Azja

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipodróże</sitename>
    <dbname>plwikivoyage</dbname>
    <base>https://pl.wikivoyage.org/wiki/Strona_g%C5%82%C3%B3wna</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specjalna</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Dyskusja</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Użytkownik</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Dyskusja użytkownika</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipodróże</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Dyskusja Wikipodróży</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Plik</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Dyskusja pliku</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Dyskusja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Szablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Dyskusja szablonu</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Pomoc</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dyskusja pomocy</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Dyskusja kategorii</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Moduł</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Dyskusja modułu</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Wydarzenie</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Dyskusja wydarzenia</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Azja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66</id>
    <revision>
      <id>159870</id>
      <parentid>155879</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T14:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50217-30</username>
        <id>17703</id>
      </contributor>
      <comment>Azja</comment>
      <origin>159870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4047" sha1="skp5nsb4al9lzvy27tjqu9ywad4ey4f" xml:space="preserve">{{top-banner|Hong Kong Skyline Panorama - Dec 2008.jpg|caption=Hong Kong}}
[[Plik:Asia satellite orthographic.jpg|mały|Widok satelitarny na Azję]]
'''Azja''' ([[w:Język_grecki|gr.]] ''Ἀσία Asía'', [[w:Łacina|łac.]] ''Asia'') - największy kontynent na Ziemi lub największa część świata (tworzona razem z Europą) jako [[Eurazja]]. Zajmuje powierzchnię ponad 44 600 000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (ok. 30% powierzchni lądowej świata) oraz zamieszkuje ją 4,87 mld ludzi.

== Charakterystyka ==

== Regiony ==
* [[Azja Zachodnia]]
** [[Bliski Wschód]]
** [[Kaukaz]]
** [[Środkowy Wschód]]
* [[Azja Środkowa]]
* [[Azja Południowa]] ([[subkontynent indyjski]])
* [[Azja Południowo-Wschodnia]]
* [[Azja Wschodnia]] ([[Daleki Wschód]])
* [[Azja Północna]] ([[Syberia]])

== Państwa ==
[[Plik:Asia-administrative map.png|thumb|upright=2.5|Państwa Azji, także europejskie części państw, które leżą na obu kontynentach (Rosja, Turcja i Kazachstan)]]
* [[Afganistan]]
* [[Arabia Saudyjska]]
* [[Armenia]]
* [[Azerbejdżan]]
* [[Bahrajn]]
* [[Bangladesz]]
* [[Bhutan]]
* [[Brunei]]
* [[Chiny]]
* [[Cypr]]
* [[Filipiny]]
* [[Gruzja]]
* [[Indie]]
* [[Indonezja]]
* [[Irak]]
* [[Iran]]
* [[Izrael]]
* [[Japonia]]
* [[Jemen]]
* [[Jordania]]
* [[Kambodża]]
* [[Katar]]
* [[Kazachstan]]
* [[Kirgistan]]
* [[Korea Południowa]]
* [[Korea Północna]]
* [[Kuwejt]]
* [[Laos]]
* [[Liban]]
* [[Malediwy]]
* [[Malezja]]
* [[Mjanma]]
* [[Mongolia]]
* [[Nepal]]
* [[Oman]]
* [[Pakistan]]
* [[Rosja]]
* [[Singapur]]
* [[Sri Lanka]]
* [[Syria]]
* [[Tadżykistan]]
* [[Tajlandia]]
* [[Timor Wschodni]]
* [[Turcja]]
* [[Turkmenistan]]
* [[Uzbekistan]]
* [[Wietnam]]
* [[Zjednoczone Emiraty Arabskie]]

== Pozostałe państwa ==
* [[Egipt]] (państwo położone częściowo w Azji, większość terytorium w [[Afryka|Afryce]])

== Państwa nieuznawane ==
* [[Abchazja]]
* [[Cypr Północny]]
* [[Górski Karabach]]
* [[Osetia Południowa]]
* [[Palestyna]]
* [[Tajwan]]

== Terytoria zależne ==
* [[Akrotiri]]
* [[Dhekelia]]
* [[Wyspa Bożego Narodzenia]]
* [[Wyspy Spratly]]
* [[Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego]]
* [[Palestyna]]
* [[Wyspy Kokosowe]]

== Terytoria autonomiczne ==
* [[Aceh]] (Indonezja)
* [[Adżaria]] (Gruzja)
* [[Ałtaj]] (Rosja)
* [[Buriacja]] (Rosja)
* [[Chakasja]] (Rosja)
* [[Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny]] (Rosja)
* [[Czukocki Okręg Autonomiczny]] (Rosja)
* [[Górski Badachszan]] (Tadżykistan)
* [[Hongkong]] (Chiny)
* [[Jakucja]] (Rosja)
* [[Jamalsko-Nieniecki Okręg Autonomiczny]] (Rosja)
*[[Karakałpacja]] (Uzbekistan)
* [[Kuangsi]] (Chiny)
* [[Kurdystan]] (Irak)
* [[Makau]] (Chiny)
* [[Mongolia Wewnętrzna]] (Chiny)
* [[Muzułmańskie Mindanao]] (Filipiny)
* [[Nachiczewańska Republika Autonomiczna]] (Azerbejdżan)
* [[Ningxia]] (Chiny)
* [[Sinciang]] (Chiny)
* [[Tuwa]] (Rosja)
* [[Tybet]] (Chiny)
* [[Żydowski Obwód Autonomiczny]] (Rosja)

== Inne terytoria sporne i separatystyczne ==
* [[Celebes]]
* [[Czeczenia]]
* [[Dżammu i Kaszmir]]
* [[Kurdystan]]

== Miasta ==
* [[Ułan Bator]] ([[Mongolia]])
* [[Astana]] ([[Kazachstan]])
*[[Ałmaty]] ([[Kazachstan]])
* [[Tokio]] ([[Japonia]])
* [[Pekin]] ([[Chiny]])
* [[Rijad]] ([[Arabia Saudyjska]])
* [[Abu Zabi]] ([[Zjednoczone Emiraty Arabskie]])
* [[Kabul]] ([[Afganistan]])
* [[Szanghaj]] ([[Chiny]])

== Inne ciekawe miejsca ==

== Dojazd ==

== Transport ==

== Porozumiewanie się ==
Azję charakteryzuje bardzo duże zróżnicowanie kulturowe, a co za tym idzie – także językowe. W Azji Północnej (Syberii) najczęściej używanym językiem jest język rosyjski, w Azji Południowej – hindi, w Pakistanie bardzo zbliżony do języka hindi urdu, w Azji Wschodniej chiński i japoński, a w Azji Zachodniej arabski. Po angielsku można się jednak porozumieć w takich krajach jak Chiny, Indie, Pakistan i Filipiny.

== Atrakcje turystyczne ==

== Rozrywka ==

== Zakupy ==

== Wyżywienie ==

== Zakwaterowanie ==

== Bezpieczeństwo ==

== Zdrowie ==
{{Atrybucja}}
{{Jest w|Eurazja}}

[[Kategoria:Azja| ]]
[[Kategoria:Eurazja]]</text>
      <sha1>skp5nsb4al9lzvy27tjqu9ywad4ey4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159871</id>
      <parentid>159870</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50217-30</username>
        <id>17703</id>
      </contributor>
      <comment>azja</comment>
      <origin>159871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8973" sha1="aej6et6p2ctrg7ruqxspqvqsbik0dms" xml:space="preserve">{{top-banner|Hong Kong Skyline Panorama - Dec 2008.jpg|caption=Hong Kong}}
[[Plik:Asia satellite orthographic.jpg|mały|Widok satelitarny na Azję]]
'''Azja''' ([[w:Język_grecki|gr.]] ''Ἀσία Asía'', [[w:Łacina|łac.]] ''Asia'') - największy kontynent na Ziemi lub największa część świata (tworzona razem z Europą) jako [[Eurazja]]. Zajmuje powierzchnię ponad 44 600 000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (ok. 30% powierzchni lądowej świata) oraz zamieszkuje ją 4,87 mld ludzi.

== Charakterystyka ==
Środowisko geograficzne tego obszaru charakteryzuje się ogromną różnorodnością, w której dominują przede wszystkim wysokie góry i rozległe wyżyny, zajmujące aż trzy czwarte całego terytorium. To właśnie tutaj wznoszą się najwyższe łańcuchy górskie świata z najwyższym szczytem globu na czele, a jednocześnie niedaleko stąd znajduje się najgłębsza lądowa depresja Ziemi, położona głęboko poniżej poziomu morza. 

Pod względem klimatycznym kontynent ten rozciąga się przez wszystkie strefy, co generuje ekstremalne skrajności pogodowe – od wiecznej zmarzliny i arktycznych mrozów na dalekiej północy, przez ogromne, suche i gorące pustynie w strefie kontynentalnej, aż po parne, wilgotne lasy równikowe na południowych krańcach. Kluczowym elementem tutejszej przyrody jest klimat monsunowy, w którym cykliczne, sezonowe wiatry przynoszą potężne opady deszczu, kształtujące rytm życia natury i tamtejszych rzek. 

Sieć wodna tego regionu świata obfituje w spektakularne rekordy, w tym najdłuższe rzeki płynące przez tysiące kilometrów, największe pod względem obszaru jezioro świata o charakterze słonowodnym oraz najgłębszy na globie zbiornik słodkowodny, skupiający w sobie gigantyczne zasoby czystej wody. 

== Regiony ==

# [[Plik:Asia (orthographic projection).svg|mały|Położenie Azji na Ziemi]]Azja Północna 
#* Syberia
# [[Azja Południowa]] (subkontynent indyjski)
# [[Azja Południowo-Wschodnia]]
# Azja Zachodnia
#* [[Bliski Wschód]]
#* [[Kaukaz]]
#* Środkowy Wschód
# Azja Wschodnia ([[Daleki Wschód]])
# [[Azja Środkowa]]

== Państwa ==

=== Lista państw Azji ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Lp.
!Państwo
!Stolica
!Języki urzędowe
|-
|1.
|'''[[Afganistan]]'''
|[[Kabul]]
|paszto, Dari (perski)
|-
|2.
|'''[[Arabia Saudyjska]]'''
|[[Rijad]]
|arabski
|-
|3.
|'''[[Armenia]]'''
|[[Erywań]]
|ormiański
|-
|4.
|'''[[Azerbejdżan]]'''
|[[Baku]]
|azerbejdżański
|-
|5.
|'''[[Bahrajn]]'''
|[[Manama]]
|arabski
|-
|6.
|'''[[Bangladesz]]'''
|[[Dhaka]]
|bengalski
|-
|7.
|'''[[Bhutan]]'''
|[[Thimphu]]
|dzongkha
|-
|8.
|'''[[Brunei]]'''
|[[Bandar Seri Begawan]]
|malajski
|-
|9.
|'''[[Chiny]]'''
|[[Pekin]]
|chiński (mandaryński)
|-
|10.
|'''[[Cypr]]'''
|[[Nikozja]]
|grecki, turecki
|-
|11.
|'''[[Filipiny]]'''
|[[Manila]]
|filipiński (tagalog), angielski
|-
|12.
|'''[[Gruzja]]'''
|[[Tbilisi]]
|gruziński
|-
|13.
|'''[[Indie]]'''
|[[Nowe Delhi|New Delhi]]
|hindi, angielski, ''+22 języki lokalne''
|-
|14
|'''[[Indonezja]]'''
|[[Dżakarta]]
|indonezyjski
|-
|15.
|'''[[Irak]]'''
|[[Bagdad]]
|arabski, kurdyjski
|-
|16.
|'''[[Iran]]'''
|[[Teheran]]
|perski (farsi)
|-
|17.
|'''[[Izrael]]'''
|[[Jerozolima]]
|hebrajski
|-
|18.
|'''[[Japonia]]'''
|[[Tokio]]
|japoński
|-
|19.
|'''[[Jemen]]'''
|[[Sana]]
|arabski
|-
|20.
|'''[[Jordania]]'''
|[[Amman]]
|arabski
|-
|21.
|'''[[Kambodża]]'''
|[[Phnom Penh]]
|khmerski
|-
|22.
|'''[[Katar]]'''
|[[Doha]]
|arabski
|-
|23.
|'''[[Kazachstan]]'''
|[[Astana]]
|kazachski, rosyjski
|-
|24.
|'''[[Kirgistan]]'''
|[[Biszkek]]
|kirgiski, rosyjski
|-
|25.
|'''[[Korea Południowa]]'''
|[[Seul]]
|koreański
|-
|26.
|'''[[Korea Północna]]'''
|[[Pjongjang]]
|koreański
|-
|27.
|'''[[Kuwejt]]'''
|[[Kuwejt (miasto)|Kuwejt]]
|arabski
|-
|28.
|'''[[Laos]]'''
|[[Wientian]]
|laotański
|-
|29.
|'''[[Liban]]'''
|[[Bejrut]]
|arabski
|-
|30.
|'''[[Malediwy]]'''
|[[Male]]
|divehi
|-
|31.
|'''[[Malezja]]'''
|[[Kuala Lumpur]]
|malajski
|-
|32.
|'''[[Mjanma]] (Birma)'''
|[[Naypyidaw]]
|birmański
|-
|33.
|'''[[Mongolia]]'''
|[[Ułan Bator]]
|mongolski
|-
|34.
|'''[[Nepal]]'''
|[[Katmandu]]
|nepalski
|-
|35.
|'''[[Oman]]'''
|[[Maskat]]
|arabski
|-
|36.
|'''[[Pakistan]]'''
|[[Islamabad]]
|urdu, angielski
|-
|37.
|'''[[Rosja]]'''
|[[Moskwa]]
|rosyjski
|-
|38.
|'''[[Singapur]]'''
|[[Singapur]]
|malajski, mandaryński, tamilski, angielski
|-
|39.
|'''[[Sri Lanka]]'''
|[[Sri Dźajawardanapura Kotte]]
|syngaleski, tamilski
|-
|40.
|'''[[Syria]]'''
|[[Damaszek]]
|arabski
|-
|41.
|'''[[Tadżykistan]]'''
|[[Duszanbe]]
|tadżycki
|-
|42.
|'''[[Tajlandia]]'''
|[[Bangkok]]
|tajski
|-
|43.
|'''[[Timor Wschodni]]'''
|[[Dili]]
|tetum, portugalski
|-
|44.
|'''[[Turcja]]'''
|[[Ankara]]
|turecki
|-
|45.
|'''[[Turkmenistan]]'''
|[[Aszchabad]]
|turkmeński
|-
|46.
|'''[[Uzbekistan]]'''
|[[Taszkent]]
|uzbecki
|-
|47.
|'''[[Wietnam]]'''
|[[Hanoi]]
|wietnamski
|-
|48.
|'''[[Zjednoczone Emiraty Arabskie]]'''
|[[Abu Zabi]]
|arabski
|}

=== Państwa nieuznawane ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Lp.
!Państwo
!Stosunek międzynarodowy
!Położenie geograficzne
|-
|1.
|'''[[Abchazja]]'''
|niepodległość popiera tylko [[Rosja]] i kilka jej sojuszników, dla reszty świata to teren [[Gruzja|Gruzji]] pod okupacją
|północno-zachodnia część Zakaukazia, wschodnie wybrzeże [[Morze Czarne|Morza Czarnego]] i zachodni [[Kaukaz]], terytorium [[Gruzja|Gruzji]]
|-
|2.
|'''[[Cypr Północny]]'''
|państwo uznawane wyłącznie przez [[Turcja|Turcję]]; ONZ i cała reszta świata uznają je za teren pod nielegalną okupacją wojskową
|północna część śródziemnomorskiej wyspy [[Cypr]], we wschodniej części Morza Śródziemnego (na styku Europy, Azji i Afryki)
|-
|3.
|'''[[Górski Karabach]]'''
|państwo nieuznawane przez żaden kraj; formalnie przestało istnieć w 2023 roku po przejęciu pełnej kontroli przez [[Azerbejdżan]]
|południowy [[Kaukaz]] (na Zakaukaziu), formalnie znajduje się w granicach [[Azerbejdżan|Azerbejdżanu]]
|-
|4.
|'''[[Osetia Południowa]]'''
|państwo częściowo uznawane; suwerenność akceptuje jedynie [[Rosja]] i garstka jej partnerów, społeczność międzynarodowa uznaje je za część [[Gruzja|Gruzji]]
|środkowa część Wielkiego Kaukazu, na pograniczu Europy i Azji, terytorium [[Gruzja|Gruzji]]
|-
|5.
|'''[[Palestyna]]'''
|państwo uznawane przez ponad 140 krajów świata i obserwator ONZ; nieuznawane przez [[Izrael]] oraz kluczowe państwa Zachodu (w tym [[Stany Zjednoczone|USA]])
|[[Bliski Wschód]], Azja Zachodnia, obejmuje odseparowany Zachodni Brzeg Jordanu oraz Strefę Gazy, terytorium pod okupacją [[Izrael|Izraela]]
|-
|6.
|'''[[Tajwan]]'''
|funkcjonuje jak suwerenny kraj; oficjalnie uznawany przez kilkanaście państw, z resztą świata (w tym Polską) utrzymuje silne relacje nieoficjalne
|wyspa na Oceanie Spokojnym w Azji Wschodniej, oddzielona Cieśniną Tajwańską od wybrzeży [[Chiny|Chin]]
|}

== Terytoria zależne ==
* [[Akrotiri]]
* [[Dhekelia]]
* [[Wyspa Bożego Narodzenia]]
* [[Wyspy Spratly]]
* [[Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego]]
* [[Palestyna]]
* [[Wyspy Kokosowe]]

== Terytoria autonomiczne ==
* [[Aceh]] (Indonezja)
* [[Adżaria]] (Gruzja)
* [[Ałtaj]] (Rosja)
* [[Buriacja]] (Rosja)
* [[Chakasja]] (Rosja)
* [[Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny]] (Rosja)
* [[Czukocki Okręg Autonomiczny]] (Rosja)
* [[Górski Badachszan]] (Tadżykistan)
* [[Hongkong]] (Chiny)
* [[Jakucja]] (Rosja)
* [[Jamalsko-Nieniecki Okręg Autonomiczny]] (Rosja)
*[[Karakałpacja]] (Uzbekistan)
* [[Kuangsi]] (Chiny)
* [[Kurdystan]] (Irak)
* [[Makau]] (Chiny)
* [[Mongolia Wewnętrzna]] (Chiny)
* [[Muzułmańskie Mindanao]] (Filipiny)
* [[Nachiczewańska Republika Autonomiczna]] (Azerbejdżan)
* [[Ningxia]] (Chiny)
* [[Sinciang]] (Chiny)
* [[Tuwa]] (Rosja)
* [[Tybet]] (Chiny)
* [[Żydowski Obwód Autonomiczny]] (Rosja)

== Inne terytoria sporne i separatystyczne ==
* [[Celebes]]
* [[Czeczenia]]
* [[Dżammu i Kaszmir]]
* [[Kurdystan]]

== Miasta ==
* [[Ułan Bator]] ([[Mongolia]])
* [[Astana]] ([[Kazachstan]])
*[[Ałmaty]] ([[Kazachstan]])
* [[Tokio]] ([[Japonia]])
* [[Pekin]] ([[Chiny]])
* [[Rijad]] ([[Arabia Saudyjska]])
* [[Abu Zabi]] ([[Zjednoczone Emiraty Arabskie]])
* [[Kabul]] ([[Afganistan]])
* [[Szanghaj]] ([[Chiny]])

== Inne ciekawe miejsca ==

== Dojazd ==

== Transport ==

== Porozumiewanie się ==
Azję charakteryzuje bardzo duże zróżnicowanie kulturowe, a co za tym idzie – także językowe. W Azji Północnej (Syberii) najczęściej używanym językiem jest język rosyjski, w Azji Południowej – hindi, w Pakistanie bardzo zbliżony do języka hindi urdu, w Azji Wschodniej chiński i japoński, a w Azji Zachodniej arabski. Po angielsku można się jednak porozumieć w takich krajach jak Chiny, Indie, Pakistan i Filipiny.

== Atrakcje turystyczne ==

== Rozrywka ==

== Zakupy ==

== Wyżywienie ==

== Zakwaterowanie ==

== Bezpieczeństwo ==

== Zdrowie ==
{{Atrybucja}}
{{Jest w|Eurazja}}

[[Kategoria:Azja| ]]
[[Kategoria:Eurazja]]</text>
      <sha1>aej6et6p2ctrg7ruqxspqvqsbik0dms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skarżysko-Kamienna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5181</id>
    <revision>
      <id>159873</id>
      <parentid>155132</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lukabułka</username>
        <id>14232</id>
      </contributor>
      <comment>/* Transport */</comment>
      <origin>159873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33950" sha1="i7lzi39gp26vk9kve1quezjireieemk" xml:space="preserve">{{top-banner|Zalew Rejów panorama.jpg}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Skarżysko-Kamienna
 |nazwa oryginalna = &lt;!-- oryginalna pisownia nazwy miejscowości w miejscowym języku--&gt;
 |widok            = Skarzysko kamienna milica.jpg
 |opis             = Fragment osiedla [[Milica (Skarżysko-Kamienna)|Milica]]
 |herb             = POL Skarżysko-Kamienna COA.svg
 |mapa             = Skarzysko mapa.png
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[województwo świętokrzyskie]]
 |powierzchnia     = &lt;!-- pow. miejscowości bez km² --&gt;
 |wysokość         = 250
 |prefiks          = (+48) 41
 |kod pocztowy     = 26-110
 |www              = http://www.skarzysko.pl/
}}
[[Plik:Skarzysko kamienna rejow stadion.jpg|thumb|Dzielnica Rejów i [[w:Jezioro Rejowskie|Jezioro Rejowskie]]]]
[[Plik:Zalew Rejów 02 ssj 20070520.jpg|thumb]]
[[Plik:Zalew Rejów 06 ssj 20070520.jpg|thumb]]
[[Plik:Skarzysko-Kamienna - Bór.jpg|thumb|Osiedle Bór]]
'''Skarżysko-Kamienna''' – miasto powiatowe [[powiat skarżyski|powiatu skarżyskiego]], w [[województwo świętokrzyskie|województwie świętokrzyskim]].

== Charakterystyka ==
Z uwagi na specyficzne położenie stanowi ważny węzeł komunikacyjny – leży na przecięciu głównych szlaków drogowych oraz kolejowych z [[Warszawa|Warszawy]] do [[Kraków|Krakowa]] i z [[Łódź|Łodzi]] do [[Rzeszów|Rzeszowa]]. Położona w granicach miasta duża stacja towarowa jest jedną z największych w [[Polska|Polsce]].
Powszechnie znane przede wszystkim z [[w:Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku-Kamiennej|bazyliki Matki Bożej Ostrobramskiej]] i [[w:Muzeum im. Orła Białego|muzeum]], gromadzącego ciekawe eksponaty z czasów II wojny światowej. Z negatywnej strony, Skarżysko-Kamienna znane jest z faktu, że było to drugie najbardziej zadłużone miasto w kraju w 2014 roku.

Połączenie oferowanego zaplecza noclegowego i gastronomicznego wraz z ciekawym położeniem – blisko innych ciekawych miejsc turystycznych – oraz interesujące miejsca w samym mieście sprawiają, że jest ono dobrą lokalizacją dla turystów, którzy chcą się zatrzymać podczas dłuższych wycieczek z innych miast, są zainteresowani są okolicami Skarżyska, a podróż chcą kontynuować w dalszym kierunku.

=== Historia ===
==== Prehistoria i starożytność ====
Pierwszy człowiek w dorzeczu rzeki [[w:Kamienna|Kamiennej]] pojawił się już w epoce plejstocenu. Pierwszymi mieszkańcami tych terenów byli [[:w:Neandertalczyk|neandertalczycy]], którzy wiedli [[w:koczowniczy tryb życia|koczowniczy tryb życia]]. Żyli w niewielkich grupach, a podstawą ich przetrwania było głównie zbieractwo oraz prymitywne [[w:łowiectwo|łowiectwo]].

Około 25 000 lat temu tereny nad Kamienną zaczęli stopniowo zasiedlać przedstawiciele naszego gatunku – [[w:Homo sapiens|homo sapiens]], którzy umieli już oni posługiwać się prostą bronią, na przykład łukiem.

Pod koniec okresu [[w:paleolit|paleolitu]] oraz we wczesnym [[w:mezolit|mezolicie]], około 10000–7000 lat p.n.e., w okolicy obecnego Skarżyska, [[Grzybowa Góra|Grzybowej Góry]], [[Marcinków|Marcinkowa]] i [[Wąchock]]a produkowana była broń kamienna i narzędzia, co potwierdzają wykonane badania archeologiczne i liczne znaleziska w tych okolicach. Znajdowały się tutaj także prymitywne kopalnie [[w:hematyt|hematytu]], czerwonego barwnika, który używany był do malowania ciała i prawdopodobnie także do malowania broni łowieckiej. Czerwona barwa przypominała kolor krwi, co mogło ówczesnym symbolizować zdrowie i życie. Był on także atrybutem wierzeń. Barwnik ten i produkowane narzędzia kamienne stały się później przedmiotami wymiany handlowej.

==== Średniowiecze ====
Z czasem opisywane tereny zamieszkane zostały przez plemiona pasterskie. Grupy ludzi wyspecjalizowały się w wydobywaniu z ziemi [[w:krzemień|krzemienia]] i produkcją z tego surowca broni i narzędzi. Zajmowano się handlem. W epoce brązu zamieszkiwała tu ludność kultury łużyckiej. Wielu badaczy utożsamia ten lud z Prasłowianami. W okresie wpływów Rzymu, około 1400 r. n.e., w dorzeczu Kamiennej istniał ośrodek hutniczy, działający w oparciu o kopalnie rudy żelaza.

Z wykonanych badań wynika, że w okresie średniowiecza około VIII-IX w. tereny te należały do Księstwa Wiślan.

W następnych okresach nad Kamienną rozwijał się przemysł górniczy i hutniczy. Niezbędnej do prac energii mechanicznej dostarczały rzeki, a lasy – węgla drzewnego, niezbędnego surowca, stosowanego w dymarkach do wytopu rudy. Ważnym elementem osadnictwa na tym terenie były drogi. Dzięki zakonnikom z klasztoru Cystersów w Wąchocku w tych obszarach wysoce rozwinęła się gospodarka. Byli oni właścicielami znacznych obszarów dzisiejszego Skarżyska i powiatu skarżyskiego.

W XIV w. rozpoczęły się początki osadnictwa na terenach obecnych wsi: [[Lipowe Pole|Lipowego Pola]], [[Gadka|Gadki]], czy [[Grzybowa Góra|Grzybowej Góry]].

==== Nowożytność ====
W II połowie XV w. powstawały nowe osady: Żyrcin – obecny Rejów, a później Bzin, z kuźnicą i wielkim piecem. W XVII w. kształtowały się osady Łyżwy, Usłów i Nowy Młyn, wybudowano także nowe kościoły.

Drugim ośrodkiem, mającym duży wpływ na zagospodarowanie terenów, będących obecnie północną częścią Skarżyska-Kamiennej był bogaty ród Odrowążów i Szydłowieckich, a potem Radziwiłłów. Rozwijało się Skarżysko Rycerskie – dziś Skarżysko Książęce, część miasta, Pogorzałe, a także osada Kamienna. W dolinie rzeki Bernatki rozwijała się wieś Milica (obecnie główna z dzielnic) oraz Ciurów, zwany także Dziurdziowem. Nad rzeką Kamienną dalej rozwijała się gospodarka i przemysł – powstały młyny i nowe osady: Szczepanów i Nowy Młyn.

I połowa XVII w. to dalszy szybki rozwój gospodarczy terenów dzisiejszego powiatu skarżyskiego – czynnych tu było wiele kuźnic: Bzin, Ciurów, Baranów, Berezów, Gilów, Goszków (dzisiejszy Gostków), Kamienna, [[Majków]], [[Mroczków]], [[Łączna]], Ogonków, [[Mostki]], Jędrów, [[Suchedniów]], [[Płaczków]], Wołów (Bliżyński), Zbrojów oraz mniejsze nad rzeczkami, trudne do lokalizacji w dzisiejszych czasach. Czynne były również kopalnie rudy żelaza i kamieniołomy. W rejonie obecnych ulic Żytniej (przy zachodniej granicy miasta) i ulicy Grota-Roweckiego, czynne były dwie kopalnie rudy żelaza: „Siadek” i „Olejówka”, noszące wspólną nazwę „Piotr”. Jedna z nich funkcjonowała do roku 1857.

