਾ ਧੋਤਾ ਕੋਲਾ ਦੁੱਧ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ,
ਖੁੰਭ ਚਾੜ੍ਹ ਰੰਗਣ ਭੀ ਧਰਿਆ, ਰੰਗ ਨਾ ਏਸ ਵਟਾਇਆ।
ਵਿਛੜ ਕੇ ਕਾਲਖ ਸੀ ਆਈ ਬਿਨ ਮਿਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਲਹਿੰਦੀ,
ਅੰਗ ਅੰਗ ਦੇ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖੋ, ਚੜ੍ਹਦਾ ਰੂਪ ਸਵਾਇਆ30&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}6 .ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਉਚਿੱਤਤਾ ਦੀ ਆਵੱਸ਼ਕਤਾ ਤੇ ਲੀਵਿਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਲ&lt;noinclude&gt;{{center|84/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t66c28tyjcakjmtaqgt34wu6si47yhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/74</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45380</id>
    <revision>
      <id>225459</id>
      <parentid>120928</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225459</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3973" sha1="9o4m7yofxkdznl4n1n6q5jhe7gq2poi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਬੇਪੱਤੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰੀ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਵੈਮਾਣ ਰੱਖਣ ਤੇ ਅਨਿਆਇ ਜਾਂ ਧੱਕੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਹੋਇਆ ਕੀ ਜੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਸਰਦਾਰੀ ਵੇ,
ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਹੈ ਜਾਨੋਂ ਵੱਧ ਇੱਜ਼ਤ ਪਿਆਰੀ ਵੇ,
ਅਸੀਂ ਫੂਕਣੈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾ!
ਵੇ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਕਨੌੜ ਝੱਲਣੀ
ਗੱਲ ਸੋਚ ਕੇ ਕਰੀਂ ਜ਼ੈਲਦਾਰਾ75&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਇਹ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਉਜਾੜੂ ਰਸਮਾਂ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਲਈ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਆਖਦਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਬੰਦ ਕਰੋ ਇਹ ਪੁੱਠੀਆ ਰਸਮਾ ਕਿਉਂ ਜਾਨਾਂ ਤੜਪਾਈਆਂ ਨੇ ...
ਇਸ ਦਹੇਜ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਜੋਬਨ ਕਈ ਹਜਾਰਾਂ
ਖਾ-ਖਾ ਜਹਿਰ ਤੜਪ ਕੇ ਮਰੀਆ, ਬਿਨਾਂ ਦੋਸ਼ ਮੁਟਿਆਰਾਂ
ਕਈਆਂ ਨੇ ਪਿੰਡੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ, ਆਪੇ ਅੱਗਾਂ ਲਾਈਆਂ ਨੇ76&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਚੰਗੇਰੇ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਦੁਨੀਆਂ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਘਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਿੱਘ ਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਸੁੱਖਾਂ-ਸੁੱਖਦੀ, ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮੰਗਦੀ, ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੀ। ਪੇਕੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਧੀਆਂ ਦੀ ਪੁੱਛ ਕੇਵਲ ਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਧੀਆਂ ਕਰਕੇ। ਮਾਵਾਂ-ਧੀਆਂ ਆਪਸ 'ਚ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਰਾ ਘਰ-ਵਾਲੀਆਂ ਪਿਛੇ ਲੱਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਭਾਬੀਆਂ-ਨਣਦਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਦੇ ਵੀ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਆਖਰ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਭਾਵ ਦੀਪਕ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਆਖਿਰ ਸਿੱਟ ਕੇ ਕੁੰਜੀਆਂ, ਡੋਲੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ,
ਦੀਪਕ! ਜਗ ਦੀ ਰੀਤ ਮੈਂ ਕਿੱਦਾਂ ਬਦਲਾਵਾ,
ਮਾਵਾਂ ਜਿਹੀਆਂ ਲੱਭਦੀਆਂ ਕਦ ਠੰਡੀਆਂ ਛਾਵਾਂ77&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ। ਬੰਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਦੋਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੈ, ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਧੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ ਉਸਦੀ ਬੇਕਦਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
{{Block center|&lt;poem&gt;ਤੇਰਾ ਤੇਰੇ ਘਰ ਚੋਂ ਉਠ ਸਤਿਕਾਰ ਗਿਆ,
ਝੂਠਾ ਮੌਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਆ।&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;{{center|72/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9o4m7yofxkdznl4n1n6q5jhe7gq2poi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/87</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45381</id>
    <revision>
      <id>225472</id>
      <parentid>119592</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225472</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4614" sha1="m922j2muqi1xxzsr794aoih4cq954ze" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿{{gap}}ਨਾਦ ਬਿੰਬ ਦਾ ਬੋਧ ਸ਼੍ਰਵਣ ਇੰਦਰੀ ਜ਼ਰੀਏ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਨਾਦ ਬਿੰਬ ਦਾ ਖਾਸਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਵਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਦ ਬਿੰਬ ਧੁਨੀ-ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਸਰੋਤੇ/ਪਾਠਕ ਵੱਲੋਂ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਪੂਰਵਕ ਸਿਰਜਿਤ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਧੁਨੀ-ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪਾਠਕ-ਸ੍ਰੋਤੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਵਰਨਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:-
{{Block center|&lt;poem&gt;- ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਨਗਮੇਂ ਸੁਣਾਓ, ਗੀਤ ਗਾਓ ਪਿਆਰ ਦੇ48
- ਪਿੰਡ ਖੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਸੀ-ਜੱਟ ਨੇ ਘਰ ਘਰ ਨਾਦ ਵਜਾਇਆ,
ਇਹ ਇਸ਼ਕ ਨਮਾਣਾ ਨੀ! ਰਾਸ ਨਾ ਆਇਆ49
- ਕਿਉਂ ਮੈਂ ਕੂਕਾਂ-ਕਿਉਂ ਮੈਂ ਰੋਵਾਂ-ਕਿਉਂ ਤੇਰੀ ਮਸ਼ਕੂਰ ਨਾ ਹੋਵਾਂ50
- ਮੈਂ ਛਣ-ਛਣ ਕਰਦੀ ਫਿਰਾਂ ਪੰਜੇਬਾਂ ਪਾ ਕੇ ਨੀਂ51&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਗੰਧ-ਬਿੰਬ:- ਗੰਧ ਬਿੰਬ ਦਾ ਬੋਧ ਸੁੰਘਣ ਇੰਦਰੀ ਭਾਵ-ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਗੰਧ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਧਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਧ ਬਿੰਬ ਵੱਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਹਨਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੋਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਬਿੰਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਾਲੇ ਬਿੰਬ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜੇ ਹਨ:-
{{Block center|&lt;poem&gt;- ਮੇਰੇ ਹਾਸੇ 'ਚੋਂ ਖੁਸ਼ਬੋਆ ਕਿਰ-ਕਿਰ ਜਾਣ ਕੁੜੇ52
- ਜਦ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਖਿਲਰੇ ਧੂੰਆਂ-ਚੌਗਿਰਦਾ ਘੇਰਨ ਬਦਬੂਆ
ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਬਿਖਰਾਵੇਂ53
- ਮੰਨਿਆ ਜਵਾਨੀ ਨਾ ਸਹਾਰਦੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ
ਫੁਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੁਗੰਧੀਆਂ54
- ਤੇਰੇ ਹਾਸੇ 'ਚੋਂ ਖੁਸ਼ਬੋਆਂ ਕਿਰ-ਕਿਰ ਪੈਣ ਕੁੜੇ55&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਸਵਾਦ ਬਿੰਬ:- ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਜੀਭ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੱਟੇ, ਮਿੱਠੇ, ਸਲੂਣੇ, ਕੋੜੇ ਆਦਿ ਸਵਾਦਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰਿਆਵੀਂ ਬੋਧ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸਥੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:-
{{Block center|&lt;poem&gt;- ਸ਼ਹਿਤ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਜਾਣੋਂ ਗੁੰਗੇ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੇ56
- ਮੱਛੀ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸੀ, ਚੀਰ ਕੇ ਪੱਟ ਦਾ ਮਾਸ ਖੁਆਇਆ57&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਸਪਰਸ਼ ਬਿੰਬ:- ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਇਸ ਦਾ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਬੋਧ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਪਸ਼, ਨਿੱਘ, ਠੰਡ, ਤਲਖੀ,&lt;noinclude&gt;{{center|87/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m922j2muqi1xxzsr794aoih4cq954ze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/75</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45382</id>
    <revision>
      <id>225460</id>
      <parentid>120930</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225460</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2658" sha1="1eywv1ol36uk1ashheo26uus7iofyzg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿31. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-2 

32. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-3, ਉਦਰਿਤ 

33. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-4, ਉਦਰਿਤ 

34. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-5, ਉਦਰਿਤ 

35. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-5, ਉਦਰਿਤ 

36. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-6, ਉਦਰਿਤ
 
37. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-6, ਉਦਰਿਤ
 
38. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-7, ਉਦਰਿਤ 

39. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-8, ਉਦਰਿਤ
 
40. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-8, ਉਦਰਿਤ 

41. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪੰਨਾ-1245 

42. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪੰਨਾ-1331 

43. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਬਿਰਖ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ, ਪੰਨਾ-27 

44. ਬੱਬੂ ਮਾਨ, ਉਹੀ ਚੰਨ ਉਹੀ ਰਾਤਾਂ, ਟੀ-ਸੀਰਜ਼, ਸੰਨ-2004 

45. ਮੰਗਲ ਹਠੂਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ, ਪੰਨਾ-17 

46. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-86 

47. ਪਾਸ਼, ਸੰਪੂਰਨ ਪਾਸ਼-ਕਾਵਿ, ਪੰਨਾ-106 

48. ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ, ਦਿਲ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 

49. ਉਹੀ, ਪੀੜ ਤੇਰੇ ਜਾਣ ਦੀ,
 
50. ਉਹੀ, ਹੀਰ, ਟੀ-ਸੀਰਜ਼-2007 

51. ਉਹੀ, ਹਈ ਸ਼ਾਵਾ ਹਈ ਸ਼ਾਵਾ 

52. ਉਹੀ, ਵਲੈਤਣ, ਟੀ-ਸੀਰਜ਼-2005 

53. ਮੰਗਲ ਮਦਾਨ, ਇੱਲਤਾਂ ਕਰਦਾ ਸੂਰਜ, ਪੰਨਾ-104
 
54. ਦਿਲਜੀਤ, ਚਾਕਲੇਟ, ਸਪੀਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼-2008
 
55. ਬੱਬੂ ਮਾਨ, ਪਿਆਸ, ਟੀ-ਸੀਰਜ਼ 

56. ਦਿਲਜੀਤ, ਇਸ਼ਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਫਾਇਨ ਟੋਨ 2006
 
57. ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ, ਆਹ ਲੈ ਮਾਏ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ, ਪੰਨਾ-13 

58. ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ, ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 14 ਜੂਨ 1998 

59. ਪ੍ਰੋ. ਕੁਲਵੰਤ ਜਗਰਾਉਂ, ਜਨ ਸਹਿਤ (ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ), ਪੰਜਾਬੀ ਗਜ਼ਲ ਦਾ ਧਰੂ ਤਾਰਾ ਸਵ. ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ, ਪੰਨਾ-33 

60. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-33

61. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-33 

62. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-33&lt;noinclude&gt;{{center|75/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1eywv1ol36uk1ashheo26uus7iofyzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/88</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45383</id>
    <revision>
      <id>225473</id>
      <parentid>120945</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225473</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3604" sha1="qzlr7xkahy8q9esq0en5es1f3x3xsal" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ੇ ਗੌਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨੂੰ ਅਸੀਂ 'ਦ੍ਰਿਸ਼' ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ36

{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਅੰਦਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ:{{Block center|&lt;poem&gt;-ਡਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੂੰਜ ਵਿਛੜੀ ਉਡੀ ਜਾਂਦੀ ਵੀ ਵਿਚਾਰੀ ਕੁਰਲਾਵੇ37
- ਟੁੱਟੀ ਪਈ ਸੀ ਵਛਾਉਂਣੇ ਉਤੇ ਵੰਗ ਅੜੀਓ38
- ਚੀਰ ਕੇ ਕਾਲਜਾ ਵਖਾਵਾਂ -ਨੀ ਆਇਆ ਨਾ ਜਵਾਬ39
- ਮੱਥੇ ਉਤੇ ਦੌਣੀਂ ਨਾਗਮਨੀ ਵਾਂਗੂ ਦਗ ਦੀ40
- ਬਰਖਾ ਬਾਝੋਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਕਣਕਾਂ ਸਿਖਰੋਂ ਬੱਲੀਆਂ ਭੁਰੀਆਂ ਵੇ
ਮੇਰੇ ਵੱਜਣ ਕਾਲਜੇ ਛੁਰੀਆਂ ਵੇ41
- ਉਹਦਾ ਰੰਗ ਨੀ ਗੁਲਾਬੀ, ਝੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਨਹੀਂ ਆਬੀ,
ਅੱਖਾਂ ਗੂੜੀਆਂ ਸ਼ਰਾਬੀ, ਉਹਦੇ ਹੋਠ ਨੀ ਉਨਾਬੀ,
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਆ ਗਿਆ42
- ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਖੇਲਦੀ, ਕੇਰੇ ਫੁੱਲ ਗੁਲਾਬੀ
ਚੁੰਨੀ ਹੇਠਾ ਰਹਿਣ ਨਾ ਕਾਬੂ ਜਜ਼ਬੇ ਗੁੱਟ-ਸ਼ਰਾਬੀ43

- ਇਹ ਲਹਿਰਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਫੁੱਲ ਅਮਨ ਦੇ ਕਿਰਦੇ ਨੇ,
ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਉਹੀ ਸਮਝਣ ਸਾਫ਼ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੇ,
ਸਾਲਾ! ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਚਮਕੇ, ਜੁੱਗਾਂ ਤੀਕ ਜਹਾਨ 'ਤੇ44

- ਇਕ ਹੱਥ ਕੋਧਰਾ ਲੈ, ਦੂਰੇ ਹੱਥ ਪਕਵਾਨ ਉਠਾਏ
ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਗੁਰਾ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਦਬਾਏ
ਦੁੱਧ ਚੋਇਆ ਕੋਧਰੇ 'ਚੋਂ, ਲਹੂ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਇਆ45

