Wikibooks plwikibooks https://pl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Strona_g%C5%82%C3%B3wna MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter Media Specjalna Dyskusja Wikipedysta Dyskusja wikipedysty Wikibooks Dyskusja Wikibooks Plik Dyskusja pliku MediaWiki Dyskusja MediaWiki Szablon Dyskusja szablonu Pomoc Dyskusja pomocy Kategoria Dyskusja kategorii Wikijunior Dyskusja Wikijuniora TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 2 17683 560750 224486 2026-11-11T23:40:58Z Persino 2851 560750 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ ==Prehistoria Sri Lanki== ===Wyspa Cejlon w okresie [[w:Paleolit|paleolitu]]=== Początek osadnictwa na wyspie Cejlon datuje się na okres pomiędzy 500 000 a 120 000 lat przed naszą erą. W tym czasie kilkakrotnie wyspa była połączona z półwyspem Indyjskim dzięki zmianom poziomu morza. Ostatnie połączenie miało miejsce 5000 lat p. n. e. Najwcześniejsze znaleziska datują początek pobytu ludzkości na Cejlonie na 300 000 lat p. n. e.<ref name="Pichumani">K. Pichumani: [http://www.lankalibrary.com/geo/prehistory.htm Prehistoric basis for the rise of civilisation in Sri Lanka and southern India]. ''Frontline'', 5 - 18 czerwca 2004. (en)</ref>, jednak najpewniejszą datą jest rok 120 000 p. n. e. Właśnie z tego okresu pochodzą wyrabiane przez mieszkańców wyspy narzędzia z kwarcu oraz czertu, które były wytwarzane do środkowego paleolitu<ref name="Deraniyagala 96">Siran Upendra Deraniyagala: [http://www.lankalibrary.com/geo/dera1.html Pre- and Protohistoric settlement in Sri Lanka]. International Union for Prehistoric and Protohistoric Sciences, 1996.</ref>. ===Osadnictwo w okresie mezolitu=== Około 34 000 lat p. n. e. wyspa została skolonizowana przez ludzi z Balangoda (nazwanych tak od miejsca, gdzie ich znaleziono), pierwszych ludzi współczesnych zamieszkujących Cejlon<ref name="Deraniyagala 96"/>. Byli oni [[w:Mezolit|mezolitycznymi]] myśliwymi żyjącymi w jaskiniach. Uprawiali owies oraz jęczmień. Potrafili wytwarzać sól przed rokiem 27 000 p. n. e.<ref name="Deraniyagala 96"/> Najwcześniejsze ślady ich pobytu znaleziono w jaskini Fa Hien - są to pierwsze ślady człowieka współczesnego w południowej Azji. Innym znanym stanowiskiem archeologicznym, gdzie również znajdują się ślady ludzi z Balangoda, jest jaskinia Batadombalena niedaleko Colombo. W jaskini niedaleko [[w:Wihara|wihary]] Varana Raja Maha znaleziono ślady pobytu człowieka na tych terenach z około 8000 roku p. n. e.: niewielkie, granitowe narzędzia, fragmenty ceramiki, gliniane doniczki oraz pozostałości zwęglonego drewna z okresu mezolitu. W jaskini Nilgala znaleziono kości psów, które sugerują, że ludzie z Balangoda hodowali te zwierzęta w celu używania ich podczas polowań. Udomowiono również kury, świnie oraz bawoły<ref name"Deraniyagala 92">Siran Upendra Deraniyagala: ''The Prehistory of Sri Lanka'', s. 454. Kolombo: Department of Archaeological Survey, 1992. {{ISBN|955 9159 00 3}}</ref>. ===Epoka żelaza=== We wczesnej [[w:Epoka żelaza|epoce żelaza]] rozwijało się rolnictwo owsa oraz jęczmienia, a także hodowla bydła. Prace wykopaliskowe w rejonie miasta Kegalle wskazują na użycie wyrobów garncarskich około 4300 roku p. n. e. W wielu miejscach odnaleziono również żużel - pozostałość po wytwarzaniu miedzi od około 1800 roku p. n. e. Cynamon, rosnący na wyspie Cejlon, był znany również w Egipcie już około 1500 p. n. e., co sugeruje kontakty handlowe mieszkańców Cejlonu z Egiptem. Natomiast wyroby garncarskie znalezione w Anuradhapura i datowane na rok 600 p. n. e. noszą inskrypcje w [[w:Brahmi|piśmie brāhmī]] oraz w innych alfabetach, co świadczy o kontaktach handlowych z ludami semickimi. Pierwsze ślady osadnictwa miejskiego znaleziono w mieście Anuradhapura, ważnego ośrodka na wyspie w epoce żelaznej. Datuje się je na rok 900 p. n. e. Centrum miasta zajmowało obszar o powierzchni 15 hektarów. Na