Kolejne lata były okresem dalszego wzrostu ilości ludności w osadach i wsiach, rozwijał się handel i rzemiosło. Znaczący dalszy rozwój przemysłu za czasów Królestwa Polskiego jest głównie związany z działalnością projektanta i budowniczego Staropolskiego Zagłębia Przemysłowego, [[w:Stanisław Staszic|Stanisława Staszica]]. Zagospodarowano całą dolinę rzeki Kamiennej – od Mroczkowa aż do Ostrowca Świętokrzyskiego. Powstało wiele zakładów hutniczych i górniczych.

==== Czasy najnowsze ====
Tragiczne w skutkach następstwa spowodowało [[w:powstanie styczniowe|powstanie styczniowe]] w 1863 roku. Rosjanie poprzez stosowane represje znacząco wpłynęli na zahamowanie rozwoju tego regionu.

Ponowne ożywienie gospodarcze w okolicach Skarżyska-Kamiennej przyniosła budowa [[w:Kolej Iwangorodzko-Dąbrowska|linii kolejowej Dęblin – Dąbrowa Górnicza]], z odgałęzieniem w osadzie Kamienna do Koluszek w kierunku Łodzi i na wschód do Ostrowca Świętokrzyskiego, w 1885 roku. Nastąpił wtedy szybki rozwój osady nad Kamienną. Wybudowano duży węzeł kolejowy oraz odlewnię i stalownię. Powstały także inne mniejsze zakłady. Rozwijał się handel i rzemiosło.

W dniu 28 grudnia 1922 roku, na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów, została utworzona gmina miejska Kamienna z dotychczasowej osady Kamienna i gruntów rządowych Milica Pastwisko, z mocą obowiązującą od dnia 1 stycznia 1923 roku. W roku 1928 natomiast zatwierdzono współczesną, dwuczłonową nazwę miasta – Skarżysko-Kamienna.

W [[w:dwudziestolecie międzywojenne|dwudziestoleciu międzywojennym]] nastąpił ponowny szybki rozwój miasta. Wybudowano Państwową Fabrykę Amunicji, rozbudowywano i rozwijano węzeł PKP, powstawały inne mniejsze jednostki produkcyjne. Miasto, obok innych należących do Centralnego Okręgu Przemysłowego, skorzystało na masowym budownictwie mieszkaniowym, z tzw. „wielkiej płyty” dla pracowników fabryki amunicji. W 1928 roku powołana została spółka pod nazwą Zjednoczenie Elektrowni Okręgu Radomsko-Kieleckiego (ZEORK) z siedzibą w Skarżysku-Kamiennej. Mimo różnych przekształceń i zmian, przetrwała ona w pewnym sensie do dnia dzisiejszego. Wtedy głównym jej zadaniem była sprzedaż i produkcja energii oraz elektryfikacja.

Trudnym okresem dla mieszkańców miasta i okolic była II wojna światowa i okres okupacji niemieckiej. Działały tutaj organizacje dywersyjno-sabotażowe. Miejscowe zakłady zbrojeniowe Skarżyska i sąsiedniego Suchedniowa zaopatrywały w broń i amunicję oddziały partyzanckie. W związku z tym dochodziło do masowych mordów ludności cywilnej. Państwową Fabrykę Amunicji przejęła niemiecka firma „Hasag”, utworzone zostało tam [[w:getto|getto]] dla Żydów i przymusowy obóz pracy. Do śmierci doprowadzono tutaj około 33000 ludzi, głównie Żydów.

Miasto zostało zdobyte przez żołnierzy [[w:Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] 17 stycznia 1945 roku. Na obecnej ulicy Legionów stoczono bój z niemieckim oddziałem, a czołg [[w:T-34|T-34]] wygrał artyleryjski pojedynek z załogą niemieckiego czołgu Pantera (co upamiętniał stojący jeszcze kilkanaście lat temu posąg przy tym skrzyżowaniu). Po przejęciu władzy przez komunistów pierwszym burmistrzem został Antoni Gruszczyński, który 20 stycznia 1945 roku władzę przekazał burmistrzowi [[w:Leon Wudzki|Leonowi Wudzkiemu]]. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1953 roku ustanowione zostało miasto-powiat Skarżysko-Kamienna. Do miasta zostały przyłączone dzielnice: Bzinek, Milica, Rejów i Borki.

Lata 1956–1970 charakteryzują się dynamicznym rozwojem przemysłu w mieście. W 1957 roku uruchomiona zostaje Fabryka Obuwia „Fosko”. W 1968 roku zakończono [[w:elektryfikacja|elektryfikację]] węzła PKP. Powstały nowe osiedla: Milica i Pięćdziesięciolecia, w dzielnicy Kolonia Górna wybudowane zostały nowe bloki mieszkalne. W sposób niezwykle dynamiczny trwała rozbudowa oraz produkcja w Zakładach Metalowych. Wzrastało zatrudnienie i liczba mieszkańców Skarżyska.

W latach 70. wybudowane zostały: Kombinat Budowlany, Fabryka Domów i nowe, duże osiedle mieszkaniowe. W latach wcześniejszych wybudowany został też szpital miejski i Zakładowy Dom Kultury Zakładów Metalowych (obecne Miejskie Centrum Kultury). W 1969 roku z inicjatywy miłośnika miasta, inż. Stanisława Sławińskiego i Towarzystwa Miłośników Miasta otwarto muzeum w dzielnicy Rejów. Rozwijała się sieć linii autobusowych Miejskiej Komunikacji Samochodowej, infrastruktura miejska stale i systematycznie podlegała rozbudowie.

Transformacja ustrojowa po 1989 roku była dla Skarżyska-Kamiennej negatywna w skutkach – wielkie zakłady przemysłowe, metalowe, odlewnicze i kolejnictwo, a także budownictwo mieszkaniowe przeżywały olbrzymi kryzys zakończony likwidacją produkcji i masowymi zwolnieniami pracowników. Następne lata to próby stopniowego wyjścia z tego kryzysu; widoczne ożywienie gospodarki dotyczy małych i średnich firm, handlu i usług. Lata zastoju spowodowały, że młodzi ludzie zasilili duże miasta. Tworzone programy naprawcze pod postaciami Skarżyskiej Strefy Ekonomicznej, nowej produkcji przyszłościowej w sektorze przemysłu zbrojeniowego są szansą na poprawę materialną mieszkańców miasta i powiatu.

W ubiegłym wieku w mieście wybudowano 6 kościołów, które skupiają życie religijne. Wybudowanie kościoła przy ulicy Wileńskiej, jako repliki wileńskiej Ostrej Bramy, stało się właściwie wizytówką miasta. Z biegiem lat sanktuarium zyskało tytuł bazyliki mniejszej. Bazylika przyciąga rzesze pielgrzymów z Polski, a także Polonię z całego świata. Wyznaczony czerwony szlak turystyczny ze skarżyskiej bazyliki do Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Kałkowie-Godowie jest rozszerzeniem możliwości poznawczo-turystycznych powiatów skarżyskiego oraz starachowickiego.

==== Współczesność ====
Miasto dzięki funduszom unijnym zyskiwało i zyskuje na nowych obiektach – hala sportowa, lodowisko, poprawie ulega infrastruktura i transport, szkolnictwo – sieć szkół o różnym profilu kształcenia umożliwia zaspokojenie oczekiwań wszystkim uczniom.

=== Geografia ===
Położone jest nad rzeką Kamienną oraz jej dopływami Kamionką, Bernatką i Oleśnicą, na pograniczu Płaskowyżu Suchedniowskiego i Garbu Gielniowskiego oraz na północnym obrzeżu [[Góry Świętokrzyskie|Gór Świętokrzyskich]]. Graniczy bezpośrednio z [[województwo mazowieckie|województwem mazowieckim]]; jeden z największych ośrodków miejskich województwa.

=== Klimat ===
Klimat jest stosunkowo urozmaicony, ma charakter przejściowy – od klimatu oceanicznego Europy Zachodniej, do kontynentalnego Europy Wschodniej. Na przedwiośniu i późną jesienią odczuwalna jest najbardziej jego wyraźna kontrastowość.

Okres wegetacyjny trwa 205 dni, średnia temperatura roczna wynosi +12,9&amp;nbsp;°C. Średnie opady roczne wynoszą 633 mm.

== Dojazd ==
[[Plik:Dworzec3.jpg|thumb|Widok na budynek dworca od strony peronów, nocą]]
[[Plik:Dworzec22.jpg|thumb|Widok na [[:w:Skarżysko-Kamienna (stacja kolejowa)|stację kolejową Skarżysko-Kamienna]]]]

=== Pociągiem ===
Przez Skarżysko-Kamienną przejeżdżają zarówno pociągi regionalne, jak i pospieszne różnych spółek. Z [[Radom]]ia, [[Warszawa|Warszawy]] i [[Dęblin|Dęblina]] dotrzeć można pociągami [[:w:Koleje Mazowieckie|Kolei Mazowieckich]], obsługiwanych zarówno jednostkami bezprzedziałowymi drugiej klasy, jak i wagonami piętrowymi z pierwszą klasą. Z [[Kielce|Kielc]], [[Suchedniów|Suchedniowa]], [[Ostrowiec Świętokrzyski|Ostrowca Świętokrzyskiego]], [[Sandomierz|Sandomierza]], [[Końskie|Końskich]], [[Opoczno|Opoczna]], [[Łódź|Łodzi]] i [[Kraków|Krakowa]] można dojechać pociągami [[w:Polregio|Polregio]] (tylko druga klasa). Z [[Łódź|Łodzi]], [[Tomaszów Mazowiecki|Tomaszowa Mazowieckiego]], [[Opoczno|Opoczna]], [[Kielce|Kielc]](tylko w weekendy) i [[Końskie|Końskich]] dotrzeć można pociągami [[w:Łódzka_Kolej_Aglomeracyjna|Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej]]. Zatrzymujące się na stacji pociągi pośpieszne klasy TLK oraz IC spółki [[:w:PKP Intercity|PKP Intercity]] dojeżdżają m.in. do [[Warszawa|Warszawy]], [[Lublin]]a, [[Wrocław]]ia, [[Kraków|Krakowa]], [[Katowice|Katowic]], [[Olsztyn|Olsztyna]], [[Zakopane|Zakopanego]], [[Giżycko|Giżycka]], [[Kołobrzeg]]u, czy też [[Gdynia|Gdyni]].&lt;ref&gt;https://portalpasazera.pl/&lt;/ref&gt;

Na dworcu kolejowym znajdują się kasy biletowe, sprzedające bilety Przewozów Regionalnych, Kolei Mazowieckich i PKP Intercity oraz punkt informacyjny. W hali poczekalni znajdują się też kiosk i sklepik.

=== Samochodem ===
Przez miasto przebiegają następujące trasy:
* [[Plik:S7-PL.svg|30px]] [[w:Droga ekspresowa S7 (Polska)|Droga ekspresowa S7]]
* [[Plik:DK42-PL.svg|30px]] [[w:Droga krajowa nr 42 (Polska)|Droga krajowa nr 42]] ([[Kamienna (województwo opolskie)|Kamienna]] – [[Radomsko]] – '''Skarżysko-Kamienna''' – [[Starachowice]] – [[Rudnik (powiat starachowicki)|Rudnik]]).

=== Autobusem ===
Z [[Kielce|Kielc]] prywatnymi przewoźnikami (BUS), ze [[Starachowice|Starachowic]] – prywatnymi przewoźnikami (BUS)

=== Szlaki turystyczne ===
Skarżysko-Kamienna jest punktem początkowym [[Plik:POL Szlak czerwony.svg|25px]] czerwonego Szlaku Milenijnego prowadzącego do Kałkowa, [[Plik:POL Szlak zielony.svg|25px]] zielonego szlaku turystycznego prowadzącego na Wykus, [[Plik:POL Szlak żółty.svg|25px]] żółtego szlaku turystycznego prowadzącego poprzez okolice miasta, [[Plik:Szlak rowerowy czarny.svg|18px]] czarnego szlaku rowerowego prowadzącego do Mostek oraz [[Plik:Szlak rowerowy niebieski.svg|18px]] niebieskiego szlaku rowerowego prowadzącego do [[Ostrowiec Świętokrzyski|Ostrowca Świętokrzyskiego]].

== Dzielnice ==
{{Mapframe|51.117748|20.87471|zoom=13}}
&lt;div style=&quot;column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -moz-column-count: 2;&quot;&gt;
* Osiedle Borki
* Osiedle Bór
* Osiedle Bzinek
* Osiedle Dolna Kamienna I
* Osiedle Dolna Kamienna II
* Osiedle Kolejowe
* Osiedle Kolonia Górna – Młodzawy
* [[w:Skarżysko Książęce|Skarżysko Książęce]]
* Osiedle Łyżwy
* Osiedle Metalowiec
* [[w:Milica-Przylesie|Osiedle Milica-Przylesie]]
* Osiedle Odrodzenia
* Osiedle Paryska
* Osiedle Piłsudskiego
* Osiedle Place
* [[w:Pogorzałe (Skarżysko-Kamienna)|Pogorzałe]]
* Osiedle Przydworcowe
* [[w:Rejów (Skarżysko-Kamienna)|Rejów]]
* Osiedle Skałka
* Osiedle Usłów
* Osiedle Zachodnie
* Osiedle Żeromskiego
&lt;/div&gt;

== Transport ==
[[Plik:Jelcz Libero MKS Skarżysko.jpg|thumb|Autobus MKS na trasie]]
W mieście działa zbiorowa komunikacja autobusowa obsługiwana przez przedsiębiorstwo [[:w:Miejska Komunikacja Samochodowa w Skarżysku-Kamiennej|Miejskiej Komunikacji Samochodowej]]. Przez miasto przebiega 14 linii autobusowych dziennych miejskich, brak jest linii nocnych.

Dostępne są bilety normalne i ulgowe, karnety 10-przejazdowe, bilety miesięczne i 24-godzinne. Ceny jednorazowych biletów miejskich:
* bilet normalny ważny przez 45 minut – 4,00 PLN;
* bilet ulgowy ustawowy i gminny ważny przez 45 minut – 2,00 PLN;
* bilet socjalny ważny przez 45 minut – 1,50 PLN;
* bilet ulgowy ze Skarżyską Kartą Dużej Rodziny ważny przez 45 minut: 1,00 PLN

=== Funkcjonujące linie ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
!nr
!przebieg trasy
|-
|1
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Łyżwy Wysypisko / Langiewicza Cmentarz'''
|-
|2
|'''Szydłowiecka Pętla / Wiejska Przychodnia Kolejowa – Langiewicza Cmentarz'''
|-
|5
|'''1 Maja MKS – Paryska Pętla'''
|-
|7
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Krakowska Przejście Podziemne / Kilińskiego'''
|-
|8
|'''Ekonomii Zakłady Metalowe nr 2 – 1 Maja MKS'''
|-
|9
|'''Rycerska Warszawska – Langiewicza Cmentarz'''
|-
|11
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Młodzawy Ogródki Działkowe'''
|-
|12
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Wojska Polskiego Pętla'''
|-
|14
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Młodzawy Ogródki Działkowe'''
|-
|15
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa – Asfaltowa Zakłady Metalowe nr 3'''
|-
|18
|'''Langiewicza Cmentarz / 1 Maja MKS – Rajdowa Pętla'''
|-
|19
|'''Langiewicza Cmentarz / 1 Maja Jeżynowa – Kilińskiego'''
|-
|22
|'''Rycerska Warszawska – Langiewicza Cmentarz / 1 Maja Jeżynowa'''
|-
|25
|'''Langiewicza Cmentarz / Łyżwy Wysypisko– Wojska Polskiego Pętla'''
|}

=== Uwagi ===

* Opracowano na podstawie: https://mks.skarzysko.pl/cenniki/ oraz https://komunikacja.skarzysko.pl/rozklad-linii/
* Stan na październik 2026

== Warto zobaczyć ==
[[Plik:Skarzysko muzeum budynek glowny.jpg|thumb|Budynek główny Muzeum im. Orła Białego]]
; [[w:Muzeum im. Orła Białego|Muzeum im. Orła Białego]], ul. Słoneczna 90: Powstałe w 1969 roku z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Skarżyska-Kamiennej; w 1982 roku upaństwowione, nadano mu imię generała Zygmunta Berlinga. Z czasem imię zmieniono na ''Orła Białego''. Siedzibą jest budynek administracyjny dawnej huty Rejów wybudowany w latach 30. XIX wieku. Muzeum gromadzi i dokumentuje materiały związane z historią miasta i regionu. Stała ekspozycja plenerowa prezentuje kolekcję ciężkiego uzbrojenia z okresu II wojny światowej: czołgi, rakiety, działa, pojazdy bojowe. Latem organizowane są przejazdy ciężkimi pojazdami wojskowymi i inscenizacje bitew historycznych.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;http://www.muzeum.skarzysko.pl/&lt;/small&gt;
; Rekonstrukcja Zakładu Wielkopiecowego, ul. Wioślarska: W pobliżu Muzeum im. Orła Białego i w sąsiedztwie Jeziora Rejowskiego znajduje się trwała rekonstrukcja zespołu zakładu wielkopiecowego w Rejowie z XVIII wieku i początków wieku XIX. Do tego okresu nawiązuje także ekspozycja muzealna ukazująca wyroby odlewnicze i sztuki kowalskiej. W bezpośrednim sąsiedztwie ruin Wielkiego Pieca znajduje się infrastruktura do organizacji niewielkiego ogniska, imprezy.
[[Plik:Skarżysko-Kamienna - Bazylika MB Ostrobramskiej (1).jpg|mały|Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej]]
; [[w:Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku-Kamiennej|Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej]], ul. Wileńska 33: Budowę zespołu obiektów z kościołem i kaplicą, będącą wierną repliką [[Wilno|wileńskiej]] [[w:Ostra Brama w Wilnie|Ostrej Bramy]] rozpoczęto w 1989 roku. Jest to jedyny tego typu obiekt sakralny w Polsce. Naprzeciw kościoła, przy promenadzie, znajduje się „Dom Pielgrzyma” z miejscami noclegowymi i stołówką.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;http://ostrobramska.pl&lt;/small&gt;
; [[w:Kościół Świętego Józefa Oblubieńca w Skarżysku-Kamiennej|Kościół pw. św. Józefa]], ul. Legionów 24: Wybudowany w 1928 roku, drewniany; z drewnianą dzwonnicą. We wnętrzu kościoła interesujące stacje drogi krzyżowej, wykonane ze specjalnej glinki terakotowej. Po renowacji przeniesione do budynku nowego kościoła.
[[Plik:Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Skarżysku-Kamiennej - fotopolska.eu (562302).jpg|thumb|Kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego]]
; [[w:Kościół Najświętszego Serca Jezusa w Skarżysku-Kamiennej|Kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego]], al. Niepodległości 77: Kościół parafialny wybudowany w 1923 roku w stylu neogotyckim. Do budowy murów użyto ciosów białego piaskowca. Stanowi ciekawy obiekt architektoniczny wśród okolicznych krajobrazów i zabudowy. Lokalnie potocznie zwany ''dużym kościołem''.
; Doły rudne: Doły rudne w rejonie ulicy Żytniej na rubieżach miasta, w oddziale lasu 172 to pozostałości po dwóch kopalniach rudy żelaza – „Siadek” i „Olejówka”, mających nazwę „Piotr”, eksploatowane do połowy XIX wieku. Opisane są one w publikacji ''„Relacje Pawła Podczaszyńskiego o stanie górnictwa i hutnictwa w okolicach Mostek z 1842 roku”''. Ruda była dostarczana do Wielkiego Pieca w Bzinie i Rejowie.
; Kamienny próg przelewowy zbiornika wodnego w Bzinie, ul. Cmentarna: Jest to zabezpieczony fragment ujęcia wodnego w zlewni wód rzek Kamiennej, Kamionki i Bernatki, długości około 70 m z południowym przyczółkiem znajdującym się obecnie pod mostem nowej trasy 42 Skarżysko–Końskie. Zbudowany z ciosów kamiennym, spoinowanych ołowiem. Woda tego zbiornika wykorzystywana była przez zakład wielkopiecowy w Bzinie w XIX wieku.
; Zbiorowa mogiła na Borze: Zbiorowa mogiła ofiar faszyzmu niemieckiego znajdująca się w lesie, ku pamięci zmarłych w dniach 12–16 lutego 1940 roku w wyniku rozstrzelania przez Niemców nazistowskich 360 osób pochodzących ze Skarżyska, także wielu harcerzy działających w ruchu oporu. Pomnik z piaskowca na mogile ziemnej.
; Zbiorowa mogiła na Brzasku: Miejsce egzekucji dokonanej przez hitlerowców w dniu 29 czerwca 1940 roku na 760 osobach pochodzących ze Skarżyska i okolic, należących do ruchu oporu.
; Cmentarz miejski przy ul. Cmentarnej: Mogiły 62 żołnierzy Armii Krajowej z żeliwnymi krzyżami z nazwiskami i datami śmierci, zbiorowa mogiła z tablicą poświęconą żołnierzom Armii Czerwonej, poległym w walce o wyzwolenie miasta w styczniu 1945. Ulica Cmentarna – w głębi cmentarza zbiorowa mogiła żołnierzy września 1939 r. poległych w walce o wolność Ojczyzny.
; Pamiątkowa tablica przy al. Niepodległości: Pamiątkowa tablica na kamiennym bloku z orłem, w pobliżu kościoła pw. Najświętszego Serca Jezusowego. W miejscu ustawienia tablicy w lutym i lipcu 1944 roku Niemcy powiesili 42 osoby – zakładników i żołnierzy AK.
; Obelisk na Rejowie: Położony w lesie nad zalewem, po stronie zachodniej. Kamienny obelisk wystawiony w setną rocznicę powstania styczniowego 1863 r. Wystawiło go miejscowe PTTK i społeczeństwo Skarżyska. W tym miejscu 2 lutego 1863 roku Rosjanie powiesili na dębie powstańców wziętych do niewoli.
; Dróżniczówka:Zabytkowa dróżniczka (obecnie w posiadaniau GDDKiA) i zabytkowy głaz narzutowy przy ulicy Krakowskiej.

[[Plik:Wojenny cmentarz partyzancki żołnierzy Armii Krajowej - fotopolska.eu (461573).jpg|thumb|Wojenny cmentarz partyzancki żołnierzy Armii Krajowej w Pogorzałem]]
Ponadto na terenie miasta Skarżyska-Kamiennej znajduje się kilkadziesiąt pomników i tablic upamiętniających udział mieszkańców w walce o wolność Polski. Szczególnym miejscem jest zbiorowa mogiła partyzantów w lesie w okolicach osiedla Pogorzałe. Pochowano tam w latach 1943–1944 żołnierzy Armii Krajowej z oddziału „Szarego”, którzy zginęli w walce z Niemcami w różnych miejscach. Znajdują się tam 34 groby z wypisanymi nazwiskami i pseudonimami.

=== Imprezy ===
[[Plik:Piknik Archeologiczny &quot;Rydno&quot;.JPG|thumb|Piknik Archeologiczny „Rydno”]]
; Piknik Archeologiczny „Rydno”: Klub Archeologiczny „Rydno” działający przy Oddziale Międzyszkolnym PTTK w Starachowicach i Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Wąchocku co roku organizują na terenach nad rzeką Kamienną Archeologiczny Piknik „Rydno” – imprezę historyczno-artystyczną, na której inscenizowane jest życie praprzodków: ich kultura, ubiór, obyczaje, narzędzia i życie codzienne. Całość dopełnia posiłek z pieczonej w całości nad ogniskiem zwierzyny oraz stanowiska, gdzie można obejrzeć pradawne urządzenia, narzędzia, czy namioty i szałasy.

== Aktywny wypoczynek ==
W sezonie letnim zazwyczaj dostępne są do kąpieli [[:w:Jezioro Rejowskie|Zalew Rejów]] (dwie plaże przy brzegach, ścieżki piesze i rowerowe, przebieralnie, natryski) i [[:w:Zalew Bernatka|Bernatka]] (obecnie brak infrastruktury do wypoczynku).

'''Miejskie Centrum Sportu i Rekreacji''' oferuje ponadto:
* halę sportową (na 550 miejsc siedzących, o powierzchni areny około 1200 m²) – ul. Sienkiewicza 34,
* sześciotorową krytą pływalnię o wymiarach basenu 25x13 m, głębokość od 0,7 do 1,65 m – ul. Spółdzielcza 19,
* lodowisko miejskie im. Mieczysława Filipowskiego (półkryte, tylko w sezonie zimowym).

== Praca i nauka ==
* '''Społeczna Akademia Nauk''' w Łodzi, Wydział zamiejscowy w Skarżysku-Kamiennej – szkoła wyższa, [http://www.skarzysko.spoleczna.pl/ www.skarzysko.spoleczna.pl]
* '''Powiatowy Urząd Pracy''' w Skarżysku-Kamiennej, ul. 1-go Maja 105, od poniedziałku do piątku w godz. 7:00-15:00, tel. 41 2517-300, [http://www.pupskarzysko.pl www.pupskarzysko.pl]

== Zakupy ==
Przy ulicy Krasińskiego 18 znajduje się CH Hermes, w którym znajdują się sieciowe sklepy różnej branży, tj. np. ''H&amp;M'', ''Empik'', ''Hebe'', ''Natura'', ''Stokrotka'', ''Rossmann, Diverse''. Przy ulicy Metalowców 5 znajduje się CH Talgo, gdzie także znajduje się kilka wielobranżowych sklepów sieciowych. Przy ulicy Krakowskiej 142 znajduje się Vendo Park, gdzie znajdują się m. in. sklepy takie jak ''Biedronka, Rossmann, Sinsay, CCC, Martes Sport, Pepco, Media Expert, RTV Auro AGD, Smyk.''

W budynku przy al. Niepodległości 103 znajduje się centrum handlowe &quot;Nowy Manhattan&quot; z licznymi sklepami spożywczymi oraz sprzedającymi drobnicę.

Ponadto na terenie miasta znajduje się duża liczba sklepów spożywczych i supermarketów sieciowych, m.in. 5 sklepów ''Biedronka,'' 6 sklepów ''Dino'', 2 sklepy ''Lidl,'' market ''Kaufland''.

Na osiedlu Kamienna, przy ulicy Rynek znajduje się targowisko miejskie.