- ਮੇਰੇ ਸੂਹੇ ਸੂਹੇ ਬੁੱਲ੍ਹ-ਵੇਖ ਕੇ ਭੌਰੇ ਜਾਂਦੇ ਭੁੱਲ
ਨੀ ਮਸਤੀ ਲੋਰਾਂ ਦੀ46&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਨਾਦ-ਬਿੰਬ:- ਡਾ. ਕੁਮਾਰ ਵਿਮਲ,&quot;ਕਵਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਮੁਰਾਦ ਹੈ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੁਣਨ ਪੱਖ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਂ ਨਾਦ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸੰਚਾਰਤਾ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਜਾਂ ਸਰੋਤੇ ਦੁਆਰਾ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਹਿਰਦ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨਿਵੇਦਨ ਦੀ ਵਿਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਧੁਨੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ47&lt;noinclude&gt;{{center|86/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qzlr7xkahy8q9esq0en5es1f3x3xsal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/76</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45384</id>
    <revision>
      <id>225461</id>
      <parentid>120931</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225461</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2641" sha1="7kh51saaodvew2z9dxyjkkywa0qvotb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|﻿{{x-larger|'''ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ'''}}}}&lt;/noinclude&gt;1. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ-398 

2. ਪ੍ਰੋ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ, ਪੰਨਾ-9, ਉਦਰਿਤ
 
3. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-10, ਉਦਰਿਤ
 
4. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-10, ਉਦਰਿਤ
 
5. ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ, ਪੰਨਾ-2
 
6. ਡਾ.ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ, ਪ੍ਰਗੀਤ, ਪੰਨਾ-35, ਉਦਰਿਤ
 
7. ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ, ਪੰਨਾ-3, ਉਦਰਿਤ
 
8. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-4

9. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-1, ਉਦਰਿਤ

10. ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼, ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਸੰਪਾ.), ਪੰਨਾ-375

11. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-375

12. ਡਾ. ਐਸ. ਤਰਸੇਮ, ਗਜ਼ਲ-ਅਰੂਜ਼ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ, ਪੰਨਾ-21

13. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-22

14. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-143

15. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-26-27

16. ਮੰਗਲ ਮਦਾਨ, ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ

17. ਡਾ. ਐਸ. ਤਰਸੇਮ, ਗਜ਼ਲ-ਅਰੂਜ਼ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ, ਪੰਨਾ-25

18. ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼, ਸੰਪਾ. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਨਾ-734

19. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-734

20. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ, ਪੰਨਾ-4

21. ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਸਾਵੇਂ ਪੰਤਰ, ਪੰਨਾ-15

22. ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼, ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਸੰਪਾ)., ਪੰਨਾ-735

23. ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ, ਕਾਵਿ-ਸਾਗਰ, ਪੰਨਾ-92

24. ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਸਾਵੇਂ ਪੰਤਰ, ਪੰਨਾ-28

25. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ, ਪੰਨਾ-15

26. ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼, ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਸੰਪਾ.), ਪੰਨਾ-329

27. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-505

28. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-505

29. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-505-506

30. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ, ਪੰਨਾ-1, ਉਦਰਿਤ&lt;noinclude&gt;{{center|74/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7kh51saaodvew2z9dxyjkkywa0qvotb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/89</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45386</id>
    <revision>
      <id>225474</id>
      <parentid>120946</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225474</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4637" sha1="nfdzfa8er3d14v7nudnl5wycs5shyxp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਸਰਦਾਰੀ (ਕੁੰਜੀਆਂ) ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮਾਂ ਹੀ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਧੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸਦਕਾ ਹੀ ਮਾਵਾਂ-ਧੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਕਠਿਨਾਈਆਂ, ਔਕੜਾਂ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਜਰ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਬਿੰਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਦੁਖ-ਸੁਖ ਫੋਲਣ ਬੈਠ ਕੇ ਧੀਆਂ ਤੇ ਮਾਵਾਂ
ਮਾਵਾਂ ਜਿਹੀਆਂ ਲਭ ਦੀਐਂ ਕਦ ਠੰਡੀਆਂ ਛਾਵਾਂ।63&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਦਰੁਸਤ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹਰ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪਿਉ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

{{gap}}ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਮਾਹੌਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ-ਵਾਸਤਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਸ-ਸਹੁਰਾ, ਜੇਠ-ਜਠਾਣੀ, ਦਿਉਰ-ਭਰਜਾਈ, ਨਣਦ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਬਾਬਤ ਕਈ ਨਿਹੋਰੇ ਸੁਨਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੱਲਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਆਈ ਧੀ (ਨੂੰਹ) ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਧੀਆਂ ਵਰਗਾ ਵਤੀਰਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਿਚਲੀ 'ਬੇਗਾਨੀ ਜਾਈਂ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਨੀ ਮੇਰੇ ਚੰਨ ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਨਾ ਨਿੰਦ ਭਾਬੋ ਮੇਰੀਏ,
ਨੀ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਪੁੱਜ ਕੇ ਪਸਿੰਦ ਭਾਬੋ ਮੇਰੀਏ।64&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਹਰ ਦਿਨ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਚਾਹੇ ਇਹ ਉਸਦੇ ਪੇਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਬਾਰੇ।

{{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਹੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਹੈ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ। ਹਰੇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਢਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਵੀ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦੈ, ਜੋ ਉਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਹੱਸ ਕੇ ਤੇ ਜਾਂ ਫੇਰ ਰੋ ਕੇ, ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹਰ ਹੀਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ&lt;noinclude&gt;{{center|89/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nfdzfa8er3d14v7nudnl5wycs5shyxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/77</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45389</id>
    <revision>
      <id>225462</id>
      <parentid>120932</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225462</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4288" sha1="4tiltlst0y4gbh6n0kggs147f7r256y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|﻿{{x-larger|'''ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਬਿੰਬ-ਵਿਧਾਨ'''}}
}}&lt;/noinclude&gt;{{gap}}ਬਿੰਬ:
{{gap}}ਬਿੰਬ ਕੀ ਹੈ? ਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 'ਬਿੰਬ ਜਾਂ ਇਮੇਜ' ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ

{{gap}}- ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਅਤੇ

{{gap}}- ਮੂਰਤਿਤ ਬਿੰਬ

{{gap}}ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਰਥ 'ਰਕਤ ਫਲ' ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

{{gap}}ਬਿੰਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ Image ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਇਵਾਚੀ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-2 ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕਲ, ਆਕਾਰ, ਰੂਪ, ਚਿਤ੍ਰ੍, ਤਸਵੀਰ, ਮੂਰਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਬੁੱਤ, ਪ੍ਰਛਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ, ਬਿੰਬ, ਆਦਰਸ਼ ਨਮੂਨਾ, ਨਕਲ, ਹੂਬਹੂ ਉਤਾਰਾ, ਸੂਰਤ, ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ, ਭਾਵ, ਖ਼ਿਆਲ, ਖ਼ਿਆਲੀ ਤਸਵੀਰ, ਚਿਤਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਣੀ, ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਨਾ, ਤਸੱਵਰ, ਕੋਈ ਰੂਪ ਦੇਣਾ, ਪਰਛਾਵਾਂ ਪਾਉਣਾ, ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ, ਖਿਆਲ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਆਦਰਸ਼ ਜਾਂ ਨਮੂਨਾ ਹੋਣਾ1

{{gap}}ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬਾਂ ਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬਿੰਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਰਥ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਬਿੰਬ ਦੀ ਸਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਰੂਪ ਪਛਾਨਣਾ ਕਾਫੀ ਕਠਿਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਿੰਬ ਦਾ ਸਥੂਲ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਬਿੰਬ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ ਕਾਫੀ ਔਖਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਸ਼ਪੱਸ਼ਟੀਕਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਉਪਰਾਲਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਵਧੀ ਹੈ। &quot;ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਾ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਕਈਆਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਚਿੱਤਰ, ਕਈਆਂ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰ ਮਾਤਰ, ਕਈਆਂ ਨੇ ਭਾਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਕਲਪਨਾ-ਪ੍ਰਧਾਨ2

{{gap}}ਲੀਵਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀ ਸਿਰਜੀ ਤਸਵੀਰ ਜਾਂ ਮੂਰਤ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀ ਨਿਰਮਤ ਉਹ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਗੁਣ ਦੀ ਛੂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।3

{{gap}}ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਬਿੰਬ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਉਹ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਭਾਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੈਲੀ ਤੱਕ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰੂਪ ਤੱਕ ਪਸਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ4&lt;noinclude&gt;{{center|77/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4tiltlst0y4gbh6n0kggs147f7r256y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/90</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45390</id>
    <revision>
      <id>225475</id>
      <parentid>120948</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225475</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4564" sha1="pixfqz1vwyc2mc8atdk2bkdm34lwx8m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਝਰਨਾਟ, ਕੰਬਣੀ ਨੂੰ ਕੰਡੇ ਖੜੇ ਹੋਣੇ ਆਦਿ ਸਪਰਸ਼-ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ58 ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਚਮੜੀ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਘੱਟ ਤੇ ਸੰਕੋਚਮਈ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇ:{{Block center|&lt;poem&gt;- ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਚਿੱਠੀ ਲਾ ਕੇ ਚੁੰਮਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨੀ59
- ਬਾਤਾਂ ਚੰਨ ਮਾਹੀ ਦੀਆਂ ਪਾਵਾਂ ਵੇ ਕਬੂਤਰਾ
ਕਾਲਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਲਾਵਾਂ ਵੇ ਕਬੂਤਰਾ60
------- ਤੇਰਾ ਬੰਦਾ ਵੇਖ ਲੈ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ
ਰੱਤ ਚੁਸਦਾ ਚੰਦਰਾ ਨਹੀਉਂ ਸ਼ਰਮਾਦਾ61&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਈ ਸਾਹਿਤਕ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਗੱਲ, ਹੁਣ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ। ਇਹਨਾਂ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਿੰਬ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਬਿੰਬ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਮੋ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਬਿੰਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਸੋਚਣ-ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਿੰਬ ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਗੀਤ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਗੀਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਟੁਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੀ ਪੇਕੇ ਘਰ ਵਿਚਲੀ ਸਰਦਾਰੀ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਨਾਤਾ ਤੋੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਚਾਰ ਦਿਨ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣ ਕੇ ਲਾ ਕੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ 'ਚ ਤਾਰੀ,
ਆਹ ਲੈ ਮਾਏ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ, ਧੀਆਂ ਕਰ ਚੱਲੀਆਂ ਸਰਦਾਰੀ।62&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਉਪਰੋਕਤ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਨੁਹਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਬੰਧਤ ਧੀਆਂ ਵਿਆਹ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸਦਾ ਲਈ ਛੱਡ ਕੇ ਟੁਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਣ ਲੱਗਿਆਂ ਘਰ ਦੀ&lt;noinclude&gt;{{center|88/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pixfqz1vwyc2mc8atdk2bkdm34lwx8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/78</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45391</id>
    <revision>
      <id>225463</id>
      <parentid>120933</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225463</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="928" sha1="7504vdlm13472pythggjljw1qnyvh1i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿63. ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ, ਆਹ ਲੈ ਮਾਏ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ, ਪੰਨਾ-3

64. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-5

65. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-4-5

66. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-15

67. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-16

68. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-21

69. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-24

70. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-32

71. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-44

72. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-49

73. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-25

74. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-55

75. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-14

76. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-22

77. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-64

78. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-63

79. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-63

80. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-66

81. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-67&lt;noinclude&gt;{{center|76/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7504vdlm13472pythggjljw1qnyvh1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/91</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45392</id>
    <revision>
      <id>225476</id>
      <parentid>120949</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225476</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5005" sha1="iivp1ip4xzwy12gdv09caykwrdmujtj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਗਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਨੱਚਦੀ ਸੀ, ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧੀ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ-ਭਲਕੇ ਵਾਪਿਸ ਮੁੜਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਫੇਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਧੀ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜੋਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੀਆਂ ਤੇ ਤ੍ਰਿੰਜਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਕਾਹਤੋਂ ਛੱਡ ਗਈ ਤ੍ਰਿੰਜਣ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਨੀ ਵੱਡਿਆਂ ਮਿਜ਼ਾਜਾ ਵਾਲੀਏ,
ਤੈਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਬਲਾਉਣਾ, ਨੀ ਵੱਡਿਆਂ ਮਿਜ਼ਾਜਾਂ ਵਾਲੀਏ।67&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਉਪਰੋਕਤ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਉਹ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁੜੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਵਿੱਚ ਫਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

{{gap}}ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁਣ ਸਮਾਜਿਕ ਬਿੰਬਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਹੁਤ ਸੂਖ਼ਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ, ਪਰਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਵਰਗ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਵੱਡੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੰਮੀ-ਕਮੀਣਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਬੇਪੱਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਟਿਆਰ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਵੈਮਾਣ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। 1947 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਪਰ ਉਠਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਔਰਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਰਾਬ ਸੀ। ਔਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸਾਰਥਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਔਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਘਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਤੋਂ ਔਰਤ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, 'ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ' ਨਾ ਬਣੀ ਰਹਿ ਕੇ ਹੁਣ ਔਰਤ ਲੰਮੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਮਗਰੋਂ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੱਕ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵੰਡ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਜਿੱਥੇ&lt;noinclude&gt;{{center|91/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iivp1ip4xzwy12gdv09caykwrdmujtj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/79</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45393</id>
    <revision>
      <id>225464</id>
      <parentid>120934</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225464</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4343" sha1="5hr362o9en7pvscw3jiaf6gi5b77ymo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ9

{{gap}}ਡਾ. ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਗੁਪਤ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਬਿੰਬ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਨਿਰਮਿਤ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਰੂਪਕ, ਉਪਮਾ ਆਦਿ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਵੀ ਦੇ ਤੀਬਰ ਭਾਵ-ਆਵੇਗ ਨੂੰ ਪਾਠਕ ਤੱਕ ਪੁਚਾਂਦਾ ਹੈ।10

{{gap}}ਡਾ. ਨਗੇਂਦਰ ਨੇ ਬਿੰਬ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮਤਾ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਕਾਵਿ ਬਿੰਬ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਇੱਕ ਐਸੀ ਮਾਨਸ ਛਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ11

{{gap}}ਬਿੰਬ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੱਚਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿੰਬ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਅਨੁਭੂਤੀ, ਚਿਤਰਾਤਮਕਤਾ, ਭਾਵ, ਕਲਪਨਾ, ਅਲੰਕਾਰ, ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਮਤਭੇਦ ਹਨ ਉਥੇ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਆਵਸ਼ਕਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਨੇ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ। 'ਏਜਰਾ ਪਾਉਡ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੇ ਬਿੰਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਚੰਗੇਰਾ ਹੈ12 'ਲੀਵਿਸ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿੰਬ ਕਿਹਾ ਹੈ13 ਰਾਬਨ ਸਕੈਲਟਨ ਨੇ ਕਾਵਿ-ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਯੋਜਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਬਿੰਬ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਹੈ:4