przestrzeni kilku następnych stuleci miasto rozrosło się do obszaru 50 hektarów. Podobne miejsce znaleziono w Sigiriji. [[w:Dipavamsa|Dipavamsa]] i [[w:Mahavamsa|Mahavamsa]], buddyjskie kroniki Sri Lanki, mówią, że wyspę zamieszkiwały Yakkhi (demony), Nagi (kobry) oraz dewy (bogowie). Odnosi się to do rdzennych mieszkańców wyspy, wyznających totemizm. Pojawienie się nowych form garncarstwa około roku 600 p. n. e., wraz z wyrobami z czerwonego szkła, wskazują na nowy impuls kulturalny, być może z północnych Indii. W tym czasie napisy na ceramice zaczęto sporządzać w indyjskich [[w:Prakryty|prakrytach]], podobnie jak w Indiach północnych. Brak natomiast napisów w języku drawidyjskim, co oznacza, że język indyjski dominował na tym obszarze co najmniej od 500 roku p. n. e. ===Źródła=== <references/> ==Cejlon kolonią Portugalii== __NOTOC__ ===Przybycie Portugalczyków na Cejlon=== [[Grafika:Flag Portugal (1640).svg|thumb|200px|Flaga portugalskiego Cejlonu.]] [[Grafika:Arms of Portuguese Ceylon.png|thumb|200px|Godło portugalskiego Cejlonu.]] [[Grafika:Ceilão.png|thumb|200px|Zasięg kolonii portugalskich na wyspie Cejlon.]] Pierwszym Portugalczykiem, jaki przybył na wyspę Cejlon, był Dom Lourenço de Almeida, który w roku 1505 (lub 1506) przybił do wybrzeża w okolicy miasta Galle. Pod koniec roku 1505 (albo 1506) zakotwiczył w porcie Kolombo. Wkrótce został zawarty traktat między Portugalią a Królestwem Kotte. Wyspa została podzielona na cztery królestwa: Kotte, najważniejsze ze wszystkich, Sitawaka, Kandy, położone w górach, i Dżafna na północy. W 1518 roku wicekról Lopo Soares de Albergaria wylądował w Kolombo ze znaczną flotą. Zaczął on budowę pierwszego portugalskiego portu na Cejlonie, Nossa Senhora das Virtudes albo Santa Bárbara, o kształcie trójkąta, zwieńczonego centralną wieżą. Syngalezi niedługo potem zaczęli atakować fort, który został w końcu rozebrany. Portugalczycy pozostawili jednak na wyspie swego agenta pod opieką króla Kotte. Oddanie Kolombo było jednak błędem Portugalii. Wkrótce mauretańscy kupcy zaczęli odnawiać swoje zwierzchnictwo nad handlem na tym terytorium. Zostali jednak pokonani przez nielicznych Portugalczyków, znajdujących się na wyspie. Ostateczną porażkę muzułmanów przyniosły zwycięstwa Martima Afonso de Sousy pod Vedelai w 1538 oraz Miguela Ferreiry pod Negombo w 1539. Portugalczycy, zachęcani przez władcę Kotte, podjęli misję chrystianizacyjną na Cejlonie. Wznoszono kościoły, zwłaszcza na południowo-zachodnim wybrzeżu. W październiku 1550 roku wicekról Afonso de Noronha przybył na wyspę wraz z 500 żołnieżami i zajął Kotte. Jednak nie udało mu się narzucić zwierzchnictwa Portugalii nad całą wyspą. W listopadzie 1554 Duarte de Eça z 500 żołnierzami zbudował nową twierdzę w Kolombo. Przed rokiem 1556 rybacy zamieszkujący południowe nabrzeże Kolombo, w liczbie około 70 000, zostali nawróceni na chrześcijaństwo. Ochrzczeni zostali również król i królowa Kotte, jako Dom João Pereira Bandara oraz Dona Catarina. Idąc za przykładem króla, część cejlońskiej arystokracji przyjęła portugalski tytuł szlachecki "dom" wraz z portugalskimi zwyczajami i językiem, co przyczyniło się do wyobcowania króla i dworu od reszty mieszkańców Cejlonu. ===Umacnianie władzy portugalskiej=== W roku 1565 Portugalczycy zdecydowali o przeniesieniu stolicy z Kotte do Kolombo. W nowej stolicy zostali jednak otoczeni przez Syngalezów, którzy dysponowali trzema silnymi garnizonami w Wattala, Nagalagama i Mapane, miejscowościach położonych wokół Kolombo. Wojska portugalskie przeszły do ofensywy w roku 1574. Splądrowane zostały Negombo, Kalutara i Beruwela, zaś garnizony syngalezkie wyparto z Nagalagama i Mapane. W sierpniu 1587 Król Kandy i Sitawaka Rajasimha I rozpoczął oblężenie Kolombo. Syngalezi atakowali miasto, bronione 12 bastionami, wiele razy, jednakże za każdym razem bezskutecznie. W lutym 1588 odstąpiono od oblężenia. Do