== Wyżywienie ==
=== Skromnie ===
* '''Restauracja RetroFrog''', ul. Moniuszki 26
* '''Karczma U Edzia''', ul. Zwycięzców 2, tel. 41 253 83 58
* '''Bar Sajgonka''', ul. Staszica 10, tel. 41 251 27 30
* '''Atmosfera''', ul. Armii Krajowej 9, https://atmosferaskarzysko.eatbu.com/?lang=pl#
* '''McDonald's''', ul. Krasińskiego 24
* '''Autorska Pizza &amp; Cafe''', ul. Krasińskiego 20
* '''Asia Wok,''' al. Niepodległości 103

=== Umiarkowanie ===
* '''Restauracja Casablanca''', ul. Juliusza Słowackiego 21
* '''Restauracja Myśliwska''', ul. Wioślarska 1, https://rejow.pl/mysliwska-menu/
* '''Restauracja Gościniec Przylesie''', ul. Stokowa 15

=== Wystawnie ===
* '''Restauracja Aramis''', ul. Szkolna 13, tel. 41 252 42 52, https://restauracja-aramis.pl/
* '''Hotel Promień – Restauracja''', ul. Legionów 105, tel. 41 253 86 36, https://hotel-promien.pl/restauracja/
* '''Hotel Komes – Restauracja''', ul. Legionów 130, tel. 41 252 30 25

== Rozrywka ==
* '''Kombinat Formy''', ul. Rejowska 99, http://kombinatformy.pl.
** &lt;small&gt;'''Fitness:''' poniedziałek – piątek 08.00-22.00, sobota 08:00 – 20:00, niedziela 08:00 -20:00; tel. 791 201 401, recepcja@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Restauracja, pizzeria ''Festa in tavola'':''' tel. 512-507-507 (możliwy jest dowóz)&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Kręgielnia i Pub:''' tel. 531 597 567&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Solarium:''' tel. 791 201 401, solarium@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Bawialnia „U Pana Kota”''' tel. 732 751 057, (41) 25 15 101, bawialnia@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
* '''Klub muzyczny SEMAFOR''', ul. Towarowa 2, tel. 601 525 735, semafor@semafor.pl, http://semafor.vbiz.pl
* '''Klub Tokarnia''', ul. Towarowa 2/2, Piątek-Sobota: 21:00-04:00, Niedziela: 20:00-02:00, tokarniaklub@gmail.com
* '''Centrum Zabaw Kuleczkowo''', ul. 1 Maja 65, III piętro, tel. 793 293 080
* '''''Brykolandia''''' – bawialnia dla dzieci, Szkoła Języków Obcych i Informatyki ''PerfeKt'', ul. Żeromskiego 64a, poniedziałek – piątek: 13.30 – 19.30, sobota: 10.00 – 18.00, http://sjo-perfekt.pl/

== Noclegi ==
=== Skromnie ===
* '''Hotel Promień''' przy ulicy Legionów 105. Posiada w ofercie pokoje 1, 2, 3, 4, osobowe, oraz pokoje o podwyższonym standardzie. Śniadanie jest wliczone w cenę pokoju. Parking jest nieodpłatny. Hotel posiada Internet Wi-Fi i telewizję w pokojach. Doba hotelowa rozpoczyna się od godziny 14:00 i trwa do godziny 12:00 następnego dnia. Grupom zorganizowanym przysługują zniżki.
* '''Ośrodek wypoczynkowy „Rejów”''', ul. Wioślarska 1, tel. 41 252 41 65. Oferuje 10 domków kempingowych typu BRDA z 80 miejscami noclegowymi. Pełne wyposażenie sanitarne w każdym domku, aneks kuchenny.
* '''Dom Pielgrzyma''' – Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej, ul. Wileńska 33, tel. 41 253 88 00, fax. 41 252 91 00.

=== Umiarkowanie ===
* '''&lt;nowiki&gt;**&lt;/nowiki&gt; Hotel Komes''' przy ulicy Legionów 130. Recepcja czynna całodobowo, parking, Internet przewodowy w pokojach i Wi-Fi. Zaplecze do organizacji konferencji i szkoleń. Położony w odległości 2 km od trasy E-7 i bezpośrednio przy drodze krajowej nr 42.

== Bezpieczeństwo ==
W późnych godzinach wieczornych i nocnych uważać należy na obszary zabudowane, blokowiska i osiedla – szczególnie osiedle Żeromskiego (ul. Górnicza, Sezamkowa), Przydworcowe (ul. Rejowska, Szydłowiecka, Zielna), Skałka.
* '''Straż Miejska''', tel. (41) 252 01 93, tel. alarmowy 986, ul. Sikorskiego 18
* '''Komenda Powiatowa Policji''', tel. (41) 39 51 205 (dyżurny KPP), tel. alarmowy 997, ul. Krasińskiego 11, [http://www.skarzysko-kamienna.swietokrzyska.policja.gov.pl/ www.skarzysko-kamienna.swietokrzyska.policja.gov.pl]
* '''Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej''', tel. 41 2511757 &lt;small&gt;(dowódca JRG)&lt;/small&gt;, tel. alarmowy 998, ul. 1-go Maja 101, http://www.strazskarzysko.pl/

=== Zdrowie ===
Przychodnie niepubliczne na terenie całego miasta.
* '''Szpital Powiatowy im. Marii Skłodowskiej-Curie''', ul. Szpitalna 1, http://www.zoz.com.pl

=== Pozostałe ===
* '''Sąd Rejonowy w Skarżysku-Kamiennej''', ul. Krasińskiego 11, tel. centr. 41 2520360, fax: 41 2520369 http://www.skarzysko.sr.gov.pl/, sad@skarzysko.sr.gov.pl
** &lt;small&gt;Wydział III Rodzinny i Nieletnich, Wydział V Ksiąg Wieczystych oraz Zespół służby kuratorskiej ds. rodzinnych i nieletnich mieszczą się w budynku obok przy ulicy '''Sikorskiego 20'''.&lt;/small&gt;

== Kontakt ==
* '''Urząd Miasta Skarżyska-Kamiennej''', ul. Sikorskiego 18, [http://skarzysko.pl www.skarzysko.pl], poczta@um.skarzysko.pl &lt;small&gt;'''Poniedziałek:''' 7:30 – 17.00; '''Wtorek – Czwartek:''' 7:30 – 15.30; '''Piątek:''' 7:30 – 14:00&lt;/small&gt;
* '''Starostwo Powiatowe w Skarżysku-Kamiennej''', ul. Konarskiego 20, [http://skarzysko.powiat.pl www.skarzysko.powiat.pl], starostwo@skarzysko.powiat.pl, tel. od 41 3953000 do 41 3953039, fax. 41 2524001. &lt;small&gt;'''Poniedziałek:''' 8:00 – 16:00; '''Wtorek – Piątek:''' 7:30 – 15:30&lt;/small&gt;

== Gdzie dalej ==
&lt;div style=&quot;column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -moz-column-count: 2;&quot;&gt;
* '''Kościół pw. Świętej Trójcy w [[Skarżysko Kościelne|Skarżysku Kościelnym]]''' (7 km)
* '''Ratusz w [[Szydłowiec|Szydłowcu]]''' (13 km)
* '''Klasztor cystersów [[Wąchock]]u''' (14 km)
* '''Muzeum Przyrody i Techniki w [[Starachowice|Starachowicach]]''' (19 km)
* '''Sanktuarium w [[Kałków|Kałkowie-Godowie]]''' (33 km)
* '''Pałac Biskupów Krakowskich w [[Kielce|Kielcach]]''' (35 km)
* '''Ruiny zamku w [[Chęciny|Chęcinach]]''' (52 km)
* '''[[Święty Krzyż]], [[Nowa Słupia]]''' (52 km)
* '''Muzeum Wsi Kieleckiej w [[Tokarnia|Tokarni]]''' (54 km)
&lt;/div&gt;
{{Jest w|województwo świętokrzyskie}}
{{Geo||51°06′59″N 20°52′01″E}}
{{użyteczny}}

[[Kategoria:Województwo świętokrzyskie]]</text>
      <sha1>i7lzi39gp26vk9kve1quezjireieemk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159874</id>
      <parentid>159873</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lukabułka</username>
        <id>14232</id>
      </contributor>
      <comment>/* Warto zobaczyć */ noe park</comment>
      <origin>159874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34512" sha1="i18cmbfac1qyvxh0spnpawc97juhn9h" xml:space="preserve">{{top-banner|Zalew Rejów panorama.jpg}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Skarżysko-Kamienna
 |nazwa oryginalna = &lt;!-- oryginalna pisownia nazwy miejscowości w miejscowym języku--&gt;
 |widok            = Skarzysko kamienna milica.jpg
 |opis             = Fragment osiedla [[Milica (Skarżysko-Kamienna)|Milica]]
 |herb             = POL Skarżysko-Kamienna COA.svg
 |mapa             = Skarzysko mapa.png
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[województwo świętokrzyskie]]
 |powierzchnia     = &lt;!-- pow. miejscowości bez km² --&gt;
 |wysokość         = 250
 |prefiks          = (+48) 41
 |kod pocztowy     = 26-110
 |www              = http://www.skarzysko.pl/
}}
[[Plik:Skarzysko kamienna rejow stadion.jpg|thumb|Dzielnica Rejów i [[w:Jezioro Rejowskie|Jezioro Rejowskie]]]]
[[Plik:Zalew Rejów 02 ssj 20070520.jpg|thumb]]
[[Plik:Zalew Rejów 06 ssj 20070520.jpg|thumb]]
[[Plik:Skarzysko-Kamienna - Bór.jpg|thumb|Osiedle Bór]]
'''Skarżysko-Kamienna''' – miasto powiatowe [[powiat skarżyski|powiatu skarżyskiego]], w [[województwo świętokrzyskie|województwie świętokrzyskim]].

== Charakterystyka ==
Z uwagi na specyficzne położenie stanowi ważny węzeł komunikacyjny – leży na przecięciu głównych szlaków drogowych oraz kolejowych z [[Warszawa|Warszawy]] do [[Kraków|Krakowa]] i z [[Łódź|Łodzi]] do [[Rzeszów|Rzeszowa]]. Położona w granicach miasta duża stacja towarowa jest jedną z największych w [[Polska|Polsce]].
Powszechnie znane przede wszystkim z [[w:Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku-Kamiennej|bazyliki Matki Bożej Ostrobramskiej]] i [[w:Muzeum im. Orła Białego|muzeum]], gromadzącego ciekawe eksponaty z czasów II wojny światowej. Z negatywnej strony, Skarżysko-Kamienna znane jest z faktu, że było to drugie najbardziej zadłużone miasto w kraju w 2014 roku.

Połączenie oferowanego zaplecza noclegowego i gastronomicznego wraz z ciekawym położeniem – blisko innych ciekawych miejsc turystycznych – oraz interesujące miejsca w samym mieście sprawiają, że jest ono dobrą lokalizacją dla turystów, którzy chcą się zatrzymać podczas dłuższych wycieczek z innych miast, są zainteresowani są okolicami Skarżyska, a podróż chcą kontynuować w dalszym kierunku.

=== Historia ===
==== Prehistoria i starożytność ====
Pierwszy człowiek w dorzeczu rzeki [[w:Kamienna|Kamiennej]] pojawił się już w epoce plejstocenu. Pierwszymi mieszkańcami tych terenów byli [[:w:Neandertalczyk|neandertalczycy]], którzy wiedli [[w:koczowniczy tryb życia|koczowniczy tryb życia]]. Żyli w niewielkich grupach, a podstawą ich przetrwania było głównie zbieractwo oraz prymitywne [[w:łowiectwo|łowiectwo]].

Około 25 000 lat temu tereny nad Kamienną zaczęli stopniowo zasiedlać przedstawiciele naszego gatunku – [[w:Homo sapiens|homo sapiens]], którzy umieli już oni posługiwać się prostą bronią, na przykład łukiem.

Pod koniec okresu [[w:paleolit|paleolitu]] oraz we wczesnym [[w:mezolit|mezolicie]], około 10000–7000 lat p.n.e., w okolicy obecnego Skarżyska, [[Grzybowa Góra|Grzybowej Góry]], [[Marcinków|Marcinkowa]] i [[Wąchock]]a produkowana była broń kamienna i narzędzia, co potwierdzają wykonane badania archeologiczne i liczne znaleziska w tych okolicach. Znajdowały się tutaj także prymitywne kopalnie [[w:hematyt|hematytu]], czerwonego barwnika, który używany był do malowania ciała i prawdopodobnie także do malowania broni łowieckiej. Czerwona barwa przypominała kolor krwi, co mogło ówczesnym symbolizować zdrowie i życie. Był on także atrybutem wierzeń. Barwnik ten i produkowane narzędzia kamienne stały się później przedmiotami wymiany handlowej.

==== Średniowiecze ====
Z czasem opisywane tereny zamieszkane zostały przez plemiona pasterskie. Grupy ludzi wyspecjalizowały się w wydobywaniu z ziemi [[w:krzemień|krzemienia]] i produkcją z tego surowca broni i narzędzi. Zajmowano się handlem. W epoce brązu zamieszkiwała tu ludność kultury łużyckiej. Wielu badaczy utożsamia ten lud z Prasłowianami. W okresie wpływów Rzymu, około 1400 r. n.e., w dorzeczu Kamiennej istniał ośrodek hutniczy, działający w oparciu o kopalnie rudy żelaza.

Z wykonanych badań wynika, że w okresie średniowiecza około VIII-IX w. tereny te należały do Księstwa Wiślan.

W następnych okresach nad Kamienną rozwijał się przemysł górniczy i hutniczy. Niezbędnej do prac energii mechanicznej dostarczały rzeki, a lasy – węgla drzewnego, niezbędnego surowca, stosowanego w dymarkach do wytopu rudy. Ważnym elementem osadnictwa na tym terenie były drogi. Dzięki zakonnikom z klasztoru Cystersów w Wąchocku w tych obszarach wysoce rozwinęła się gospodarka. Byli oni właścicielami znacznych obszarów dzisiejszego Skarżyska i powiatu skarżyskiego.

W XIV w. rozpoczęły się początki osadnictwa na terenach obecnych wsi: [[Lipowe Pole|Lipowego Pola]], [[Gadka|Gadki]], czy [[Grzybowa Góra|Grzybowej Góry]].

==== Nowożytność ====
W II połowie XV w. powstawały nowe osady: Żyrcin – obecny Rejów, a później Bzin, z kuźnicą i wielkim piecem. W XVII w. kształtowały się osady Łyżwy, Usłów i Nowy Młyn, wybudowano także nowe kościoły.

Drugim ośrodkiem, mającym duży wpływ na zagospodarowanie terenów, będących obecnie północną częścią Skarżyska-Kamiennej był bogaty ród Odrowążów i Szydłowieckich, a potem Radziwiłłów. Rozwijało się Skarżysko Rycerskie – dziś Skarżysko Książęce, część miasta, Pogorzałe, a także osada Kamienna. W dolinie rzeki Bernatki rozwijała się wieś Milica (obecnie główna z dzielnic) oraz Ciurów, zwany także Dziurdziowem. Nad rzeką Kamienną dalej rozwijała się gospodarka i przemysł – powstały młyny i nowe osady: Szczepanów i Nowy Młyn.

I połowa XVII w. to dalszy szybki rozwój gospodarczy terenów dzisiejszego powiatu skarżyskiego – czynnych tu było wiele kuźnic: Bzin, Ciurów, Baranów, Berezów, Gilów, Goszków (dzisiejszy Gostków), Kamienna, [[Majków]], [[Mroczków]], [[Łączna]], Ogonków, [[Mostki]], Jędrów, [[Suchedniów]], [[Płaczków]], Wołów (Bliżyński), Zbrojów oraz mniejsze nad rzeczkami, trudne do lokalizacji w dzisiejszych czasach. Czynne były również kopalnie rudy żelaza i kamieniołomy. W rejonie obecnych ulic Żytniej (przy zachodniej granicy miasta) i ulicy Grota-Roweckiego, czynne były dwie kopalnie rudy żelaza: „Siadek” i „Olejówka”, noszące wspólną nazwę „Piotr”. Jedna z nich funkcjonowała do roku 1857.

Kolejne lata były okresem dalszego wzrostu ilości ludności w osadach i wsiach, rozwijał się handel i rzemiosło. Znaczący dalszy rozwój przemysłu za czasów Królestwa Polskiego jest głównie związany z działalnością projektanta i budowniczego Staropolskiego Zagłębia Przemysłowego, [[w:Stanisław Staszic|Stanisława Staszica]]. Zagospodarowano całą dolinę rzeki Kamiennej – od Mroczkowa aż do Ostrowca Świętokrzyskiego. Powstało wiele zakładów hutniczych i górniczych.

==== Czasy najnowsze ====
Tragiczne w skutkach następstwa spowodowało [[w:powstanie styczniowe|powstanie styczniowe]] w 1863 roku. Rosjanie poprzez stosowane represje znacząco wpłynęli na zahamowanie rozwoju tego regionu.

Ponowne ożywienie gospodarcze w okolicach Skarżyska-Kamiennej przyniosła budowa [[w:Kolej Iwangorodzko-Dąbrowska|linii kolejowej Dęblin – Dąbrowa Górnicza]], z odgałęzieniem w osadzie Kamienna do Koluszek w kierunku Łodzi i na wschód do Ostrowca Świętokrzyskiego, w 1885 roku. Nastąpił wtedy szybki rozwój osady nad Kamienną. Wybudowano duży węzeł kolejowy oraz odlewnię i stalownię. Powstały także inne mniejsze zakłady. Rozwijał się handel i rzemiosło.

W dniu 28 grudnia 1922 roku, na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów, została utworzona gmina miejska Kamienna z dotychczasowej osady Kamienna i gruntów rządowych Milica Pastwisko, z mocą obowiązującą od dnia 1 stycznia 1923 roku. W roku 1928 natomiast zatwierdzono współczesną, dwuczłonową nazwę miasta – Skarżysko-Kamienna.

W [[w:dwudziestolecie międzywojenne|dwudziestoleciu międzywojennym]] nastąpił ponowny szybki rozwój miasta. Wybudowano Państwową Fabrykę Amunicji, rozbudowywano i rozwijano węzeł PKP, powstawały inne mniejsze jednostki produkcyjne. Miasto, obok innych należących do Centralnego Okręgu Przemysłowego, skorzystało na masowym budownictwie mieszkaniowym, z tzw. „wielkiej płyty” dla pracowników fabryki amunicji. W 1928 roku powołana została spółka pod nazwą Zjednoczenie Elektrowni Okręgu Radomsko-Kieleckiego (ZEORK) z siedzibą w Skarżysku-Kamiennej. Mimo różnych przekształceń i zmian, przetrwała ona w pewnym sensie do dnia dzisiejszego. Wtedy głównym jej zadaniem była sprzedaż i produkcja energii oraz elektryfikacja.

Trudnym okresem dla mieszkańców miasta i okolic była II wojna światowa i okres okupacji niemieckiej. Działały tutaj organizacje dywersyjno-sabotażowe. Miejscowe zakłady zbrojeniowe Skarżyska i sąsiedniego Suchedniowa zaopatrywały w broń i amunicję oddziały partyzanckie. W związku z tym dochodziło do masowych mordów ludności cywilnej. Państwową Fabrykę Amunicji przejęła niemiecka firma „Hasag”, utworzone zostało tam [[w:getto|getto]] dla Żydów i przymusowy obóz pracy. Do śmierci doprowadzono tutaj około 33000 ludzi, głównie Żydów.

Miasto zostało zdobyte przez żołnierzy [[w:Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] 17 stycznia 1945 roku. Na obecnej ulicy Legionów stoczono bój z niemieckim oddziałem, a czołg [[w:T-34|T-34]] wygrał artyleryjski pojedynek z załogą niemieckiego czołgu Pantera (co upamiętniał stojący jeszcze kilkanaście lat temu posąg przy tym skrzyżowaniu). Po przejęciu władzy przez komunistów pierwszym burmistrzem został Antoni Gruszczyński, który 20 stycznia 1945 roku władzę przekazał burmistrzowi [[w:Leon Wudzki|Leonowi Wudzkiemu]]. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1953 roku ustanowione zostało miasto-powiat Skarżysko-Kamienna. Do miasta zostały przyłączone dzielnice: Bzinek, Milica, Rejów i Borki.

Lata 1956–1970 charakteryzują się dynamicznym rozwojem przemysłu w mieście. W 1957 roku uruchomiona zostaje Fabryka Obuwia „Fosko”. W 1968 roku zakończono [[w:elektryfikacja|elektryfikację]] węzła PKP. Powstały nowe osiedla: Milica i Pięćdziesięciolecia, w dzielnicy Kolonia Górna wybudowane zostały nowe bloki mieszkalne. W sposób niezwykle dynamiczny trwała rozbudowa oraz produkcja w Zakładach Metalowych. Wzrastało zatrudnienie i liczba mieszkańców Skarżyska.

W latach 70. wybudowane zostały: Kombinat Budowlany, Fabryka Domów i nowe, duże osiedle mieszkaniowe. W latach wcześniejszych wybudowany został też szpital miejski i Zakładowy Dom Kultury Zakładów Metalowych (obecne Miejskie Centrum Kultury). W 1969 roku z inicjatywy miłośnika miasta, inż. Stanisława Sławińskiego i Towarzystwa Miłośników Miasta otwarto muzeum w dzielnicy Rejów. Rozwijała się sieć linii autobusowych Miejskiej Komunikacji Samochodowej, infrastruktura miejska stale i systematycznie podlegała rozbudowie.

Transformacja ustrojowa po 1989 roku była dla Skarżyska-Kamiennej negatywna w skutkach – wielkie zakłady przemysłowe, metalowe, odlewnicze i kolejnictwo, a także budownictwo mieszkaniowe przeżywały olbrzymi kryzys zakończony likwidacją produkcji i masowymi zwolnieniami pracowników. Następne lata to próby stopniowego wyjścia z tego kryzysu; widoczne ożywienie gospodarki dotyczy małych i średnich firm, handlu i usług. Lata zastoju spowodowały, że młodzi ludzie zasilili duże miasta. Tworzone programy naprawcze pod postaciami Skarżyskiej Strefy Ekonomicznej, nowej produkcji przyszłościowej w sektorze przemysłu zbrojeniowego są szansą na poprawę materialną mieszkańców miasta i powiatu.

W ubiegłym wieku w mieście wybudowano 6 kościołów, które skupiają życie religijne. Wybudowanie kościoła przy ulicy Wileńskiej, jako repliki wileńskiej Ostrej Bramy, stało się właściwie wizytówką miasta. Z biegiem lat sanktuarium zyskało tytuł bazyliki mniejszej. Bazylika przyciąga rzesze pielgrzymów z Polski, a także Polonię z całego świata. Wyznaczony czerwony szlak turystyczny ze skarżyskiej bazyliki do Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Kałkowie-Godowie jest rozszerzeniem możliwości poznawczo-turystycznych powiatów skarżyskiego oraz starachowickiego.

==== Współczesność ====
Miasto dzięki funduszom unijnym zyskiwało i zyskuje na nowych obiektach – hala sportowa, lodowisko, poprawie ulega infrastruktura i transport, szkolnictwo – sieć szkół o różnym profilu kształcenia umożliwia zaspokojenie oczekiwań wszystkim uczniom.

=== Geografia ===
Położone jest nad rzeką Kamienną oraz jej dopływami Kamionką, Bernatką i Oleśnicą, na pograniczu Płaskowyżu Suchedniowskiego i Garbu Gielniowskiego oraz na północnym obrzeżu [[Góry Świętokrzyskie|Gór Świętokrzyskich]]. Graniczy bezpośrednio z [[województwo mazowieckie|województwem mazowieckim]]; jeden z największych ośrodków miejskich województwa.

=== Klimat ===
Klimat jest stosunkowo urozmaicony, ma charakter przejściowy – od klimatu oceanicznego Europy Zachodniej, do kontynentalnego Europy Wschodniej. Na przedwiośniu i późną jesienią odczuwalna jest najbardziej jego wyraźna kontrastowość.

Okres wegetacyjny trwa 205 dni, średnia temperatura roczna wynosi +12,9&amp;nbsp;°C. Średnie opady roczne wynoszą 633 mm.

== Dojazd ==
[[Plik:Dworzec3.jpg|thumb|Widok na budynek dworca od strony peronów, nocą]]
[[Plik:Dworzec22.jpg|thumb|Widok na [[:w:Skarżysko-Kamienna (stacja kolejowa)|stację kolejową Skarżysko-Kamienna]]]]

=== Pociągiem ===
Przez Skarżysko-Kamienną przejeżdżają zarówno pociągi regionalne, jak i pospieszne różnych spółek. Z [[Radom]]ia, [[Warszawa|Warszawy]] i [[Dęblin|Dęblina]] dotrzeć można pociągami [[:w:Koleje Mazowieckie|Kolei Mazowieckich]], obsługiwanych zarówno jednostkami bezprzedziałowymi drugiej klasy, jak i wagonami piętrowymi z pierwszą klasą. Z [[Kielce|Kielc]], [[Suchedniów|Suchedniowa]], [[Ostrowiec Świętokrzyski|Ostrowca Świętokrzyskiego]], [[Sandomierz|Sandomierza]], [[Końskie|Końskich]], [[Opoczno|Opoczna]], [[Łódź|Łodzi]] i [[Kraków|Krakowa]] można dojechać pociągami [[w:Polregio|Polregio]] (tylko druga klasa). Z [[Łódź|Łodzi]], [[Tomaszów Mazowiecki|Tomaszowa Mazowieckiego]], [[Opoczno|Opoczna]], [[Kielce|Kielc]](tylko w weekendy) i [[Końskie|Końskich]] dotrzeć można pociągami [[w:Łódzka_Kolej_Aglomeracyjna|Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej]]. Zatrzymujące się na stacji pociągi pośpieszne klasy TLK oraz IC spółki [[:w:PKP Intercity|PKP Intercity]] dojeżdżają m.in. do [[Warszawa|Warszawy]], [[Lublin]]a, [[Wrocław]]ia, [[Kraków|Krakowa]], [[Katowice|Katowic]], [[Olsztyn|Olsztyna]], [[Zakopane|Zakopanego]], [[Giżycko|Giżycka]], [[Kołobrzeg]]u, czy też [[Gdynia|Gdyni]].&lt;ref&gt;https://portalpasazera.pl/&lt;/ref&gt;

Na dworcu kolejowym znajdują się kasy biletowe, sprzedające bilety Przewozów Regionalnych, Kolei Mazowieckich i PKP Intercity oraz punkt informacyjny. W hali poczekalni znajdują się też kiosk i sklepik.

=== Samochodem ===
Przez miasto przebiegają następujące trasy:
* [[Plik:S7-PL.svg|30px]] [[w:Droga ekspresowa S7 (Polska)|Droga ekspresowa S7]]
* [[Plik:DK42-PL.svg|30px]] [[w:Droga krajowa nr 42 (Polska)|Droga krajowa nr 42]] ([[Kamienna (województwo opolskie)|Kamienna]] – [[Radomsko]] – '''Skarżysko-Kamienna''' – [[Starachowice]] – [[Rudnik (powiat starachowicki)|Rudnik]]).

=== Autobusem ===
Z [[Kielce|Kielc]] prywatnymi przewoźnikami (BUS), ze [[Starachowice|Starachowic]] – prywatnymi przewoźnikami (BUS)

=== Szlaki turystyczne ===
Skarżysko-Kamienna jest punktem początkowym [[Plik:POL Szlak czerwony.svg|25px]] czerwonego Szlaku Milenijnego prowadzącego do Kałkowa, [[Plik:POL Szlak zielony.svg|25px]] zielonego szlaku turystycznego prowadzącego na Wykus, [[Plik:POL Szlak żółty.svg|25px]] żółtego szlaku turystycznego prowadzącego poprzez okolice miasta, [[Plik:Szlak rowerowy czarny.svg|18px]] czarnego szlaku rowerowego prowadzącego do Mostek oraz [[Plik:Szlak rowerowy niebieski.svg|18px]] niebieskiego szlaku rowerowego prowadzącego do [[Ostrowiec Świętokrzyski|Ostrowca Świętokrzyskiego]].

== Dzielnice ==
{{Mapframe|51.117748|20.87471|zoom=13}}
&lt;div style=&quot;column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -moz-column-count: 2;&quot;&gt;
* Osiedle Borki
* Osiedle Bór
* Osiedle Bzinek
* Osiedle Dolna Kamienna I
* Osiedle Dolna Kamienna II
* Osiedle Kolejowe
* Osiedle Kolonia Górna – Młodzawy
* [[w:Skarżysko Książęce|Skarżysko Książęce]]
* Osiedle Łyżwy
* Osiedle Metalowiec
* [[w:Milica-Przylesie|Osiedle Milica-Przylesie]]
* Osiedle Odrodzenia
* Osiedle Paryska
* Osiedle Piłsudskiego
* Osiedle Place
* [[w:Pogorzałe (Skarżysko-Kamienna)|Pogorzałe]]
* Osiedle Przydworcowe
* [[w:Rejów (Skarżysko-Kamienna)|Rejów]]
* Osiedle Skałka
* Osiedle Usłów
* Osiedle Zachodnie
* Osiedle Żeromskiego
&lt;/div&gt;

== Transport ==
[[Plik:Jelcz Libero MKS Skarżysko.jpg|thumb|Autobus MKS na trasie]]
W mieście działa zbiorowa komunikacja autobusowa obsługiwana przez przedsiębiorstwo [[:w:Miejska Komunikacja Samochodowa w Skarżysku-Kamiennej|Miejskiej Komunikacji Samochodowej]]. Przez miasto przebiega 14 linii autobusowych dziennych miejskich, brak jest linii nocnych.