{{gap}}ਬਿੰਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ

{{gap}}ਬਿੰਬ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇੱਕ ਨਿਸਚਿਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਆਚਾਰਯ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਸ਼ੁਕਲ ਨੇ ਰੂਪ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਜੋ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਪੜਾਅ ਹੀ ਹਨ।

{{gap}}1. ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ

{{gap}}2. ਸਿਮਰਤ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ

{{gap}}3. ਕਲਪਿਤ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ15
{{gap}}1. ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ:- ਵਿਧਾਨ-ਬਿੰਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਲੇਖਕ/ਕਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਪੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਗੋਚਰ-ਜਗਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਜਿਹਾ ਜੁਗਤ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਜਾਂ ਲੇਖਕ ਨੇ&lt;noinclude&gt;{{center|79/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5hr362o9en7pvscw3jiaf6gi5b77ymo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/92</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45394</id>
    <revision>
      <id>225477</id>
      <parentid>120950</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225477</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4978" sha1="a8tkb8zax5xx9g11aovmssxntpyvqgx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਉਦੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅਜੇ ਚੂੜਾ ਵੀ ਨਹੀ ਉਤਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਅਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿੰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਫਿੱਕਾ ਨਹੀ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ। 'ਜਠਾਣੀ' ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸਰਦਾਰੀ ਦੀ ਇਛੁੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਨਵੀਂ ਆਈ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਕੰਮੀਂ-ਕਾਰੀ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਦੀਪਕ ਦੀ ਕਲਮ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਮਹਿੰਦੀ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਗੋਹਾ ਪੈਂਦਾ ਪੱਥਣੈਂ
ਖੌਰੇ ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਕਿੱਦੇਂ ਸਾਡੇ ਗਲੋਂ ਲੱਥਣੈਂ,
ਪੀਲਾ-ਪੀਲਾ ਹੋਇਆ, ਚੂੜਾ ਰੱਤਾ ਨੀ ਜਠਾਣੀਏ।65&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮੀ-ਕਾਜੀਂ ਜੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਦਾ ਬਾਹਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਹ-ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਬਸ ਘਰ ਦੇ ਚੁੱਲੇ ਨੂੰ ਮਘਦਾ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਤਨੇਮ ਬਣ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਮਰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਤੁਣਕਾ ਵੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸੀਮ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਟੁਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਵੇਗ ਬਾਰੇ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:=
{{Block center|&lt;poem&gt;ਆਇਆ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀਂਦੈ ਵਣਜਾਰਾ, ਨੀ ਸਦ ਲਿਆ ਨਨਾਣਾਂ ਰਾਣੀਏ,
ਆਪੇ ਸਾਂਭ ਲਊਂ ਮੈਂ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਸਾਰਾ, ਨੀ ਸਦ ਲਿਆ ਨਨਾਣੇਂ ਰਾਣੀਏਂ।66&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਬੇਗਾਨੀ ਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਹ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਨਨਾਣ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨਨਾਣ ਘਰ ਦੀ ਲਾਡਲੀ ਹੈ ਤੇ ਲਾਡਲੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸੇ ਲਈ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਣਜਾਰਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਨਨਾਣ ਨੂੰ ਮੂਹਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਵਿਆਹ ਮਗਰੋਂ ਕੁੜੀ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਸਾਲ-ਛਿਮਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਧੀ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਬਤੀਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ। ਆਪਣੇ ਢੋਲ-ਮਾਹੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਸੱਸ-ਸਹੁਰੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਜੇਠ-ਜਠਾਣੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਦਿਉਰ-ਭਰਜਾਈ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਭਾਵ ਕਿ ਹਰ ਨਿੱਕੀ ਤੋਂ ਨਿੱਕੀ ਗੱਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਵਾਂ-ਧੀਆਂ ਬੈਠ ਕੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਫੋਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਹੇਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਧੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਗੱਲਾਂ ਮੁੱਕੀਆਂ ਨਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਹੇਲੀਆਂ ਤ੍ਰਿੰਜਣਾਂ ਦਾ ਚਰਖਾ ਕੱਤਣ ਵਾਸਤੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ, ਜਿਥੇ&lt;noinclude&gt;{{center|90/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a8tkb8zax5xx9g11aovmssxntpyvqgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/80</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45397</id>
    <revision>
      <id>225465</id>
      <parentid>120935</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225465</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4420" sha1="5l3kdy4z72beq8uc5j6fjjx2dawmnrh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿{{gap}}ਬਲੇਕ (Blake) ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਹਰ ਇਕ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਉਪਰ ਯਕੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿੰਬ ਹੈ (Everything Possible to be believed is an amage of truth)5

{{gap}}ਰੋਬਿਨ ਸਕੈਲਟਨ, &quot;ਬਿੰਬ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ6 ਆਕਸਫੋਰਡ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਬਿੰਬ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬੋਧ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਮਰਤੀ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ7 ਇਸੇ ਹੀ ਕੋਸ਼ 'ਚ ਬਿੰਬ ਦਾ ਅਰਥ &quot;ਮਾਨਸਿਕ ਚਿੱਤਰ&quot; ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

{{gap}}ਡਾ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ,&quot;ਬਿੰਬ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ8

{{gap}}ਉਪਰੋਕਤ ਪੱਛਮੀ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿੰਬ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੱਖ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

{{gap}}- ਬਿੰਬ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
 
{{gap}}- ਬਿੰਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}- ਬਿੰਬ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਬੋਧ (ਗਿਆਨ) ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}- ਬਿੰਬ ਕਿਸੇ ਅਮੂਰਤ ਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}- ਬਿੰਬ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਅਤੇ ਆਵੇਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਨਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}- ਬਿੰਬ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿਕ-ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਬਿੰਬ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਪੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿੰਬ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਡੀਆਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਉਪਰੋਕਤ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇ ਬਿੰਬ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਇਉਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ
{{gap}}&quot;ਬਿੰਬ ਕਵੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਅਤੇ ਆਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਮੂਰਤ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਵ ਦੀ ਪੁਨਰ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠਕ ਦੇ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਬੋਧ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਵ ਤੇ ਆਵੇਗ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸਨੂੰ ਸੁਹਜ ਤੇ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, &quot;ਬਿੰਬ ਉਹ ਚੇਤਨ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਉਤੇਜਨਾ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਿਕ ਰੂਪ&lt;noinclude&gt;{{center|78/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5l3kdy4z72beq8uc5j6fjjx2dawmnrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/93</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45398</id>
    <revision>
      <id>225478</id>
      <parentid>120951</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225478</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4681" sha1="6hihc5vvdbou8i1fjg9t6ik9htjhu9e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{gap}}ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਇਹ ਚਮਨ ਹੱਥੀਂ ਨਾ ਸਾੜੋ ਦੋਸਤੋ।70

﻿{{gap|1em}}ਗੀਤਕਾਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਭੰਡਿਆ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹੀ ਖੋਰਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਾਸ਼ ਹੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਝੂਠ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਕੋਈ ਵੁੱਕਤ ਨਹੀਂ। ਸੱਚਾ ਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਤਾਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਧੱਕੇ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਝੂਠੇ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਦਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਬੋਲਬਾਲੇ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੌਂਸ ਜਮਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਫਤ ਦਾ ਮਾਲ ਖਾ-ਪੀ ਕੇ ਲਲਕਾਰੇ ਮਾਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਜਾਂ ਭੈਅ ਨਹੀ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਈਮਾਨਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਡਰ ਕੇ ਦਿਨ ਕੱਟਦੇ ਹਨ, ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਚਿਤਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਚੋਰ ਉਚੱਕੇ ਚੌਧਰੀ ਫਿਰਦੇ ਹੰਕਾਰੇ
ਦਾਰੂ ਪੀ-ਪੀ ਚੰਦਰੇ ਮਾਰਨ ਲਲਕਾਰੇ
ਡਰ ਡਰ ਕੇ ਦਿਨ ਕੱਟਦੇ ਬੰਦੇ ਸਤ-ਸੰਗੀ
ਪਰ, ਜੋ ਤੁਧ ਭਾਵੇ ਮਾਲਕਾ! ਸਾਈ ਗੱਲ ਚੰਗੀ।71&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਉਪਰੋਕਤ ਮੁੱਖੜੇ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਬਰ ਦਾ ਘੁੱਟ ਭਰ ਕੇ ਸਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਿਆ ਉਨਾਂ ਹੀ ਬਥੇਰਾ ਹੈ।

{{gap}}ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਬਦ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੈ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਹੈ। ਬੋਲਬਾਲਾ ਉਸੇ ਦਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਲੇ ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਹੈ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਤੀਜੇ ਬਹੁਤ ਭੈੜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਰਕੇ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋੜ ਹੈ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਬੇਸ਼ਕ ਜੋਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ, ਥੱਕਹਾਰ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ਿਆਂ 'ਚ ਬੇ-ਸੁੱਧ ਹੋਏ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀ ਲੱਗਦਾ ਕਿਧਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ:
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੇਰਾ ਘਰ ਸੁਟਿਆ ਸੂ ਪੱਟ ਵੇ ਤੂੰ ਪੀਣੀ ਛੱਡ ਦੇ,
ਕੀ ਬੋਤਲ 'ਚੋਂ ਲਿਆ ਤੂੰ ਖੱਟ ਵੇ-ਤੂੰ ਪੀਣੀ ਛੱਡ ਦੇ।72&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਘਰਵਾਲੀਆਂ ਬਥੇਰੇ ਤਰਲੇ-ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਤੀ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀ ਚੱਲਦਾ।&lt;noinclude&gt;{{center|93/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6hihc5vvdbou8i1fjg9t6ik9htjhu9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/94</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45401</id>
    <revision>
      <id>225479</id>
      <parentid>120953</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225479</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4826" sha1="hz61kpgx1qoxd0yjrsh3qfq5fjmn80s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਂਹ ਪੱਖੀ ਪਹਿਲੂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਉਥੇ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਰਵੱਈਏ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਬਾਬਤ ਹੈ। ਔਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਬੁਲੰਦੀ ਨਾਲ ਇਸੇ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੇ ਸਦਕਾ ਹੀ ਤਾਂ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਮਾੜੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੀ ਵਿਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਗੱਲ ਸੋਚ ਕੇ ਕਰੀਂ ਤੂੰ ਜ਼ੈਲਦਾਰਾ! ਵੇ ਅਸੀਂ ਨਈਂ ਕਨੌੜ ਝੱਲਣੀ,
ਜ਼ਰਾ ਹੋਸ਼ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਤੂੰ ਦੁਬਾਰਾ! ਵੇ ਅਸੀਂ ਨਈਂ ਕਨੌੜ ਝੱਲਣੀ।68&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ, ਜ਼ੈਲਦਾਰਾਂ, ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦਾ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਨਿਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਪਰਦਾ ਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

{{gap}}ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੇ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ, ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਤਰਕਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਦਿਆਂ ਇਹਨਾਂ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਭੰਡਿਆ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਆਪਣਿਆਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆ ਹੋਇਆਂ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭੰਡਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਦਕਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੋਚਣਸ਼ੀਲ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਵਿੱਲਖਣਤਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਖੂਬੀ ਵੀ। ਇਹ ਖੂਬੀ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:
{{Block center|&lt;poem&gt;ਬੰਦ ਕਰੋ ਇਹ ਪੁੱਠੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਕਿਉਂ ਜਾਨਾਂ ਤੜਪਾਈਆਂ ਨੇ,
ਕਿਉਂ ਤੰਦੀਆਂ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆ ਨੇ,69&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਉਹਨਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੁਰੀਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਹਰੇਕ ਇਨਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਇੱਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਤੋਂ ਦੁੱਖੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੇਤੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨਾਲ ਦਗਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਨਿਕਲੇਗਾ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਆਮ-ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:
{{gap}}ਆਦਮੀਅਤ ਦਾ ਨਾ ਐਂ ਹੂਲੀਆ ਵਿਗਾੜੋ ਦੋਸਤੋ,&lt;noinclude&gt;{{center|92/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hz61kpgx1qoxd0yjrsh3qfq5fjmn80s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/95</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45402</id>
    <revision>
      <id>225480</id>
      <parentid>120954</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225480</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4740" sha1="3gw3r4i8musxnm8efqbfi9wjj6pb5qm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਛੱਕਦੇ ਹੀ ਦਲੇਰ ਸਨ। ਜਿਹੜਾ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ' ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਛਲਕਦਾ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਪਿਆਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਝਲਕ ਸਾਫ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਅੰਮ੍ਰਿਤ 'ਚ ਘੁਲਿਆ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦਾ,
ਇਨਸਾਨ 'ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਹੈ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦਾ।75&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੀ ਗਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪੀ ਦਾਤ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਉਪਰ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹਰੇਕ ਸ਼ਿਸ਼ ਹਰੇਕ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੈ।

{{gap}}ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਹਰੇਕ ਬੱਚਾ ਨਿਡਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਡਰ, ਭੈਅ ਨਹੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਤੋਂ ਥਿੜਕਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮ 'ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦਾ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਜਾਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਜਾਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਛੇ ਨਹੀ ਹੱਟਦਾ। ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੜਨਾ ਖਾਲਸਾ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਹੱਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਕਦੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸੇ 'ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਸੇਧਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਸੂਦ ਸਹਿਤ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਹੁਰਾਂ ਵੀ ਇਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਜਾ ਇੱਜਤਾਂ ਮਧੋਲੀਆਂ,
ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਖੇਲੀਆਂ ਲਹੂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਲੀਆਂ।76&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ, ਧੱਕਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਹੀ ਮਰਨਾ ਜਾਂ ਮਰਿਆ ਵਰਗੇ ਹੋਣਾ ਇਹ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਖਾਲਸਾ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਆਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਗ ਕੇ ਨਹੀ ਬਲਕਿ ਖੋਹ ਕੇ।

