Wikibooks plwikibooks https://pl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Strona_g%C5%82%C3%B3wna MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Media Specjalna Dyskusja Wikipedysta Dyskusja wikipedysty Wikibooks Dyskusja Wikibooks Plik Dyskusja pliku MediaWiki Dyskusja MediaWiki Szablon Dyskusja szablonu Pomoc Dyskusja pomocy Kategoria Dyskusja kategorii Wikijunior Dyskusja Wikijuniora TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 0 4975 547379 223534 2026-07-08T03:13:41Z Kggucwa 5169 red. 547379 wikitext text/x-wiki [[Image:Punch-card--fortran.jpg|thumb|400px|Karta perforowana dla języka Fortran]] == Historia języka Fortran == Język FORTRAN jest językiem programowania wysokiego poziomu. Został zaprojektowany w latach 1954-1957. Wymyślił go wraz ze swoim zespołem [[w:John Backus|John Backus]], pracownik firmy [[w:IBM|IBM]]. Pierwszym wyzwaniem, z jakim musieli się zmierzyć twórcy tego języka była wydajność. Obawiano się, że jeśli program napisany w języku wysokiego poziomu będzie zbyt wolny w stosunku do języków assemblerowych, to nikomu nie będzie chciało się go używać. Dołożono zatem wszelkich starań, aby zoptymalizować nowy język. Efektem tego jest dobra wydajność, porównywalna z językiem [[C|C]]. Kolejne standardy przynosiły nowe możliwości języka. Nadal obliczenia aerodynamiczne, wytrzymałościowe i cieplne prowadzone są z użyciem języka Fortran. ==XXI wiek== Czy Fortran jest wciąż używany ? * NASA poszukuje programisty znającego 60-letni język Fortran używany w oprogramowaniu sterującym sondą Voyager<ref>[http://www.computerworld.pl/news/403595/NASA.poszukuje.programisty.znajacego.60.letni.jezyk.Fortran.html computerworld, wiadomości : NASA.poszukuje.programisty.znajacego.60.letni.jezyk.Fortran.html]</ref> * dlaczego fizycy wciąż używają Fortrana <ref>[https://www.icm.edu.pl/kdm/Numeryka:_T icm : oprogramowanie numeryczne]</ref><ref>[http://www.danielcelton.com/2015/07/16/why-physicsts-still-use-fortran/ Daniel Celton : why-physicsts-still-use-fortran/]</ref> == Wersje języka Fortran == # FORTRAN Automatic Coding System for IBM704 - 1957r, pierwszy kompilator języka FORTRAN # FORTRAN 66 - wersja języka Fortran, która rozpowszechniła się na komputerach. # FORTRAN 77 - wersja, która zdominowała obliczenia numeryczne w latach 80. Pojawiła się w niej m.in. pętla while. Ostatnia wersja z zapisem obsługującym karty perforowane. Popularna do początku XXI wieku. Na początku XXI wieku występował kompilator g77, jednak nie jest on rozwijany (2012 r.). # Fortran 90 - przełomowa wersja Fortranu (od tej wersji nazwę języka pisze się małymi literami). Nowy zapis, niedostosowany do kart perforowanych, struktury, wskaźniki, przeciążanie operatorów, moduły. # Fortran 95 - niewielkie zmiany w stosunku do Fortranu 90. Dodana obsługa wątków. Ostatni proceduralny Fortran. Niektóre profesjonalne kompilatory zatrzymały się na tej wersji (NAG, Lahey, Absoft). # Fortran 2003 - pierwszy obiektowy Fortran. # Fortran 2008 - najnowszy standard języka Fortran. Obsługa równoległości - współtablice (ang. Coarrays) == Zobacz także == Aby przeczytać historię języka Fortran, odwiedź [[w:Fortran|polską Wikipedię]]. <noinclude>{{Nawigacja|Fortran|[[../O