Dostępne są bilety normalne i ulgowe, karnety 10-przejazdowe, bilety miesięczne i 24-godzinne. Ceny jednorazowych biletów miejskich:
* bilet normalny ważny przez 45 minut – 4,00 PLN;
* bilet ulgowy ustawowy i gminny ważny przez 45 minut – 2,00 PLN;
* bilet socjalny ważny przez 45 minut – 1,50 PLN;
* bilet ulgowy ze Skarżyską Kartą Dużej Rodziny ważny przez 45 minut: 1,00 PLN

=== Funkcjonujące linie ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
!nr
!przebieg trasy
|-
|1
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Łyżwy Wysypisko / Langiewicza Cmentarz'''
|-
|2
|'''Szydłowiecka Pętla / Wiejska Przychodnia Kolejowa – Langiewicza Cmentarz'''
|-
|5
|'''1 Maja MKS – Paryska Pętla'''
|-
|7
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Krakowska Przejście Podziemne / Kilińskiego'''
|-
|8
|'''Ekonomii Zakłady Metalowe nr 2 – 1 Maja MKS'''
|-
|9
|'''Rycerska Warszawska – Langiewicza Cmentarz'''
|-
|11
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Młodzawy Ogródki Działkowe'''
|-
|12
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Wojska Polskiego Pętla'''
|-
|14
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Młodzawy Ogródki Działkowe'''
|-
|15
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa – Asfaltowa Zakłady Metalowe nr 3'''
|-
|18
|'''Langiewicza Cmentarz / 1 Maja MKS – Rajdowa Pętla'''
|-
|19
|'''Langiewicza Cmentarz / 1 Maja Jeżynowa – Kilińskiego'''
|-
|22
|'''Rycerska Warszawska – Langiewicza Cmentarz / 1 Maja Jeżynowa'''
|-
|25
|'''Langiewicza Cmentarz / Łyżwy Wysypisko– Wojska Polskiego Pętla'''
|}

=== Uwagi ===

* Opracowano na podstawie: https://mks.skarzysko.pl/cenniki/ oraz https://komunikacja.skarzysko.pl/rozklad-linii/
* Stan na październik 2026

== Warto zobaczyć ==
[[Plik:Skarzysko muzeum budynek glowny.jpg|thumb|Budynek główny Muzeum im. Orła Białego]]
; [[w:Muzeum im. Orła Białego|Muzeum im. Orła Białego]], ul. Słoneczna 90: Powstałe w 1969 roku z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Skarżyska-Kamiennej; w 1982 roku upaństwowione, nadano mu imię generała Zygmunta Berlinga. Z czasem imię zmieniono na ''Orła Białego''. Siedzibą jest budynek administracyjny dawnej huty Rejów wybudowany w latach 30. XIX wieku. Muzeum gromadzi i dokumentuje materiały związane z historią miasta i regionu. Stała ekspozycja plenerowa prezentuje kolekcję ciężkiego uzbrojenia z okresu II wojny światowej: czołgi, rakiety, działa, pojazdy bojowe. Latem organizowane są przejazdy ciężkimi pojazdami wojskowymi i inscenizacje bitew historycznych.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;http://www.muzeum.skarzysko.pl/&lt;/small&gt;
[[Plik:Skarżysko-Kamienna - Bazylika MB Ostrobramskiej (1).jpg|mały|Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej]]

'''[https://www.noepark.pl/ Noe Park], ul. Paryska 1'''
: Park rozrywki powstały w 2025 w pobliżu zalewu Bernatka oraz zjazdu z trasy S7 oferuje 5 stref żywiołów, strefy relaksu, mini zoo, park linowy, karuzele, roller coaster, place zabaw, ogrody tematyczne oraz strefę gastronomiczną. W parku znajduje się także [https://proskarzysko.pl/czy-wiesz-ze-noe-park-najwiekszy-dmuchaniec-swiata/#:~:text=The%20largest%20inflatable%20ship%20is%201789%2C3%20m2,do%20Ksi%C4%99gi%20Rekord%C3%B3w%20Guinnessa.%201%20z%208. największy dmuchaniec na świecie].

;Rekonstrukcja Zakładu Wielkopiecowego, ul. Wioślarska
: W pobliżu Muzeum im. Orła Białego i w sąsiedztwie Jeziora Rejowskiego znajduje się trwała rekonstrukcja zespołu zakładu wielkopiecowego w Rejowie z XVIII wieku i początków wieku XIX. Do tego okresu nawiązuje także ekspozycja muzealna ukazująca wyroby odlewnicze i sztuki kowalskiej. W bezpośrednim sąsiedztwie ruin Wielkiego Pieca znajduje się infrastruktura do organizacji niewielkiego ogniska, imprezy.

; [[w:Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku-Kamiennej|Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej]], ul. Wileńska 33: Budowę zespołu obiektów z kościołem i kaplicą, będącą wierną repliką [[Wilno|wileńskiej]] [[w:Ostra Brama w Wilnie|Ostrej Bramy]] rozpoczęto w 1989 roku. Jest to jedyny tego typu obiekt sakralny w Polsce. Naprzeciw kościoła, przy promenadzie, znajduje się „Dom Pielgrzyma” z miejscami noclegowymi i stołówką.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;http://ostrobramska.pl&lt;/small&gt;
; [[w:Kościół Świętego Józefa Oblubieńca w Skarżysku-Kamiennej|Kościół pw. św. Józefa]], ul. Legionów 24: Wybudowany w 1928 roku, drewniany; z drewnianą dzwonnicą. We wnętrzu kościoła interesujące stacje drogi krzyżowej, wykonane ze specjalnej glinki terakotowej. Po renowacji przeniesione do budynku nowego kościoła.
[[Plik:Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Skarżysku-Kamiennej - fotopolska.eu (562302).jpg|thumb|Kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego]]
; [[w:Kościół Najświętszego Serca Jezusa w Skarżysku-Kamiennej|Kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego]], al. Niepodległości 77: Kościół parafialny wybudowany w 1923 roku w stylu neogotyckim. Do budowy murów użyto ciosów białego piaskowca. Stanowi ciekawy obiekt architektoniczny wśród okolicznych krajobrazów i zabudowy. Lokalnie potocznie zwany ''dużym kościołem''.
; Doły rudne: Doły rudne w rejonie ulicy Żytniej na rubieżach miasta, w oddziale lasu 172 to pozostałości po dwóch kopalniach rudy żelaza – „Siadek” i „Olejówka”, mających nazwę „Piotr”, eksploatowane do połowy XIX wieku. Opisane są one w publikacji ''„Relacje Pawła Podczaszyńskiego o stanie górnictwa i hutnictwa w okolicach Mostek z 1842 roku”''. Ruda była dostarczana do Wielkiego Pieca w Bzinie i Rejowie.
; Kamienny próg przelewowy zbiornika wodnego w Bzinie, ul. Cmentarna: Jest to zabezpieczony fragment ujęcia wodnego w zlewni wód rzek Kamiennej, Kamionki i Bernatki, długości około 70 m z południowym przyczółkiem znajdującym się obecnie pod mostem nowej trasy 42 Skarżysko–Końskie. Zbudowany z ciosów kamiennym, spoinowanych ołowiem. Woda tego zbiornika wykorzystywana była przez zakład wielkopiecowy w Bzinie w XIX wieku.
; Zbiorowa mogiła na Borze: Zbiorowa mogiła ofiar faszyzmu niemieckiego znajdująca się w lesie, ku pamięci zmarłych w dniach 12–16 lutego 1940 roku w wyniku rozstrzelania przez Niemców nazistowskich 360 osób pochodzących ze Skarżyska, także wielu harcerzy działających w ruchu oporu. Pomnik z piaskowca na mogile ziemnej.
; Zbiorowa mogiła na Brzasku: Miejsce egzekucji dokonanej przez hitlerowców w dniu 29 czerwca 1940 roku na 760 osobach pochodzących ze Skarżyska i okolic, należących do ruchu oporu.
; Cmentarz miejski przy ul. Cmentarnej: Mogiły 62 żołnierzy Armii Krajowej z żeliwnymi krzyżami z nazwiskami i datami śmierci, zbiorowa mogiła z tablicą poświęconą żołnierzom Armii Czerwonej, poległym w walce o wyzwolenie miasta w styczniu 1945. Ulica Cmentarna – w głębi cmentarza zbiorowa mogiła żołnierzy września 1939 r. poległych w walce o wolność Ojczyzny.
; Pamiątkowa tablica przy al. Niepodległości: Pamiątkowa tablica na kamiennym bloku z orłem, w pobliżu kościoła pw. Najświętszego Serca Jezusowego. W miejscu ustawienia tablicy w lutym i lipcu 1944 roku Niemcy powiesili 42 osoby – zakładników i żołnierzy AK.
; Obelisk na Rejowie: Położony w lesie nad zalewem, po stronie zachodniej. Kamienny obelisk wystawiony w setną rocznicę powstania styczniowego 1863 r. Wystawiło go miejscowe PTTK i społeczeństwo Skarżyska. W tym miejscu 2 lutego 1863 roku Rosjanie powiesili na dębie powstańców wziętych do niewoli.
; Dróżniczówka:Zabytkowa dróżniczka (obecnie w posiadaniau GDDKiA) i zabytkowy głaz narzutowy przy ulicy Krakowskiej.

[[Plik:Wojenny cmentarz partyzancki żołnierzy Armii Krajowej - fotopolska.eu (461573).jpg|thumb|Wojenny cmentarz partyzancki żołnierzy Armii Krajowej w Pogorzałem]]
Ponadto na terenie miasta Skarżyska-Kamiennej znajduje się kilkadziesiąt pomników i tablic upamiętniających udział mieszkańców w walce o wolność Polski. Szczególnym miejscem jest zbiorowa mogiła partyzantów w lesie w okolicach osiedla Pogorzałe. Pochowano tam w latach 1943–1944 żołnierzy Armii Krajowej z oddziału „Szarego”, którzy zginęli w walce z Niemcami w różnych miejscach. Znajdują się tam 34 groby z wypisanymi nazwiskami i pseudonimami.

=== Imprezy ===
[[Plik:Piknik Archeologiczny &quot;Rydno&quot;.JPG|thumb|Piknik Archeologiczny „Rydno”]]
; Piknik Archeologiczny „Rydno”: Klub Archeologiczny „Rydno” działający przy Oddziale Międzyszkolnym PTTK w Starachowicach i Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Wąchocku co roku organizują na terenach nad rzeką Kamienną Archeologiczny Piknik „Rydno” – imprezę historyczno-artystyczną, na której inscenizowane jest życie praprzodków: ich kultura, ubiór, obyczaje, narzędzia i życie codzienne. Całość dopełnia posiłek z pieczonej w całości nad ogniskiem zwierzyny oraz stanowiska, gdzie można obejrzeć pradawne urządzenia, narzędzia, czy namioty i szałasy.

== Aktywny wypoczynek ==
W sezonie letnim zazwyczaj dostępne są do kąpieli [[:w:Jezioro Rejowskie|Zalew Rejów]] (dwie plaże przy brzegach, ścieżki piesze i rowerowe, przebieralnie, natryski) i [[:w:Zalew Bernatka|Bernatka]] (obecnie brak infrastruktury do wypoczynku).

'''Miejskie Centrum Sportu i Rekreacji''' oferuje ponadto:
* halę sportową (na 550 miejsc siedzących, o powierzchni areny około 1200 m²) – ul. Sienkiewicza 34,
* sześciotorową krytą pływalnię o wymiarach basenu 25x13 m, głębokość od 0,7 do 1,65 m – ul. Spółdzielcza 19,
* lodowisko miejskie im. Mieczysława Filipowskiego (półkryte, tylko w sezonie zimowym).

== Praca i nauka ==
* '''Społeczna Akademia Nauk''' w Łodzi, Wydział zamiejscowy w Skarżysku-Kamiennej – szkoła wyższa, [http://www.skarzysko.spoleczna.pl/ www.skarzysko.spoleczna.pl]
* '''Powiatowy Urząd Pracy''' w Skarżysku-Kamiennej, ul. 1-go Maja 105, od poniedziałku do piątku w godz. 7:00-15:00, tel. 41 2517-300, [http://www.pupskarzysko.pl www.pupskarzysko.pl]

== Zakupy ==
Przy ulicy Krasińskiego 18 znajduje się CH Hermes, w którym znajdują się sieciowe sklepy różnej branży, tj. np. ''H&amp;M'', ''Empik'', ''Hebe'', ''Natura'', ''Stokrotka'', ''Rossmann, Diverse''. Przy ulicy Metalowców 5 znajduje się CH Talgo, gdzie także znajduje się kilka wielobranżowych sklepów sieciowych. Przy ulicy Krakowskiej 142 znajduje się Vendo Park, gdzie znajdują się m. in. sklepy takie jak ''Biedronka, Rossmann, Sinsay, CCC, Martes Sport, Pepco, Media Expert, RTV Auro AGD, Smyk.''

W budynku przy al. Niepodległości 103 znajduje się centrum handlowe &quot;Nowy Manhattan&quot; z licznymi sklepami spożywczymi oraz sprzedającymi drobnicę.

Ponadto na terenie miasta znajduje się duża liczba sklepów spożywczych i supermarketów sieciowych, m.in. 5 sklepów ''Biedronka,'' 6 sklepów ''Dino'', 2 sklepy ''Lidl,'' market ''Kaufland''.

Na osiedlu Kamienna, przy ulicy Rynek znajduje się targowisko miejskie.

== Wyżywienie ==
=== Skromnie ===
* '''Restauracja RetroFrog''', ul. Moniuszki 26
* '''Karczma U Edzia''', ul. Zwycięzców 2, tel. 41 253 83 58
* '''Bar Sajgonka''', ul. Staszica 10, tel. 41 251 27 30
* '''Atmosfera''', ul. Armii Krajowej 9, https://atmosferaskarzysko.eatbu.com/?lang=pl#
* '''McDonald's''', ul. Krasińskiego 24
* '''Autorska Pizza &amp; Cafe''', ul. Krasińskiego 20
* '''Asia Wok,''' al. Niepodległości 103

=== Umiarkowanie ===
* '''Restauracja Casablanca''', ul. Juliusza Słowackiego 21
* '''Restauracja Myśliwska''', ul. Wioślarska 1, https://rejow.pl/mysliwska-menu/
* '''Restauracja Gościniec Przylesie''', ul. Stokowa 15

=== Wystawnie ===
* '''Restauracja Aramis''', ul. Szkolna 13, tel. 41 252 42 52, https://restauracja-aramis.pl/
* '''Hotel Promień – Restauracja''', ul. Legionów 105, tel. 41 253 86 36, https://hotel-promien.pl/restauracja/
* '''Hotel Komes – Restauracja''', ul. Legionów 130, tel. 41 252 30 25

== Rozrywka ==
* '''Kombinat Formy''', ul. Rejowska 99, http://kombinatformy.pl.
** &lt;small&gt;'''Fitness:''' poniedziałek – piątek 08.00-22.00, sobota 08:00 – 20:00, niedziela 08:00 -20:00; tel. 791 201 401, recepcja@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Restauracja, pizzeria ''Festa in tavola'':''' tel. 512-507-507 (możliwy jest dowóz)&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Kręgielnia i Pub:''' tel. 531 597 567&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Solarium:''' tel. 791 201 401, solarium@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Bawialnia „U Pana Kota”''' tel. 732 751 057, (41) 25 15 101, bawialnia@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
* '''Klub muzyczny SEMAFOR''', ul. Towarowa 2, tel. 601 525 735, semafor@semafor.pl, http://semafor.vbiz.pl
* '''Klub Tokarnia''', ul. Towarowa 2/2, Piątek-Sobota: 21:00-04:00, Niedziela: 20:00-02:00, tokarniaklub@gmail.com
* '''Centrum Zabaw Kuleczkowo''', ul. 1 Maja 65, III piętro, tel. 793 293 080
* '''''Brykolandia''''' – bawialnia dla dzieci, Szkoła Języków Obcych i Informatyki ''PerfeKt'', ul. Żeromskiego 64a, poniedziałek – piątek: 13.30 – 19.30, sobota: 10.00 – 18.00, http://sjo-perfekt.pl/

== Noclegi ==
=== Skromnie ===
* '''Hotel Promień''' przy ulicy Legionów 105. Posiada w ofercie pokoje 1, 2, 3, 4, osobowe, oraz pokoje o podwyższonym standardzie. Śniadanie jest wliczone w cenę pokoju. Parking jest nieodpłatny. Hotel posiada Internet Wi-Fi i telewizję w pokojach. Doba hotelowa rozpoczyna się od godziny 14:00 i trwa do godziny 12:00 następnego dnia. Grupom zorganizowanym przysługują zniżki.
* '''Ośrodek wypoczynkowy „Rejów”''', ul. Wioślarska 1, tel. 41 252 41 65. Oferuje 10 domków kempingowych typu BRDA z 80 miejscami noclegowymi. Pełne wyposażenie sanitarne w każdym domku, aneks kuchenny.
* '''Dom Pielgrzyma''' – Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej, ul. Wileńska 33, tel. 41 253 88 00, fax. 41 252 91 00.

=== Umiarkowanie ===
* '''&lt;nowiki&gt;**&lt;/nowiki&gt; Hotel Komes''' przy ulicy Legionów 130. Recepcja czynna całodobowo, parking, Internet przewodowy w pokojach i Wi-Fi. Zaplecze do organizacji konferencji i szkoleń. Położony w odległości 2 km od trasy E-7 i bezpośrednio przy drodze krajowej nr 42.

== Bezpieczeństwo ==
W późnych godzinach wieczornych i nocnych uważać należy na obszary zabudowane, blokowiska i osiedla – szczególnie osiedle Żeromskiego (ul. Górnicza, Sezamkowa), Przydworcowe (ul. Rejowska, Szydłowiecka, Zielna), Skałka.
* '''Straż Miejska''', tel. (41) 252 01 93, tel. alarmowy 986, ul. Sikorskiego 18
* '''Komenda Powiatowa Policji''', tel. (41) 39 51 205 (dyżurny KPP), tel. alarmowy 997, ul. Krasińskiego 11, [http://www.skarzysko-kamienna.swietokrzyska.policja.gov.pl/ www.skarzysko-kamienna.swietokrzyska.policja.gov.pl]
* '''Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej''', tel. 41 2511757 &lt;small&gt;(dowódca JRG)&lt;/small&gt;, tel. alarmowy 998, ul. 1-go Maja 101, http://www.strazskarzysko.pl/

=== Zdrowie ===
Przychodnie niepubliczne na terenie całego miasta.
* '''Szpital Powiatowy im. Marii Skłodowskiej-Curie''', ul. Szpitalna 1, http://www.zoz.com.pl

=== Pozostałe ===
* '''Sąd Rejonowy w Skarżysku-Kamiennej''', ul. Krasińskiego 11, tel. centr. 41 2520360, fax: 41 2520369 http://www.skarzysko.sr.gov.pl/, sad@skarzysko.sr.gov.pl
** &lt;small&gt;Wydział III Rodzinny i Nieletnich, Wydział V Ksiąg Wieczystych oraz Zespół służby kuratorskiej ds. rodzinnych i nieletnich mieszczą się w budynku obok przy ulicy '''Sikorskiego 20'''.&lt;/small&gt;

== Kontakt ==
* '''Urząd Miasta Skarżyska-Kamiennej''', ul. Sikorskiego 18, [http://skarzysko.pl www.skarzysko.pl], poczta@um.skarzysko.pl &lt;small&gt;'''Poniedziałek:''' 7:30 – 17.00; '''Wtorek – Czwartek:''' 7:30 – 15.30; '''Piątek:''' 7:30 – 14:00&lt;/small&gt;
* '''Starostwo Powiatowe w Skarżysku-Kamiennej''', ul. Konarskiego 20, [http://skarzysko.powiat.pl www.skarzysko.powiat.pl], starostwo@skarzysko.powiat.pl, tel. od 41 3953000 do 41 3953039, fax. 41 2524001. &lt;small&gt;'''Poniedziałek:''' 8:00 – 16:00; '''Wtorek – Piątek:''' 7:30 – 15:30&lt;/small&gt;

== Gdzie dalej ==
&lt;div style=&quot;column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -moz-column-count: 2;&quot;&gt;
* '''Kościół pw. Świętej Trójcy w [[Skarżysko Kościelne|Skarżysku Kościelnym]]''' (7 km)
* '''Ratusz w [[Szydłowiec|Szydłowcu]]''' (13 km)
* '''Klasztor cystersów [[Wąchock]]u''' (14 km)
* '''Muzeum Przyrody i Techniki w [[Starachowice|Starachowicach]]''' (19 km)
* '''Sanktuarium w [[Kałków|Kałkowie-Godowie]]''' (33 km)
* '''Pałac Biskupów Krakowskich w [[Kielce|Kielcach]]''' (35 km)
* '''Ruiny zamku w [[Chęciny|Chęcinach]]''' (52 km)
* '''[[Święty Krzyż]], [[Nowa Słupia]]''' (52 km)
* '''Muzeum Wsi Kieleckiej w [[Tokarnia|Tokarni]]''' (54 km)
&lt;/div&gt;
{{Jest w|województwo świętokrzyskie}}
{{Geo||51°06′59″N 20°52′01″E}}
{{użyteczny}}

[[Kategoria:Województwo świętokrzyskie]]</text>
      <sha1>i18cmbfac1qyvxh0spnpawc97juhn9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159875</id>
      <parentid>159874</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lukabułka</username>
        <id>14232</id>
      </contributor>
      <comment>infobox</comment>
      <origin>159875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34492" sha1="sl5px96ar0v08bolyot8z41hxpl00ah" xml:space="preserve">{{top-banner|Zalew Rejów panorama.jpg}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Skarżysko-Kamienna
 |nazwa oryginalna = &lt;!-- oryginalna pisownia nazwy miejscowości w miejscowym języku--&gt;
 |widok            = Skarzysko kamienna milica.jpg
 |opis             = Fragment osiedla [[Milica (Skarżysko-Kamienna)|Milica]]
 |herb             = POL Skarżysko-Kamienna COA.svg
 |mapa             = Skarzysko mapa.png
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[województwo świętokrzyskie]]
 |powierzchnia     = 64,39
 |wysokość         = 250
 |prefiks          = (+48) 41
 |kod pocztowy     = 26-110
 |www              = https://um.skarzysko.pl/
|lud=40 650}}
[[Plik:Skarzysko kamienna rejow stadion.jpg|thumb|Dzielnica Rejów i [[w:Jezioro Rejowskie|Jezioro Rejowskie]]]]
[[Plik:Zalew Rejów 02 ssj 20070520.jpg|thumb]]
[[Plik:Zalew Rejów 06 ssj 20070520.jpg|thumb]]
[[Plik:Skarzysko-Kamienna - Bór.jpg|thumb|Osiedle Bór]]
'''Skarżysko-Kamienna''' – miasto powiatowe [[powiat skarżyski|powiatu skarżyskiego]], w [[województwo świętokrzyskie|województwie świętokrzyskim]].

== Charakterystyka ==
Z uwagi na specyficzne położenie stanowi ważny węzeł komunikacyjny – leży na przecięciu głównych szlaków drogowych oraz kolejowych z [[Warszawa|Warszawy]] do [[Kraków|Krakowa]] i z [[Łódź|Łodzi]] do [[Rzeszów|Rzeszowa]]. Położona w granicach miasta duża stacja towarowa jest jedną z największych w [[Polska|Polsce]].
Powszechnie znane przede wszystkim z [[w:Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku-Kamiennej|bazyliki Matki Bożej Ostrobramskiej]] i [[w:Muzeum im. Orła Białego|muzeum]], gromadzącego ciekawe eksponaty z czasów II wojny światowej. Z negatywnej strony, Skarżysko-Kamienna znane jest z faktu, że było to drugie najbardziej zadłużone miasto w kraju w 2014 roku.

Połączenie oferowanego zaplecza noclegowego i gastronomicznego wraz z ciekawym położeniem – blisko innych ciekawych miejsc turystycznych – oraz interesujące miejsca w samym mieście sprawiają, że jest ono dobrą lokalizacją dla turystów, którzy chcą się zatrzymać podczas dłuższych wycieczek z innych miast, są zainteresowani są okolicami Skarżyska, a podróż chcą kontynuować w dalszym kierunku.

=== Historia ===
==== Prehistoria i starożytność ====
Pierwszy człowiek w dorzeczu rzeki [[w:Kamienna|Kamiennej]] pojawił się już w epoce plejstocenu. Pierwszymi mieszkańcami tych terenów byli [[:w:Neandertalczyk|neandertalczycy]], którzy wiedli [[w:koczowniczy tryb życia|koczowniczy tryb życia]]. Żyli w niewielkich grupach, a podstawą ich przetrwania było głównie zbieractwo oraz prymitywne [[w:łowiectwo|łowiectwo]].

Około 25 000 lat temu tereny nad Kamienną zaczęli stopniowo zasiedlać przedstawiciele naszego gatunku – [[w:Homo sapiens|homo sapiens]], którzy umieli już oni posługiwać się prostą bronią, na przykład łukiem.

Pod koniec okresu [[w:paleolit|paleolitu]] oraz we wczesnym [[w:mezolit|mezolicie]], około 10000–7000 lat p.n.e., w okolicy obecnego Skarżyska, [[Grzybowa Góra|Grzybowej Góry]], [[Marcinków|Marcinkowa]] i [[Wąchock]]a produkowana była broń kamienna i narzędzia, co potwierdzają wykonane badania archeologiczne i liczne znaleziska w tych okolicach. Znajdowały się tutaj także prymitywne kopalnie [[w:hematyt|hematytu]], czerwonego barwnika, który używany był do malowania ciała i prawdopodobnie także do malowania broni łowieckiej. Czerwona barwa przypominała kolor krwi, co mogło ówczesnym symbolizować zdrowie i życie. Był on także atrybutem wierzeń. Barwnik ten i produkowane narzędzia kamienne stały się później przedmiotami wymiany handlowej.

==== Średniowiecze ====
Z czasem opisywane tereny zamieszkane zostały przez plemiona pasterskie. Grupy ludzi wyspecjalizowały się w wydobywaniu z ziemi [[w:krzemień|krzemienia]] i produkcją z tego surowca broni i narzędzi. Zajmowano się handlem. W epoce brązu zamieszkiwała tu ludność kultury łużyckiej. Wielu badaczy utożsamia ten lud z Prasłowianami. W okresie wpływów Rzymu, około 1400 r. n.e., w dorzeczu Kamiennej istniał ośrodek hutniczy, działający w oparciu o kopalnie rudy żelaza.

Z wykonanych badań wynika, że w okresie średniowiecza około VIII-IX w. tereny te należały do Księstwa Wiślan.

W następnych okresach nad Kamienną rozwijał się przemysł górniczy i hutniczy. Niezbędnej do prac energii mechanicznej dostarczały rzeki, a lasy – węgla drzewnego, niezbędnego surowca, stosowanego w dymarkach do wytopu rudy. Ważnym elementem osadnictwa na tym terenie były drogi. Dzięki zakonnikom z klasztoru Cystersów w Wąchocku w tych obszarach wysoce rozwinęła się gospodarka. Byli oni właścicielami znacznych obszarów dzisiejszego Skarżyska i powiatu skarżyskiego.

W XIV w. rozpoczęły się początki osadnictwa na terenach obecnych wsi: [[Lipowe Pole|Lipowego Pola]], [[Gadka|Gadki]], czy [[Grzybowa Góra|Grzybowej Góry]].

==== Nowożytność ====
W II połowie XV w. powstawały nowe osady: Żyrcin – obecny Rejów, a później Bzin, z kuźnicą i wielkim piecem. W XVII w. kształtowały się osady Łyżwy, Usłów i Nowy Młyn, wybudowano także nowe kościoły.