{{gap}}ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਸੌਖੇ ਕੀਤਿਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ, ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵੱਗਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਘਾਲਣੀਆਂ ਪਈਆਂ, ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿੱਚ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਸਮੋ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਫਿਜਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਹੀ ਅਸਲ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਰੰਭੀ ਗਈ ਲਹਿਰ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸਮੁੱਚਾ ਭਾਰਤ, ਪੰਜਾਬ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਅਮਰ&lt;noinclude&gt;{{center|95/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3gw3r4i8musxnm8efqbfi9wjj6pb5qm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/96</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45404</id>
    <revision>
      <id>225481</id>
      <parentid>120955</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225481</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5026" sha1="dv4f59a4qbsyp3julzcrsfu3z6vltg0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿{{gap}}ਧਰਮ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਉਤੇ ਵਾਪਿਸ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ ਜਿਸ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ 'ਸਿੱਖ ਧਰਮ' ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵਿਖਾਇਆ। ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦਾ ਚਾਨਣ ਕੀਤਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਡਾਂ, ਫੋਕੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਖੋਖਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਆਦਿ ਦੀ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੀ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਚਾਨਣ ਵਰਤਾਉਣ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਨਕਾਣੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ,
ਦਾਤਾਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਗਤ ਦਾ ਭੈਅ ਤੇ ਭਰਮ ਮਿਟਾਇਆ।73&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਸਮੁੱਚੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਭੈਅ ਅਤੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਹੀ ਸਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਡਿਆਇਆ ਸੀ। ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਰਵ-ਉਤੱਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਹੀ ਸਨ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੰਡਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਝੂਠੇ ਵਿਖਾਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਾ ਕੇ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥਮਈ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤੋਰਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਫੋਕੇ ਕਰਮ-ਕਾਡਾਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਖੁੱਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਾਹ ਦਿਵਾਇਆ। ਜਿਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਬੇੜੀ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਲੜ ਲਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
{{Block center|&lt;poem&gt;ਉਹਦੀ ਧੂੜੀ ਮੱਥੇ ਲਾ ਕੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋਣ ਸਾਰੇ,
ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵੀਰਾ ਡੁੱਬੇ ਜਾਂਦੇ ਬੇੜੇ ਤਾਰੇ।74&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਤਰ ਗਏ ਜਿਹੜੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

{{gap}}ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 'ਖਾਲਸਾ' ਸਿਰਜਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹੀ ਚੀਜ਼ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਜਣ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕ ਕੇ ਕੋਈ ਦਲੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਬਲਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ&lt;noinclude&gt;{{center|94/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dv4f59a4qbsyp3julzcrsfu3z6vltg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/97</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45406</id>
    <revision>
      <id>225482</id>
      <parentid>120957</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225482</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2990" sha1="7mh13t0vbjciuzuwtwv9larlti9yvll" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਪ੍ਰਬੰਧ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ, ਉਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਹਜ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾਇਆ ਹੈ। ਆਪ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਚਿਤਰਣ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿਆਰ-ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਸਾਰਥਕ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। 'ਆਹ ਲੈ ਮਾਏਂ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ' ਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਸਾਹਿਤਕ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਤਿਅੰਤ ਮੁੱਲਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਰਗੀ ਮਿਠਾਸ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸਦੀਵਤਾ ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਦਮਨਕਾਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵਸਤੂ-ਸਮੱਗਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਕੇਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਟੇ। ਆਪ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਹਲਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਆਪ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਆਪ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲੱਚਰਤਾ ਦੇ ਬੂਹੇ ਖੜ੍ਹਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਪ ਦੇ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਬਣ ਗਏ। ਅੱਜ ਵੀ ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦੇ ਗੀਤ ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।&lt;noinclude&gt;{{center|97/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7mh13t0vbjciuzuwtwv9larlti9yvll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/98</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45407</id>
    <revision>
      <id>225483</id>
      <parentid>120958</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225483</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4765" sha1="crjv3s3r1gyoew3csr8hgi9vz61mvy0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇ ਬੰਨਿਆ ਮੁੱਢ ਕਹਾਣੀ ਦਾ,
ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਮਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ।77&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਅਮਰ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਜੇਕਰ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਗੇ ਨਾ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅੱਜ ਵੀ ਅਸੀਂ ਗੁਲਾਮ ਹੀ ਹੁੰਦੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ ਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਸ ਦੇਸ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਦੇਸ ਆਜ਼ਾਦ ਹਵਾ ਇੱਕ ਨਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਾਹ ਜਰੂਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ ਦੇਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਝੰਡਾ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਹੈ ਤਿਰੰਗਾ, ਹਰਿਆਲੀ, ਸੁਖ-ਸ਼ਾਤੀ, ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾ ਝੰਡਾ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਹ ਤਿਰੰਗਾ ਅਸਮਾਨ ਉਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਹੁਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:{{Block center|&lt;poem&gt;ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਉਪਕਾਰ ਕਮਾਏ ਇਸ ਨੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਤੇ,
ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਵੇ ਅਸਮਾਨ ਤੇ।78&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}ਸੋ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਉਪਰੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਆਪ ਨੇ ਨਾਮਾਤਰ ਜਿਹੇ ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਬ ਹੀ ਸਿਰਜੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫੇਰ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਬਿੰਬ ਆਮ ਜਨ-ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਆਮ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਿੰਬ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਰੇ ਬਿੰਬ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਬਿੰਬ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਹਨ। ਜੋ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਰੂਪ ਅਤੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਥਾਂ ਹੈ।

{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਆਪ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਰਗੀ ਸਾਦਗੀ, ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਾਤਮਕਤਾ ਹੈ। ਜੈਤੋਈ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਮਾਨਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਆਪ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਦੀ ਕਲਾ ਉਤੇ ਆਪ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਦੀ ਛਾਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਦਕਾ ਆਪ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਝਟਪਟ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

{{gap}}ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਸਮਾਜੀ&lt;noinclude&gt;{{center|96/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>crjv3s3r1gyoew3csr8hgi9vz61mvy0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/99</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45409</id>
    <revision>
      <id>225484</id>
      <parentid>120959</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225484</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1991" sha1="kegy2zp2nu0m2hawmraj4wzmw89gxl7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿30. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ, ਪੰਨਾ-15

31. ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਕਾਵਿ ਬਿਬ, ਪੰਨਾ-59

32. C.Day Lewis, The Poetic Image, Page-22

33. Bliss Perry, The Study of Poetry, Page-94-95

34. ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਕਾਵਿ ਬਿੰਬ, ਪੰਨਾ-60

35. K. Langer, Feeling and Form Page-48

36. ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਕਾਵਿ ਬਿੰਬ, ਪੰਨਾ-61, ਉਦਰਿਤ

37. ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ, ਆਹ ਲੈ ਮਾਏ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ, ਪੰਨਾ-13

38. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-17

39. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-18

40. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-45

41. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-46

42. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-49

43. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-54

44. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-67

45. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-68

46. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-77

47. ਡਾ. ਕੁਮਾਰ ਵਿਮਲ, ਸੌਂਦਰਯ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ, ਪੰਨਾ-22

48. ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ, ਆਹ ਲੈ ਮਾਏ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ, ਪੰਨਾ-60

49. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-61

50. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-65

51. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-72.

52. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-72

53. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-65

54. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-43

55. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-19

56. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-17

57. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-61

58. ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਕਾਵਿ ਬਿੰਬ, ਪੰਨਾ-65

59. ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ, ਆਹ ਲੈ ਮਾਏਂ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ, ਪੰਨਾ-18

60. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-58

61. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-59

62. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-13&lt;noinclude&gt;{{center|99/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kegy2zp2nu0m2hawmraj4wzmw89gxl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ – ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੀਤ ਕਲਾ.pdf/100</title>
    <ns>250</ns>
    <id>45410</id>
    <revision>
      <id>225485</id>
      <parentid>120961</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225485</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2657" sha1="ox48w06dk0ebtwpnjgypc2qpixciyft" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|﻿{{x-larger|'''ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ'''}}
}}&lt;/noinclude&gt;1. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ-330

2. ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬ, ਪੰਨਾ-5

3. C.Day Lewis, The Poetic Image, Page-8

4. ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਲੋਕ, ਪੰਨਾ-210

5. Blake, as quoted by C.Day Lewis. The Poetic Image Page.27

6. Robin Skelton, The Poetic Pattren, Page-91

7. Oxford English Dictionary, Vol-V, Page-52

8. ਡਾ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਵਿ ਚਿਤ੍ਰਣ, ਪੰਨਾ-15

9. ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬ, ਪੰਨਾ-52, ਉਦਰਿਤ

10. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-104, ਉਦਰਿਤ

11. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-8, ਉਦਰਿਤ

12. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-8, ਉਦਰਿਤ

13. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-9, ਉਦਰਿਤ

14. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-9, ਉਦਰਿਤ

15. ਪ੍ਰੋ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਵਿ-ਅਧਿਐਨ, ਪੰਨਾ-16, ਉਦਰਿਤ

16. George Whalley, as Quoted by C.Day Lewis, The Poetic Image, Page-76

17. A. Richards, Principales of Literary Criticism, Page-106

18. ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬ, ਪੰਨਾ-9, ਉਦਰਿਤ

19. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-9, ਉਦਰਿਤ

20. ਉਹੀ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-10, ਉਦਰਿਤ

21. C.Day Lewis, The Poetic Image, Page-29

22. ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬ, ਪੰਨਾ-11, ਉਦਰਿਤ

23. ਸੇਖ ਫਰੀਦ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ-1383

24. ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਵੱਡਾ ਵੇਲਾ, ਗਜ਼ਲਾਂ, ਪੰਨਾ-57

25. ਮੰਗਲ ਮਦਾਨ, ਇੱਲਤਾਂ ਕਰਦਾ ਸੁਰਜ, ਪੰਨਾ-110

26. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ-141

27. ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਲੂਣਾ, ਪੰਨਾ-35

28. ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਸਾਵੇਂ ਪੱਤਰ, ਪੰਨਾ-16

29. ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਸੰਪੂਰਨ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਪੰਨਾ-69-70&lt;noinclude&gt;{{center|98/ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ox48w06dk0ebtwpnjgypc2qpixciyft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਮੇਰੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ.pdf/1</title>
    <ns>250</ns>
    <id>58055</id>
    <revision>
      <id>225595</id>
      <parentid>158882</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225595</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5395" sha1="f2hn84yz2cwdk82p0pqvnjmnjpwuvis" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{center|&lt;big&gt;'''ਮੇਰੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ'''&lt;/big&gt;}}

{{center|&lt;big&gt;'''ਮੈਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ 'ਚ ਵੜ ਕੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਘੜੇ ਨੇ'''&lt;/big&gt;}}

{{center|- ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ}}

{{gap}}ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਕਦੇ ਬੱ ਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਮਰਦ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਖਹਿ ਕੇ ਵੱਡੇ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਮਰਦ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਮਰਦ ਪਾਤਰਾਂ 'ਤੇ ਐਨੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਵੱਡੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਕਿਸਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਢੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਈ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਅ ਦੇਖੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਕਸੂਰਵਾਰ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ 'ਮੈਂ' ਪਾਤਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ 18 ਸਾਲ ਬੀਤਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਜਿਹਨ ਵਿਚੋਂ ਮਰੀ ਨਹੀਂ ਇਹਦੀ ਉਮਰ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੂਜੀ ਪਾਤਰ ਕਹਾਣੀ 'ਲੰਘ ਚੱਲੀ' ਦੀ ਬੁੱਢੀ 'ਮੈਂ' ਪਾਤਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਢੀਆਂ ਦੀ ਖੰਡਤ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਧਖੜ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਮਾਸਾਹਾਰੀ', 'ਦੇਵਕੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ', 'ਮਹਾਮਾਯਾ', 'ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ', 'ਜਨੇਊ' ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਧਖੜ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਤਰ ਅੰਦਰੋਂ ਬੜੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਖਿੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਕਿਸਮ ਕੁਆਰੀਆਂ ਤੇ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ 'ਇੰਦੂਮਣੀ' ਤੇ 'ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ', 'ਦੀਪਾ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ' ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੋਬਨ ਮੱਤੀਆਂ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਐਨੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਈਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}'ਚਾਨਣ ਦੀ ਲੀਕ' ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਪਾਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਕੱਦ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਨਹੀਂ ਉਭਰਦੇ। ਮਰਦ ਪਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਦਿੱਖ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਆਏ ਹਨ ਉਹ ਮਰਦ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੁਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹਦੇ ਕਾਰਨ ਮਰਦ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਦਾਬਾ ਤੇ ਜੁਲਮ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਮੇਰੇ ਮਨ 'ਤੇ ਅਚੇਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੌਰ ਮੁਢਲਾ ਸੀ। ਢੇਰਾ ਦਾ ਢੇਰ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪਾਤਰ ਘੜ ਹੋਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਜਿਹਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨ' ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ 1990 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ 'ਚਰਨੋ' ਮੇਰੇ ਜਿਹਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਦਾ ਪਤੀ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੈ। ਚਰਨੋ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਦਿਹਾੜੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਸੱਸ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਉਹਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਾੜਾ ਹੈ। ਚਰਨੋ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਆਲੂ ਪੁੱਟਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਇਕ ਕੁੜੀ ਹੈ 'ਕਿਰਨ' ਮੈਂ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁੜੀ ਪਿਓ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵੱਲ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f2hn84yz2cwdk82p0pqvnjmnjpwuvis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਮੇਰੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ.pdf/2</title>
    <ns>250</ns>
    <id>65140</id>
    <revision>
      <id>225596</id>
      <parentid>187012</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225596</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6676" sha1="qz4g3c2yrst6uai1gpvwr50twi0oja8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਖੜਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, &quot;ਭਾਬੀ ਕਿਰਨ ਤਾਂ ਸੱਚ ਮੁਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨ ਹੋ ਨਿਬੜੀ ਆ, ਜਿਸਨੇ ਤੇਰਾ ਵੇਹੜਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।&quot;

{{gap}}ਇਹ ਚਰਨੋ ਦਾ ਪਾਤਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਪਾਤਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮੈਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਜੋੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ 'ਚਰਨੋਂ' ਨਾਂ ਦੀ ਪਾਤਰ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ 'ਦੀਪਾ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ' ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਮਿੰਦੋ ਜੋਬਨ ਮੱਤੀ ਮੁਟਿਆਰ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਬੰਦੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਦੋ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਦੀਪਾ ਅਜਿਹਾ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਾਢੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਵੇਲੇ ਤੁਰਿਆ ਪਾਂਧੀ, ਆਪਣੇ ਲਹੂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ' ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਉਭਰਦਾ।