podręczniku/]]|[[../Wprowadzenie|Wprowadzenie do języka Fortran]]}}</noinclude> g028ozd72cers7afnt0f3gfeu88ch5i 0 14842 547381 511504 2026-07-08T09:31:16Z Kggucwa 5169 red. 547381 wikitext text/x-wiki ===Sygnały drogowe (D)=== Sygnały drogowe to sygnały podawane przenośnymi tarczami, chorągiewką, latarką ręczną, spłonkami, gwizdkiem, trąbką lub ręką w razie chwilowych zmian na trasie zagrażających w jakikolwiek sposób bezpieczeństwu, np.: <small>zły stan trakcji, naprawy, brak lub zepsucie sygnalizacji, jazda na szlaku wymaga ograniczenia szybkości poniżej 10 km/h, jeżeli semafora nie można z powrotem nastawić na sygnał "Stój", zamknięcie toru oraz zabezpieczenia maszyn torowych pozostawionych do postoju na wyznaczonych torach przed najechaniem taborem, itp.</small> {|style="border: 1px black solid;" rules=all cellspacing=0 cellpadding=3 |- style="background-color: #efefef;" ! Kod sygnału !! Interpretacja !! Wizualizacja dzienna !! Wizualizacja nocna |- |Sygnał Do |"Za tarczą ostrzegawczą znajduje się tarcza zatrzymania (D1)" |Nieruchoma okrągła tarcza pomarańczowa z czarnym pierścieniem i białą obwódką |Pomarańczowe światło na tarczy lub powierzchnia odblaskowa |- |Sygnał D1 |"Stój" dawany tarczą zatrzymania |Prostokątna tarcza czerwona z białą obwódką |Czerwone światło na tarczy <small>- wsztecz światło matowobiałe tej samej wielkości, jak światło przednie</small> |- |Sygnał D2 |"Stój" dawany ręcznie <small>- gdy trzeba natychmiast zatrzymać tabor</small> |Zataczanie kół rozwiniętą chorągiewką lub jakimkolwiek przedmiotem, albo samą ręką |Zataczanie kół ręczną latarką ze światłem białym lub czerwonym, bądź jakimkolwiek innym świecącym się przedmiotem |- |Sygnał D3 |"Stój" dawany trąbką lub gwizdkiem |Trzy krótkie szybko po sobie następujące tony, kilkakrotnie powtórzone<br><big>••• ••• ••• ••• ••• </big> |''jak dzienna'' |- |Sygnał D6 <small>towarzyszy mu wskaźnik W14</small> |"Zwolnić bieg" |Trójkątna pomarańczowa tarcza z białą obwódką, zwrócona podstawą do góry, a na niej czarna cyfra wskazująca dozwoloną szybkość jazdy (w dziesiątkach km/h). Jeżeli nie można ustawić tej tarczy w skrajni, stosuje się tarczę obróconą podstawą ku dołowi i umieszcza ją nisko |Pomarańczowe światło na tarczy oraz oświetlona czarna cyfra wskazująca dozwoloną szybkość jazdy (w dziesiątkach km/h) |- |Sygnał D7 |"Stój" dawany przez dróżnika przejazdowego |Ręka podniesiona do góry w kierunku odjeżdżającego pojazdu |Podniesienie i poruszanie latarki ręcznej z czerwonym światłem, zwróconym w kierunku nadjeżdżającego pojazdu |- |Sygnał D8 |stwierdza obecność dróżnika na przejeździe jest następujący |Dróżnik stoi na przejeździe miejscu w wyznaczonym regulaminem obsługi przejazdu trzymając w ręce pionowo do góry chorągiewkę sygnałową koloru żółtego w ten sposób, aby był on widoczny dla maszynisty zbliżającego się pociągu lub kierownika pojazdu szynowego |Dróżnik przejazdowy porusza powoli pionowo latarką ręczną z białym światłem, tak aby sygnał był widoczny dla maszynisty zbliżającego się pociągu lub kierownika pojazdu szynowego |} mgnz3aba2f4cq7aa4wof922fatg98ri 0 21116 547380 511533 2026-07-08T03:25:59Z Kggucwa 5169 red. 547380 wikitext text/x-wiki [[Plik:Mi salutas vin.ogg|mały|Mi salutas vin]] == Zawartość lekcji (''Enhavo de leciono'') == W tej lekcji przedstawimy: * podstawowe zwroty grzecznościowe; * końcówki poszczególnych części mowy i liczby mnogiej; * podstawowe czasowniki; * zaimki osobowe * rdzenie: salut- ⋆ fart- ⋆ bon- ⋆ dank- ⋆ help- ⋆ pardon- ⋆ ir- ⋆ tag- ⋆ profesor- ⋆ ven- ⋆ nom- ⋆ voli- ⋆ prunt- ⋆ loĝ- ⋆ pol- ⋆ student- ⋆ amik- ⋆ vegetar- ⋆ kor- ⋆ skrib- == Podstawowe zwroty == * [[Plik:Eo-jes.ogg]] {{IPA|[ˈjes]}} '''jes''' – tak * [[Plik:Eo-ne.ogg]] {{IPA|[ˈne]}} '''ne''' – nie * [[Plik:Eo-kio estas via nomo.ogg]] {{IPA|[ˈki.o ˌes.tas ˌvi.a ˈno.mo]}} '''Kio estas via nomo?''' – Jak się nazywasz? * [[Plik:Eo-mia nomo estas marko.ogg]] {{IPA|[ˌmi.a ˈno.mo ˌes.tas ˈmar.ko]}} '''Mia nomo estas Marko''' – Nazywam się Marko. * [[Plik:Eo-ĉu vi parolas esperante.ogg]] {{IPA|[ˈtʃu vi pa.ˈro.las ˌes.pe.ˈran.te]}} '''Ĉu vi parolas Esperante?''' – Czy mówisz w esperanto? * [[Plik:Eo-mi ne komprenas vin.ogg]] {{IPA|[mi ˌne kom.ˈpre.nas ˌvin]}} '''Mi ne komprenas vin''' – Nie rozumiem cię. * [[Plik:Eo-bonvolu.ogg]] {{IPA|[bon.ˈvo.lu]}} '''Bonvolu''' – proszę * [[Plik:Eo-pacon.ogg]] {{IPA|[ˈpa.tson]}} '''Pacon!''' – Pokoju! * [[Plik:Eo-sanon.ogg]] {{IPA|[ˈsa.non]}} '''Sanon!''' – zdrowia * [[Plik:Eo-mi amas vin.ogg]] {{IPA|[mi ˈa.mas ˌvin]}} '''Mi amas vin.''' – Kocham cię. * [[Plik:Eo-unu bieron mi petas.ogg]] {{IPA|[ˈu.nu bi.ˈe.ron, mi ˈpe.tas]}} '''Unu bieron, mi petas.''' – Jedno piwo, proszę. * [[Plik:Eo-kie estas la necesejo.ogg]] {{IPA|[ˈki.e ˈes.tas ˈla ˌne.tse.ˈse.jo]}} '''Kie estas la necesejo?''' – Gdzie jest toaleta? * [[Plik:Eo-kio estas tio.ogg]] {{IPA|[ˈki.o ˌes.tas ˈti.o]}} '''Kio estas tio?''' – Co to jest? * [[Plik:Eo-tio estas hundo.ogg]] {{IPA|[ˈti.o ˌes.tas ˈhun.do]}} '''Tio estas hundo.''' – To jest pies. * [[Plik:Eo-mi estas komencanto de esperanto.ogg]] {{IPA|[mi ˈes.tas ˌko.men.ˈtsan.to de ˌes.pe.ˈran.to]}} '''Mi estas komencanto de Esperanto.''' – Jestem początkującym esperantystą. == Dialog 1.1 (''Dialogo 1.1'') == '''Lidia''' (esp. '''Lidja'''), młoda studentka z Łodzi, napotyka przypadkiem swojego znajomego z Niemiec, Karla, który pomagał jej w nauce esperanto. {{T|Esperanto/Dialog |nazwa=Saluton! |treść= '''Lidja''': Saluton, Karlo! Kiel vi fartas?<br/> '''Karlo''': Bonan tagon! Mi fartas bone, kaj vi?<br/> '''Lidja''': Mi ankaŭ fartas bone. Dankon por la helpo!<br/> '''Karlo''': Nedankinde. Pardonu, mi nun devas iri.<br/> '''Lidja''': Adiaŭ, Karlo.<br/> '''Karlo''': Adiaŭ, ĝis morgaŭ. }} * [[Plik:Eo-saluton.ogg]] {{IPA|[sa.ˈlu.ton]}} '''saluton''' – cześć * [[Plik:Eo-bonan matenon.ogg]] {{IPA|[ˈbo.nan ma.ˈte.non]}} '''bonan matenon''' – dzień dobry (używane rano, dosł. ''dobrego poranka'')<br/> * [[Plik:Eo-bonan tagon.ogg]] '''bonan tagon''' – dzień dobry (używane głównie po południu)<br/> * [[Plik:Eo-bonan vesperon.ogg]] {{IPA|[ˈbo.nan ves.ˈpe.ron]}} '''bonan vesperon''' – dobry wieczór * [[Plik:Eo-bonan nokton.ogg]] {{IPA|[ˈbo.nan ˈnok.ton]}} '''bonan nokton''' – dobranoc * [[Plik:Eo-kiel vi fartas.ogg]] {{IPA|[ˈki.el vi ˈfar.tas]}} '''Kiel vi fartas?''' – Jak się miewasz? * [[Plik:Eo-mi fartas bone.ogg]] {{IPA|[mi ˈfar.tas ˈbo.ne]}} '''Mi fartas bone.''' – Miewam się dobrze. * [[Plik:Eo-bone.ogg]] {{IPA|[ˈbo.ne]}} '''bone''' – dobrze * '''Kaj vi?''' – A ty? * [[Plik:LL-Q143 (epo)-Lepticed7-ankaŭ.wav]] '''ankaŭ''' – również, także * '''Dankon por la helpo.''' – Dziękuję za pomoc. * [[Plik:Eo-dankon.ogg]] {{IPA|[ˈdan.kon]}} '''Dankon!''' – Dzięki! * [[Plik:Eo-ne dankinde.ogg]] {{IPA|[ˌne.dan.