końca siedemnastego wieku Portugalczycy panowali nad przybrzeżnymi portami Kolombo, Galle, Kalutara i Negombo. W roku 1591 roku André Furtado de Mendonça najechał Królestwo Dżafny i osadził na jego tronie nowego władcę. Przez krótki czas Portugalczycy okupowali również Królestwo Kandy, jednak po kilku tygodniach zostali zmuszeni do wycofania się. Kolejne próby zajęcia Kotte również kończyły się niepowodzeniem. W tym czasie zwierzchnictwo Portugalii uznawały Królestwa Kotte i Sitawaka. W 1597 roku Portugalczycy rozpoczęli umacnianie fortu w Galle. Gdy 27 maja 1597 król Kotte Dom João Dharmapala umarł w Kolombo, nie zostawiwszy następcy, jego państwo przeszło, zgodnie z wolą zmarłego, pod władzę króla Portugalii, Filipa I (władał również Hiszpanią jako Filip II Hiszpański). Gdy Filip został koronowany na króla Cejlonu, pod jego władzą znajdowało się bezpośrednio terytorium królestwa Kotte, zaś Dżafna i Sitawaka uznawały jego zwierzchnictwo. Jedynie Kandy zachowywało pełną niezależność. ===Podbój królestwa Dżafny=== [[Grafika:Jaffna Kingdom.jpg|thumb|200px|Zasięg Królestwa Dżafny.]] [[Grafika:King of Kandy.PNG|thumb|200px|Flaga Królestwa Kandy.]] ====Podłoże konfliktu==== Władcy Dżafny sprzeciwiali się misjom katolickim, wysyłanym przez Portugalczygów. Wspierali ponadto antyportugalskie frakcje w Kotte. Dżafna mogła także stać się przyczółkiem dla Holendrów, którzy chcieli przejąć Cejlon <ref name=Abeysinghe>Tikiri Abeysinghe: ''Jaffna under the Portuguese'', s. 66. Kolombo: Stamford Lake, 2005. {{ISBN|9-55-1131-70-1}}</ref>. Z tych powodów Portugalia rozpoczęła ekspansję na terytorium Dżafny. Przeciwstawił się jej król Cankili I, który w roku 1544 dokonał masakry sześciuset katolików, wysłanych przez Portugalię w celu przejęcia łowisk jego kraju<ref name=Kunarasa>K. Kunarasa: ''The Jaffna Dynasty'', s. 122. Dynasty of Jaffna King’s Historical Society: Johor Bahru, 2003. {{ISBN|9-55-8455-00-8}}</ref><ref name=Gnanaprakasar>Swamy Gnanaprakasar: ''A Critical History of Jaffna'', s. 122. Asian Educational Services: New Delhi, 2003. {{ISBN|81-206-1686-3}}</ref>. ====Dżafna państwem satelickim==== Pierwsza wyprawa, mająca na celu podporządkowanie Dżafny Portugalii, miała miejsce w roku 1560. Dowodził nią wicekról Dom Constantino de Bragança. Nie udało mu się pokonać Królestwa, jednak zajął wyspę Mannar. Król Dżafny zaczął płacić trybut Królowi Portugalii przed rokiem 1582. Wynosił on dziesięć słoni lub ich równowartość w gotówce <ref name=Abeysinghe/>. Okoliczności narzucenia daniny nie są jasne. W roku 1591 druga wyprawa, prowadzona przez André Furtado de Mendonça, osadziła na tronie Dżafny Ethirimannę Cinkama, w miejsce zamordowanego Puviraji Pandarama. Dało to katolickim misjonarzom pełną swobodę w eksporcie słoni do Portugalii. Przeciwstawił się temu jednak nowy władca Dżafny, wspierając jednocześnie Kandy. W latach 1593-1635 wspomagał królów tego państwa: Vimaladharmasuriyę I i Senarata. Ethirimanna utrzymał niezależność Dżafny, jawnie prowokując przy tym Portugalię. ====Upadek Królestwa==== Po zabiciu regenta w roku 1617, wyznaczonego przez Ethirimannę Cinkama, kontrolę nad tronem przejął Cankili II, uzurpator. Ponieważ Portugalczycy nie akceptowali jego władzy, zachęcił on do pomocy królestwo Nayak Tańdźawur z południowych Indii oraz pozwolił korsarzom z Wybrzeża Malabarskiego założyć bazę w Neduntheevu, na północy Cejlonu, co stanowiło zagrożenie dla statków portugalskich, przepływających przez Cieśninę Palk. Przed czerwcem 1619 roku zorganizowano dwie wyprawy portugalskie: morską, powstrzymaną przez korsarzy malabarskich, oraz lądową, dowodzoną przez Phillippe de Oliveira, który wraz z 5000 żołnierzy pokonał Cankiliego II. Uzurpator, wraz z członkami rodziny królewskiej, został pojmany i wywieziony do indyjskiego Goa, gdzie go powieszono. Pozostałych jeńców wcielono do klasztorów. Chodziło o wyeliminowanie rodu królewskiego