Drugim ośrodkiem, mającym duży wpływ na zagospodarowanie terenów, będących obecnie północną częścią Skarżyska-Kamiennej był bogaty ród Odrowążów i Szydłowieckich, a potem Radziwiłłów. Rozwijało się Skarżysko Rycerskie – dziś Skarżysko Książęce, część miasta, Pogorzałe, a także osada Kamienna. W dolinie rzeki Bernatki rozwijała się wieś Milica (obecnie główna z dzielnic) oraz Ciurów, zwany także Dziurdziowem. Nad rzeką Kamienną dalej rozwijała się gospodarka i przemysł – powstały młyny i nowe osady: Szczepanów i Nowy Młyn.

I połowa XVII w. to dalszy szybki rozwój gospodarczy terenów dzisiejszego powiatu skarżyskiego – czynnych tu było wiele kuźnic: Bzin, Ciurów, Baranów, Berezów, Gilów, Goszków (dzisiejszy Gostków), Kamienna, [[Majków]], [[Mroczków]], [[Łączna]], Ogonków, [[Mostki]], Jędrów, [[Suchedniów]], [[Płaczków]], Wołów (Bliżyński), Zbrojów oraz mniejsze nad rzeczkami, trudne do lokalizacji w dzisiejszych czasach. Czynne były również kopalnie rudy żelaza i kamieniołomy. W rejonie obecnych ulic Żytniej (przy zachodniej granicy miasta) i ulicy Grota-Roweckiego, czynne były dwie kopalnie rudy żelaza: „Siadek” i „Olejówka”, noszące wspólną nazwę „Piotr”. Jedna z nich funkcjonowała do roku 1857.

Kolejne lata były okresem dalszego wzrostu ilości ludności w osadach i wsiach, rozwijał się handel i rzemiosło. Znaczący dalszy rozwój przemysłu za czasów Królestwa Polskiego jest głównie związany z działalnością projektanta i budowniczego Staropolskiego Zagłębia Przemysłowego, [[w:Stanisław Staszic|Stanisława Staszica]]. Zagospodarowano całą dolinę rzeki Kamiennej – od Mroczkowa aż do Ostrowca Świętokrzyskiego. Powstało wiele zakładów hutniczych i górniczych.

==== Czasy najnowsze ====
Tragiczne w skutkach następstwa spowodowało [[w:powstanie styczniowe|powstanie styczniowe]] w 1863 roku. Rosjanie poprzez stosowane represje znacząco wpłynęli na zahamowanie rozwoju tego regionu.

Ponowne ożywienie gospodarcze w okolicach Skarżyska-Kamiennej przyniosła budowa [[w:Kolej Iwangorodzko-Dąbrowska|linii kolejowej Dęblin – Dąbrowa Górnicza]], z odgałęzieniem w osadzie Kamienna do Koluszek w kierunku Łodzi i na wschód do Ostrowca Świętokrzyskiego, w 1885 roku. Nastąpił wtedy szybki rozwój osady nad Kamienną. Wybudowano duży węzeł kolejowy oraz odlewnię i stalownię. Powstały także inne mniejsze zakłady. Rozwijał się handel i rzemiosło.

W dniu 28 grudnia 1922 roku, na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów, została utworzona gmina miejska Kamienna z dotychczasowej osady Kamienna i gruntów rządowych Milica Pastwisko, z mocą obowiązującą od dnia 1 stycznia 1923 roku. W roku 1928 natomiast zatwierdzono współczesną, dwuczłonową nazwę miasta – Skarżysko-Kamienna.

W [[w:dwudziestolecie międzywojenne|dwudziestoleciu międzywojennym]] nastąpił ponowny szybki rozwój miasta. Wybudowano Państwową Fabrykę Amunicji, rozbudowywano i rozwijano węzeł PKP, powstawały inne mniejsze jednostki produkcyjne. Miasto, obok innych należących do Centralnego Okręgu Przemysłowego, skorzystało na masowym budownictwie mieszkaniowym, z tzw. „wielkiej płyty” dla pracowników fabryki amunicji. W 1928 roku powołana została spółka pod nazwą Zjednoczenie Elektrowni Okręgu Radomsko-Kieleckiego (ZEORK) z siedzibą w Skarżysku-Kamiennej. Mimo różnych przekształceń i zmian, przetrwała ona w pewnym sensie do dnia dzisiejszego. Wtedy głównym jej zadaniem była sprzedaż i produkcja energii oraz elektryfikacja.

Trudnym okresem dla mieszkańców miasta i okolic była II wojna światowa i okres okupacji niemieckiej. Działały tutaj organizacje dywersyjno-sabotażowe. Miejscowe zakłady zbrojeniowe Skarżyska i sąsiedniego Suchedniowa zaopatrywały w broń i amunicję oddziały partyzanckie. W związku z tym dochodziło do masowych mordów ludności cywilnej. Państwową Fabrykę Amunicji przejęła niemiecka firma „Hasag”, utworzone zostało tam [[w:getto|getto]] dla Żydów i przymusowy obóz pracy. Do śmierci doprowadzono tutaj około 33000 ludzi, głównie Żydów.

Miasto zostało zdobyte przez żołnierzy [[w:Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] 17 stycznia 1945 roku. Na obecnej ulicy Legionów stoczono bój z niemieckim oddziałem, a czołg [[w:T-34|T-34]] wygrał artyleryjski pojedynek z załogą niemieckiego czołgu Pantera (co upamiętniał stojący jeszcze kilkanaście lat temu posąg przy tym skrzyżowaniu). Po przejęciu władzy przez komunistów pierwszym burmistrzem został Antoni Gruszczyński, który 20 stycznia 1945 roku władzę przekazał burmistrzowi [[w:Leon Wudzki|Leonowi Wudzkiemu]]. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1953 roku ustanowione zostało miasto-powiat Skarżysko-Kamienna. Do miasta zostały przyłączone dzielnice: Bzinek, Milica, Rejów i Borki.

Lata 1956–1970 charakteryzują się dynamicznym rozwojem przemysłu w mieście. W 1957 roku uruchomiona zostaje Fabryka Obuwia „Fosko”. W 1968 roku zakończono [[w:elektryfikacja|elektryfikację]] węzła PKP. Powstały nowe osiedla: Milica i Pięćdziesięciolecia, w dzielnicy Kolonia Górna wybudowane zostały nowe bloki mieszkalne. W sposób niezwykle dynamiczny trwała rozbudowa oraz produkcja w Zakładach Metalowych. Wzrastało zatrudnienie i liczba mieszkańców Skarżyska.

W latach 70. wybudowane zostały: Kombinat Budowlany, Fabryka Domów i nowe, duże osiedle mieszkaniowe. W latach wcześniejszych wybudowany został też szpital miejski i Zakładowy Dom Kultury Zakładów Metalowych (obecne Miejskie Centrum Kultury). W 1969 roku z inicjatywy miłośnika miasta, inż. Stanisława Sławińskiego i Towarzystwa Miłośników Miasta otwarto muzeum w dzielnicy Rejów. Rozwijała się sieć linii autobusowych Miejskiej Komunikacji Samochodowej, infrastruktura miejska stale i systematycznie podlegała rozbudowie.

Transformacja ustrojowa po 1989 roku była dla Skarżyska-Kamiennej negatywna w skutkach – wielkie zakłady przemysłowe, metalowe, odlewnicze i kolejnictwo, a także budownictwo mieszkaniowe przeżywały olbrzymi kryzys zakończony likwidacją produkcji i masowymi zwolnieniami pracowników. Następne lata to próby stopniowego wyjścia z tego kryzysu; widoczne ożywienie gospodarki dotyczy małych i średnich firm, handlu i usług. Lata zastoju spowodowały, że młodzi ludzie zasilili duże miasta. Tworzone programy naprawcze pod postaciami Skarżyskiej Strefy Ekonomicznej, nowej produkcji przyszłościowej w sektorze przemysłu zbrojeniowego są szansą na poprawę materialną mieszkańców miasta i powiatu.

W ubiegłym wieku w mieście wybudowano 6 kościołów, które skupiają życie religijne. Wybudowanie kościoła przy ulicy Wileńskiej, jako repliki wileńskiej Ostrej Bramy, stało się właściwie wizytówką miasta. Z biegiem lat sanktuarium zyskało tytuł bazyliki mniejszej. Bazylika przyciąga rzesze pielgrzymów z Polski, a także Polonię z całego świata. Wyznaczony czerwony szlak turystyczny ze skarżyskiej bazyliki do Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Kałkowie-Godowie jest rozszerzeniem możliwości poznawczo-turystycznych powiatów skarżyskiego oraz starachowickiego.

==== Współczesność ====
Miasto dzięki funduszom unijnym zyskiwało i zyskuje na nowych obiektach – hala sportowa, lodowisko, poprawie ulega infrastruktura i transport, szkolnictwo – sieć szkół o różnym profilu kształcenia umożliwia zaspokojenie oczekiwań wszystkim uczniom.

=== Geografia ===
Położone jest nad rzeką Kamienną oraz jej dopływami Kamionką, Bernatką i Oleśnicą, na pograniczu Płaskowyżu Suchedniowskiego i Garbu Gielniowskiego oraz na północnym obrzeżu [[Góry Świętokrzyskie|Gór Świętokrzyskich]]. Graniczy bezpośrednio z [[województwo mazowieckie|województwem mazowieckim]]; jeden z największych ośrodków miejskich województwa.

=== Klimat ===
Klimat jest stosunkowo urozmaicony, ma charakter przejściowy – od klimatu oceanicznego Europy Zachodniej, do kontynentalnego Europy Wschodniej. Na przedwiośniu i późną jesienią odczuwalna jest najbardziej jego wyraźna kontrastowość.

Okres wegetacyjny trwa 205 dni, średnia temperatura roczna wynosi +12,9&amp;nbsp;°C. Średnie opady roczne wynoszą 633 mm.

== Dojazd ==
[[Plik:Dworzec3.jpg|thumb|Widok na budynek dworca od strony peronów, nocą]]
[[Plik:Dworzec22.jpg|thumb|Widok na [[:w:Skarżysko-Kamienna (stacja kolejowa)|stację kolejową Skarżysko-Kamienna]]]]

=== Pociągiem ===
Przez Skarżysko-Kamienną przejeżdżają zarówno pociągi regionalne, jak i pospieszne różnych spółek. Z [[Radom]]ia, [[Warszawa|Warszawy]] i [[Dęblin|Dęblina]] dotrzeć można pociągami [[:w:Koleje Mazowieckie|Kolei Mazowieckich]], obsługiwanych zarówno jednostkami bezprzedziałowymi drugiej klasy, jak i wagonami piętrowymi z pierwszą klasą. Z [[Kielce|Kielc]], [[Suchedniów|Suchedniowa]], [[Ostrowiec Świętokrzyski|Ostrowca Świętokrzyskiego]], [[Sandomierz|Sandomierza]], [[Końskie|Końskich]], [[Opoczno|Opoczna]], [[Łódź|Łodzi]] i [[Kraków|Krakowa]] można dojechać pociągami [[w:Polregio|Polregio]] (tylko druga klasa). Z [[Łódź|Łodzi]], [[Tomaszów Mazowiecki|Tomaszowa Mazowieckiego]], [[Opoczno|Opoczna]], [[Kielce|Kielc]](tylko w weekendy) i [[Końskie|Końskich]] dotrzeć można pociągami [[w:Łódzka_Kolej_Aglomeracyjna|Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej]]. Zatrzymujące się na stacji pociągi pośpieszne klasy TLK oraz IC spółki [[:w:PKP Intercity|PKP Intercity]] dojeżdżają m.in. do [[Warszawa|Warszawy]], [[Lublin]]a, [[Wrocław]]ia, [[Kraków|Krakowa]], [[Katowice|Katowic]], [[Olsztyn|Olsztyna]], [[Zakopane|Zakopanego]], [[Giżycko|Giżycka]], [[Kołobrzeg]]u, czy też [[Gdynia|Gdyni]].&lt;ref&gt;https://portalpasazera.pl/&lt;/ref&gt;

Na dworcu kolejowym znajdują się kasy biletowe, sprzedające bilety Przewozów Regionalnych, Kolei Mazowieckich i PKP Intercity oraz punkt informacyjny. W hali poczekalni znajdują się też kiosk i sklepik.

=== Samochodem ===
Przez miasto przebiegają następujące trasy:
* [[Plik:S7-PL.svg|30px]] [[w:Droga ekspresowa S7 (Polska)|Droga ekspresowa S7]]
* [[Plik:DK42-PL.svg|30px]] [[w:Droga krajowa nr 42 (Polska)|Droga krajowa nr 42]] ([[Kamienna (województwo opolskie)|Kamienna]] – [[Radomsko]] – '''Skarżysko-Kamienna''' – [[Starachowice]] – [[Rudnik (powiat starachowicki)|Rudnik]]).

=== Autobusem ===
Z [[Kielce|Kielc]] prywatnymi przewoźnikami (BUS), ze [[Starachowice|Starachowic]] – prywatnymi przewoźnikami (BUS)

=== Szlaki turystyczne ===
Skarżysko-Kamienna jest punktem początkowym [[Plik:POL Szlak czerwony.svg|25px]] czerwonego Szlaku Milenijnego prowadzącego do Kałkowa, [[Plik:POL Szlak zielony.svg|25px]] zielonego szlaku turystycznego prowadzącego na Wykus, [[Plik:POL Szlak żółty.svg|25px]] żółtego szlaku turystycznego prowadzącego poprzez okolice miasta, [[Plik:Szlak rowerowy czarny.svg|18px]] czarnego szlaku rowerowego prowadzącego do Mostek oraz [[Plik:Szlak rowerowy niebieski.svg|18px]] niebieskiego szlaku rowerowego prowadzącego do [[Ostrowiec Świętokrzyski|Ostrowca Świętokrzyskiego]].

== Dzielnice ==
{{Mapframe|51.117748|20.87471|zoom=13}}
&lt;div style=&quot;column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -moz-column-count: 2;&quot;&gt;
* Osiedle Borki
* Osiedle Bór
* Osiedle Bzinek
* Osiedle Dolna Kamienna I
* Osiedle Dolna Kamienna II
* Osiedle Kolejowe
* Osiedle Kolonia Górna – Młodzawy
* [[w:Skarżysko Książęce|Skarżysko Książęce]]
* Osiedle Łyżwy
* Osiedle Metalowiec
* [[w:Milica-Przylesie|Osiedle Milica-Przylesie]]
* Osiedle Odrodzenia
* Osiedle Paryska
* Osiedle Piłsudskiego
* Osiedle Place
* [[w:Pogorzałe (Skarżysko-Kamienna)|Pogorzałe]]
* Osiedle Przydworcowe
* [[w:Rejów (Skarżysko-Kamienna)|Rejów]]
* Osiedle Skałka
* Osiedle Usłów
* Osiedle Zachodnie
* Osiedle Żeromskiego
&lt;/div&gt;

== Transport ==
[[Plik:Jelcz Libero MKS Skarżysko.jpg|thumb|Autobus MKS na trasie]]
W mieście działa zbiorowa komunikacja autobusowa obsługiwana przez przedsiębiorstwo [[:w:Miejska Komunikacja Samochodowa w Skarżysku-Kamiennej|Miejskiej Komunikacji Samochodowej]]. Przez miasto przebiega 14 linii autobusowych dziennych miejskich, brak jest linii nocnych.

Dostępne są bilety normalne i ulgowe, karnety 10-przejazdowe, bilety miesięczne i 24-godzinne. Ceny jednorazowych biletów miejskich:
* bilet normalny ważny przez 45 minut – 4,00 PLN;
* bilet ulgowy ustawowy i gminny ważny przez 45 minut – 2,00 PLN;
* bilet socjalny ważny przez 45 minut – 1,50 PLN;
* bilet ulgowy ze Skarżyską Kartą Dużej Rodziny ważny przez 45 minut: 1,00 PLN

=== Funkcjonujące linie ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
!nr
!przebieg trasy
|-
|1
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Łyżwy Wysypisko / Langiewicza Cmentarz'''
|-
|2
|'''Szydłowiecka Pętla / Wiejska Przychodnia Kolejowa – Langiewicza Cmentarz'''
|-
|5
|'''1 Maja MKS – Paryska Pętla'''
|-
|7
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Krakowska Przejście Podziemne / Kilińskiego'''
|-
|8
|'''Ekonomii Zakłady Metalowe nr 2 – 1 Maja MKS'''
|-
|9
|'''Rycerska Warszawska – Langiewicza Cmentarz'''
|-
|11
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Młodzawy Ogródki Działkowe'''
|-
|12
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Wojska Polskiego Pętla'''
|-
|14
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Młodzawy Ogródki Działkowe'''
|-
|15
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa – Asfaltowa Zakłady Metalowe nr 3'''
|-
|18
|'''Langiewicza Cmentarz / 1 Maja MKS – Rajdowa Pętla'''
|-
|19
|'''Langiewicza Cmentarz / 1 Maja Jeżynowa – Kilińskiego'''
|-
|22
|'''Rycerska Warszawska – Langiewicza Cmentarz / 1 Maja Jeżynowa'''
|-
|25
|'''Langiewicza Cmentarz / Łyżwy Wysypisko– Wojska Polskiego Pętla'''
|}

=== Uwagi ===

* Opracowano na podstawie: https://mks.skarzysko.pl/cenniki/ oraz https://komunikacja.skarzysko.pl/rozklad-linii/
* Stan na październik 2026

== Warto zobaczyć ==
[[Plik:Skarzysko muzeum budynek glowny.jpg|thumb|Budynek główny Muzeum im. Orła Białego]]
; [[w:Muzeum im. Orła Białego|Muzeum im. Orła Białego]], ul. Słoneczna 90: Powstałe w 1969 roku z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Skarżyska-Kamiennej; w 1982 roku upaństwowione, nadano mu imię generała Zygmunta Berlinga. Z czasem imię zmieniono na ''Orła Białego''. Siedzibą jest budynek administracyjny dawnej huty Rejów wybudowany w latach 30. XIX wieku. Muzeum gromadzi i dokumentuje materiały związane z historią miasta i regionu. Stała ekspozycja plenerowa prezentuje kolekcję ciężkiego uzbrojenia z okresu II wojny światowej: czołgi, rakiety, działa, pojazdy bojowe. Latem organizowane są przejazdy ciężkimi pojazdami wojskowymi i inscenizacje bitew historycznych.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;http://www.muzeum.skarzysko.pl/&lt;/small&gt;
[[Plik:Skarżysko-Kamienna - Bazylika MB Ostrobramskiej (1).jpg|mały|Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej]]

'''[https://www.noepark.pl/ Noe Park], ul. Paryska 1'''
: Park rozrywki powstały w 2025 w pobliżu zalewu Bernatka oraz zjazdu z trasy S7 oferuje 5 stref żywiołów, strefy relaksu, mini zoo, park linowy, karuzele, roller coaster, place zabaw, ogrody tematyczne oraz strefę gastronomiczną. W parku znajduje się także [https://proskarzysko.pl/czy-wiesz-ze-noe-park-najwiekszy-dmuchaniec-swiata/#:~:text=The%20largest%20inflatable%20ship%20is%201789%2C3%20m2,do%20Ksi%C4%99gi%20Rekord%C3%B3w%20Guinnessa.%201%20z%208. największy dmuchaniec na świecie].

;Rekonstrukcja Zakładu Wielkopiecowego, ul. Wioślarska
: W pobliżu Muzeum im. Orła Białego i w sąsiedztwie Jeziora Rejowskiego znajduje się trwała rekonstrukcja zespołu zakładu wielkopiecowego w Rejowie z XVIII wieku i początków wieku XIX. Do tego okresu nawiązuje także ekspozycja muzealna ukazująca wyroby odlewnicze i sztuki kowalskiej. W bezpośrednim sąsiedztwie ruin Wielkiego Pieca znajduje się infrastruktura do organizacji niewielkiego ogniska, imprezy.

; [[w:Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku-Kamiennej|Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej]], ul. Wileńska 33: Budowę zespołu obiektów z kościołem i kaplicą, będącą wierną repliką [[Wilno|wileńskiej]] [[w:Ostra Brama w Wilnie|Ostrej Bramy]] rozpoczęto w 1989 roku. Jest to jedyny tego typu obiekt sakralny w Polsce. Naprzeciw kościoła, przy promenadzie, znajduje się „Dom Pielgrzyma” z miejscami noclegowymi i stołówką.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;http://ostrobramska.pl&lt;/small&gt;
; [[w:Kościół Świętego Józefa Oblubieńca w Skarżysku-Kamiennej|Kościół pw. św. Józefa]], ul. Legionów 24: Wybudowany w 1928 roku, drewniany; z drewnianą dzwonnicą. We wnętrzu kościoła interesujące stacje drogi krzyżowej, wykonane ze specjalnej glinki terakotowej. Po renowacji przeniesione do budynku nowego kościoła.
[[Plik:Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Skarżysku-Kamiennej - fotopolska.eu (562302).jpg|thumb|Kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego]]
; [[w:Kościół Najświętszego Serca Jezusa w Skarżysku-Kamiennej|Kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego]], al. Niepodległości 77: Kościół parafialny wybudowany w 1923 roku w stylu neogotyckim. Do budowy murów użyto ciosów białego piaskowca. Stanowi ciekawy obiekt architektoniczny wśród okolicznych krajobrazów i zabudowy. Lokalnie potocznie zwany ''dużym kościołem''.
; Doły rudne: Doły rudne w rejonie ulicy Żytniej na rubieżach miasta, w oddziale lasu 172 to pozostałości po dwóch kopalniach rudy żelaza – „Siadek” i „Olejówka”, mających nazwę „Piotr”, eksploatowane do połowy XIX wieku. Opisane są one w publikacji ''„Relacje Pawła Podczaszyńskiego o stanie górnictwa i hutnictwa w okolicach Mostek z 1842 roku”''. Ruda była dostarczana do Wielkiego Pieca w Bzinie i Rejowie.
; Kamienny próg przelewowy zbiornika wodnego w Bzinie, ul. Cmentarna: Jest to zabezpieczony fragment ujęcia wodnego w zlewni wód rzek Kamiennej, Kamionki i Bernatki, długości około 70 m z południowym przyczółkiem znajdującym się obecnie pod mostem nowej trasy 42 Skarżysko–Końskie. Zbudowany z ciosów kamiennym, spoinowanych ołowiem. Woda tego zbiornika wykorzystywana była przez zakład wielkopiecowy w Bzinie w XIX wieku.
; Zbiorowa mogiła na Borze: Zbiorowa mogiła ofiar faszyzmu niemieckiego znajdująca się w lesie, ku pamięci zmarłych w dniach 12–16 lutego 1940 roku w wyniku rozstrzelania przez Niemców nazistowskich 360 osób pochodzących ze Skarżyska, także wielu harcerzy działających w ruchu oporu. Pomnik z piaskowca na mogile ziemnej.
; Zbiorowa mogiła na Brzasku: Miejsce egzekucji dokonanej przez hitlerowców w dniu 29 czerwca 1940 roku na 760 osobach pochodzących ze Skarżyska i okolic, należących do ruchu oporu.
; Cmentarz miejski przy ul. Cmentarnej: Mogiły 62 żołnierzy Armii Krajowej z żeliwnymi krzyżami z nazwiskami i datami śmierci, zbiorowa mogiła z tablicą poświęconą żołnierzom Armii Czerwonej, poległym w walce o wyzwolenie miasta w styczniu 1945. Ulica Cmentarna – w głębi cmentarza zbiorowa mogiła żołnierzy września 1939 r. poległych w walce o wolność Ojczyzny.
; Pamiątkowa tablica przy al. Niepodległości: Pamiątkowa tablica na kamiennym bloku z orłem, w pobliżu kościoła pw. Najświętszego Serca Jezusowego. W miejscu ustawienia tablicy w lutym i lipcu 1944 roku Niemcy powiesili 42 osoby – zakładników i żołnierzy AK.
; Obelisk na Rejowie: Położony w lesie nad zalewem, po stronie zachodniej. Kamienny obelisk wystawiony w setną rocznicę powstania styczniowego 1863 r. Wystawiło go miejscowe PTTK i społeczeństwo Skarżyska. W tym miejscu 2 lutego 1863 roku Rosjanie powiesili na dębie powstańców wziętych do niewoli.
; Dróżniczówka:Zabytkowa dróżniczka (obecnie w posiadaniau GDDKiA) i zabytkowy głaz narzutowy przy ulicy Krakowskiej.

[[Plik:Wojenny cmentarz partyzancki żołnierzy Armii Krajowej - fotopolska.eu (461573).jpg|thumb|Wojenny cmentarz partyzancki żołnierzy Armii Krajowej w Pogorzałem]]
Ponadto na terenie miasta Skarżyska-Kamiennej znajduje się kilkadziesiąt pomników i tablic upamiętniających udział mieszkańców w walce o wolność Polski. Szczególnym miejscem jest zbiorowa mogiła partyzantów w lesie w okolicach osiedla Pogorzałe. Pochowano tam w latach 1943–1944 żołnierzy Armii Krajowej z oddziału „Szarego”, którzy zginęli w walce z Niemcami w różnych miejscach. Znajdują się tam 34 groby z wypisanymi nazwiskami i pseudonimami.

=== Imprezy ===
[[Plik:Piknik Archeologiczny &quot;Rydno&quot;.JPG|thumb|Piknik Archeologiczny „Rydno”]]
; Piknik Archeologiczny „Rydno”: Klub Archeologiczny „Rydno” działający przy Oddziale Międzyszkolnym PTTK w Starachowicach i Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Wąchocku co roku organizują na terenach nad rzeką Kamienną Archeologiczny Piknik „Rydno” – imprezę historyczno-artystyczną, na której inscenizowane jest życie praprzodków: ich kultura, ubiór, obyczaje, narzędzia i życie codzienne. Całość dopełnia posiłek z pieczonej w całości nad ogniskiem zwierzyny oraz stanowiska, gdzie można obejrzeć pradawne urządzenia, narzędzia, czy namioty i szałasy.

== Aktywny wypoczynek ==
W sezonie letnim zazwyczaj dostępne są do kąpieli [[:w:Jezioro Rejowskie|Zalew Rejów]] (dwie plaże przy brzegach, ścieżki piesze i rowerowe, przebieralnie, natryski) i [[:w:Zalew Bernatka|Bernatka]] (obecnie brak infrastruktury do wypoczynku).

'''Miejskie Centrum Sportu i Rekreacji''' oferuje ponadto:
* halę sportową (na 550 miejsc siedzących, o powierzchni areny około 1200 m²) – ul. Sienkiewicza 34,
* sześciotorową krytą pływalnię o wymiarach basenu 25x13 m, głębokość od 0,7 do 1,65 m – ul. Spółdzielcza 19,
* lodowisko miejskie im. Mieczysława Filipowskiego (półkryte, tylko w sezonie zimowym).

== Praca i nauka ==
* '''Społeczna Akademia Nauk''' w Łodzi, Wydział zamiejscowy w Skarżysku-Kamiennej – szkoła wyższa, [http://www.skarzysko.spoleczna.pl/ www.skarzysko.spoleczna.pl]
* '''Powiatowy Urząd Pracy''' w Skarżysku-Kamiennej, ul. 1-go Maja 105, od poniedziałku do piątku w godz. 7:00-15:00, tel. 41 2517-300, [http://www.pupskarzysko.pl www.pupskarzysko.pl]

== Zakupy ==
Przy ulicy Krasińskiego 18 znajduje się CH Hermes, w którym znajdują się sieciowe sklepy różnej branży, tj. np. ''H&amp;M'', ''Empik'', ''Hebe'', ''Natura'', ''Stokrotka'', ''Rossmann, Diverse''. Przy ulicy Metalowców 5 znajduje się CH Talgo, gdzie także znajduje się kilka wielobranżowych sklepów sieciowych. Przy ulicy Krakowskiej 142 znajduje się Vendo Park, gdzie znajdują się m. in. sklepy takie jak ''Biedronka, Rossmann, Sinsay, CCC, Martes Sport, Pepco, Media Expert, RTV Auro AGD, Smyk.''