ˈkin.de]}} '''Nedankinde.''' – Nie ma sprawy. (dosł. ''Nie warte podzięki'') * '''Pardonu!''' – Wybacz! lub pełniej: * [[Plik:Eo-pardonu min.ogg]] {{IPA|[par.ˈdo.nu ˈmin]}} '''Pardonu min!''' – Wybacz mi! * '''Mi nun devas iri.''' – Właśnie muszę iść. * '''adiaŭ''' – żegnaj, bywaj * '''ĝis morgaŭ''' – do jutra * [[Plik:Eo-ĝis la revido.ogg]] '''ĝis revido''' – do zobaczenia * '''ĝis poste''' – do potem Zwróć uwagę na fragment: {{T|Esperanto/Dialog |nazwa=Saluton! |treść= '''Lidja''': Saluton, Karlo! Kiel vi fartas?<br/> '''Karlo''': Bonan tagon! Mi fartas bone, kaj vi?<br/> }} Użyliśmy tu rdzenia: * '''fart''' – miewać się w czasie teraźniejszym: * '''fart+as''' W odpowiedzi użyliśmy rdzenia: * '''bon''' z końcówką przysłówka * '''bon+e''' – dobrze W tym dialogu użyliśmy również dwóch zaimków osobowych: * '''mi''' – ja, * '''vi''' – ty, wy (ten sam zaimek osobowy jest wykorzystywany w liczbie pojedynczej i w liczbie mnogiej). Czasownik nie zmienia się podczas odmiany przez osoby * '''mi fartas...''' – (ja) miewam się... * '''vi fartas...''' – (ty) miewasz się... Pozostałe zaimki osobowe to: * '''li ''' – on, * '''ŝi''' – ona, * '''ĝi''' – ono, * '''ni''' – my, * '''ili ''' – oni, one. {{Infobox|Wśród esperantystów istnieje tradycja ''esperantyzacji'' swoich imion (lecz nie nazwisk). Stąd polska Lidia nazywa się ''Lidja'' (zazwyczaj żeńskie imiona esperanckie kończą się na '''-a'''), a Karl – ''Karlo'', bo zwykle męskie imiona esperanckie kończą się na '''-o'''. Listę większości zwyczajowych imion można znaleźć na [[w:eo:Personaj nomoj en Esperanto|esperanckiej Wikipedii]].}} == Dialog 1.2 (''Dialogo 1.2'') == Lidia odwiedza swojego nowego profesora, by pożyczyć od niego książkę. Profesor okazał się być esperantystą. {{T|Esperanto/Dialog |nazwa=Bonvenon! |treść= '''Lidja''': Bonan tagon, profesoro.<br/> '''Profesoro''': Kiu vi estas?<br/> '''Lidja''': Mi estas Lidja.<br/> '''Profesoro''': Kio vi estas?<br/> '''Lidja''': Mi estas nova studentino.<br/> '''Profesoro''': Bonvenon! Gratulon! Mi nomiĝas Tadeo Brudziński. Mi alvenis hieraŭ el Varsovio. Kio okazas?<br/> '''Lidja''': Mi volas prunti libron.<br/> '''Profesoro''': Bone! Mi pruntos iun!<br/> }} * [[Plik:LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-bonvenon.wav]] {{IPA|bon.ˈve.non}} '''bonvenon''' – witaj * [[Plik:LL-Q143 (epo)-Lepticed7-profesoro.wav]] '''profesoro''' – profesor * '''Kiu vi estas?''' – Kim jesteś? (dosłownie 'kto jesteś') * '''Kio vi estas?''' – Kim jesteś? (dosłownie 'co jesteś') * '''Mi estas ...''' – Jestem ... * [[Plik:Eo-gratulon.ogg]] {{IPA|[ɡra.ˈtu.lon]}} '''Gratulon!''' – Gratulacje! * '''Mi nomiĝas ...''' – Nazywam się ... * '''Mi alvenis el ...''' – Przybyłem z ... * [[Plik:LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-hieraŭ.wav]] '''hieraŭ''' – wczoraj * [[Plik:LL-Q143 (epo)-Lepticed7-Varsovio.wav]] '''Varsovio''' – Warszawa * '''Moskvo''' – Moskwa * '''Berlino''' – Berlin * '''Kio okazas?''' – Co się dzieje? * '''Mi volas prunti libron.''' – Chcę pożyczyć książkę. * '''Mi pruntos iun!''' – Pożyczę jakąś! == Tekst (''Teksto'') == Lidia koresponduje ze swoją nową koleżanką Marią z Litwy, którą poznała przez internet. {{T|Esperanto/Tekst |nazwa=letero |treść=Saluton, Maria!