poprzez narzucenie jego członkom celibatu. Mimo tego do dziś kilka rodzin wywodzi swoje pochodzenie od władców Dżafny. ====Próba odbicia Dżafny przez Królestwo Kandy==== Po upadku Dżafny król Kandy, Senerat, wysłał do Dżafny 10 000 żołnierzy pod wodzą Mudaliyara Attapattu. Udało im się przejąć miasto z rąk Portugalczyków. Król wydał również swe córki, Vijayapalę i Kumarasinghe, za książąt Dżafny. Portugalczycy podjęli jednak udaną próbę odbicia Dżafny przy pomocy posiłków z Kolombo, na czele których stał generał Constantino de Sá e Noronha. ====Konsekwencje Podboju Dżafny==== Przez czterdzieści lat, od 1619 do 1658 roku, kiedy to Holendrzy zdobyli fort w Dżafnie, na wyspie mały miejsce trzy antyportugalskie bunty. Przywódcą dwóch z nich był Migapulle Arachchi. Portugalczycy zniszczyli wszystkie świątynie hinduskie, a także królewską bibliotekę ''Saraswathy Mahal'' w Nallurze, zawierającą wiele dzieł literatury syngaleskiej. Na skutek wysokich podatków ludność Dżafny zmniejszyła się, część Cejlończyków uchodziła do Ramanathapuram w południowych Indiach lub na południe wyspy. Handel zewnętrzny został zahamowany, mimo to słonie - główny towar eksportowy Dżafny - były wymieniane na saletrę potasową z królestwami indyjskimi i wysyłane do Lizbony. Upadek eksportu utrudnił rozwój importu potrzebnych towarów, co przełożyło się na powiększanie się ubóstwa ludności. ===Prześladowania miejscowych religii=== Przybycie Portugalczyków i misje chrześcijańskie spowodowały pogorszenie działalności buddystów. Zburzono wiele wihar. W całym królestwie Kotte żyło zaledwie czterech buddyjskich kapłanów. Ząb Buddy, święta relikwia buddyzmu, została przeniesiona w bezpieczniejsze miejsce na terenie królestwa Kotte, a następnie do królestwa Sitawaka, do wihary Delgamuva w Ratnapurze. Ząb został przeniesiony na swoje obecne miejsce w Kandy przez cesarza Vimaladharmasuriyę I. Prześladowaniom podlegali również hinduiści. Zniszczone zostały ich świątynie. Słynne świątynie Śiwy w Galle i Trikunamalaja zostały rozebrane, a uzyskany budulec użyto do budowy portugalskich portów w tych obszarach. Maurowie, którzy kontrolowali niegdyś handel przybrzeżny, byli prześladowani, a ich meczety zostały zniszczone. Wielu Maurów uciekło do Kandy, gdzie ich potomkowie żyją po dziś dzień. ===Kampania w Królestwie Kandy=== W roku 1599 Portugalczycy wznieśli przy granicy z Królestwem Kandy dobrze uzbrojony fort przy Menikkadawarze. Trzy lata później, 31 maja 1602 roku, na wyspę przybyła pierwsza wyprawa holenderska, która dopłynęła do Batticaloa, miasta nigdy nie zajętego przez Portugalczyków. W krótkim czasie Holendrzy nawiązali przyjazne stosunki z władcą Kandy, Vimaladharmasuriyą I. Sojusz był wymierzony przeciw Portugalczykom. W styczniu 1603 roku Dom Jerónimo de Azevedo zajął fort Ganetenna, opuściwszy jednocześnie fort Balane, który miał kluczowe znaczenie obronne. Kilka dni później został zmuszony do wycofania się zarówno z Ganetenny, jak i z z fortu w Menikkadawarze. Dopiero w 1611 Azevedo na czele siedmuset żołnierzy portugalskich oraz grupy wojowników syngaleskich wkroczył do Królestwa Kandy, przejmując fort Balane. Następnie zajął miasto Kandy, które doszczętnie spalono. Senerat, król Kandy, został zmuszony do cofnięcia się w głąb kraju. Mimo, iż nie zostało pokonane, Królestwo nie stanowiło tymczasowo zagrożenia dla Portugalii. W roku 1624 Portugalczycy zajęli i umocnili Trincomalee. Cztery lata później, w 1628, Dom Constantino de Sá e Noronha, umocniwszy Menikkadawara, wraz ze swymi wojskami zajął, a następnie umocnił Batticaloa. Napadł również na miasta Kandy i Uva (dziś Badulla). W roku 1630, za namową wicekróla, de Sá podjął wyprawę przeciwko siedzibie króla Senerata, Badulli. 9 sierpnia armia 400 portugalskich żołnierzy, 200 żołnierzy rezerwy oraz około 4400 wojowników syngalezkich rozpoczęła marsz z Sabaragamwy do Badulli przez cejlońskie dżungle. Wojska portugalskie dotarły do opuszczonego przez mieszkańców miasta 18 sierpnia. Przez dwa kolejne dni trwało rabowanie i palenie Badulli. 