W budynku przy al. Niepodległości 103 znajduje się centrum handlowe &quot;Nowy Manhattan&quot; z licznymi sklepami spożywczymi oraz sprzedającymi drobnicę.

Ponadto na terenie miasta znajduje się duża liczba sklepów spożywczych i supermarketów sieciowych, m.in. 5 sklepów ''Biedronka,'' 6 sklepów ''Dino'', 2 sklepy ''Lidl,'' market ''Kaufland''.

Na osiedlu Kamienna, przy ulicy Rynek znajduje się targowisko miejskie.

== Wyżywienie ==
=== Skromnie ===
* '''Restauracja RetroFrog''', ul. Moniuszki 26
* '''Karczma U Edzia''', ul. Zwycięzców 2, tel. 41 253 83 58
* '''Bar Sajgonka''', ul. Staszica 10, tel. 41 251 27 30
* '''Atmosfera''', ul. Armii Krajowej 9, https://atmosferaskarzysko.eatbu.com/?lang=pl#
* '''McDonald's''', ul. Krasińskiego 24
* '''Autorska Pizza &amp; Cafe''', ul. Krasińskiego 20
* '''Asia Wok,''' al. Niepodległości 103

=== Umiarkowanie ===
* '''Restauracja Casablanca''', ul. Juliusza Słowackiego 21
* '''Restauracja Myśliwska''', ul. Wioślarska 1, https://rejow.pl/mysliwska-menu/
* '''Restauracja Gościniec Przylesie''', ul. Stokowa 15

=== Wystawnie ===
* '''Restauracja Aramis''', ul. Szkolna 13, tel. 41 252 42 52, https://restauracja-aramis.pl/
* '''Hotel Promień – Restauracja''', ul. Legionów 105, tel. 41 253 86 36, https://hotel-promien.pl/restauracja/
* '''Hotel Komes – Restauracja''', ul. Legionów 130, tel. 41 252 30 25

== Rozrywka ==
* '''Kombinat Formy''', ul. Rejowska 99, http://kombinatformy.pl.
** &lt;small&gt;'''Fitness:''' poniedziałek – piątek 08.00-22.00, sobota 08:00 – 20:00, niedziela 08:00 -20:00; tel. 791 201 401, recepcja@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Restauracja, pizzeria ''Festa in tavola'':''' tel. 512-507-507 (możliwy jest dowóz)&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Kręgielnia i Pub:''' tel. 531 597 567&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Solarium:''' tel. 791 201 401, solarium@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Bawialnia „U Pana Kota”''' tel. 732 751 057, (41) 25 15 101, bawialnia@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
* '''Klub muzyczny SEMAFOR''', ul. Towarowa 2, tel. 601 525 735, semafor@semafor.pl, http://semafor.vbiz.pl
* '''Klub Tokarnia''', ul. Towarowa 2/2, Piątek-Sobota: 21:00-04:00, Niedziela: 20:00-02:00, tokarniaklub@gmail.com
* '''Centrum Zabaw Kuleczkowo''', ul. 1 Maja 65, III piętro, tel. 793 293 080
* '''''Brykolandia''''' – bawialnia dla dzieci, Szkoła Języków Obcych i Informatyki ''PerfeKt'', ul. Żeromskiego 64a, poniedziałek – piątek: 13.30 – 19.30, sobota: 10.00 – 18.00, http://sjo-perfekt.pl/

== Noclegi ==
=== Skromnie ===
* '''Hotel Promień''' przy ulicy Legionów 105. Posiada w ofercie pokoje 1, 2, 3, 4, osobowe, oraz pokoje o podwyższonym standardzie. Śniadanie jest wliczone w cenę pokoju. Parking jest nieodpłatny. Hotel posiada Internet Wi-Fi i telewizję w pokojach. Doba hotelowa rozpoczyna się od godziny 14:00 i trwa do godziny 12:00 następnego dnia. Grupom zorganizowanym przysługują zniżki.
* '''Ośrodek wypoczynkowy „Rejów”''', ul. Wioślarska 1, tel. 41 252 41 65. Oferuje 10 domków kempingowych typu BRDA z 80 miejscami noclegowymi. Pełne wyposażenie sanitarne w każdym domku, aneks kuchenny.
* '''Dom Pielgrzyma''' – Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej, ul. Wileńska 33, tel. 41 253 88 00, fax. 41 252 91 00.

=== Umiarkowanie ===
* '''&lt;nowiki&gt;**&lt;/nowiki&gt; Hotel Komes''' przy ulicy Legionów 130. Recepcja czynna całodobowo, parking, Internet przewodowy w pokojach i Wi-Fi. Zaplecze do organizacji konferencji i szkoleń. Położony w odległości 2 km od trasy E-7 i bezpośrednio przy drodze krajowej nr 42.

== Bezpieczeństwo ==
W późnych godzinach wieczornych i nocnych uważać należy na obszary zabudowane, blokowiska i osiedla – szczególnie osiedle Żeromskiego (ul. Górnicza, Sezamkowa), Przydworcowe (ul. Rejowska, Szydłowiecka, Zielna), Skałka.
* '''Straż Miejska''', tel. (41) 252 01 93, tel. alarmowy 986, ul. Sikorskiego 18
* '''Komenda Powiatowa Policji''', tel. (41) 39 51 205 (dyżurny KPP), tel. alarmowy 997, ul. Krasińskiego 11, [http://www.skarzysko-kamienna.swietokrzyska.policja.gov.pl/ www.skarzysko-kamienna.swietokrzyska.policja.gov.pl]
* '''Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej''', tel. 41 2511757 &lt;small&gt;(dowódca JRG)&lt;/small&gt;, tel. alarmowy 998, ul. 1-go Maja 101, http://www.strazskarzysko.pl/

=== Zdrowie ===
Przychodnie niepubliczne na terenie całego miasta.
* '''Szpital Powiatowy im. Marii Skłodowskiej-Curie''', ul. Szpitalna 1, http://www.zoz.com.pl

=== Pozostałe ===
* '''Sąd Rejonowy w Skarżysku-Kamiennej''', ul. Krasińskiego 11, tel. centr. 41 2520360, fax: 41 2520369 http://www.skarzysko.sr.gov.pl/, sad@skarzysko.sr.gov.pl
** &lt;small&gt;Wydział III Rodzinny i Nieletnich, Wydział V Ksiąg Wieczystych oraz Zespół służby kuratorskiej ds. rodzinnych i nieletnich mieszczą się w budynku obok przy ulicy '''Sikorskiego 20'''.&lt;/small&gt;

== Kontakt ==
* '''Urząd Miasta Skarżyska-Kamiennej''', ul. Sikorskiego 18, [http://skarzysko.pl www.skarzysko.pl], poczta@um.skarzysko.pl &lt;small&gt;'''Poniedziałek:''' 7:30 – 17.00; '''Wtorek – Czwartek:''' 7:30 – 15.30; '''Piątek:''' 7:30 – 14:00&lt;/small&gt;
* '''Starostwo Powiatowe w Skarżysku-Kamiennej''', ul. Konarskiego 20, [http://skarzysko.powiat.pl www.skarzysko.powiat.pl], starostwo@skarzysko.powiat.pl, tel. od 41 3953000 do 41 3953039, fax. 41 2524001. &lt;small&gt;'''Poniedziałek:''' 8:00 – 16:00; '''Wtorek – Piątek:''' 7:30 – 15:30&lt;/small&gt;

== Gdzie dalej ==
&lt;div style=&quot;column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -moz-column-count: 2;&quot;&gt;
* '''Kościół pw. Świętej Trójcy w [[Skarżysko Kościelne|Skarżysku Kościelnym]]''' (7 km)
* '''Ratusz w [[Szydłowiec|Szydłowcu]]''' (13 km)
* '''Klasztor cystersów [[Wąchock]]u''' (14 km)
* '''Muzeum Przyrody i Techniki w [[Starachowice|Starachowicach]]''' (19 km)
* '''Sanktuarium w [[Kałków|Kałkowie-Godowie]]''' (33 km)
* '''Pałac Biskupów Krakowskich w [[Kielce|Kielcach]]''' (35 km)
* '''Ruiny zamku w [[Chęciny|Chęcinach]]''' (52 km)
* '''[[Święty Krzyż]], [[Nowa Słupia]]''' (52 km)
* '''Muzeum Wsi Kieleckiej w [[Tokarnia|Tokarni]]''' (54 km)
&lt;/div&gt;
{{Jest w|województwo świętokrzyskie}}
{{Geo||51°06′59″N 20°52′01″E}}
{{użyteczny}}

[[Kategoria:Województwo świętokrzyskie]]</text>
      <sha1>sl5px96ar0v08bolyot8z41hxpl00ah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159876</id>
      <parentid>159875</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lukabułka</username>
        <id>14232</id>
      </contributor>
      <origin>159876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34487" sha1="1i0aogjzsz0sv6sn7ez22dcdvmrms4g" xml:space="preserve">{{top-banner|Zalew Rejów panorama.jpg}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Skarżysko-Kamienna
 |nazwa oryginalna = &lt;!-- oryginalna pisownia nazwy miejscowości w miejscowym języku--&gt;
 |widok            = Skarzysko kamienna milica.jpg
 |opis             = Fragment osiedla [[Milica (Skarżysko-Kamienna)|Milica]]
 |herb             = POL Skarżysko-Kamienna COA.svg
 |mapa             = Skarzysko mapa.png
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[województwo świętokrzyskie]]
 |powierzchnia     = 64,39
 |wysokość         = 250
 |prefiks          = (+48) 41
 |kod pocztowy     = 26-110
 |www              = www.um.skarzysko.pl
|lud=40 650}}
[[Plik:Skarzysko kamienna rejow stadion.jpg|thumb|Dzielnica Rejów i [[w:Jezioro Rejowskie|Jezioro Rejowskie]]]]
[[Plik:Zalew Rejów 02 ssj 20070520.jpg|thumb]]
[[Plik:Zalew Rejów 06 ssj 20070520.jpg|thumb]]
[[Plik:Skarzysko-Kamienna - Bór.jpg|thumb|Osiedle Bór]]
'''Skarżysko-Kamienna''' – miasto powiatowe [[powiat skarżyski|powiatu skarżyskiego]], w [[województwo świętokrzyskie|województwie świętokrzyskim]].

== Charakterystyka ==
Z uwagi na specyficzne położenie stanowi ważny węzeł komunikacyjny – leży na przecięciu głównych szlaków drogowych oraz kolejowych z [[Warszawa|Warszawy]] do [[Kraków|Krakowa]] i z [[Łódź|Łodzi]] do [[Rzeszów|Rzeszowa]]. Położona w granicach miasta duża stacja towarowa jest jedną z największych w [[Polska|Polsce]].
Powszechnie znane przede wszystkim z [[w:Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku-Kamiennej|bazyliki Matki Bożej Ostrobramskiej]] i [[w:Muzeum im. Orła Białego|muzeum]], gromadzącego ciekawe eksponaty z czasów II wojny światowej. Z negatywnej strony, Skarżysko-Kamienna znane jest z faktu, że było to drugie najbardziej zadłużone miasto w kraju w 2014 roku.

Połączenie oferowanego zaplecza noclegowego i gastronomicznego wraz z ciekawym położeniem – blisko innych ciekawych miejsc turystycznych – oraz interesujące miejsca w samym mieście sprawiają, że jest ono dobrą lokalizacją dla turystów, którzy chcą się zatrzymać podczas dłuższych wycieczek z innych miast, są zainteresowani są okolicami Skarżyska, a podróż chcą kontynuować w dalszym kierunku.

=== Historia ===
==== Prehistoria i starożytność ====
Pierwszy człowiek w dorzeczu rzeki [[w:Kamienna|Kamiennej]] pojawił się już w epoce plejstocenu. Pierwszymi mieszkańcami tych terenów byli [[:w:Neandertalczyk|neandertalczycy]], którzy wiedli [[w:koczowniczy tryb życia|koczowniczy tryb życia]]. Żyli w niewielkich grupach, a podstawą ich przetrwania było głównie zbieractwo oraz prymitywne [[w:łowiectwo|łowiectwo]].

Około 25 000 lat temu tereny nad Kamienną zaczęli stopniowo zasiedlać przedstawiciele naszego gatunku – [[w:Homo sapiens|homo sapiens]], którzy umieli już oni posługiwać się prostą bronią, na przykład łukiem.

Pod koniec okresu [[w:paleolit|paleolitu]] oraz we wczesnym [[w:mezolit|mezolicie]], około 10000–7000 lat p.n.e., w okolicy obecnego Skarżyska, [[Grzybowa Góra|Grzybowej Góry]], [[Marcinków|Marcinkowa]] i [[Wąchock]]a produkowana była broń kamienna i narzędzia, co potwierdzają wykonane badania archeologiczne i liczne znaleziska w tych okolicach. Znajdowały się tutaj także prymitywne kopalnie [[w:hematyt|hematytu]], czerwonego barwnika, który używany był do malowania ciała i prawdopodobnie także do malowania broni łowieckiej. Czerwona barwa przypominała kolor krwi, co mogło ówczesnym symbolizować zdrowie i życie. Był on także atrybutem wierzeń. Barwnik ten i produkowane narzędzia kamienne stały się później przedmiotami wymiany handlowej.

==== Średniowiecze ====
Z czasem opisywane tereny zamieszkane zostały przez plemiona pasterskie. Grupy ludzi wyspecjalizowały się w wydobywaniu z ziemi [[w:krzemień|krzemienia]] i produkcją z tego surowca broni i narzędzi. Zajmowano się handlem. W epoce brązu zamieszkiwała tu ludność kultury łużyckiej. Wielu badaczy utożsamia ten lud z Prasłowianami. W okresie wpływów Rzymu, około 1400 r. n.e., w dorzeczu Kamiennej istniał ośrodek hutniczy, działający w oparciu o kopalnie rudy żelaza.

Z wykonanych badań wynika, że w okresie średniowiecza około VIII-IX w. tereny te należały do Księstwa Wiślan.

W następnych okresach nad Kamienną rozwijał się przemysł górniczy i hutniczy. Niezbędnej do prac energii mechanicznej dostarczały rzeki, a lasy – węgla drzewnego, niezbędnego surowca, stosowanego w dymarkach do wytopu rudy. Ważnym elementem osadnictwa na tym terenie były drogi. Dzięki zakonnikom z klasztoru Cystersów w Wąchocku w tych obszarach wysoce rozwinęła się gospodarka. Byli oni właścicielami znacznych obszarów dzisiejszego Skarżyska i powiatu skarżyskiego.

W XIV w. rozpoczęły się początki osadnictwa na terenach obecnych wsi: [[Lipowe Pole|Lipowego Pola]], [[Gadka|Gadki]], czy [[Grzybowa Góra|Grzybowej Góry]].

==== Nowożytność ====
W II połowie XV w. powstawały nowe osady: Żyrcin – obecny Rejów, a później Bzin, z kuźnicą i wielkim piecem. W XVII w. kształtowały się osady Łyżwy, Usłów i Nowy Młyn, wybudowano także nowe kościoły.

Drugim ośrodkiem, mającym duży wpływ na zagospodarowanie terenów, będących obecnie północną częścią Skarżyska-Kamiennej był bogaty ród Odrowążów i Szydłowieckich, a potem Radziwiłłów. Rozwijało się Skarżysko Rycerskie – dziś Skarżysko Książęce, część miasta, Pogorzałe, a także osada Kamienna. W dolinie rzeki Bernatki rozwijała się wieś Milica (obecnie główna z dzielnic) oraz Ciurów, zwany także Dziurdziowem. Nad rzeką Kamienną dalej rozwijała się gospodarka i przemysł – powstały młyny i nowe osady: Szczepanów i Nowy Młyn.

I połowa XVII w. to dalszy szybki rozwój gospodarczy terenów dzisiejszego powiatu skarżyskiego – czynnych tu było wiele kuźnic: Bzin, Ciurów, Baranów, Berezów, Gilów, Goszków (dzisiejszy Gostków), Kamienna, [[Majków]], [[Mroczków]], [[Łączna]], Ogonków, [[Mostki]], Jędrów, [[Suchedniów]], [[Płaczków]], Wołów (Bliżyński), Zbrojów oraz mniejsze nad rzeczkami, trudne do lokalizacji w dzisiejszych czasach. Czynne były również kopalnie rudy żelaza i kamieniołomy. W rejonie obecnych ulic Żytniej (przy zachodniej granicy miasta) i ulicy Grota-Roweckiego, czynne były dwie kopalnie rudy żelaza: „Siadek” i „Olejówka”, noszące wspólną nazwę „Piotr”. Jedna z nich funkcjonowała do roku 1857.

Kolejne lata były okresem dalszego wzrostu ilości ludności w osadach i wsiach, rozwijał się handel i rzemiosło. Znaczący dalszy rozwój przemysłu za czasów Królestwa Polskiego jest głównie związany z działalnością projektanta i budowniczego Staropolskiego Zagłębia Przemysłowego, [[w:Stanisław Staszic|Stanisława Staszica]]. Zagospodarowano całą dolinę rzeki Kamiennej – od Mroczkowa aż do Ostrowca Świętokrzyskiego. Powstało wiele zakładów hutniczych i górniczych.

==== Czasy najnowsze ====
Tragiczne w skutkach następstwa spowodowało [[w:powstanie styczniowe|powstanie styczniowe]] w 1863 roku. Rosjanie poprzez stosowane represje znacząco wpłynęli na zahamowanie rozwoju tego regionu.

Ponowne ożywienie gospodarcze w okolicach Skarżyska-Kamiennej przyniosła budowa [[w:Kolej Iwangorodzko-Dąbrowska|linii kolejowej Dęblin – Dąbrowa Górnicza]], z odgałęzieniem w osadzie Kamienna do Koluszek w kierunku Łodzi i na wschód do Ostrowca Świętokrzyskiego, w 1885 roku. Nastąpił wtedy szybki rozwój osady nad Kamienną. Wybudowano duży węzeł kolejowy oraz odlewnię i stalownię. Powstały także inne mniejsze zakłady. Rozwijał się handel i rzemiosło.

W dniu 28 grudnia 1922 roku, na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów, została utworzona gmina miejska Kamienna z dotychczasowej osady Kamienna i gruntów rządowych Milica Pastwisko, z mocą obowiązującą od dnia 1 stycznia 1923 roku. W roku 1928 natomiast zatwierdzono współczesną, dwuczłonową nazwę miasta – Skarżysko-Kamienna.

W [[w:dwudziestolecie międzywojenne|dwudziestoleciu międzywojennym]] nastąpił ponowny szybki rozwój miasta. Wybudowano Państwową Fabrykę Amunicji, rozbudowywano i rozwijano węzeł PKP, powstawały inne mniejsze jednostki produkcyjne. Miasto, obok innych należących do Centralnego Okręgu Przemysłowego, skorzystało na masowym budownictwie mieszkaniowym, z tzw. „wielkiej płyty” dla pracowników fabryki amunicji. W 1928 roku powołana została spółka pod nazwą Zjednoczenie Elektrowni Okręgu Radomsko-Kieleckiego (ZEORK) z siedzibą w Skarżysku-Kamiennej. Mimo różnych przekształceń i zmian, przetrwała ona w pewnym sensie do dnia dzisiejszego. Wtedy głównym jej zadaniem była sprzedaż i produkcja energii oraz elektryfikacja.

Trudnym okresem dla mieszkańców miasta i okolic była II wojna światowa i okres okupacji niemieckiej. Działały tutaj organizacje dywersyjno-sabotażowe. Miejscowe zakłady zbrojeniowe Skarżyska i sąsiedniego Suchedniowa zaopatrywały w broń i amunicję oddziały partyzanckie. W związku z tym dochodziło do masowych mordów ludności cywilnej. Państwową Fabrykę Amunicji przejęła niemiecka firma „Hasag”, utworzone zostało tam [[w:getto|getto]] dla Żydów i przymusowy obóz pracy. Do śmierci doprowadzono tutaj około 33000 ludzi, głównie Żydów.

Miasto zostało zdobyte przez żołnierzy [[w:Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] 17 stycznia 1945 roku. Na obecnej ulicy Legionów stoczono bój z niemieckim oddziałem, a czołg [[w:T-34|T-34]] wygrał artyleryjski pojedynek z załogą niemieckiego czołgu Pantera (co upamiętniał stojący jeszcze kilkanaście lat temu posąg przy tym skrzyżowaniu). Po przejęciu władzy przez komunistów pierwszym burmistrzem został Antoni Gruszczyński, który 20 stycznia 1945 roku władzę przekazał burmistrzowi [[w:Leon Wudzki|Leonowi Wudzkiemu]]. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1953 roku ustanowione zostało miasto-powiat Skarżysko-Kamienna. Do miasta zostały przyłączone dzielnice: Bzinek, Milica, Rejów i Borki.

Lata 1956–1970 charakteryzują się dynamicznym rozwojem przemysłu w mieście. W 1957 roku uruchomiona zostaje Fabryka Obuwia „Fosko”. W 1968 roku zakończono [[w:elektryfikacja|elektryfikację]] węzła PKP. Powstały nowe osiedla: Milica i Pięćdziesięciolecia, w dzielnicy Kolonia Górna wybudowane zostały nowe bloki mieszkalne. W sposób niezwykle dynamiczny trwała rozbudowa oraz produkcja w Zakładach Metalowych. Wzrastało zatrudnienie i liczba mieszkańców Skarżyska.

W latach 70. wybudowane zostały: Kombinat Budowlany, Fabryka Domów i nowe, duże osiedle mieszkaniowe. W latach wcześniejszych wybudowany został też szpital miejski i Zakładowy Dom Kultury Zakładów Metalowych (obecne Miejskie Centrum Kultury). W 1969 roku z inicjatywy miłośnika miasta, inż. Stanisława Sławińskiego i Towarzystwa Miłośników Miasta otwarto muzeum w dzielnicy Rejów. Rozwijała się sieć linii autobusowych Miejskiej Komunikacji Samochodowej, infrastruktura miejska stale i systematycznie podlegała rozbudowie.

Transformacja ustrojowa po 1989 roku była dla Skarżyska-Kamiennej negatywna w skutkach – wielkie zakłady przemysłowe, metalowe, odlewnicze i kolejnictwo, a także budownictwo mieszkaniowe przeżywały olbrzymi kryzys zakończony likwidacją produkcji i masowymi zwolnieniami pracowników. Następne lata to próby stopniowego wyjścia z tego kryzysu; widoczne ożywienie gospodarki dotyczy małych i średnich firm, handlu i usług. Lata zastoju spowodowały, że młodzi ludzie zasilili duże miasta. Tworzone programy naprawcze pod postaciami Skarżyskiej Strefy Ekonomicznej, nowej produkcji przyszłościowej w sektorze przemysłu zbrojeniowego są szansą na poprawę materialną mieszkańców miasta i powiatu.

W ubiegłym wieku w mieście wybudowano 6 kościołów, które skupiają życie religijne. Wybudowanie kościoła przy ulicy Wileńskiej, jako repliki wileńskiej Ostrej Bramy, stało się właściwie wizytówką miasta. Z biegiem lat sanktuarium zyskało tytuł bazyliki mniejszej. Bazylika przyciąga rzesze pielgrzymów z Polski, a także Polonię z całego świata. Wyznaczony czerwony szlak turystyczny ze skarżyskiej bazyliki do Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Kałkowie-Godowie jest rozszerzeniem możliwości poznawczo-turystycznych powiatów skarżyskiego oraz starachowickiego.

==== Współczesność ====
Miasto dzięki funduszom unijnym zyskiwało i zyskuje na nowych obiektach – hala sportowa, lodowisko, poprawie ulega infrastruktura i transport, szkolnictwo – sieć szkół o różnym profilu kształcenia umożliwia zaspokojenie oczekiwań wszystkim uczniom.

=== Geografia ===
Położone jest nad rzeką Kamienną oraz jej dopływami Kamionką, Bernatką i Oleśnicą, na pograniczu Płaskowyżu Suchedniowskiego i Garbu Gielniowskiego oraz na północnym obrzeżu [[Góry Świętokrzyskie|Gór Świętokrzyskich]]. Graniczy bezpośrednio z [[województwo mazowieckie|województwem mazowieckim]]; jeden z największych ośrodków miejskich województwa.

=== Klimat ===
Klimat jest stosunkowo urozmaicony, ma charakter przejściowy – od klimatu oceanicznego Europy Zachodniej, do kontynentalnego Europy Wschodniej. Na przedwiośniu i późną jesienią odczuwalna jest najbardziej jego wyraźna kontrastowość.

Okres wegetacyjny trwa 205 dni, średnia temperatura roczna wynosi +12,9&amp;nbsp;°C. Średnie opady roczne wynoszą 633 mm.

== Dojazd ==
[[Plik:Dworzec3.jpg|thumb|Widok na budynek dworca od strony peronów, nocą]]
[[Plik:Dworzec22.jpg|thumb|Widok na [[:w:Skarżysko-Kamienna (stacja kolejowa)|stację kolejową Skarżysko-Kamienna]]]]

=== Pociągiem ===
Przez Skarżysko-Kamienną przejeżdżają zarówno pociągi regionalne, jak i pospieszne różnych spółek. Z [[Radom]]ia, [[Warszawa|Warszawy]] i [[Dęblin|Dęblina]] dotrzeć można pociągami [[:w:Koleje Mazowieckie|Kolei Mazowieckich]], obsługiwanych zarówno jednostkami bezprzedziałowymi drugiej klasy, jak i wagonami piętrowymi z pierwszą klasą. Z [[Kielce|Kielc]], [[Suchedniów|Suchedniowa]], [[Ostrowiec Świętokrzyski|Ostrowca Świętokrzyskiego]], [[Sandomierz|Sandomierza]], [[Końskie|Końskich]], [[Opoczno|Opoczna]], [[Łódź|Łodzi]] i [[Kraków|Krakowa]] można dojechać pociągami [[w:Polregio|Polregio]] (tylko druga klasa). Z [[Łódź|Łodzi]], [[Tomaszów Mazowiecki|Tomaszowa Mazowieckiego]], [[Opoczno|Opoczna]], [[Kielce|Kielc]](tylko w weekendy) i [[Końskie|Końskich]] dotrzeć można pociągami [[w:Łódzka_Kolej_Aglomeracyjna|Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej]]. Zatrzymujące się na stacji pociągi pośpieszne klasy TLK oraz IC spółki [[:w:PKP Intercity|PKP Intercity]] dojeżdżają m.in. do [[Warszawa|Warszawy]], [[Lublin]]a, [[Wrocław]]ia, [[Kraków|Krakowa]], [[Katowice|Katowic]], [[Olsztyn|Olsztyna]], [[Zakopane|Zakopanego]], [[Giżycko|Giżycka]], [[Kołobrzeg]]u, czy też [[Gdynia|Gdyni]].&lt;ref&gt;https://portalpasazera.pl/&lt;/ref&gt;

Na dworcu kolejowym znajdują się kasy biletowe, sprzedające bilety Przewozów Regionalnych, Kolei Mazowieckich i PKP Intercity oraz punkt informacyjny. W hali poczekalni znajdują się też kiosk i sklepik.

=== Samochodem ===
Przez miasto przebiegają następujące trasy:
* [[Plik:S7-PL.svg|30px]] [[w:Droga ekspresowa S7 (Polska)|Droga ekspresowa S7]]
* [[Plik:DK42-PL.svg|30px]] [[w:Droga krajowa nr 42 (Polska)|Droga krajowa nr 42]] ([[Kamienna (województwo opolskie)|Kamienna]] – [[Radomsko]] – '''Skarżysko-Kamienna''' – [[Starachowice]] – [[Rudnik (powiat starachowicki)|Rudnik]]).