<br/><br/>Mi nomiĝas Lidja. Kiel vi fartas? Mi venas el Pollando. Mi loĝas en Lodzo. Mi estas polino kaj studentino. Ĉu vi estas studentino? Ĉu ni estos amikoj? Mi ne estas vegetarano kiel vi.<br/><br/> Kore,<br/>Lidja }} * '''Mi venas el ... ''' – Pochodzę z ... * '''Mi loĝas en ... ''' – Mieszkam w ... * '''Pollando ''' – Polska * '''Litovio ''' – Litwa * '''Lodzo''' – Łódź (miasto) * '''polo''' – polak * '''polino''' – polka * '''studento''' – student * '''studentino''' – studentka * '''Ĉu vi estas ... ?''' – Czy ty jesteś ... ? * '''Ĉu ni estos ... ?''' – Czy my będziemy ... ? * '''Mi ne estas ...''' – Ja nie jestem ... * '''amiko''' – przyjaciel * '''amikoj''' – przyjaciele * '''vegetarano''' – wegetarianin * '''kiel vi''' – jak ty * '''kore''' – serdecznie (dodawane na końcu listu) * '''amike''' – przyjacielsko (dodawane na końcu listu) == Gramatyka (''Gramatiko'') == === Końcówki (''Finaĵoj'') === W esperanto każda część mowy otrzymuje odpowiednią dla siebie końcówkę. W niektórych słownikach podane są same rdzenie wraz z najbardziej typowym tłumaczeniem, na przykład: * '''skrib''' – pisać Czasem fakt, że został podany rdzeń jest zaznaczony dodatkowym symbolem: * '''skrib*''' – pisać {| class="wikitable" ! !! Końcówka !! Przykład !! Polskie znaczenie |- | Rzeczownik || -o || skribo || pismo |- |Przymiotnik || -a || skriba || pisemny |- | Przysłówek || -e || skribe || pisemnie |- |Czasownik (w bezokoliczniku) || -i || skribi || pisać |- |Czasownik w czasie przeszłym || -is || mi skribis || pisać |- |Czasownik w czasie teraźniejszym || -as || mi skribas || piszę |- |Czasownik w czasie przyszłym || -os || skribos || będę pisać |- |Czasownik w trybie rozkazującym || -u || vi skribu || pisz |- |Czasownik w trybie przypuszczającym || -us || mi skribus || pisałbym |- |Czasownik w trybie przypuszczającym || -us || mi skribus || pisałbym |- |Liczba mnoga|| -j || skriboj || pisma |} Dodanie innej końcówki do rdzenia wyrazowego zmienia jego znaczenie. Dzięki temu wystarczy, że nauczysz się tylko tych rdzeni i funkcji końcówek, by być w stanie porozumiewać się płynnie w języku. Niektóre słowa nie posiadają w ogóle końcówek (esp. ''senfinaĵaj vortoj''). Głównie są to przyimki, spójniki i niektóre przysłówki. Kończą się one zazwyczaj '''spółgłoską''' bądź '''dwugłoską -aŭ'''. W pewnych okolicznościach można do nich dodać odpowiednią końcówkę, o czym dokładniej będzie później. * '''kontraŭ''' – przeciw, naprzeciwko * kontraŭ'''a''' – przeciwny * '''krom''' – oprócz * krom'''e''' – poza tym, co więcej == Ćwiczenia (''Ekzercoj'') == === Ćwiczenie 1.1 === Dodaj odpowiednie końcówki w puste miejsca. <quiz display=simple> { &nbsp; |type="{}"} Mi fartas bon{ e _1}! { &nbsp; |type="{}"} Mi nun est{ as _2} en Brazilo. { &nbsp; |type="{}"} Vi estas bon{ a _1} amiko. </quiz> <noinclude> {{Nawigacja|Esperanto |[[Esperanto/Pisownia i wymowa|Pisownia i wymowa]] |[[Esperanto/Lekcja 2|Lekcja 2]] }} </noinclude> dpyh8vm31z264g8avsydg2bxxjpj8p6