21 sierpnia rozpoczął się powrót wojsk de Sá w stronę Kolombo, jednak zostały one zaatakowane przez armię Kandy pod Vellavaya. Większa część oddziałów syngalezkich zdradziła Portugalczyków i przeszła na stronę wroga; zaledwie około 500 walczyło u boku Dom Constantina de Sá. Portugalczycy ponieśli klęskę - przeżyło i poddało się zaledwie 130 osób. Sam de Sá został ścięty, a jego głowa została przekazana królowi Seneratowi. ===Źródła=== <references/> ==Przejęcie Cejlonu przez Holendrów== *[[w:Wojna holendersko-portugalska o Brazylię]] *[[w:en:Dutch-Portuguese War]] *[[w:en:Dutch period in Ceylon]] ==Cejlon kolonią brytyjską== *[[w:en:British Ceylon]] [[Grafika:British_Ceylon_flag.png|200px|thumb|Flaga brytyjskiego Cejlonu.]] [[Grafika:Karte von Ceylon.jpg|200px|thumb|Dziewiętnastowieczna niemiecka mapa Cejlonu.]] [[Grafika:European settlements in India 1501-1739.png|600px|thumb|center|Posiadłości europejskie w Indiach i na Sri Lance.]] ==Media na Sri Lance== Na Sri Lance działają media publiczne, jak i prywatne. Nadają w językach syngaleskim i tamilskim oraz w językach obcych (stacje zagraniczne), np. angielskim, niemieckim, chińskim czy japońskim. Większość nadawców należy jednak do rządu. s1u4ra3xfa6tth116ihjf9aw510yj9x 2 18105 560752 417679 2026-11-11T23:47:01Z Persino 2851 560752 wikitext text/x-wiki == Programowanie w JavaScripcie == W poprzednim rozdziale pokazane zostały dwie metody wykonywania skryptów. Skupmy się na razie na tej drugiej, gdyż daje ona największe możliwości i z tego powodu jest najczęściej używana. == Zewnętrzny plik ze skryptem == Kod JavaScript może składać się niekiedy z setek, a nawet tysięcy linii kodu. Najlepszym podejściem w takiej sytuacji jest wczytywanie go z zewnętrznego pliku. Potem trzeba tylko wstawić w elemencie <tt>&lt;head&gt;</tt> naszej strony element <tt>&lt;script&gt;</tt> z odpowiednimi atrybutami: <syntaxhighlight lang="xml"> <script type="text/javascript" src="nazwa_pliku.js"></script> </syntaxhighlight> Atrybut <tt>type</tt> określa typ MIME pliku ze skryptem (więcej na ten temat w dalszej części tego rozdziału), zaś <tt>src</tt> zawiera adres URI pliku ze skryptem. Właśnie ten sposób wykorzystaliśmy w przykładzie z poprzedniego rozdziału: <syntaxhighlight lang="xml" highlight="7"> <?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?> <!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.1//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml11/DTD/xhtml11.dtd"> <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> <head> <title>Tytuł</title> <script type="text/javascript" src="script.js"></script> </head> <body> <p>Lorem ipsum.</p> </body> </html> </syntaxhighlight> == Skrypt bezpośrednio w pliku ze stroną == Są jednak sytuacje, w których lepiej jest załączyć skrypt bezpośrednio w pliku strony, np. gdy korzystamy z gotowej biblioteki, któr <syntaxhighlight lang="xml"> <script type="text/javascript"> // <![CDATA[ Tutaj wstaw swój skrypt // ]]> </script> </syntaxhighlight> bla bla bla <syntaxhighlight lang="xml"> <script type="text/javascript"> /* <![CDATA[ */ Tutaj wstaw swój skrypt /* ]]> */ </script> </syntaxhighlight> == Wiele elementów <tt>&lt;script&gt;</tt> == Tutaj ma być ładny przykład (np. TinyMCE) == Element <tt>&lt;noscript&gt;</tt> == Krótka sekcja == Starsze techniki == Bla bla bla <syntaxhighlight lang="xml"> <script type="text/javascript"> // <!