{{gap}}ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਉਭਾਰੀਆਂ ਉਹ ਸੰਵਾਦੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਉਭਾਰੀਆਂ। ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਮੈਂ ਸ਼ੈਤਾਨ ਤੇ ਇੰਦੂਮਣੀ' ਪੁਸਤਕ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਮੌਲਿਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 1990 ਤੋਂ 1996 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬੜੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਚਿਤਰੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਾਠਕ ਚੇਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਲਾਈ ਕਹਾਈ ਦੀ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਕਿੱਥੋਂ ਲੱਭੀ? ਜਾਂ ਢਿਮਕਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਕਾਮ ਦੀ ਭੁੱਖੀ ਔਰਤ ਕਿਵੇਂ ਕਾਬੂ ਆਈ? ਜਾਂ ਜੋਬਨਮੱਤੀ 'ਇੰਦੂਮਣੀ' ਕਹਾਈ ਦੀ ਔਰਤ ਦਾ ਕੀ ਰਹੱਸ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਚਿਹਰੇ ਤਾਂ ਸਧਾਰਨ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਪਾਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਚਿਤਰੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀ ਇਹ ਉੱਭਰੇ ਤਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਗਏ। ਇਹਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ।

{{gap}}ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀ 'ਕਸੂਰਵਾਰ' ਹੈ ਜਿਹਦੀ ਅਸਲ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਚਰਿਚਤ ਰਹੀ। ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਬੁੱਢੀ 'ਮੈਂ' ਪਾਤਰ ਜੋ ਕਈ ਮਰਦਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਉਹਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਗੰਢਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਹਦੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਨੂੰ ਹ ਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ 'ਚ ਬੱਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਤਰ ਜੋ ਬੁੱਢੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਚਿੱਤਵ ਰਹੀ ਹੈ।
 
ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਬੁੱਢੀ 'ਮੈਂ' ਪਾਤਰ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਅਮਰੋ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਥਣ ਰੱਜੋ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਹ ਗੱਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ ਕਿ ਰੱਜੋ ਦਾ ਉਹਦੇ ਘਰਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਕਰੰਟ ਵਾਂਗ ਅਸਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ 'ਚ ਸੁੱਤੀਆਂ ਪਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਤਲ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਸੁੱਤੀਆਂ ਪਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਮੈਂ ਭੱਜ ਕੇ ਉਸ ਘਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਾ, ਜਿੱਥੇ ਕਤਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ 10-12 ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਮੈਂ ਭੀੜ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਕਤਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਰੱਜੋ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਖਰਾ ਸੀ ਤਾਂ ਧੜ ਵੱਖਰਾ, ਲਹੂ ਦੇ ਛੱਪੜ 'ਚ ਉਹਦੀ ਲੋਥ ਮੇਰੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ। ਢਾਈਆਂ 'ਚ 'ਰੱਜੋਂ' ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਮੈਂ ਕੰਨ ਵਲੇਟ ਕੇ ਸੁਣਦਾ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਬਰਾਂ 'ਚੋਂ ਦੱਬੇ ਮੁਰਦੇ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਲੋਕ ਉਵੇਂ 'ਰੱਜੋਂ' ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ 'ਕਸੂਰਵਾਰ'&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qz4g3c2yrst6uai1gpvwr50twi0oja8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਮੇਰੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ.pdf/3</title>
    <ns>250</ns>
    <id>65379</id>
    <revision>
      <id>225597</id>
      <parentid>187014</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225597</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6747" sha1="0e4mzc6jkrrqy7mjqcjlotb49r7wjhw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਕਹਾਈ 'ਚ 'ਰੱਜੋ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਆਂਦਾ, ਪਰ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢ 'ਚ ਰਹਿੰਦੀ ਔਰਤ 'ਆਮਰੋ' ਸੀ, ਜਿਹਦੀ 'ਰੱਜੋਂ' ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਾਂਝ ਸੀ ਤੇ ਜਿਹਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਬੰਧ ਖਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਨ। ਉਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਅਨੇਕਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮੈਂ ਦੇਖੀਆਂ-ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਮਨ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਉਹਦੇ ਲਈ ਮਾੜੇ ਤੋਂ ਮਾੜੇ ਲਫਜ਼ ਵਰਤਦੇ ਸਨ ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਉਹਨੂੰ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਸਟਮ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ 'ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਮੈਂ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਉਸਾਰੇ। ਦੋ ਕੁ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਕਹਾਈ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੋਧੀ। ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਨੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਲ ਦਿੱਤੀ। ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਹ ਐਡੀ ਵੱਡੀ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਉਭਰੇਗੀ। ਉਹ ਔਰਤ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਉਸ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਬੁੜ੍ਹੀ ਦੇ ਹੁੱਕੀ ਪੀਣ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਮੈਂ ਆਪਣੀ 'ਨਾਨੀ' ਤੋਂ ਲਿਆ। ਮੇਰੀ ਨਾਨੀ ਹੁੱਕੀ ਪੀਂਦੀ ਹੈ। ਕੌੜੇ ਤੰਬਾਕੂ ਦੇ ਧੂੰਏ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਤਾਂ ਹੀ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਹਾਣੀ 'ਚ ਬੜੇ ਯਥਾਰਥਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਬੁੱਢੀ ਦੇ ਹੁੱਕੀ ਪੀਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਛਪਦੀ ਹੈ ਜਿਹਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਹੁੱਕੀ ਪੀਂਦੀ ਬਲਿਊ ਫਿਲਮ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਹੁੱਕੀ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਚੋਰੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਹੋਈ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜਿਹਦੀ ਚੋਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਸੂਰਵਾਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਬੁੱਢੀ ਦਾ ਹੁੱਕੀ ਪੀਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਨਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਖੰਡਤ ਅਤੀਤ ਵੱਲ ਝਾਕਣਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜੇ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੁੱਢੀ ਨੂੰ ਹੁੱਕੀ ਪੀਣ ਲਾ ਦਈਏ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਾਤਰ ਉਦੋਂ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਬਾਰਲੀਆਂ ਪੰਜ ਛੇ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਾਤਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਨਿਰੂਪਮਾ ਦੱਤ ਨੇ ਇਹਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ। ਇਸ ਸਟੇਜ ਤੇ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਦੀ ਮਨੋ ਅਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ਸੀ ਉਦੋਂ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਮਸਾਂ 26 ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਮਰ ਤਾਂ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬੁੱਢੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਉ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਜਿਹੀ ਕਿਉਂ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਹੀ।

{{gap}}'ਕੀੜਾ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਉਭਰ ਸਕੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਦ ਪਾਤਰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੈ। ਜਿਹਨੂੰ ਕਾਮ ਦਾ ਭੋਖੜਾ ਹੈ। 'ਪਿੰਜਰ' ਕਹਾਣੀ 'ਚ ਔਰਤ 'ਮਾਂ' ਪਾਤਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਗਰੀਬੀ ਲਚਾਰੀ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਪਿਸ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਔਰਤ ਦੀ ਤ੍ਰਸਾਦੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਹੈ।

{{gap}}'ਜਨੇਊ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਔਰਤ 'ਮੈਂ' ਪਾਤਰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਭਾਰ ਪੈਣ ਦੀ। ਜਿਹਦੇ ਕਰਕੇ ਉਹਦੀ ਮਨੋ ਅਵਸਥਾ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਤਰ ਮੇਰੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਬੜੀ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0e4mzc6jkrrqy7mjqcjlotb49r7wjhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਮੇਰੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ.pdf/4</title>
    <ns>250</ns>
    <id>65380</id>
    <revision>
      <id>225598</id>
      <parentid>187016</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225598</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6524" sha1="juktxzmexbt7ooh9xqp5rdo0qcdnwzi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹਦੀਆਂ ਫੀਲਿੰਗ ਜਾਣ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਰੋਗ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚੁੰਬੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਔਰਤ ਕੋਲੋਂ ਪਤਾ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਹਮਦਰਦ ਬਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਦਾਰੂ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਦਾਰੂ ਕਾਟ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਕੂਨ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਸਬੰਧੀ ਮੈਂ ਲੇਡੀ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਵੀ ਸਲਾਹ ਲਈ ਫਿਰ ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੇਰੀ ਕਲਪਨਾ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਜਿਹਨੂੰ ਕਹਿਦੇ ਨੇ ਕਿ ਕਹਾਣੀ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੱਝ ਦੇ ਭਾਰ ਪੈਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਖੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਦਰਦ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਮੈਂ 'ਮੱਝ' ਦਾ ਪਾਤਰ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਹਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਪਾਤਰ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਭਾਰ ਪੈਣ ਦੀ ਹੈ। ਮੱਝ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ-ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ 'ਚ ਜੁੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਮਾਨਸਕ ਕੰਗਾਲੀ ਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੀ ਮਨੋ ਅਵਸਥਾ ਉਦੋਂ ਖਿੰਡਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਘਰ ਦੇ ਉਹਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਮੱਝ' ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਕੋਲ ਪਾਤਰ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਤਰ ਸਿਰਜਣਾ ਥਾਣੀਂ ਲੰਘ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

{{gap}}'ਵਿੱਥਾਂ ਦੇ ਆਰ ਪਾਰ' ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਰਦ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਉਭਰਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।

{{gap}}'ਇੰਦੂਮਣੀ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਪਾਤਰ 'ਇੰਦੂ' ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦੀ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਪਾਰੇ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਮੈਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਵਿਚੋਂ ਫੜੀ ਜਿਹੜੇ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤ ਸੀ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਅਸਲ ਪਾਤਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਚੀਆਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਹੈ। ਜਿਹਦੇ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਡੀ ਇਹ ਮੁਹੱਬਤ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਸਾਲ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਸੁਖਾਤ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਪੁੱਠਾ ਚੱਲਿਆ, ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੁਹੱਬਤ ਟੁੱਟ ਗਈ ਤਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁਖਾਂਤ ਵਾਪਰੇਗਾ। ਉਸ ਮੁਟਿਆਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਨੈਗੇਟਿਵ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ 'ਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘੜ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਉਸ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਹੜੀ ਦੂਜੇ ਮਰਦ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਗਲਤ-ਫਹਿਮੀ ਕਰਕੇ, ਪਰ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਜੇ ਮਰਦ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਫੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ। 'ਇੰਦੂਮਣੀ' ਕਹਾਣੀ 'ਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਸਹਿ-ਸੁਭਾਅ ਆ ਗਏ ਜਿਹੜੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਇੰਦੂਮਣੀ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਦੇ ਹਨ।

{{gap}}'ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ' ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ '''1997''' ਤੋਂ '''2004''' ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਮੈਂ ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਫੜਦਾ ਹਾਂ। 'ਮਾਸਾਹਾਰੀ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ 'ਮੈਂ' ਪਾਤਰ ਛਿੰਦੋ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਮੈਂ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>juktxzmexbt7ooh9xqp5rdo0qcdnwzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਮੇਰੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ.pdf/5</title>
    <ns>250</ns>
    <id>65381</id>
    <revision>
      <id>225599</id>
      <parentid>187018</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225599</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6789" sha1="leu5x71orlaxy1dfe90iqiaq1ym15ml" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਲਿਤ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਮੁਕ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਈ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਔਰਤ ਆਪਣੇ 'ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀ ਮਰਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ 'ਛਿੰਦੋ' ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਔਰਤ ਪੈਸੇ ਲਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸਗੋਂ ਉਹਦੀ ਸਰੀਰਕ ਲੋੜ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੰਦਾ ਚਾਹੇ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਘਰਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬਾਹਰਵਾਲਾ ਉਹ ਚਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਮੇਰੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੋਵੇ।

{{gap}}ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਅਸਲ ਔਰਤ ਬਿਮਲਾ ਸਾਡੇ ਘਰ ਸਫਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਲੀਕੇਵਾਲੀ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ। ਉਹਦਾ ਪਤੀ ਉਹਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਧ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਆ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਮਜਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹਦੀ ਤ੍ਰਸਦੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਐਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕੋਠੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੀਮੀਆਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਤ੍ਰਬਕਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਪਤੀਆਂ 'ਤੇ ਡੋਰੇ ਪਾ ਲਵੇਗੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਸਫਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖਦਾ। ਖੈਰ ਉਹ ਸਾਡੇ ਘਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਬੇਝਿਜਕ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ? ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਤਾਂ ਪਾਤਰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਿਓਂ ਉਹਨੂੰ ਪਾਤਰ ਲੱਭੇ ਤੇ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ਼ ਪਤਾ ਕਰ ਲਵੇ। ਸੋ ਮੈਂ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਬੰਗ ਔਰਤ ਵਿਚੋਂ ਹੀ 'ਮਾਸਾਹਾਰੀ' ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਜੀ ਗਈ। ਉਹ ਬੜੀ ਦਬੰਗ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸੰਗ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, “ਭਾਜੀ ਮੈਂ ਸਬੰਧ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਪੈਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬੰਦਾ ਸੋ-ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਐਂ ਸਮਝਦਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਗੁਲਾਮ ਹੋ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਆ।' ਅਜੇ ਵੀ ਉਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

{{gap}}'ਦੇਵਕੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਉਰਫ਼ ਦੇਵਕੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਉਰਫ਼ ਦੇਵਕੀ ਉਪਭੋਗੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉੱਚੀਆਂ ਖਹਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜੀਉਣ ਲਈ ਤਾਂਘਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਸਟਮ ਅੱਗੇ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਰ ਹੀਲਾ ਵਰਤਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਕਤ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਵਿਹਾਰ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਢਾਲਿਆ। ਇਸ ਪਾਤਰ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ। ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਉਹਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਅ ਮੈਂ ਦੇਖੇ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਰੋਹਤ ਨਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੋਹਤ ਮੈਂ ਖੁਦ ਹਾਂ। ਇਹ ਔਰਤ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਮੋਹ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅੰਨਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਲੱਗਦਾ ਇਹ ਔਰਤ ਮੈਨੂੰ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਲਾਤ ਕਈ ਵਾਰ ਬਣੇ। ਕਦੇ ਲੱਗਦਾ ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਇਸ ਔਰਤ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤਵਾਜਨ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਨਿਡੱਰ ਔਰਤ ਸੀ। 'ਚੁੱਪ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਸ਼ੋਰ' ਕਹਾਣੀ 'ਚ ਦੋ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਮਾਂ ਕਰਮਜੀਤ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਖੜ ਕੇ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ।