=== Autobusem ===
Z [[Kielce|Kielc]] prywatnymi przewoźnikami (BUS), ze [[Starachowice|Starachowic]] – prywatnymi przewoźnikami (BUS)

=== Szlaki turystyczne ===
Skarżysko-Kamienna jest punktem początkowym [[Plik:POL Szlak czerwony.svg|25px]] czerwonego Szlaku Milenijnego prowadzącego do Kałkowa, [[Plik:POL Szlak zielony.svg|25px]] zielonego szlaku turystycznego prowadzącego na Wykus, [[Plik:POL Szlak żółty.svg|25px]] żółtego szlaku turystycznego prowadzącego poprzez okolice miasta, [[Plik:Szlak rowerowy czarny.svg|18px]] czarnego szlaku rowerowego prowadzącego do Mostek oraz [[Plik:Szlak rowerowy niebieski.svg|18px]] niebieskiego szlaku rowerowego prowadzącego do [[Ostrowiec Świętokrzyski|Ostrowca Świętokrzyskiego]].

== Dzielnice ==
{{Mapframe|51.117748|20.87471|zoom=13}}
&lt;div style=&quot;column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -moz-column-count: 2;&quot;&gt;
* Osiedle Borki
* Osiedle Bór
* Osiedle Bzinek
* Osiedle Dolna Kamienna I
* Osiedle Dolna Kamienna II
* Osiedle Kolejowe
* Osiedle Kolonia Górna – Młodzawy
* [[w:Skarżysko Książęce|Skarżysko Książęce]]
* Osiedle Łyżwy
* Osiedle Metalowiec
* [[w:Milica-Przylesie|Osiedle Milica-Przylesie]]
* Osiedle Odrodzenia
* Osiedle Paryska
* Osiedle Piłsudskiego
* Osiedle Place
* [[w:Pogorzałe (Skarżysko-Kamienna)|Pogorzałe]]
* Osiedle Przydworcowe
* [[w:Rejów (Skarżysko-Kamienna)|Rejów]]
* Osiedle Skałka
* Osiedle Usłów
* Osiedle Zachodnie
* Osiedle Żeromskiego
&lt;/div&gt;

== Transport ==
[[Plik:Jelcz Libero MKS Skarżysko.jpg|thumb|Autobus MKS na trasie]]
W mieście działa zbiorowa komunikacja autobusowa obsługiwana przez przedsiębiorstwo [[:w:Miejska Komunikacja Samochodowa w Skarżysku-Kamiennej|Miejskiej Komunikacji Samochodowej]]. Przez miasto przebiega 14 linii autobusowych dziennych miejskich, brak jest linii nocnych.

Dostępne są bilety normalne i ulgowe, karnety 10-przejazdowe, bilety miesięczne i 24-godzinne. Ceny jednorazowych biletów miejskich:
* bilet normalny ważny przez 45 minut – 4,00 PLN;
* bilet ulgowy ustawowy i gminny ważny przez 45 minut – 2,00 PLN;
* bilet socjalny ważny przez 45 minut – 1,50 PLN;
* bilet ulgowy ze Skarżyską Kartą Dużej Rodziny ważny przez 45 minut: 1,00 PLN

=== Funkcjonujące linie ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
!nr
!przebieg trasy
|-
|1
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Łyżwy Wysypisko / Langiewicza Cmentarz'''
|-
|2
|'''Szydłowiecka Pętla / Wiejska Przychodnia Kolejowa – Langiewicza Cmentarz'''
|-
|5
|'''1 Maja MKS – Paryska Pętla'''
|-
|7
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Krakowska Przejście Podziemne / Kilińskiego'''
|-
|8
|'''Ekonomii Zakłady Metalowe nr 2 – 1 Maja MKS'''
|-
|9
|'''Rycerska Warszawska – Langiewicza Cmentarz'''
|-
|11
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Młodzawy Ogródki Działkowe'''
|-
|12
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Wojska Polskiego Pętla'''
|-
|14
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Młodzawy Ogródki Działkowe'''
|-
|15
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa – Asfaltowa Zakłady Metalowe nr 3'''
|-
|18
|'''Langiewicza Cmentarz / 1 Maja MKS – Rajdowa Pętla'''
|-
|19
|'''Langiewicza Cmentarz / 1 Maja Jeżynowa – Kilińskiego'''
|-
|22
|'''Rycerska Warszawska – Langiewicza Cmentarz / 1 Maja Jeżynowa'''
|-
|25
|'''Langiewicza Cmentarz / Łyżwy Wysypisko– Wojska Polskiego Pętla'''
|}

=== Uwagi ===

* Opracowano na podstawie: https://mks.skarzysko.pl/cenniki/ oraz https://komunikacja.skarzysko.pl/rozklad-linii/
* Stan na październik 2026

== Warto zobaczyć ==
[[Plik:Skarzysko muzeum budynek glowny.jpg|thumb|Budynek główny Muzeum im. Orła Białego]]
; [[w:Muzeum im. Orła Białego|Muzeum im. Orła Białego]], ul. Słoneczna 90: Powstałe w 1969 roku z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Skarżyska-Kamiennej; w 1982 roku upaństwowione, nadano mu imię generała Zygmunta Berlinga. Z czasem imię zmieniono na ''Orła Białego''. Siedzibą jest budynek administracyjny dawnej huty Rejów wybudowany w latach 30. XIX wieku. Muzeum gromadzi i dokumentuje materiały związane z historią miasta i regionu. Stała ekspozycja plenerowa prezentuje kolekcję ciężkiego uzbrojenia z okresu II wojny światowej: czołgi, rakiety, działa, pojazdy bojowe. Latem organizowane są przejazdy ciężkimi pojazdami wojskowymi i inscenizacje bitew historycznych.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;http://www.muzeum.skarzysko.pl/&lt;/small&gt;
[[Plik:Skarżysko-Kamienna - Bazylika MB Ostrobramskiej (1).jpg|mały|Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej]]

'''[https://www.noepark.pl/ Noe Park], ul. Paryska 1'''
: Park rozrywki powstały w 2025 w pobliżu zalewu Bernatka oraz zjazdu z trasy S7 oferuje 5 stref żywiołów, strefy relaksu, mini zoo, park linowy, karuzele, roller coaster, place zabaw, ogrody tematyczne oraz strefę gastronomiczną. W parku znajduje się także [https://proskarzysko.pl/czy-wiesz-ze-noe-park-najwiekszy-dmuchaniec-swiata/#:~:text=The%20largest%20inflatable%20ship%20is%201789%2C3%20m2,do%20Ksi%C4%99gi%20Rekord%C3%B3w%20Guinnessa.%201%20z%208. największy dmuchaniec na świecie].

;Rekonstrukcja Zakładu Wielkopiecowego, ul. Wioślarska
: W pobliżu Muzeum im. Orła Białego i w sąsiedztwie Jeziora Rejowskiego znajduje się trwała rekonstrukcja zespołu zakładu wielkopiecowego w Rejowie z XVIII wieku i początków wieku XIX. Do tego okresu nawiązuje także ekspozycja muzealna ukazująca wyroby odlewnicze i sztuki kowalskiej. W bezpośrednim sąsiedztwie ruin Wielkiego Pieca znajduje się infrastruktura do organizacji niewielkiego ogniska, imprezy.

; [[w:Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku-Kamiennej|Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej]], ul. Wileńska 33: Budowę zespołu obiektów z kościołem i kaplicą, będącą wierną repliką [[Wilno|wileńskiej]] [[w:Ostra Brama w Wilnie|Ostrej Bramy]] rozpoczęto w 1989 roku. Jest to jedyny tego typu obiekt sakralny w Polsce. Naprzeciw kościoła, przy promenadzie, znajduje się „Dom Pielgrzyma” z miejscami noclegowymi i stołówką.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;http://ostrobramska.pl&lt;/small&gt;
; [[w:Kościół Świętego Józefa Oblubieńca w Skarżysku-Kamiennej|Kościół pw. św. Józefa]], ul. Legionów 24: Wybudowany w 1928 roku, drewniany; z drewnianą dzwonnicą. We wnętrzu kościoła interesujące stacje drogi krzyżowej, wykonane ze specjalnej glinki terakotowej. Po renowacji przeniesione do budynku nowego kościoła.
[[Plik:Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Skarżysku-Kamiennej - fotopolska.eu (562302).jpg|thumb|Kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego]]
; [[w:Kościół Najświętszego Serca Jezusa w Skarżysku-Kamiennej|Kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego]], al. Niepodległości 77: Kościół parafialny wybudowany w 1923 roku w stylu neogotyckim. Do budowy murów użyto ciosów białego piaskowca. Stanowi ciekawy obiekt architektoniczny wśród okolicznych krajobrazów i zabudowy. Lokalnie potocznie zwany ''dużym kościołem''.
; Doły rudne: Doły rudne w rejonie ulicy Żytniej na rubieżach miasta, w oddziale lasu 172 to pozostałości po dwóch kopalniach rudy żelaza – „Siadek” i „Olejówka”, mających nazwę „Piotr”, eksploatowane do połowy XIX wieku. Opisane są one w publikacji ''„Relacje Pawła Podczaszyńskiego o stanie górnictwa i hutnictwa w okolicach Mostek z 1842 roku”''. Ruda była dostarczana do Wielkiego Pieca w Bzinie i Rejowie.
; Kamienny próg przelewowy zbiornika wodnego w Bzinie, ul. Cmentarna: Jest to zabezpieczony fragment ujęcia wodnego w zlewni wód rzek Kamiennej, Kamionki i Bernatki, długości około 70 m z południowym przyczółkiem znajdującym się obecnie pod mostem nowej trasy 42 Skarżysko–Końskie. Zbudowany z ciosów kamiennym, spoinowanych ołowiem. Woda tego zbiornika wykorzystywana była przez zakład wielkopiecowy w Bzinie w XIX wieku.
; Zbiorowa mogiła na Borze: Zbiorowa mogiła ofiar faszyzmu niemieckiego znajdująca się w lesie, ku pamięci zmarłych w dniach 12–16 lutego 1940 roku w wyniku rozstrzelania przez Niemców nazistowskich 360 osób pochodzących ze Skarżyska, także wielu harcerzy działających w ruchu oporu. Pomnik z piaskowca na mogile ziemnej.
; Zbiorowa mogiła na Brzasku: Miejsce egzekucji dokonanej przez hitlerowców w dniu 29 czerwca 1940 roku na 760 osobach pochodzących ze Skarżyska i okolic, należących do ruchu oporu.
; Cmentarz miejski przy ul. Cmentarnej: Mogiły 62 żołnierzy Armii Krajowej z żeliwnymi krzyżami z nazwiskami i datami śmierci, zbiorowa mogiła z tablicą poświęconą żołnierzom Armii Czerwonej, poległym w walce o wyzwolenie miasta w styczniu 1945. Ulica Cmentarna – w głębi cmentarza zbiorowa mogiła żołnierzy września 1939 r. poległych w walce o wolność Ojczyzny.
; Pamiątkowa tablica przy al. Niepodległości: Pamiątkowa tablica na kamiennym bloku z orłem, w pobliżu kościoła pw. Najświętszego Serca Jezusowego. W miejscu ustawienia tablicy w lutym i lipcu 1944 roku Niemcy powiesili 42 osoby – zakładników i żołnierzy AK.
; Obelisk na Rejowie: Położony w lesie nad zalewem, po stronie zachodniej. Kamienny obelisk wystawiony w setną rocznicę powstania styczniowego 1863 r. Wystawiło go miejscowe PTTK i społeczeństwo Skarżyska. W tym miejscu 2 lutego 1863 roku Rosjanie powiesili na dębie powstańców wziętych do niewoli.
; Dróżniczówka:Zabytkowa dróżniczka (obecnie w posiadaniau GDDKiA) i zabytkowy głaz narzutowy przy ulicy Krakowskiej.

[[Plik:Wojenny cmentarz partyzancki żołnierzy Armii Krajowej - fotopolska.eu (461573).jpg|thumb|Wojenny cmentarz partyzancki żołnierzy Armii Krajowej w Pogorzałem]]
Ponadto na terenie miasta Skarżyska-Kamiennej znajduje się kilkadziesiąt pomników i tablic upamiętniających udział mieszkańców w walce o wolność Polski. Szczególnym miejscem jest zbiorowa mogiła partyzantów w lesie w okolicach osiedla Pogorzałe. Pochowano tam w latach 1943–1944 żołnierzy Armii Krajowej z oddziału „Szarego”, którzy zginęli w walce z Niemcami w różnych miejscach. Znajdują się tam 34 groby z wypisanymi nazwiskami i pseudonimami.

=== Imprezy ===
[[Plik:Piknik Archeologiczny &quot;Rydno&quot;.JPG|thumb|Piknik Archeologiczny „Rydno”]]
; Piknik Archeologiczny „Rydno”: Klub Archeologiczny „Rydno” działający przy Oddziale Międzyszkolnym PTTK w Starachowicach i Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Wąchocku co roku organizują na terenach nad rzeką Kamienną Archeologiczny Piknik „Rydno” – imprezę historyczno-artystyczną, na której inscenizowane jest życie praprzodków: ich kultura, ubiór, obyczaje, narzędzia i życie codzienne. Całość dopełnia posiłek z pieczonej w całości nad ogniskiem zwierzyny oraz stanowiska, gdzie można obejrzeć pradawne urządzenia, narzędzia, czy namioty i szałasy.

== Aktywny wypoczynek ==
W sezonie letnim zazwyczaj dostępne są do kąpieli [[:w:Jezioro Rejowskie|Zalew Rejów]] (dwie plaże przy brzegach, ścieżki piesze i rowerowe, przebieralnie, natryski) i [[:w:Zalew Bernatka|Bernatka]] (obecnie brak infrastruktury do wypoczynku).

'''Miejskie Centrum Sportu i Rekreacji''' oferuje ponadto:
* halę sportową (na 550 miejsc siedzących, o powierzchni areny około 1200 m²) – ul. Sienkiewicza 34,
* sześciotorową krytą pływalnię o wymiarach basenu 25x13 m, głębokość od 0,7 do 1,65 m – ul. Spółdzielcza 19,
* lodowisko miejskie im. Mieczysława Filipowskiego (półkryte, tylko w sezonie zimowym).

== Praca i nauka ==
* '''Społeczna Akademia Nauk''' w Łodzi, Wydział zamiejscowy w Skarżysku-Kamiennej – szkoła wyższa, [http://www.skarzysko.spoleczna.pl/ www.skarzysko.spoleczna.pl]
* '''Powiatowy Urząd Pracy''' w Skarżysku-Kamiennej, ul. 1-go Maja 105, od poniedziałku do piątku w godz. 7:00-15:00, tel. 41 2517-300, [http://www.pupskarzysko.pl www.pupskarzysko.pl]

== Zakupy ==
Przy ulicy Krasińskiego 18 znajduje się CH Hermes, w którym znajdują się sieciowe sklepy różnej branży, tj. np. ''H&amp;M'', ''Empik'', ''Hebe'', ''Natura'', ''Stokrotka'', ''Rossmann, Diverse''. Przy ulicy Metalowców 5 znajduje się CH Talgo, gdzie także znajduje się kilka wielobranżowych sklepów sieciowych. Przy ulicy Krakowskiej 142 znajduje się Vendo Park, gdzie znajdują się m. in. sklepy takie jak ''Biedronka, Rossmann, Sinsay, CCC, Martes Sport, Pepco, Media Expert, RTV Auro AGD, Smyk.''

W budynku przy al. Niepodległości 103 znajduje się centrum handlowe &quot;Nowy Manhattan&quot; z licznymi sklepami spożywczymi oraz sprzedającymi drobnicę.

Ponadto na terenie miasta znajduje się duża liczba sklepów spożywczych i supermarketów sieciowych, m.in. 5 sklepów ''Biedronka,'' 6 sklepów ''Dino'', 2 sklepy ''Lidl,'' market ''Kaufland''.

Na osiedlu Kamienna, przy ulicy Rynek znajduje się targowisko miejskie.

== Wyżywienie ==
=== Skromnie ===
* '''Restauracja RetroFrog''', ul. Moniuszki 26
* '''Karczma U Edzia''', ul. Zwycięzców 2, tel. 41 253 83 58
* '''Bar Sajgonka''', ul. Staszica 10, tel. 41 251 27 30
* '''Atmosfera''', ul. Armii Krajowej 9, https://atmosferaskarzysko.eatbu.com/?lang=pl#
* '''McDonald's''', ul. Krasińskiego 24
* '''Autorska Pizza &amp; Cafe''', ul. Krasińskiego 20
* '''Asia Wok,''' al. Niepodległości 103

=== Umiarkowanie ===
* '''Restauracja Casablanca''', ul. Juliusza Słowackiego 21
* '''Restauracja Myśliwska''', ul. Wioślarska 1, https://rejow.pl/mysliwska-menu/
* '''Restauracja Gościniec Przylesie''', ul. Stokowa 15

=== Wystawnie ===
* '''Restauracja Aramis''', ul. Szkolna 13, tel. 41 252 42 52, https://restauracja-aramis.pl/
* '''Hotel Promień – Restauracja''', ul. Legionów 105, tel. 41 253 86 36, https://hotel-promien.pl/restauracja/
* '''Hotel Komes – Restauracja''', ul. Legionów 130, tel. 41 252 30 25

== Rozrywka ==
* '''Kombinat Formy''', ul. Rejowska 99, http://kombinatformy.pl.
** &lt;small&gt;'''Fitness:''' poniedziałek – piątek 08.00-22.00, sobota 08:00 – 20:00, niedziela 08:00 -20:00; tel. 791 201 401, recepcja@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Restauracja, pizzeria ''Festa in tavola'':''' tel. 512-507-507 (możliwy jest dowóz)&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Kręgielnia i Pub:''' tel. 531 597 567&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Solarium:''' tel. 791 201 401, solarium@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Bawialnia „U Pana Kota”''' tel. 732 751 057, (41) 25 15 101, bawialnia@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
* '''Klub muzyczny SEMAFOR''', ul. Towarowa 2, tel. 601 525 735, semafor@semafor.pl, http://semafor.vbiz.pl
* '''Klub Tokarnia''', ul. Towarowa 2/2, Piątek-Sobota: 21:00-04:00, Niedziela: 20:00-02:00, tokarniaklub@gmail.com
* '''Centrum Zabaw Kuleczkowo''', ul. 1 Maja 65, III piętro, tel. 793 293 080
* '''''Brykolandia''''' – bawialnia dla dzieci, Szkoła Języków Obcych i Informatyki ''PerfeKt'', ul. Żeromskiego 64a, poniedziałek – piątek: 13.30 – 19.30, sobota: 10.00 – 18.00, http://sjo-perfekt.pl/

== Noclegi ==
=== Skromnie ===
* '''Hotel Promień''' przy ulicy Legionów 105. Posiada w ofercie pokoje 1, 2, 3, 4, osobowe, oraz pokoje o podwyższonym standardzie. Śniadanie jest wliczone w cenę pokoju. Parking jest nieodpłatny. Hotel posiada Internet Wi-Fi i telewizję w pokojach. Doba hotelowa rozpoczyna się od godziny 14:00 i trwa do godziny 12:00 następnego dnia. Grupom zorganizowanym przysługują zniżki.
* '''Ośrodek wypoczynkowy „Rejów”''', ul. Wioślarska 1, tel. 41 252 41 65. Oferuje 10 domków kempingowych typu BRDA z 80 miejscami noclegowymi. Pełne wyposażenie sanitarne w każdym domku, aneks kuchenny.
* '''Dom Pielgrzyma''' – Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej, ul. Wileńska 33, tel. 41 253 88 00, fax. 41 252 91 00.

=== Umiarkowanie ===
* '''&lt;nowiki&gt;**&lt;/nowiki&gt; Hotel Komes''' przy ulicy Legionów 130. Recepcja czynna całodobowo, parking, Internet przewodowy w pokojach i Wi-Fi. Zaplecze do organizacji konferencji i szkoleń. Położony w odległości 2 km od trasy E-7 i bezpośrednio przy drodze krajowej nr 42.

== Bezpieczeństwo ==
W późnych godzinach wieczornych i nocnych uważać należy na obszary zabudowane, blokowiska i osiedla – szczególnie osiedle Żeromskiego (ul. Górnicza, Sezamkowa), Przydworcowe (ul. Rejowska, Szydłowiecka, Zielna), Skałka.
* '''Straż Miejska''', tel. (41) 252 01 93, tel. alarmowy 986, ul. Sikorskiego 18
* '''Komenda Powiatowa Policji''', tel. (41) 39 51 205 (dyżurny KPP), tel. alarmowy 997, ul. Krasińskiego 11, [http://www.skarzysko-kamienna.swietokrzyska.policja.gov.pl/ www.skarzysko-kamienna.swietokrzyska.policja.gov.pl]
* '''Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej''', tel. 41 2511757 &lt;small&gt;(dowódca JRG)&lt;/small&gt;, tel. alarmowy 998, ul. 1-go Maja 101, http://www.strazskarzysko.pl/

=== Zdrowie ===
Przychodnie niepubliczne na terenie całego miasta.
* '''Szpital Powiatowy im. Marii Skłodowskiej-Curie''', ul. Szpitalna 1, http://www.zoz.com.pl

=== Pozostałe ===
* '''Sąd Rejonowy w Skarżysku-Kamiennej''', ul. Krasińskiego 11, tel. centr. 41 2520360, fax: 41 2520369 http://www.skarzysko.sr.gov.pl/, sad@skarzysko.sr.gov.pl
** &lt;small&gt;Wydział III Rodzinny i Nieletnich, Wydział V Ksiąg Wieczystych oraz Zespół służby kuratorskiej ds. rodzinnych i nieletnich mieszczą się w budynku obok przy ulicy '''Sikorskiego 20'''.&lt;/small&gt;

== Kontakt ==
* '''Urząd Miasta Skarżyska-Kamiennej''', ul. Sikorskiego 18, [http://skarzysko.pl www.skarzysko.pl], poczta@um.skarzysko.pl &lt;small&gt;'''Poniedziałek:''' 7:30 – 17.00; '''Wtorek – Czwartek:''' 7:30 – 15.30; '''Piątek:''' 7:30 – 14:00&lt;/small&gt;
* '''Starostwo Powiatowe w Skarżysku-Kamiennej''', ul. Konarskiego 20, [http://skarzysko.powiat.pl www.skarzysko.powiat.pl], starostwo@skarzysko.powiat.pl, tel. od 41 3953000 do 41 3953039, fax. 41 2524001. &lt;small&gt;'''Poniedziałek:''' 8:00 – 16:00; '''Wtorek – Piątek:''' 7:30 – 15:30&lt;/small&gt;

== Gdzie dalej ==
&lt;div style=&quot;column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -moz-column-count: 2;&quot;&gt;
* '''Kościół pw. Świętej Trójcy w [[Skarżysko Kościelne|Skarżysku Kościelnym]]''' (7 km)
* '''Ratusz w [[Szydłowiec|Szydłowcu]]''' (13 km)
* '''Klasztor cystersów [[Wąchock]]u''' (14 km)
* '''Muzeum Przyrody i Techniki w [[Starachowice|Starachowicach]]''' (19 km)
* '''Sanktuarium w [[Kałków|Kałkowie-Godowie]]''' (33 km)
* '''Pałac Biskupów Krakowskich w [[Kielce|Kielcach]]''' (35 km)
* '''Ruiny zamku w [[Chęciny|Chęcinach]]''' (52 km)
* '''[[Święty Krzyż]], [[Nowa Słupia]]''' (52 km)
* '''Muzeum Wsi Kieleckiej w [[Tokarnia|Tokarni]]''' (54 km)
&lt;/div&gt;
{{Jest w|województwo świętokrzyskie}}
{{Geo||51°06′59″N 20°52′01″E}}
{{użyteczny}}

[[Kategoria:Województwo świętokrzyskie]]</text>
      <sha1>1i0aogjzsz0sv6sn7ez22dcdvmrms4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159881</id>
      <parentid>159876</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T11:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <origin>159881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34475" sha1="bw7o7m7yam6m96u3rjgkinstge7pex0" xml:space="preserve">{{top-banner|Zalew Rejów panorama.jpg}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Skarżysko-Kamienna
 |nazwa oryginalna = &lt;!-- oryginalna pisownia nazwy miejscowości w miejscowym języku--&gt;
 |widok            = Skarzysko kamienna milica.jpg
 |opis             = Fragment osiedla [[Milica (Skarżysko-Kamienna)|Milica]]
 |herb             = POL Skarżysko-Kamienna COA.svg
 |mapa             = Skarzysko mapa.png
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[województwo świętokrzyskie]]
 |powierzchnia     = 64,39
 |wysokość         = 250
 |prefiks          = (+48) 41
 |kod pocztowy     = 26-110
 |www              = www.um.skarzysko.pl
|lud=40 650}}
[[Plik:Skarzysko kamienna rejow stadion.jpg|thumb|Dzielnica Rejów i [[w:Jezioro Rejowskie|Jezioro Rejowskie]]]]
[[Plik:Zalew Rejów 02 ssj 20070520.jpg|thumb]]
[[Plik:Zalew Rejów 06 ssj 20070520.jpg|thumb]]
[[Plik:Skarzysko-Kamienna - Bór.jpg|thumb|Osiedle Bór]]
'''Skarżysko-Kamienna''' – miasto powiatowe [[powiat skarżyski|powiatu skarżyskiego]], w [[województwo świętokrzyskie|województwie świętokrzyskim]].

== Charakterystyka ==
Z uwagi na specyficzne położenie stanowi ważny węzeł komunikacyjny – leży na przecięciu głównych szlaków drogowych oraz kolejowych z [[Warszawa|Warszawy]] do [[Kraków|Krakowa]] i z [[Łódź|Łodzi]] do [[Rzeszów|Rzeszowa]]. Położona w granicach miasta duża stacja towarowa jest jedną z największych w [[Polska|Polsce]].
Powszechnie znane przede wszystkim z [[w:Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku-Kamiennej|bazyliki Matki Bożej Ostrobramskiej]] i [[w:Muzeum im. Orła Białego|muzeum]], gromadzącego ciekawe eksponaty z czasów II wojny światowej. Z negatywnej strony, Skarżysko-Kamienna znane jest z faktu, że było to drugie najbardziej zadłużone miasto w kraju w 2014 roku.

Połączenie oferowanego zaplecza noclegowego i gastronomicznego wraz z ciekawym położeniem – blisko innych ciekawych miejsc turystycznych – oraz interesujące miejsca w samym mieście sprawiają, że jest ono dobrą lokalizacją dla turystów, którzy chcą się zatrzymać podczas dłuższych wycieczek z innych miast, są zainteresowani są okolicami Skarżyska, a podróż chcą kontynuować w dalszym kierunku.

=== Historia ===
==== Prehistoria i starożytność ====
Pierwszy człowiek w dorzeczu rzeki [[w:Kamienna|Kamiennej]] pojawił się już w epoce plejstocenu. Pierwszymi mieszkańcami tych terenów byli [[:w:Neandertalczyk|neandertalczycy]], którzy wiedli [[w:koczowniczy tryb życia|koczowniczy tryb życia]]. Żyli w niewielkich grupach, a podstawą ich przetrwania było głównie zbieractwo oraz prymitywne [[w:łowiectwo|łowiectwo]].

Około 25 000 lat temu tereny nad Kamienną zaczęli stopniowo zasiedlać przedstawiciele naszego gatunku – [[w:Homo sapiens|homo sapiens]], którzy umieli już oni posługiwać się prostą bronią, na przykład łukiem.

Pod koniec okresu [[w:paleolit|paleolitu]] oraz we wczesnym [[w:mezolit|mezolicie]], około 10000–7000 lat p.n.e., w okolicy obecnego Skarżyska, [[Grzybowa Góra|Grzybowej Góry]], [[Marcinków|Marcinkowa]] i [[Wąchock]]a produkowana była broń kamienna i narzędzia, co potwierdzają wykonane badania archeologiczne i liczne znaleziska w tych okolicach. Znajdowały się tutaj także prymitywne kopalnie [[w:hematyt|hematytu]], czerwonego barwnika, który używany był do malowania ciała i prawdopodobnie także do malowania broni łowieckiej. Czerwona barwa przypominała kolor krwi, co mogło ówczesnym symbolizować zdrowie i życie. Był on także atrybutem wierzeń. Barwnik ten i produkowane narzędzia kamienne stały się później przedmiotami wymiany handlowej.