-- Kod JavaScript // --> </script> </syntaxhighlight> == Uwagi odnośnie typu MIME == Obecnie istnieje wiele różnych typów MIME służących do oznaczania skryptów napisanych w JavaScripcie. Do najistotniejszych zaliczają się: * '''<tt>text/javascript</tt>''' - najpowszechniej używany typ dla JavaScriptu, ale przestarzały zgodnie z dokumentem {{RFC|4329}} * '''<tt>application/javascript</tt>''' - ma zastąpić <tt>text/javascript</tt>, ale ciągle nie jest obsługiwany przez wszystkie przeglądarki (brak wsparcia w Internet Explorerze 8 i wcześniejszych) * '''<tt>text/ecmascript</tt>''' - występuje w specyfikacji SVG 1.1, ale znów zgodnie z {{RFC|4329}} jest uznawany za przestarzały * '''<tt>application/ecmascript</tt>''' - podobnie jak wcześniej ma on za zadanie zastąpić <tt>text/ecmascript</tt>, ale znów nie posiada on wsparcia ze strony wszystkich najważniejszych przeglądarek Ponieważ formalnie JavaScript jest jedynie jednym z dialektów ECMAScriptu (choć nazw tych w wielu przypadkach używa się zamiennie), to najodpowiedniejszym typem wydaje się <tt>application/ecmascript</tt>, ale problemy z kompatybilnością nie pozwalają na razie na jego upowszechnienie. ===Umieszczanie znacznika=== Przeglądarka internetowa nie potrafi sama odróżnić języka JavaScript od treści dokumentu, tak więc musimy wskazać jej gdzie zawiera się treść naszego kodu JavaScript. Należy to zrobić znacznikiem <tt>script</tt> <syntaxhighlight lang="html4strict"> <script language="JavaScript"> ... Treść skryptu JavaScript; ... </script> </syntaxhighlight> ===Przeglądarki nie obsługujące <tt>script</tt>=== Istnieją jednak przeglądarki, które nie rozumieją znacznika <tt>script</tt>, a przez to treść naszego skryptu, może być bez oporu wyświetlona przez takową przeglądarkę. Należy wtedy umieścić skrypt w komentarzu HTML. <syntaxhighlight lang="html4strict"> <script language="JavaScript"> <!-- ... Treść skryptu JavaScript; ... //--> </script> </syntaxhighlight> ===<tt>script</tt> w standarcie XHTML=== W przypadku standardu [[w:XHTML|XHTML]] znacznik <tt>script</tt> uległ pewnej przemianie. Pierwszą rzeczą jest stosowanie [[w:typ_MIME|typów MIME]] informujących o typie skryptu. Druga zmiana, to zastosowanie sekcji CDATA, zgodnie ze standardem XML. Sekcja CDATA jest potrzebna do oznaczenia kodu, który nie powinien być stosowany jako znacznik. Ostatecznie, by nasz skrypt był rozpoznawany przez większość przeglądarek będzie osadzony w ten sposób: <syntaxhighlight lang="html4strict"> <script type="text/javascript" language="JavaScript"> //<![CDATA[ ... Treść skryptu JavaScript; ... //]]> </script> </syntaxhighlight> ===Znacznik <tt>noscript</tt>=== Dla przeglądarek nie obsługujących JavaScriptu, możemy przygotować specjalny komunikat w znaczniku <tt>noscript</tt> <syntaxhighlight lang="html4strict"> <noscript> Do poprawnego oglądania tej strony, należy włączyć obsługę JavaScript! </noscript> </syntaxhighlight> ===Plik z kodem JavaScriptu=== Jeżeli mamy zamiar umieścić kod JavaScript znadujący się w osobnym pliku, należy użyć składni: <syntaxhighlight lang="html4strict"> <script src="funkcje.js" type="text/javascript" language="JavaScript"></script> </syntaxhighlight> Warunkiem zadziałania powyższego kodu, jest to, że istnieje plik <tt>"funkcje.js"</tt>. Istnieje również możliwość umieszczania w dokumencie dowolnie wielu skryptów JavaScript, na przykład: <syntaxhighlight lang="html4strict"> <script type="text/javascript" language="JavaScript"> //<![CDATA[ ... Treść skryptu JavaScript; ... //]]> </script> <script src="funkcje1.js" type="text/javascript" language="JavaScript"></script> <script src="funkcje2.js" type="text/javascript" language="JavaScript"></script> <script type="text/javascript" language="JavaScript"> //<![CDATA[ ... Treść skryptu JavaScript; ... //]]> </script> </syntaxhighlight> ===Umieszczanie Javascriptu w dokumencie XHTML=== Tak wygląda osadzanie kodu JavaScript w dokumencie XHTML: <syntaxhighlight lang="html4strict"> <!