{{gap}}'ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ' ਕਹਾਣੀ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵੀਕਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ ਮੰਚ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਿਲੀ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਲਕ ਉਸ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਕੋਲੋਂ ਅਖਬਾਰ ਕੰਪੋਜਿੰਗ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>leu5x71orlaxy1dfe90iqiaq1ym15ml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਮੇਰੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ.pdf/6</title>
    <ns>250</ns>
    <id>65382</id>
    <revision>
      <id>225600</id>
      <parentid>187020</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225600</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6901" sha1="sc4xd693xijvpgtqd6jv8ah3fn9n7fx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਕੋਲ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਗਾਹਕ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਬੜਾ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਖਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਫਿਰ ਲੰਮੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਦਾ ਸੁਭਾ ਖੁੱਲਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆ ਜਾਂਦਾ ਅਸੀਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਂਦੇ। ਕੁੜੀ ਦਾ ਬਾਪ ਥੱਲਿਓ ਚਾਹ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਅਗਾਹ ਵੀ ਟੱਪ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪ ਬੀਤੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਦੇ ਅੱਥਰੂ ਕੀ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਮੈਂ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਗਈ। ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ ਦਾ ਸਿੰਬਲ ਕਹਾਈ 'ਚ ਸੱਚੀ ਘਟਨਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਚੁਬਾਰੇ 'ਚ ਸਿਵ ਜੀ ਦਾ ਕੰਲੈਡਰ ਟੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਹਦਾ ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਭਿਆਨਿਕ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੰਲੈਡਰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਲੈਡਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਆ ਕੇ ਟੰਗਿਆ ਸੀ।

{{gap}}'ਮਹਾਮਾਯਾ' ਕਹਾਮਣੀ 'ਚ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੈਂ ਅਨੇਕਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇਕ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਗੌਤਿਮ ਬੁੱਧ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ ਮਹਾਮਾਯਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਸ ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ ਔਰਤ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤੀ। ਕਹਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਮਾਂ ਸਿਰਜ ਹੋ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਹਾਮਾਯਾ ਬਣਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਏਥੇ ਮੈਂ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਦੀ ਫੀਲਿੰਗ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਹੈ।

'ਮਰਨ ਰੁੱਤ' ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮੇਰਾ ਨਵਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ '''2006''' ਤੋਂ '''2010''' ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਮਰਦ ਨਾਇਕ ਪਾਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਐਨੀਆਂ ਚਰਚਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਬ ਹੀ ਲਿਆ। ਤਕੜਾ ਮਾੜੇ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਸੂਲ ਹੈ। ਰਹਿਮਤ ਮਸੀਹ ਮੱਟੂ, ਭਿਕਸੂ ਗਿਆਨ, ਚੌਧਰੀ ਫ਼ਕੀਰ ਚੰਦ ਅਤੇ ਮਰਨ ਰੁੱਤ ਦਾ 'ਮੈਂ' ਪਾਤਰ ਐਡੇ ਤਕੜੇ ਚਿਤਰੇ ਗਏ ਕਿ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਫਤਵਾ ਦੇ ਕੇ ਵੱਡੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਦਰਅਸਲ ਕਹਾਣੀ 'ਚ ਜੋ ਜਾਨਦਾਰ ਪਾਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੀ ਦੇਰ ਤੀਕ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸਮੁੱਚੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ 'ਲੰਘ ਚੱਲੀ' ਦੀ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ 'ਮੈਂ' ਪਾਤਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਔਰਤ ਬੁਢਾਪੇ 'ਚ ਇਕੱਲਤਾ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾਉਂਦੀ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਚਿਤਵਦੀ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਮਨ ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਗੱਲਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਦੀ ਅਸਲ ਪਾਤਰ ਮੇਰੀ ਨਾਨੀ ਹੈ। ਜਿਹਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਚਿਤਰ ਚੁੱਕਾ ਸਾਂ। ਨਾਨੀ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪ ਮੇਰੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਉਹ 'ਕਸੂਰਵਾਰ' ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ 'ਪਰਛਾਵੇਂ' ਦੀ ਕਰਮੀ, ਚਾਹੇ 'ਪਿੰਜਰ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਤ੍ਰਲੋਕੇ ਦੀ ਮਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਾਨੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਾ ਕੇ ਘੜਿਆ। ਪ੍ਰੰਤੂ 'ਲੰਘ ਚੱਲੀ' ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਨੀ ਦੇ ਸੁਭਾ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬੜੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨਾਨੀ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਪਾਤਰ ਕੱਢਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਪਾਤਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੀ। ਇਸੇ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sc4xd693xijvpgtqd6jv8ah3fn9n7fx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਮੇਰੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ.pdf/7</title>
    <ns>250</ns>
    <id>65383</id>
    <revision>
      <id>225601</id>
      <parentid>187022</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225601</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6598" sha1="c80opxi6k25odsu7vf4l04gf3i9zdni" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਕਰਕੇ ਕਈ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਪਾਤਰ ਨਾਵਲ ਦੀ ਹੈ। ਨਾਨੀ ਦਾ ਲੰਮਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਅ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਨਾਨੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਜਿਹਨੂੰ ਮੈਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

{{gap}}'ਗੰਧ' ਕਹਾਣੀ ਸਾਡੇ ਗੁਵਾਂਢ ਵਿਚ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਪਾਪੜ ਵੇਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਆਮ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਔਰਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤੀ ਤਲਾਕ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੋਰੀ ਉਸ ਦੇ ਪਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਉਹਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪੇਕੀ ਬੈਠੀ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਬਾਰੇ ਤੇ ਉਸ ਗੋਰੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਇਹ ਔਰਤ ਉਦੋਂ ਮਨ 'ਚ ਕੀ ਸੋਚਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਉਹਦਾ ਪਤੀ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ਲਈ ਮੇਮ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਂ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਦੇ ਮੁਹਰੇ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਸੁਪਨਾ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਸੀ। ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਗਵਾਂਢ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪੁੱਛਦੀਆਂ, &quot;ਨੀਂ ਮੇਮਾ ਤਾਂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਨਚੋੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਦੀ ਜੂਠ ਤੇਰੇ ਪੱਲੇ ਪਾਊ।&quot; ਉਦੋਂ ਉਹਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨੂੰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਮੇਮ ਹੈ। ਗਵਾਂਢ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਾ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਫਿਰ ਇਕ ਨੁਕਤੇ ਤੇ ਆ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜਨ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀ 'ਗੰਧ' ਬਣ ਗਈ।

'ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਅਸਲ ਪਾਤਰ ਮੇਰੀ ਮਾਸੀ 'ਸੱਤਿਆ' ਹੈ। ਇਸ ਮਾਸੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਕੋਲ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਬੜੇ ਥਪੇੜੇ ਖਾਧੇ। ਪਰ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਸੀ 'ਕਰਮਾ ਦੀ ਮਾਰ' ਸਮਝਦੀ ਹੈ। 'ਢਿੱਡ ਦੀ ਆਂਦਰ' ਕਿਵੇਂ ਮਾਂ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਾਈ ਦੇ ਪਾਤਰ ਚੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਐਨਾ ਦੁੱਖ ਕਿ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਲੀਲਾ ਖਤਮ ਕਰ ਲਵੇ। ਪਰ ਮਾਸੀ ਨੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜਸਨ ਵਾਂਗ ਲਿਆ। ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਦੂਜੇ ਦਾ ਝੱਟ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਸੀ ਨਾਲ ਇਸ ਕਹਾਣੀ 'ਚ ਮੈਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਨਾਨੀ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਫੜ ਸਕਿਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਮਾਸੀ ਵੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪਾਤਰ ਹੈ।

{{gap}}'ਕਸੂਰਵਾਰ', 'ਮਾਸਾਹਾਰੀ', 'ਜਨੇਊ', 'ਮਹਾਮਾਯਾ', 'ਗੰਧ', 'ਲੰਘ ਚੱਲੀ', 'ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ' ਆਦਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤ 'ਮੈਂ' ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਅਚੇਤ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ, ਦਬਾਅ, ਕੁੰਠਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਣਾਓ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਬੜੀ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅੰਦਰੋਂ ਬੜੀਆਂ ਅਸਹਿਜ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 'ਦੇਵਕੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਉਰਫ਼ ਦੇਵਕੀ, 'ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਮਾਸੀ ਵਰਿਆਮੀ ਆਦਿ ਪਾਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਐਨੇ ਰੂਪ, ਐਨੇ ਰਹੱਸਾਂ ਸਮੇਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਫੜ ਸਕਿਆ ਹਾਂ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਗੁੰਝਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮਸਲੇ ਮੈਂ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ 'ਚੋਂ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਐਡੇ ਵੱਡੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਆਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆ ਬਾਰੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c80opxi6k25odsu7vf4l04gf3i9zdni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਮੇਰੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ.pdf/8</title>
    <ns>250</ns>
    <id>65384</id>
    <revision>
      <id>225602</id>
      <parentid>187024</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>225602</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="335" sha1="8pns3x03gvn31213u2hvr2zq8ibamsz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਵਿਚੋਂ ਘੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਜੁੱਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ।

{{center|'''****'''}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8pns3x03gvn31213u2hvr2zq8ibamsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਚੰਦ੍ਰਕਾਂਤਾ ਸੰਤਤਿ ਭਾਗ 20.pdf/9</title>
    <ns>250</ns>
    <id>69989</id>
    <revision>
      <id>225642</id>
      <parentid>225346</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:22:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <origin>225642</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2530" sha1="k1mj9i7zv8cfx3pfkje0nwrlwx9l9zh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Ijashan18&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ “ਇਸਤੋਂ ਵਧੀਕ ਕਾਰੀਗਰੀ ਅਰ ਸਫਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕੋਈ ਚਿਤੇਰਾ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” ਛੱਤ ਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਤੇ ਓਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਝਪਟਦੇ ਹੋਏ ਬਾਜ ਬਹਰੀ ਆਦਿਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਜੋ ਕੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਗੀਰਾਂ ਤੇ ਹਾਂਡੀਆਂ ਦੇ ਚਾਨਣੇ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ੨ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਫਰ੍ਸ  ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਭਰ ਦੀ ਉੱਚੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਦੋ ਨਕਾਬ ਪੋਸ਼ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਹੋਰ ਭੀ ਹੇਠਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀ ਅਦਬ ਨਾਲ ਬੈਠ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਓਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜੇਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਨਕਾਬ ਪਈ ਹੋਈ ਨ ਹੋਵੇ।

{{gap}}ਦੇਵੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭੂਤਨਾਥ ਨੂੰ ਆਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ 'ਓਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਕਾਬਪੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਓਸੇ ਢੰਗ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਿਚ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਉਲਟ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਤਾਂ ਨਿਸਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਕਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਓਹੋ ਸੂਰਤ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ,ਪਰ ਪੋਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਏਹੋ ਦੱਸਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਭੀ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਕਾਬਪੋਸ਼ਾਂ ਪਾਸੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੀਕ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸੀ ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤਨਾਥ ਤੇ ਦੇਵੀ ਸਿੰਘ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਸੀ।&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k1mj9i7zv8cfx3pfkje0nwrlwx9l9zh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਚੰਦ੍ਰਕਾਂਤਾ ਸੰਤਤਿ ਭਾਗ 20.pdf/10</title>
    <ns>250</ns>
    <id>70007</id>
    <revision>
      <id>225643</id>
      <parentid>225056</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <origin>225643</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2368" sha1="qa46h0qqaq88fc2q6whukzhnenah3mk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Ijashan18&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਜਦ ਦੇਵੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭੂਤਨਾਥ ਓਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਕਾਬਪੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਖਲੋਤੇ ਤਾਂ ਓਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀ ਫੜਕੇ ਲਿਆਏ ਹੋ ਕੌਣ ਹਨ? 

{{gap}}ਇਕ-ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਤਾਂ (ਹੱਥ ਦੀ ਸੈਨਤ ਕਰ ਕੇ) ਰਾਜਾ ਬੀਰਥ ਸਿੰਘ ਦਾ ਏਯਾਰ ਦੇਵੀ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਅਰ ਏਹ ਓਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੂਤਨਾਥ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਅੱਜ ਕੱਲ ਰਾਜਾ ਬੀਰੇਂਦ੍ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੈ।

{{gap}}ਨਕਾਬਪੋਸ਼- (ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ) ਹਲਾ। ਹੱਛਾ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਏਥੇ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹਨ ? ਅਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਏ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬਦੋਬਦੀ ਫੜ ਲਿਆਏ ਹੋ? 

{{gap}}ਓਹ ਆਦਮੀ ਇਸ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ 
ਆਏ ਸਨ ਪਰ ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਆਸੀ ਫੜ ਕੇ ਲਿਆਏ ਹਾਂ।  

{{gap}}ਨਕਾਬਪੋਸ਼ - (ਜ਼ਰਾ ਕਰੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ) ਫੜਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ? ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਭੈੜੀ ਨੀਯਤ ਨਾਲ ਏਥੇ ਆਏ ਹਨ ? ਕੀ ਇਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਲ ਕੋਈ ਹੁੱਜਤ ਕੀਤੀ ਹੈ?

{{gap}}ਓਹੋ ਆਦਮੀ ਦੀ ਹੱਜਤ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਲੁਕ ਲੁਕ ਕੇ ਆਉਣ ਤੇ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੇ ਓਹਲੇ ਹੋ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

{{gap}} ਨਕਾਬਪੋਸ਼ ਏਤਨੇ ਬੜੇ ਪ੍ਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਬੀਰੇਂਦ੍ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮੀ ਏਯਾਰ ਨਾਲ ਏਤਨੀ ਥੋੜੀ ਜੇਹੀ ਗੱਲ ਤੇ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qa46h0qqaq88fc2q6whukzhnenah3mk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅੰਗਹੀਣ ਸੂਰਮੇ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/64</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73251</id>
    <revision>
      <id>225609</id>
      <parentid>225342</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225609</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4211" sha1="22nt394z3tb2fkl6x98pg6f3n6d44y5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
ਔਰਤਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ 50% ਵੋਟ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਪੋਸਟ-ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਸਕੀਮ ਅਧੀਨ ਟਿਊਸ਼ਨ ਫੀਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦਾ ਲਾਭ ਸਿਰਫ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਪਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਵੀ ਜਾਤੀ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਫੀਸ ਮੁਆਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਨਾਮਾਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਕੁਝ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਯੂਨਿਟ ਮੁਫ਼ਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੇ ਲੜਕੇ ਵੱਲੋਂ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਉਣ ਤੇ ਉਸ ਜੋੜੇ ਦੀ ਮਾਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਆਹ ਸਬੰਧੀ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਤਕਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅੰਗਹੀਣ ਲੜਕਾ-ਲੜਕੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਈ ਦੁੱਗਣੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਜਿਹੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਬੰਦਾ ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋ ਜਾਵੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਅੰਗਹੀਣ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿਉਂਕਿ 'ਉਡਾਣ ਖੰਭਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਹੌਂਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ'।

{{gap}}ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹਾਲ ਹੈ ਕਿ ਚੰਦ ਵੋਟਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਬਲਾਤਕਾਰੀ ਸਾਧਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਨੱਕ ਰਗੜਦੀਆਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਵੀ ਲੁਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕਿਸੇ ਅਪਾਹਜ ਲਈ ਧੇਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਅੱਖ ਵੋਟ-ਬੈਂਕ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਰਸੀ ਭਾਵ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੜਕੀ ਜਾਂ ਲੜਕਾ ਕਿਸੇ ਅੰਗਹੀਣ ਲੜਕੇ ਜਾਂ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਦੋਹਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਅੰਗਹੀਣ ਅਤੇ ਇਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਲੀ&lt;noinclude&gt;{{rh||60}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>22nt394z3tb2fkl6x98pg6f3n6d44y5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅੰਗਹੀਣ ਸੂਰਮੇ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/65</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73313</id>
    <revision>
      <id>225610</id>
      <parentid>223906</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <origin>225610</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1304" sha1="dakt9fb58a423h939zb8htbd2txvaog" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;2401:4900:5D28:140E:3211:D99F:FD0A:27C3&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''{{larger|ਅੰਤਰਜਾਤੀ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ 20 ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ 50-50 ਹਜ਼ਾਰ}}'''

ਤਸਵੀਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵੋਟ-ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।
ਕੀ ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ? ਕੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅੰਨ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਗੁਰ ਸਬਦ ॥
ਉਪਨਿਕ ਸੰਸਾਰੀ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਧਰਤੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਥੇ
the op
ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ ਮਿਤੀ 29 ਜੂਨ, 2017
61&lt;noinclude&gt;{{rh||61}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dakt9fb58a423h939zb8htbd2txvaog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Raj Kumari.pdf/9</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73355</id>
    <revision>
      <id>225611</id>
      <parentid>225353</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aman Arora PTL</username>
        <id>1841</id>
      </contributor>
      <origin>225611</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3048" sha1="0tu4lywes0xicfht4cf1p5z3rzbn74r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Aman Arora PTL&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
ਤੋਂ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸ਼ਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨੇੜੇ ਜਾਸੂਸ ਨੀਯਤ ਕਰ ਦਿਤੇ, ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਦੌੜਦੇ ਅਤੇ ਤੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ। ਪਰ ਇਹ ਕੰਮ ਔਖਾ ਸੀ। ਤੀਵੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਲਟ ਚਲਣਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਲ ਪਰਵਾਨੇ ਦੀ ਤਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਭੌਰੇ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਕੋਲ ਤੇ ਚਕੋਰ ਨੂੰ ਚੰਨ ਕੋਲ ਜਾਣੋਂ ਭਲਾ ਕੌਣ ਰੋਕੇ!

{{gap}}ਇਕ ਦਿਨ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਚਿਤਰਕਾਰ ਆ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਇਧਰੋਂ ਉਧਰੋਂ ਪੁਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਕਿ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ਾਸ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਜੂਬਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੈ। ਗੱਦੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਤਰੀ ਵਲ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤੀਵੀਂ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਊਸ ਤੋਂ ਨਾਗ, ਤੇ ਹੈ ਆਪ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਅਵਤਾਰ।

{{gap}}ਚਿਤਰਕਾਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਹਸ ਪਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲਗਾ, “ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਾਰਾਜੇ ਦਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜਾਸੂਸ ਦੇ ਕੰਨੀਂ ਜਾ ਪਈ।ਉਹ ਉਥੋਂ ਭੱਜਾ ਭੱਜਾ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕੀਤੀ।

{{gap}}ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਨੇ ਝਟ ਉਸ ਚਿਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਜਵਾਬ ਕੀਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦਸੇ ਤੇ ਨਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸਚਾ ਦਵਾਇਆ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਹੱਲ ਲੱਭ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦੇਣਗੇ।

{{right|१५}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0tu4lywes0xicfht4cf1p5z3rzbn74r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਖਾਣ.pdf/1</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73356</id>
    <revision>
      <id>225603</id>
      <timestamp>2026-07-11T14:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225603</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="rx2z82ob9lgte5oxuycr16erd301bf2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||ਕਵਰ}}&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = ਅਖਾਣਾਂ_ਦੀ_ਖਾਣ.pdf
|Page = 1
|bSize = 428
|cWidth = 438
|cHeight = 753
|oTop = 0
|oLeft = 2
|Location = center
|Description = 
}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rx2z82ob9lgte5oxuycr16erd301bf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਖਾਣ.pdf/2</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73357</id>
    <revision>
      <id>225604</id>
      <timestamp>2026-07-11T14:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225604</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1011" sha1="7a8puzsh9q94gsho3k2rqrgy629g92g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||ਕੋਲੋਫੋਨ}}&lt;/noinclude&gt;
{{center|'''AKHANAN DI-KHAN'''}}
{{center|'''OR'''}}
{{center|'''PUNJABI PROVERBS'''}}
{{center|BY}}
{{center|'''&quot;DR. DEVI DAS 'HINDI.''''}}