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="pl" lang="pl"> <head> <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8"/> <meta name="description" content="Opis strony"> <meta name="author" content="Administrator"> <meta name="keywords" content="JavaScript"> <title>Jakiś tytuł</title> <script src="funkcje.js" type="text/javascript" language="JavaScript"></script> <script type="text/javascript" language="JavaScript"> //<![CDATA[ ... Treść skryptu JavaScript; ... //]]> </script> <noscript> Do poprawnego oglądania tej strony, należy włączyć obsługę JavaScript! </noscript> </head> <body> <h1>Jakiś tytuł</h1> <p>Jakaś treść</p> </body> </html> </syntaxhighlight> {{Infobox| typ MIME "text/javascript" został oznaczony jako przestarzały, zamiast niego będziemy mogli w przyszłości używać typu "application/javascript". }} <noinclude> {{Nawigacja|JavaScript| [[../Pierwszy program]]| [[../Skryptozakładki]]| }} </noinclude> [[de:Websiteentwicklung: JavaScript: Der SCRIPT Tag]] [[en:JavaScript/The SCRIPT Tag]] 99m6r23dafnph2npyqq6qrf8x8frwee 0 18888 560754 529445 2026-11-12T10:58:19Z Persino 2851 560754 wikitext text/x-wiki Kwas deoksyrybonukleinowy Struktura chemiczna DNA. Wiązania wodorowe są zaznaczone linią przerywaną. Widełki replikacyjne DNA Kwas deoksyrybonukleinowy (dawn. kwas dezoksyrybonukleinowy), w skrócie DNA (od ang. Deoxyribonucleic acid) – wielkocząsteczkowy organiczny związek chemiczny należący do kwasów nukleinowych. Występuje w chromosomach i pełni rolę nośnika informacji genetycznej organizmów żywych. DNA jest liniowym, nierozgałęzionym biopolimerem, dla którego monomerem są nukleotydy. Nukleotydy zbudowane są z: pięciowęglowego cukru deoksyrybozy, którego grupa hydroksylowa znajdująca się przy ostatnim atomie węgla jest zestryfikowana resztą fosforanową, a pierwszy atom węgla połączony jest wiązaniem N-glikozydowym z jedną z czterech zasad azotowych: adeniny A i guaniny G (zasady purynowe) oraz cytozyny C i tyminy T (zasady pirymidynowe). Powszechnie spotykaną modyfikacją DNA jest występowanie 5-metylocytozyny (m5C) w wyniku metylacji cytozyny. W DNA niektórych wirusów, np. bakteriofagów PBS2, zamiast tyminy występuje uracyl, (U), tworząc nukleozyd 2'-deoksyurydynę[1]. 2'-Deoksyurydyna powstaje też w wyniku deaminacji C do U. W skład cząsteczki DNA zwykle wchodzą dwa łańcuchy (DNA dwuniciowe), które biegną antyrównolegle (tzn. koniec jednego jest dokładnie naprzeciw początku drugiego). Łańcuchy owijają się wokół wspólnej osi i tworzą tzw. prawoskrętną podwójną helisę. Reszty cukrowe i fosforowe, połączone ze sobą wiązaniem fosfodiestrowym, znajdują się na zewnątrz helisy, natomiast zasady skierowane są do wnętrza i tworzą pary zasad połączone według wzoru: Zasady połączone są wiązaniami wodorowymi. Cząsteczki DNA mogą być bardzo długie. U Homo sapiens ich długość (po "rozkręceniu chromosomów") dochodzi w sumie do 2 m, gdzie najdłuższa cząsteczka ma 23 cm. W ścisłym skręceniu DNA do postaci chromosomu biorą udział białka histonowe lub niehistonowe. Każda z nici DNA ma na jednym końcu (oznaczanym jako koniec 5'), przy ostatnim nukleotydzie wolną grupę fosforanową przy węglu 5' deoksyrybozy, a na drugim końcu (oznaczanym jako koniec 3') ostatni nukleotyd posiada wolną grupę hydroksylową przy węglu 3' deoksyrybozy. Ze względu na to, że helisa dwóch nici DNA jest spleciona w ten sposób, że jedna z nici zaczyna się od końca 5' a druga od końca 3', mówi się, że obie nici są względem siebie antyrównoległe. Łańcuch nici DNA zawiera informację genetyczną o kolejności aminokwasów w białkach kodowaną w postaci trójek nukleotydowych odpowiadających odpowiednim aminokwasom podczas syntezy białka. Nazywamy to kodem genetycznym. Rodzaje DNA DNA rozróżnia się pod względem: * pochodzenia w czasie - aDNA * funkcji: cDNA, mDNA, mtDNA, chlDNA, YDNA * struktury o jednoniciowy DNA inaczej ssDNA o dwuniciowy DNA w formach: A-DNA, B-DNA, C-DNA[2], E-DNA[3], H-DNA[4] P-DNA[5], i Z-DNA[6][7] o trójniciowy DNA o czteroniciowy DNA Najważniejsze z nich przedstawiono w tabeli: Rodzaj DNA/Funkcja B-DNA A-DNA Z-DNA liczba par zasad przypadająca na skręt helisy 10,4 (ok. 10,2 dla tzw. wysp CpG) 11 12 kąt skręcania między sąsiednimi parami zasad (w stopniach) + 34,6 + 39,0 - 30,0 skok helisy (w nm) 3,54 2,53 4,56 kierunek skręcania prawoskrętna prawoskrętna lewoskrętna średnica helisy (w nm) 2,37 2,55 1,84 Fragment struktury DNA orbit animated.gif A-DNA orbit animated small.gif Z-DNA orbit animated small.gif Struktura i funkcja DNA są niezależne i mogą występować łącznie lub nie. Historia poznania [edytuj] Stub sekcji Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją. * Autorami modelu podwójnej helisy DNA są James Watson i Francis Crick, na podstawie zdjęć krystalografii rentgenowskiej wykonanych przez Rosalind Franklin oraz Maurice'a Wilkinsa. Za odkrycie w 1953 roku struktury DNA Watson, Crick i Wilkins otrzymali w 1962 Nagrodę Nobla (Rosalind Franklin zmarła na raka w 1958). Przypisy 1. ↑ Takahashi and Marmur. 1963. Replacement of thymidylic acid by deoxyuridylic acid in the deoxyribonucleic acid of a transducing phage for Bacillus subtilis. Nature 197:794-795. 2. ↑ L van Dam, M H Levitt (2000). "BII nucleotides in the B and C forms of natural-sequence polymeric DNA: A new model for the C form of DNA". J Mol Biol 304 (4): 541-61. {{PMID|11099379}}. 3. ↑ Vargason J.M., Eichman B.F., Ho P.S. 2000. The extended and eccentric E-DNA structure induced by cytosine methylation or bromination. Nature Structural Biology 7:758-761. 4. ↑ Wang G., Vasquez K.M. 2006. Non-B DNA structure-induced genetic instability. Mutat Res.: 598, 103-119. 5. ↑ Allemand et al. 1998. Stretched and overwound DNA forms a Pauling-like structure with exposed bases. PNAS 24:14152-14157. 6. ↑ Ghosh A., Bansal M. 2003. A glossary of DNA structures from A to Z. Acta Crystallogr D Biol Crystallogr 59:620–626. 7. ↑ Palecek E. 1991. Local supercoil-stabilized DNA structures. Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology 26:151-226. Zobacz też Zagadnienia dotyczące budowy, struktury i funkcji DNA: * kwasy nukleinowe, RNA * T-DNA * replikacja DNA * biosynteza białka * histony, chromatyna * chloroplastowy DNA * mitochondrialny DNA * PNA Zagadnienia genetyczne: * gen * kod genetyczny Eksperymenty: * eksperyment Griffitha * eksperyment Hersheya-Chase Inne: * chemiczna synteza oligonukleotydów * przegląd zagadnień z zakresu biologii molekularnej 6axmjfmzq4y8wfs6tnxhjn009vghj94 2 19496 560751 157547 2026-11-11T23:44:23Z Persino 2851 560751 wikitext text/x-wiki Materiały: *Magdalena Kuk: ''Geografia Polski Pytania i odpowiedzi''. Wyd. Edukacja Powszechna. {{ISBN|83-7083-921-5}}. s7d2mx5x6d487ocf3nv3hlogrzdr19p 10 64513 560753 2026-11-12T10:57:01Z Persino 2851 Utworzono nową stronę „<includeonly>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/{{{1}}} PMID {{{1}}}]</includeonly><noinclude>{{Dokumentacja}}</noinclude>” 560753 wikitext text/x-wiki <includeonly>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/{{{1}}} PMID {{{1}}}]</includeonly><noinclude>{{Dokumentacja}}</noinclude> q6cghw8qtoaj1yp3q0zfzihcjmgdhcs 10 64514 560755 2026-11-12T10:59:06Z Persino 2851 Utworzono nową stronę „{{Podstrona dokumentacji}} <!-- DODAWAJ KATEGORIE NA DOLE STRONY --> == Użycie == == Opis parametrów == == Przykład == == Błędy == Błędy należy zgłaszać na stronie {{Kwestie techniczne}}. == Parametry szablonu ({{Strukturyzacja Wizualnego Edytora}}) == <templatedata> { "params": { } } </templatedata> == Zobacz też == {{BrClear}} <includeonly><!-- ++++ DODAWAJ KATEGORIE PONIŻEJ TEJ LINII --> {{Kategoria|PMID}} </includeonly>” 560755 wikitext text/x-wiki {{Podstrona dokumentacji}} <!-- DODAWAJ KATEGORIE NA DOLE STRONY --> == Użycie == == Opis parametrów == == Przykład == == Błędy == Błędy należy zgłaszać na stronie {{Kwestie techniczne}}. == Parametry szablonu ({{Strukturyzacja Wizualnego Edytora}}) == <templatedata> { "params": { } } </templatedata> == Zobacz też == {{BrClear}} <includeonly><!-- ++++ DODAWAJ KATEGORIE PONIŻEJ TEJ LINII --> {{Kategoria|PMID}} </includeonly> sb1uycc93m4iqt5kmmem8eiyd5wdejv