{{Block center|&lt;poem&gt;I have gone through the book, w
a copious collection of Punjabi sayings
3000 in all. It is the most compreh
collection I have over seen, and I app
the great labour the author has p
The proverbs are drawn from all prof
and grades of society. They are arr
alphabetically. Beside explanation o
proverb in good idiomatic Punjabi,
are also given corresponding prover
Persian, Hindi, Urdu and English.
author is a well-known literary man
occupies high positions in literary c
His work therefore bears the stamp off
scholarship and as such deserves recogn
at the hands of the Punjab University
the Text-Book Committee of Lahore.
would be worthwhile for any of these s
ties to recognize the labours of the a
in some suitable way.&lt;/poem&gt;}}
{{right|(Sd.) TEJA SINGH M. A.,}}
{{right|Professor}}
{{right|KHALSA COLLEGE AMRITSAR}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7a8puzsh9q94gsho3k2rqrgy629g92g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਖਾਣ.pdf/3</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73358</id>
    <revision>
      <id>225605</id>
      <timestamp>2026-07-11T14:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>225605</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1563" sha1="38lthumrfujvpsyvvofni2denzenxue" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||ਸਮਰਪਣ}}&lt;/noinclude&gt;{{center|'''ਸਮਰਪਨ'''}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੈਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਵਾਰਾ ਜੇ ਪਿਆਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ
ਕੁਝ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮੇਰੇ
ਪੂਜਨੀਕ ਧਰਮਾਤਮਾਂ ਸ੍ਵਰਗਵਾਸੀ ਪਿਤਾ ਪੰਡਤ ਮਾਧੋ ਰਾਮ
ਜੀ ਦੀ ਹੈ । ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਪਲ ਰਿਹਾ ਸਾਂ
ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ
ਸਨ “ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਹ ਖਿਆਲ ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਨਿਭ
ਸਕਦਾ ਹੈ&quot;।ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ
ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ੨ ਬੈਂਤ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ
ਖਿਆਲ ਭੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁੱਝਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ
ਆਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਪਤਾ ਭੀ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਗਾ ਸੀ। ਅਜ ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੜ
ਚੁਕੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇਹ ਨਿਮਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਪਿਆਰ ਤੇ
ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਸਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।&lt;/poem&gt;}}
{{right|'ਹਿੰਦੀ'}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>38lthumrfujvpsyvvofni2denzenxue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225606</id>
      <parentid>225605</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <origin>225606</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="2sl9zm4ytre08cc98qdp348qj8hh2mx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||ਸਮਰਪਣ}}&lt;/noinclude&gt;{{center|'''{{xx-larger|ਸਮਰਪਨ'}}''}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੈਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਵਾਰਾ ਜੇ ਪਿਆਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ
ਕੁਝ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮੇਰੇ
ਪੂਜਨੀਕ ਧਰਮਾਤਮਾਂ ਸ੍ਵਰਗਵਾਸੀ ਪਿਤਾ ਪੰਡਤ ਮਾਧੋ ਰਾਮ
ਜੀ ਦੀ ਹੈ । ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਪਲ ਰਿਹਾ ਸਾਂ
ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ
ਸਨ “ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਹ ਖਿਆਲ ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਨਿਭ
ਸਕਦਾ ਹੈ&quot;।ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ
ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ੨ ਬੈਂਤ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ
ਖਿਆਲ ਭੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁੱਝਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ
ਆਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਪਤਾ ਭੀ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਗਾ ਸੀ। ਅਜ ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੜ
ਚੁਕੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇਹ ਨਿਮਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਪਿਆਰ ਤੇ
ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਸਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।&lt;/poem&gt;}}
{{right|'ਹਿੰਦੀ'}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2sl9zm4ytre08cc98qdp348qj8hh2mx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225607</id>
      <parentid>225606</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <origin>225607</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="rvqkyk7fbzawleab8g7r7bh9jb3agat" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||ਸਮਰਪਣ}}&lt;/noinclude&gt;{{center|{{xx-larger|'''ਸਮਰਪਨ'''}}}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੈਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਵਾਰਾ ਜੇ ਪਿਆਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ
ਕੁਝ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮੇਰੇ
ਪੂਜਨੀਕ ਧਰਮਾਤਮਾਂ ਸ੍ਵਰਗਵਾਸੀ ਪਿਤਾ ਪੰਡਤ ਮਾਧੋ ਰਾਮ
ਜੀ ਦੀ ਹੈ । ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਪਲ ਰਿਹਾ ਸਾਂ
ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ
ਸਨ “ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਹ ਖਿਆਲ ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਨਿਭ
ਸਕਦਾ ਹੈ&quot;।ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ
ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ੨ ਬੈਂਤ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ
ਖਿਆਲ ਭੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁੱਝਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ
ਆਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਪਤਾ ਭੀ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਗਾ ਸੀ। ਅਜ ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੜ
ਚੁਕੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇਹ ਨਿਮਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਪਿਆਰ ਤੇ
ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਸਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।&lt;/poem&gt;}}
{{right|'ਹਿੰਦੀ'}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rvqkyk7fbzawleab8g7r7bh9jb3agat</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225608</id>
      <parentid>225607</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <origin>225608</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1584" sha1="c78kr2gz607abq528s48t5ws8fkvf32" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{rh||ਸਮਰਪਣ}}&lt;/noinclude&gt;{{center|{{xx-larger|'''ਸਮਰਪਨ'''}}}}
{{Block center|&lt;poem&gt;{{gap}}ਮੈਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਵਾਰਾ ਜੇ ਪਿਆਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ
ਕੁਝ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮੇਰੇ
ਪੂਜਨੀਕ ਧਰਮਾਤਮਾਂ ਸ੍ਵਰਗਵਾਸੀ ਪਿਤਾ ਪੰਡਤ ਮਾਧੋ ਰਾਮ
ਜੀ ਦੀ ਹੈ । ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਪਲ ਰਿਹਾ ਸਾਂ
ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ
ਸਨ “ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਹ ਖਿਆਲ ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਨਿਭ
ਸਕਦਾ ਹੈ&quot;।ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ
ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ੨ ਬੈਂਤ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ
ਖਿਆਲ ਭੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁੱਝਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ
ਆਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਪਤਾ ਭੀ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਗਾ ਸੀ। ਅਜ ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੜ
ਚੁਕੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇਹ ਨਿਮਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਪਿਆਰ ਤੇ
ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਸਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।&lt;/poem&gt;}}
{{right|'ਹਿੰਦੀ'}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c78kr2gz607abq528s48t5ws8fkvf32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅੰਗਹੀਣ ਸੂਰਮੇ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/67</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73359</id>
    <revision>
      <id>225633</id>
      <timestamp>2026-07-12T03:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦਾ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕਿ ਹੋਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸਗੋਂ ਅੰਗਹੀਣ ਵਸੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਰਕ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>225633</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3441" sha1="1tpy1iir0f6gzkarsbpksqeo3d877z4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ
ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦਾ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕਿ ਹੋਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ
ਚਾਹੀਦਾ ਸਗੋਂ ਅੰਗਹੀਣ ਵਸੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ
ਅੰਗਹੀਣ ਵਰਗ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।
ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੋਚ
ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੋਚ ਬਦਲੀ ਤਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਖਤਮ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ
ਲਾ-ਇਲਾਜ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਵਾਰ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋ
ਗਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹਸਤੀ ਠੀਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ‘ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ' (permanently) ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣ ਬਾਰੇ
ਡਾਕਟਰੀ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਾਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਹਾਂ, ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੁ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ
ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਦਰਜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ
ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਾਰਾਇਣ ਸੇਵਾ ਸੰਸਥਾਨ, ਉਦੈਪੁਰ
(ਰਾਜਸਥਾਨ) ਹੈ। ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕੁਝ ਕੁ
ਹਨ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾ
ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਪਲਬਧ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਪੱਤਰਾਂ/ਪ੍ਰੋਫਾਰਮਿਆਂ
ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸੂਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ
ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਸਾਥੀ ਇਸ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣਗੇ।
ਅੰਤਿਕਾ
ਅੰਤਿਕਾ
ਅੰਤਿਕਾ 4
ਅੰਤਿਕਾ 4
ਅੰਤਿਕਾ-5
ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਲਈ ਬੈਰੀਅਰ ਫਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਸਬੰਧੀ ਪੱਤਰ
ਅੰਗਹੀਣ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਸਬੰਧੀ
ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੇ ਵਹੀਕਲ ਨੂੰ ਟੋਲ ਫਰੀ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ
ਅੰਗਹੀਣ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਉਪਰੰਤ 2
ਸਾਲ ਦੇ ਵਾਧੇ ਸਬੰਧੀ
ਸਟੇਟ ਅਵਾਰਡੀ ਅੰਗਹੀਣ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ
ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਵਿਚ 1 ਸਾਲ ਦੇ ਵਾਧੇ ਸਬੰਧੀ
63&lt;noinclude&gt;{{rh||63}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1tpy1iir0f6gzkarsbpksqeo3d877z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅੰਗਹੀਣ ਸੂਰਮੇ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/68</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73360</id>
    <revision>
      <id>225634</id>
      <timestamp>2026-07-12T04:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਨੋਟ:- ਪਰਸਨਜ ਵਿਦ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ-2016 ਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਾਫਟ ਕਾਪੀ ਅਤੇ ਹਾਰਡ ਕਾਪੀ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਅੰਗਹੀਣ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਐਕਟ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਨੰਬਰਾਂ ਜਾ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>225634</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4014" sha1="6xkdqdtkda0prsmqlwoct47ylvxsolk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਨੋਟ:- ਪਰਸਨਜ ਵਿਦ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ-2016 ਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਾਫਟ
ਕਾਪੀ ਅਤੇ ਹਾਰਡ ਕਾਪੀ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ
ਅੰਗਹੀਣ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਐਕਟ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਮੋਬਾਈਲ
ਨੰਬਰਾਂ ਜਾਂ ਈਮੇਲ ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਆਦਿ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ
ਸਮੁੱਚੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਰਾਹ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟ-ਬੈਂਕ ਵਾਲੀ ਸਿਰਫ
ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਨੀਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਅਤੇ
ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣੀ
ਪਵੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ
ਭਾਰਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਅਵਤਾਰਾਂ, ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਇਕ
ਧਾਰਮਿਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਵੱਖ, ਤਕਲੀਫਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਲਾਜ਼ਾਰ,
ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ
ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਚੈਲਿੰਜ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ
ਹਫ਼ਤਾ ਵੈਸੇ ਹੀ ਇਕ ਲੱਤ ਤੇ ਪਲਸਤਰ ਲਗਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਫਤਰ ਵਿਚ ਆ
ਕੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਇੰਨਾ
ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾ ਦੇਵੇ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅੰਗਹੀਣ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਕਿਸੇ
ਧੱਕੇ ਜਾਂ ਪਰਸਨਜ਼ ਵਿਦ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ-2016 ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ
ਉਲੰਘਣਾ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰੀ/ਅਦਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦਾ
ਹੈਂ ਤਾਂ ਹਫਤੇ ਅੰਦਰ ਕੇਸ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਉਪਰੰਤ ਜੇਕਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ
ਤਾਂ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਐਫ.ਆਈ.ਆਰ. ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ
ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਕਤ ਐਕਟ ਤਹਿਤ ਐਕਟ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਪਰਾਧਿਕ
ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਕਤ
ਐਕਟ ਤਹਿਤ ਫਾਸਟ ਟ੍ਰੈਕ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 6 ਮਹੀਨੇ ਦੇ
ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜੇ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਚੈਲਿੰਜ
ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਨੇਤਾਵਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਦੀ
64&lt;noinclude&gt;{{rh||64}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6xkdqdtkda0prsmqlwoct47ylvxsolk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅੰਗਹੀਣ ਸੂਰਮੇ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/69</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73361</id>
    <revision>
      <id>225635</id>
      <timestamp>2026-07-12T04:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਰਸਨਜ਼ ਵਿਚ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ ਦੀ ਕਾਪੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>225635</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4033" sha1="mdpcrhganz0ihdh5s67hl9jws559slh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਰਸਨਜ਼ ਵਿਚ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ ਦੀ ਕਾਪੀ
ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ
ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ
ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਐਕਟ ਨੂੰ ਸਮਾਂ-ਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ
ਜੋ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਜਾਣਾ
ਪਵੇ। ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ
ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ, ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਪੂਰਨ
ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੋਵੇ। ਪਰਸਨਜ਼ ਵਿਚ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਵੀ
ਇਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪਰਿਵਾਰ (ਮਾਂ,
ਬਾਪ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ) ਨੂੰ ਇਕਾਈ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ
ਲਈ ਸਕੀਮਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਠੀਕ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ
ਖੁਦਕਸ਼ੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਲੀਕ ਮਾਰਨ ਤੋਂ
ਇਲਾਵਾ 10-10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਹੋਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ
ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ
ਰਹੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਖੇਤੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵੀ
ਮੁਆਫ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੇ
ਹੋਏ, ਸਿਰਫ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ
ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ
ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ
ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਦਾ ਸੰਤਾਪ
ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਗਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਰਿਆਇਤ ਜਾਂ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ।
ਪਰਸਨਜ਼ ਵਿਦ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ 2016 ਨੂੰ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ
ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਐਕਟ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ
ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤਾਂ
ਸਥਾਪਤ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਐਕਟ ਦੀ ਸਮੂਹ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਤੱਕ
65&lt;noinclude&gt;{{rh||65}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mdpcrhganz0ihdh5s67hl9jws559slh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅੰਗਹੀਣ ਸੂਰਮੇ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/70</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73362</id>
    <revision>
      <id>225636</id>
      <timestamp>2026-07-12T04:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਪਹੁੰਚ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਐਕਟ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਛਪਵਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਗਹੀਣ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਸਕਣ। ਕਿ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>225636</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3986" sha1="kxcgbq8v2nhjvt6bun5ia6mastvq8y8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਪਹੁੰਚ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣ
ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਐਕਟ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਛਪਵਾਇਆ
ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਗਹੀਣ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਸਕਣ। ਕਿਉਂ ਜੋ
ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ
ਕਈ ਅੰਗਹੀਣ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਣ
ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ
ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਲਈ ਸਪੇਸ਼ਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨਜ਼ ਵਹੀਕਲ ਨੂੰ ਅੰਗਹੀਣ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ
ਜਾਣ ਤੇ ਟੋਲ ਟੈਕਸ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਪਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ
ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦਾ
ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਂਦੇ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਈ ਥਾਂ ਤਾਂ ਟੋਲ ਟੈਕਸ ਪੇਰੀਅਰ ਦੇ
ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਬਹਿਸ ਜਾਂ ਝਗੜੇ ਤੋਂ
ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗਹੀਣ ਦੇ ਵਹੀਕਲ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਟਸਐਪ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ
ਆਪਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਸੂਚਨਾ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ।
ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ
ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਕਰਣ ਜੋ ਮੁਫ਼ਤ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 50%
ਸਬਸਿਡੀ 'ਤੇ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ
ਅਤੇ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਬੈਂਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਜ਼ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇਣ ਦਾ
ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਾ ਸਮਝਦਿਆਂ ਅਤੇ
ਵਿਤਕਰਾ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਾਨ-ਏ.ਸੀ.ਏ.ਸੀ., ਸਰਕਾਰੀ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੜ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਜਾਂ ਅੱਧੇ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ
ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾਈ ਸਫਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਗਹੀਣਾਂ
ਦੀਆਂ ਸਮੂਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ 75% ਛੋਟ ਨਾਲ ਸਫਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ
ਨੂੰ
ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਤਕਰਾ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ਲ
ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਹਰੇਕ ਵਹੀਕਲ (ਸਕੂਟਰ, ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ, ਕਾਰ ਆਦਿ) ਨੂੰ
ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਵੀ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੱਕ ਮੁਫ਼ਤ
ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
'
66&lt;noinclude&gt;{{rh||66}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kxcgbq8v2nhjvt6bun5ia6mastvq8y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅੰਗਹੀਣ ਸੂਰਮੇ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/71</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73363</id>
    <revision>
      <id>225637</id>
      <timestamp>2026-07-12T04:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਨਿਰਯਾਰਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਮੂਹ ਸਰਕਾਰੀ/ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦਫ਼ਤਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਪਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਨੂੰ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਲਈ ਬੈਰੀਅਰ ਫਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨੋਟਬੰਦੀ ਜਾਂ ਜੀ.ਐਸ.ਟੀ. ਵਾ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>225637</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3371" sha1="mmc2xl8s3z8rf2v3qijnwqdyvywseqx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਨਿਰਯਾਰਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਮੂਹ
ਸਰਕਾਰੀ/ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦਫ਼ਤਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਪਾਰਕ
ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਨੂੰ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਲਈ ਬੈਰੀਅਰ ਫਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨੋਟਬੰਦੀ ਜਾਂ
ਜੀ.ਐਸ.ਟੀ. ਵਾਂਗ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ
ਅਧਿਕਾਰੀ/ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਬਿਲਡਿੰਗ ਨੂੰ ਬੈਰੀਅਰ-ਫਰੀ
ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ
ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਬਿਲਡਿੰਗ ਨਿੱਜੀ (ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ
ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
ਭਾਵੇਂ ਸਰਵਿਸ ਖੇਤਰ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਵਪਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੋਵੇ; ਅੰਗਹੀਣ
ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਕਮਾਈ
ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ
ਆਮਦਨ ਕਰ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਆਮਦਨ ਕਰ ਦੀ
ਧਾਰਾ 800 ਅਧੀਨ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਛੋਟ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ
ਹੈ।
ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀ ਤੁਰਨ ਵਿਰਨ ਦੀ ਅਸੁਵਿਧਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ
ਰੱਖਦਿਆਂ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਸਬੰਧੀ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪਿੰਡ/ਬਲਾਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕੈਂਪ
ਲਗਾ ਕੇ ਬਣਵਾਏ ਜਾਣ।
ਜਿਹੜੇ ਅੰਗਹੀਣ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਆਮਦਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ
ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਵਰਗਾਂ ਭਾਗ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ/ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ
ਕਰਕੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣੀਆਂ
ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ
ਜਿਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ
ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ।
ਸਮੂਹ ਅੰਗਹੀਣ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮੱਤਭੇਦ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ
ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ, ਸਿਰਫ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ
67&lt;noinclude&gt;{{rh||67}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mmc2xl8s3z8rf2v3qijnwqdyvywseqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅੰਗਹੀਣ ਸੂਰਮੇ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/72</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73364</id>
    <revision>
      <id>225638</id>
      <timestamp>2026-07-12T04:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਇਕ ਝੰਡੇ ਥੱਲੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਰੇਗਾ। ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਮੰਤਵ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>225638</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1645" sha1="jz8bw32nlrzcrf3stupe6go96l0zy1t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਇਕ ਝੰਡੇ ਥੱਲੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ
ਪਰੇਗਾ।
ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ ਬਾਰੇ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਮੰਤਵ
ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮੀਡੀਆ ਆਦਿ
ਵਿਚ ਦਸਤਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ
ਸਿਲੇਬਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਲਈ ਇਕ ਟੋਲ ਫਰੀ ਹੈਲਪਲਾਈਨ
ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ ਜੋ 24×7 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਤੇ
ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ
ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਵੀ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਕਰ
ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ
ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਧੇਗੀ।
68&lt;noinclude&gt;{{rh||68}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jz8bw32nlrzcrf3stupe6go96l0zy1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅੰਗਹੀਣ ਸੂਰਮੇ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/73</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73365</id>
    <revision>
      <id>225639</id>
      <timestamp>2026-07-12T04:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;fi fru Gyara Reff funct ara fear H ਅੰਤਿਕਾ | w ડો. મ ક 7 7/25/2002/31/9 Гнат 5-9-2012 feg data gat Tra de mint at no 10 Fazo(fegs wegfel we weten da eta i feu we w sura fa @fun feo fra You fous fa marut/H/ ਆਈਡੈਂਟ ਵਾਕਿਆ ਇਹ ਕੀ ਨ ਭਜੇ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਸਜ਼ਾ auw de fet gan ar da deel wat tearfu are ver gou a g मु (0) (U) fa ਵਾਹ ਦੀਆਂ ਬਣਾ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>225639</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="539" sha1="mhnz1ba1wvaa8h2wxsztebn9eiyywwm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;fi fru
Gyara
Reff funct
ara fear H
ਅੰਤਿਕਾ |
w
ડો. મ ક 7
7/25/2002/31/9
Гнат
5-9-2012
feg
data gat
Tra de mint
at no 10 Fazo(fegs wegfel
we weten da eta
i feu we
w
sura fa
@fun feo fra You fous fa marut/H/
ਆਈਡੈਂਟ ਵਾਕਿਆ ਇਹ ਕੀ ਨ ਭਜੇ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਸਜ਼ਾ
auw de fet gan ar da
deel wat tearfu are ver
gou a g
मु
(0)
(U)
fa
ਵਾਹ ਦੀਆਂ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਦੀ
fish 3d 3 atau
in de 1 |
69&lt;noinclude&gt;{{rh||69}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mhnz1ba1wvaa8h2wxsztebn9eiyywwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>225640</id>
      <parentid>225639</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T04:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <origin>225640</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="567" sha1="11687svhlrnhmeir8hunz17ddp14tji" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿________________

feg
Gyara
ara fear
ડો. મ ક 7
THAT I
17/25/2002/31/20
5-9-2012
Nda arte el ist get
ਅੰਤਿਕਾ |
et nou te Family(fugs wegfesz),
we weten da ga nattu
1999 a
1 feu west
Tuote
que al fami
@fur feo te u fius fa marul/7/
ਆਈਡੈਂਟ ਵਾਕਿਆ ਇਹ ਕੀ ਨ ਭਜੇ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਸਜ਼ਾ peated for set gaard?
edeel wat &amp; rearfur er u
go ou a g
(0)
I fa
मु
ਵਾਹ ਦੀਆਂ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਦੀ
shund 3 at ne tai in de 1 |
69&lt;noinclude&gt;{{rh||69}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>11687svhlrnhmeir8hunz17ddp14tji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅੰਗਹੀਣ ਸੂਰਮੇ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/76</title>
    <ns>250</ns>
    <id>73366</id>
    <revision>
      <id>225641</id>
      <timestamp>2026-07-12T04:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot; mifsat-3 भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरण Core National Highways Authority of India (Ministry of Rok Transport and Higways एक्ट-101005 0066-10 w De 110 NHAI 13013/CO/2018 17 Circular No. NHAI/CO/11/2016 11 Date: 13.06.2016 Sub.: Amendment to Fee Rules (Notification No. G.S.R. 585(E) dated 08.06.2016 on exemption from payment of User Fee in case of a mechanical vehicle spec...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>225641</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="829" sha1="c6b7af53qu4cb7jtpgrixrhl8i5rjbb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
mifsat-3
भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरण
Core
National Highways Authority of India
(Ministry of Rok Transport and Higways
एक्ट-101005
0066-10 w De 110
NHAI 13013/CO/2018 17
Circular No. NHAI/CO/11/2016
11
Date: 13.06.2016
Sub.: Amendment to Fee Rules (Notification No. G.S.R. 585(E) dated 08.06.2016 on exemption from payment of User Fee in case of a mechanical vehicle specially designed and constructed for use of a person suffering from some physical defect or disability.
The subject amendment notification is enclosed herewith for information and necessary action.
Endl.: As above,
All CGMs &amp; GMs of HQ
All ROS
All PDs
Copy for information to:
1. PS to Chairman.
2. PS to All Members/ CVO
72
(K. Venkata Romana) Chief General Manager(CO)&lt;noinclude&gt;{{rh||72}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c6b7af53qu4cb7jtpgrixrhl8i5rjbb</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>