==== Średniowiecze ====
Z czasem opisywane tereny zamieszkane zostały przez plemiona pasterskie. Grupy ludzi wyspecjalizowały się w wydobywaniu z ziemi [[w:krzemień|krzemienia]] i produkcją z tego surowca broni i narzędzi. Zajmowano się handlem. W epoce brązu zamieszkiwała tu ludność kultury łużyckiej. Wielu badaczy utożsamia ten lud z Prasłowianami. W okresie wpływów Rzymu, około 1400 r. n.e., w dorzeczu Kamiennej istniał ośrodek hutniczy, działający w oparciu o kopalnie rudy żelaza.

Z wykonanych badań wynika, że w okresie średniowiecza około VIII-IX w. tereny te należały do Księstwa Wiślan.

W następnych okresach nad Kamienną rozwijał się przemysł górniczy i hutniczy. Niezbędnej do prac energii mechanicznej dostarczały rzeki, a lasy – węgla drzewnego, niezbędnego surowca, stosowanego w dymarkach do wytopu rudy. Ważnym elementem osadnictwa na tym terenie były drogi. Dzięki zakonnikom z klasztoru Cystersów w Wąchocku w tych obszarach wysoce rozwinęła się gospodarka. Byli oni właścicielami znacznych obszarów dzisiejszego Skarżyska i powiatu skarżyskiego.

W XIV w. rozpoczęły się początki osadnictwa na terenach obecnych wsi: [[Lipowe Pole|Lipowego Pola]], [[Gadka|Gadki]], czy [[Grzybowa Góra|Grzybowej Góry]].

==== Nowożytność ====
W II połowie XV w. powstawały nowe osady: Żyrcin – obecny Rejów, a później Bzin, z kuźnicą i wielkim piecem. W XVII w. kształtowały się osady Łyżwy, Usłów i Nowy Młyn, wybudowano także nowe kościoły.

Drugim ośrodkiem, mającym duży wpływ na zagospodarowanie terenów, będących obecnie północną częścią Skarżyska-Kamiennej był bogaty ród Odrowążów i Szydłowieckich, a potem Radziwiłłów. Rozwijało się Skarżysko Rycerskie – dziś Skarżysko Książęce, część miasta, Pogorzałe, a także osada Kamienna. W dolinie rzeki Bernatki rozwijała się wieś Milica (obecnie główna z dzielnic) oraz Ciurów, zwany także Dziurdziowem. Nad rzeką Kamienną dalej rozwijała się gospodarka i przemysł – powstały młyny i nowe osady: Szczepanów i Nowy Młyn.

I połowa XVII w. to dalszy szybki rozwój gospodarczy terenów dzisiejszego powiatu skarżyskiego – czynnych tu było wiele kuźnic: Bzin, Ciurów, Baranów, Berezów, Gilów, Goszków (dzisiejszy Gostków), Kamienna, [[Majków]], [[Mroczków]], [[Łączna]], Ogonków, [[Mostki]], Jędrów, [[Suchedniów]], [[Płaczków]], Wołów (Bliżyński), Zbrojów oraz mniejsze nad rzeczkami, trudne do lokalizacji w dzisiejszych czasach. Czynne były również kopalnie rudy żelaza i kamieniołomy. W rejonie obecnych ulic Żytniej (przy zachodniej granicy miasta) i ulicy Grota-Roweckiego, czynne były dwie kopalnie rudy żelaza: „Siadek” i „Olejówka”, noszące wspólną nazwę „Piotr”. Jedna z nich funkcjonowała do roku 1857.

Kolejne lata były okresem dalszego wzrostu ilości ludności w osadach i wsiach, rozwijał się handel i rzemiosło. Znaczący dalszy rozwój przemysłu za czasów Królestwa Polskiego jest głównie związany z działalnością projektanta i budowniczego Staropolskiego Zagłębia Przemysłowego, [[w:Stanisław Staszic|Stanisława Staszica]]. Zagospodarowano całą dolinę rzeki Kamiennej – od Mroczkowa aż do Ostrowca Świętokrzyskiego. Powstało wiele zakładów hutniczych i górniczych.

==== Czasy najnowsze ====
Tragiczne w skutkach następstwa spowodowało [[w:powstanie styczniowe|powstanie styczniowe]] w 1863 roku. Rosjanie poprzez stosowane represje znacząco wpłynęli na zahamowanie rozwoju tego regionu.

Ponowne ożywienie gospodarcze w okolicach Skarżyska-Kamiennej przyniosła budowa [[w:Kolej Iwangorodzko-Dąbrowska|linii kolejowej Dęblin – Dąbrowa Górnicza]], z odgałęzieniem w osadzie Kamienna do Koluszek w kierunku Łodzi i na wschód do Ostrowca Świętokrzyskiego, w 1885 roku. Nastąpił wtedy szybki rozwój osady nad Kamienną. Wybudowano duży węzeł kolejowy oraz odlewnię i stalownię. Powstały także inne mniejsze zakłady. Rozwijał się handel i rzemiosło.

W dniu 28 grudnia 1922 roku, na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów, została utworzona gmina miejska Kamienna z dotychczasowej osady Kamienna i gruntów rządowych Milica Pastwisko, z mocą obowiązującą od dnia 1 stycznia 1923 roku. W roku 1928 natomiast zatwierdzono współczesną, dwuczłonową nazwę miasta – Skarżysko-Kamienna.

W [[w:dwudziestolecie międzywojenne|dwudziestoleciu międzywojennym]] nastąpił ponowny szybki rozwój miasta. Wybudowano Państwową Fabrykę Amunicji, rozbudowywano i rozwijano węzeł PKP, powstawały inne mniejsze jednostki produkcyjne. Miasto, obok innych należących do Centralnego Okręgu Przemysłowego, skorzystało na masowym budownictwie mieszkaniowym, z tzw. „wielkiej płyty” dla pracowników fabryki amunicji. W 1928 roku powołana została spółka pod nazwą Zjednoczenie Elektrowni Okręgu Radomsko-Kieleckiego (ZEORK) z siedzibą w Skarżysku-Kamiennej. Mimo różnych przekształceń i zmian, przetrwała ona w pewnym sensie do dnia dzisiejszego. Wtedy głównym jej zadaniem była sprzedaż i produkcja energii oraz elektryfikacja.

Trudnym okresem dla mieszkańców miasta i okolic była II wojna światowa i okres okupacji niemieckiej. Działały tutaj organizacje dywersyjno-sabotażowe. Miejscowe zakłady zbrojeniowe Skarżyska i sąsiedniego Suchedniowa zaopatrywały w broń i amunicję oddziały partyzanckie. W związku z tym dochodziło do masowych mordów ludności cywilnej. Państwową Fabrykę Amunicji przejęła niemiecka firma „Hasag”, utworzone zostało tam [[w:getto|getto]] dla Żydów i przymusowy obóz pracy. Do śmierci doprowadzono tutaj około 33000 ludzi, głównie Żydów.

Miasto zostało zdobyte przez żołnierzy [[w:Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] 17 stycznia 1945 roku. Na obecnej ulicy Legionów stoczono bój z niemieckim oddziałem, a czołg [[w:T-34|T-34]] wygrał artyleryjski pojedynek z załogą niemieckiego czołgu Pantera (co upamiętniał stojący jeszcze kilkanaście lat temu posąg przy tym skrzyżowaniu). Po przejęciu władzy przez komunistów pierwszym burmistrzem został Antoni Gruszczyński, który 20 stycznia 1945 roku władzę przekazał burmistrzowi [[w:Leon Wudzki|Leonowi Wudzkiemu]]. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1953 roku ustanowione zostało miasto-powiat Skarżysko-Kamienna. Do miasta zostały przyłączone dzielnice: Bzinek, Milica, Rejów i Borki.

Lata 1956–1970 charakteryzują się dynamicznym rozwojem przemysłu w mieście. W 1957 roku uruchomiona zostaje Fabryka Obuwia „Fosko”. W 1968 roku zakończono [[w:elektryfikacja|elektryfikację]] węzła PKP. Powstały nowe osiedla: Milica i Pięćdziesięciolecia, w dzielnicy Kolonia Górna wybudowane zostały nowe bloki mieszkalne. W sposób niezwykle dynamiczny trwała rozbudowa oraz produkcja w Zakładach Metalowych. Wzrastało zatrudnienie i liczba mieszkańców Skarżyska.

W latach 70. wybudowane zostały: Kombinat Budowlany, Fabryka Domów i nowe, duże osiedle mieszkaniowe. W latach wcześniejszych wybudowany został też szpital miejski i Zakładowy Dom Kultury Zakładów Metalowych (obecne Miejskie Centrum Kultury). W 1969 roku z inicjatywy miłośnika miasta, inż. Stanisława Sławińskiego i Towarzystwa Miłośników Miasta otwarto muzeum w dzielnicy Rejów. Rozwijała się sieć linii autobusowych Miejskiej Komunikacji Samochodowej, infrastruktura miejska stale i systematycznie podlegała rozbudowie.

Transformacja ustrojowa po 1989 roku była dla Skarżyska-Kamiennej negatywna w skutkach – wielkie zakłady przemysłowe, metalowe, odlewnicze i kolejnictwo, a także budownictwo mieszkaniowe przeżywały olbrzymi kryzys zakończony likwidacją produkcji i masowymi zwolnieniami pracowników. Następne lata to próby stopniowego wyjścia z tego kryzysu; widoczne ożywienie gospodarki dotyczy małych i średnich firm, handlu i usług. Lata zastoju spowodowały, że młodzi ludzie zasilili duże miasta. Tworzone programy naprawcze pod postaciami Skarżyskiej Strefy Ekonomicznej, nowej produkcji przyszłościowej w sektorze przemysłu zbrojeniowego są szansą na poprawę materialną mieszkańców miasta i powiatu.

W ubiegłym wieku w mieście wybudowano 6 kościołów, które skupiają życie religijne. Wybudowanie kościoła przy ulicy Wileńskiej, jako repliki wileńskiej Ostrej Bramy, stało się właściwie wizytówką miasta. Z biegiem lat sanktuarium zyskało tytuł bazyliki mniejszej. Bazylika przyciąga rzesze pielgrzymów z Polski, a także Polonię z całego świata. Wyznaczony czerwony szlak turystyczny ze skarżyskiej bazyliki do Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Kałkowie-Godowie jest rozszerzeniem możliwości poznawczo-turystycznych powiatów skarżyskiego oraz starachowickiego.

==== Współczesność ====
Miasto dzięki funduszom unijnym zyskiwało i zyskuje na nowych obiektach – hala sportowa, lodowisko, poprawie ulega infrastruktura i transport, szkolnictwo – sieć szkół o różnym profilu kształcenia umożliwia zaspokojenie oczekiwań wszystkim uczniom.

=== Geografia ===
Położone jest nad rzeką Kamienną oraz jej dopływami Kamionką, Bernatką i Oleśnicą, na pograniczu Płaskowyżu Suchedniowskiego i Garbu Gielniowskiego oraz na północnym obrzeżu [[Góry Świętokrzyskie|Gór Świętokrzyskich]]. Graniczy bezpośrednio z [[województwo mazowieckie|województwem mazowieckim]]; jeden z największych ośrodków miejskich województwa.

=== Klimat ===
Klimat jest stosunkowo urozmaicony, ma charakter przejściowy – od klimatu oceanicznego Europy Zachodniej, do kontynentalnego Europy Wschodniej. Na przedwiośniu i późną jesienią odczuwalna jest najbardziej jego wyraźna kontrastowość.

Okres wegetacyjny trwa 205 dni, średnia temperatura roczna wynosi +12,9&amp;nbsp;°C. Średnie opady roczne wynoszą 633 mm.

== Dojazd ==
[[Plik:Dworzec3.jpg|thumb|Widok na budynek dworca od strony peronów, nocą]]
[[Plik:Dworzec22.jpg|thumb|Widok na [[:w:Skarżysko-Kamienna (stacja kolejowa)|stację kolejową Skarżysko-Kamienna]]]]

=== Pociągiem ===
Przez Skarżysko-Kamienną przejeżdżają zarówno pociągi regionalne, jak i pospieszne różnych spółek. Z [[Radom]]ia, [[Warszawa|Warszawy]] i [[Dęblin|Dęblina]] dotrzeć można pociągami [[:w:Koleje Mazowieckie|Kolei Mazowieckich]], obsługiwanych zarówno jednostkami bezprzedziałowymi drugiej klasy, jak i wagonami piętrowymi z pierwszą klasą. Z [[Kielce|Kielc]], [[Suchedniów|Suchedniowa]], [[Ostrowiec Świętokrzyski|Ostrowca Świętokrzyskiego]], [[Sandomierz|Sandomierza]], [[Końskie|Końskich]], [[Opoczno|Opoczna]], [[Łódź|Łodzi]] i [[Kraków|Krakowa]] można dojechać pociągami [[w:Polregio|Polregio]] (tylko druga klasa). Z [[Łódź|Łodzi]], [[Tomaszów Mazowiecki|Tomaszowa Mazowieckiego]], [[Opoczno|Opoczna]], [[Kielce|Kielc]](tylko w weekendy) i [[Końskie|Końskich]] dotrzeć można pociągami [[w:Łódzka_Kolej_Aglomeracyjna|Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej]]. Zatrzymujące się na stacji pociągi pośpieszne klasy TLK oraz IC spółki [[:w:PKP Intercity|PKP Intercity]] dojeżdżają m.in. do [[Warszawa|Warszawy]], [[Lublin]]a, [[Wrocław]]ia, [[Kraków|Krakowa]], [[Katowice|Katowic]], [[Olsztyn|Olsztyna]], [[Zakopane|Zakopanego]], [[Giżycko|Giżycka]], [[Kołobrzeg]]u, czy też [[Gdynia|Gdyni]].&lt;ref&gt;https://portalpasazera.pl/&lt;/ref&gt;

Na dworcu kolejowym znajdują się kasy biletowe, sprzedające bilety Przewozów Regionalnych, Kolei Mazowieckich i PKP Intercity oraz punkt informacyjny. W hali poczekalni znajdują się też kiosk i sklepik.

=== Samochodem ===
Przez miasto przebiegają następujące trasy:
* [[Plik:S7-PL.svg|30px]] [[w:Droga ekspresowa S7 (Polska)|Droga ekspresowa S7]]
* [[Plik:DK42-PL.svg|30px]] [[w:Droga krajowa nr 42 (Polska)|Droga krajowa nr 42]] ([[Kamienna (województwo opolskie)|Kamienna]] – [[Radomsko]] – '''Skarżysko-Kamienna''' – [[Starachowice]] – [[Rudnik (powiat starachowicki)|Rudnik]]).

=== Autobusem ===
Z [[Kielce|Kielc]] prywatnymi przewoźnikami (BUS), ze [[Starachowice|Starachowic]] – prywatnymi przewoźnikami (BUS)

=== Szlaki turystyczne ===
Skarżysko-Kamienna jest punktem początkowym [[Plik:POL Szlak czerwony.svg|25px]] czerwonego Szlaku Milenijnego prowadzącego do Kałkowa, [[Plik:POL Szlak zielony.svg|25px]] zielonego szlaku turystycznego prowadzącego na Wykus, [[Plik:POL Szlak żółty.svg|25px]] żółtego szlaku turystycznego prowadzącego poprzez okolice miasta, [[Plik:Szlak rowerowy czarny.svg|18px]] czarnego szlaku rowerowego prowadzącego do Mostek oraz [[Plik:Szlak rowerowy niebieski.svg|18px]] niebieskiego szlaku rowerowego prowadzącego do [[Ostrowiec Świętokrzyski|Ostrowca Świętokrzyskiego]].

== Dzielnice ==
{{Mapframe|51.117748|20.87471|zoom=13}}
&lt;div style=&quot;column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -moz-column-count: 2;&quot;&gt;
* Osiedle Borki
* Osiedle Bór
* Osiedle Bzinek
* Osiedle Dolna Kamienna I
* Osiedle Dolna Kamienna II
* Osiedle Kolejowe
* Osiedle Kolonia Górna – Młodzawy
* [[w:Skarżysko Książęce|Skarżysko Książęce]]
* Osiedle Łyżwy
* Osiedle Metalowiec
* [[w:Milica-Przylesie|Osiedle Milica-Przylesie]]
* Osiedle Odrodzenia
* Osiedle Paryska
* Osiedle Piłsudskiego
* Osiedle Place
* [[w:Pogorzałe (Skarżysko-Kamienna)|Pogorzałe]]
* Osiedle Przydworcowe
* [[w:Rejów (Skarżysko-Kamienna)|Rejów]]
* Osiedle Skałka
* Osiedle Usłów
* Osiedle Zachodnie
* Osiedle Żeromskiego
&lt;/div&gt;

== Transport ==
[[Plik:Jelcz Libero MKS Skarżysko.jpg|thumb|Autobus MKS na trasie]]
W mieście działa zbiorowa komunikacja autobusowa obsługiwana przez przedsiębiorstwo [[:w:Miejska Komunikacja Samochodowa w Skarżysku-Kamiennej|Miejskiej Komunikacji Samochodowej]]. Przez miasto przebiega 14 linii autobusowych dziennych miejskich, brak jest linii nocnych.

Dostępne są bilety normalne i ulgowe, karnety 10-przejazdowe, bilety miesięczne i 24-godzinne. Ceny jednorazowych biletów miejskich:
* bilet normalny ważny przez 45 minut – 4,00 PLN;
* bilet ulgowy ustawowy i gminny ważny przez 45 minut – 2,00 PLN;
* bilet socjalny ważny przez 45 minut – 1,50 PLN;
* bilet ulgowy ze Skarżyską Kartą Dużej Rodziny ważny przez 45 minut: 1,00 PLN

=== Funkcjonujące linie ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
!nr
!przebieg trasy
|-
|1
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Łyżwy Wysypisko / Langiewicza Cmentarz'''
|-
|2
|'''Szydłowiecka Pętla / Wiejska Przychodnia Kolejowa – Langiewicza Cmentarz'''
|-
|5
|'''1 Maja MKS – Paryska Pętla'''
|-
|7
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Krakowska Przejście Podziemne / Kilińskiego'''
|-
|8
|'''Ekonomii Zakłady Metalowe nr 2 – 1 Maja MKS'''
|-
|9
|'''Rycerska Warszawska – Langiewicza Cmentarz'''
|-
|11
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Młodzawy Ogródki Działkowe'''
|-
|12
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Wojska Polskiego Pętla'''
|-
|14
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa / Szydłowiecka Pętla – Młodzawy Ogródki Działkowe'''
|-
|15
|'''Wiejska Przychodnia Kolejowa – Asfaltowa Zakłady Metalowe nr 3'''
|-
|18
|'''Langiewicza Cmentarz / 1 Maja MKS – Rajdowa Pętla'''
|-
|19
|'''Langiewicza Cmentarz / 1 Maja Jeżynowa – Kilińskiego'''
|-
|22
|'''Rycerska Warszawska – Langiewicza Cmentarz / 1 Maja Jeżynowa'''
|-
|25
|'''Langiewicza Cmentarz / Łyżwy Wysypisko– Wojska Polskiego Pętla'''
|}

=== Uwagi ===

* Opracowano na podstawie: https://mks.skarzysko.pl/cenniki/ oraz https://komunikacja.skarzysko.pl/rozklad-linii/
* Stan na październik 2026

== Warto zobaczyć ==
[[Plik:Skarzysko muzeum budynek glowny.jpg|thumb|Budynek główny Muzeum im. Orła Białego]]
; [[w:Muzeum im. Orła Białego|Muzeum im. Orła Białego]], ul. Słoneczna 90: Powstałe w 1969 roku z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Skarżyska-Kamiennej; w 1982 roku upaństwowione, nadano mu imię generała Zygmunta Berlinga. Z czasem imię zmieniono na ''Orła Białego''. Siedzibą jest budynek administracyjny dawnej huty Rejów wybudowany w latach 30. XIX wieku. Muzeum gromadzi i dokumentuje materiały związane z historią miasta i regionu. Stała ekspozycja plenerowa prezentuje kolekcję ciężkiego uzbrojenia z okresu II wojny światowej: czołgi, rakiety, działa, pojazdy bojowe. Latem organizowane są przejazdy ciężkimi pojazdami wojskowymi i inscenizacje bitew historycznych.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;http://www.muzeum.skarzysko.pl/&lt;/small&gt;
[[Plik:Skarżysko-Kamienna - Bazylika MB Ostrobramskiej (1).jpg|mały|Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej]]

'''[https://www.noepark.pl/ Noe Park], ul. Paryska 1'''
: Park rozrywki powstały w 2025 w pobliżu zalewu Bernatka oraz zjazdu z trasy S7 oferuje 5 stref żywiołów, strefy relaksu, mini zoo, park linowy, karuzele, roller coaster, place zabaw, ogrody tematyczne oraz strefę gastronomiczną. W parku znajduje się także [https://proskarzysko.pl/czy-wiesz-ze-noe-park-najwiekszy-dmuchaniec-swiata/#:~:text=The%20largest%20inflatable%20ship%20is%201789%2C3%20m2,do%20Ksi%C4%99gi%20Rekord%C3%B3w%20Guinnessa.%201%20z%208. największy dmuchaniec na świecie].

;Rekonstrukcja Zakładu Wielkopiecowego, ul. Wioślarska
: W pobliżu Muzeum im. Orła Białego i w sąsiedztwie Jeziora Rejowskiego znajduje się trwała rekonstrukcja zespołu zakładu wielkopiecowego w Rejowie z XVIII wieku i początków wieku XIX. Do tego okresu nawiązuje także ekspozycja muzealna ukazująca wyroby odlewnicze i sztuki kowalskiej. W bezpośrednim sąsiedztwie ruin Wielkiego Pieca znajduje się infrastruktura do organizacji niewielkiego ogniska, imprezy.

; [[w:Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku-Kamiennej|Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej]], ul. Wileńska 33: Budowę zespołu obiektów z kościołem i kaplicą, będącą wierną repliką [[Wilno|wileńskiej]] [[w:Ostra Brama w Wilnie|Ostrej Bramy]] rozpoczęto w 1989 roku. Jest to jedyny tego typu obiekt sakralny w Polsce. Naprzeciw kościoła, przy promenadzie, znajduje się „Dom Pielgrzyma” z miejscami noclegowymi i stołówką.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;http://ostrobramska.pl&lt;/small&gt;
; [[w:Kościół Świętego Józefa Oblubieńca w Skarżysku-Kamiennej|Kościół pw. św. Józefa]], ul. Legionów 24: Wybudowany w 1928 roku, drewniany; z drewnianą dzwonnicą. We wnętrzu kościoła interesujące stacje drogi krzyżowej, wykonane ze specjalnej glinki terakotowej. Po renowacji przeniesione do budynku nowego kościoła.
[[Plik:Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Skarżysku-Kamiennej - fotopolska.eu (562302).jpg|thumb|Kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego]]
; [[w:Kościół Najświętszego Serca Jezusa w Skarżysku-Kamiennej|Kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego]], al. Niepodległości 77: Kościół parafialny wybudowany w 1923 roku w stylu neogotyckim. Do budowy murów użyto ciosów białego piaskowca. Stanowi ciekawy obiekt architektoniczny wśród okolicznych krajobrazów i zabudowy. Lokalnie potocznie zwany ''dużym kościołem''.
; Doły rudne: Doły rudne w rejonie ulicy Żytniej na rubieżach miasta, w oddziale lasu 172 to pozostałości po dwóch kopalniach rudy żelaza – „Siadek” i „Olejówka”, mających nazwę „Piotr”, eksploatowane do połowy XIX wieku. Opisane są one w publikacji ''„Relacje Pawła Podczaszyńskiego o stanie górnictwa i hutnictwa w okolicach Mostek z 1842 roku”''. Ruda była dostarczana do Wielkiego Pieca w Bzinie i Rejowie.
; Kamienny próg przelewowy zbiornika wodnego w Bzinie, ul. Cmentarna: Jest to zabezpieczony fragment ujęcia wodnego w zlewni wód rzek Kamiennej, Kamionki i Bernatki, długości około 70 m z południowym przyczółkiem znajdującym się obecnie pod mostem nowej trasy 42 Skarżysko–Końskie. Zbudowany z ciosów kamiennym, spoinowanych ołowiem. Woda tego zbiornika wykorzystywana była przez zakład wielkopiecowy w Bzinie w XIX wieku.
; Zbiorowa mogiła na Borze: Zbiorowa mogiła ofiar faszyzmu niemieckiego znajdująca się w lesie, ku pamięci zmarłych w dniach 12–16 lutego 1940 roku w wyniku rozstrzelania przez Niemców nazistowskich 360 osób pochodzących ze Skarżyska, także wielu harcerzy działających w ruchu oporu. Pomnik z piaskowca na mogile ziemnej.
; Zbiorowa mogiła na Brzasku: Miejsce egzekucji dokonanej przez hitlerowców w dniu 29 czerwca 1940 roku na 760 osobach pochodzących ze Skarżyska i okolic, należących do ruchu oporu.
; Cmentarz miejski przy ul. Cmentarnej: Mogiły 62 żołnierzy Armii Krajowej z żeliwnymi krzyżami z nazwiskami i datami śmierci, zbiorowa mogiła z tablicą poświęconą żołnierzom Armii Czerwonej, poległym w walce o wyzwolenie miasta w styczniu 1945. Ulica Cmentarna – w głębi cmentarza zbiorowa mogiła żołnierzy września 1939 r. poległych w walce o wolność Ojczyzny.
; Pamiątkowa tablica przy al. Niepodległości: Pamiątkowa tablica na kamiennym bloku z orłem, w pobliżu kościoła pw. Najświętszego Serca Jezusowego. W miejscu ustawienia tablicy w lutym i lipcu 1944 roku Niemcy powiesili 42 osoby – zakładników i żołnierzy AK.
; Obelisk na Rejowie: Położony w lesie nad zalewem, po stronie zachodniej. Kamienny obelisk wystawiony w setną rocznicę powstania styczniowego 1863 r. Wystawiło go miejscowe PTTK i społeczeństwo Skarżyska. W tym miejscu 2 lutego 1863 roku Rosjanie powiesili na dębie powstańców wziętych do niewoli.
; Dróżniczówka:Zabytkowa dróżniczka (obecnie w posiadaniau GDDKiA) i zabytkowy głaz narzutowy przy ulicy Krakowskiej.

[[Plik:Wojenny cmentarz partyzancki żołnierzy Armii Krajowej - fotopolska.eu (461573).jpg|thumb|Wojenny cmentarz partyzancki żołnierzy Armii Krajowej w Pogorzałem]]
Ponadto na terenie miasta Skarżyska-Kamiennej znajduje się kilkadziesiąt pomników i tablic upamiętniających udział mieszkańców w walce o wolność Polski. Szczególnym miejscem jest zbiorowa mogiła partyzantów w lesie w okolicach osiedla Pogorzałe. Pochowano tam w latach 1943–1944 żołnierzy Armii Krajowej z oddziału „Szarego”, którzy zginęli w walce z Niemcami w różnych miejscach. Znajdują się tam 34 groby z wypisanymi nazwiskami i pseudonimami.

=== Imprezy ===
[[Plik:Piknik Archeologiczny &quot;Rydno&quot;.JPG|thumb|Piknik Archeologiczny „Rydno”]]
; Piknik Archeologiczny „Rydno”: Klub Archeologiczny „Rydno” działający przy Oddziale Międzyszkolnym PTTK w Starachowicach i Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Wąchocku co roku organizują na terenach nad rzeką Kamienną Archeologiczny Piknik „Rydno” – imprezę historyczno-artystyczną, na której inscenizowane jest życie praprzodków: ich kultura, ubiór, obyczaje, narzędzia i życie codzienne. Całość dopełnia posiłek z pieczonej w całości nad ogniskiem zwierzyny oraz stanowiska, gdzie można obejrzeć pradawne urządzenia, narzędzia, czy namioty i szałasy.

== Aktywny wypoczynek ==
W sezonie letnim zazwyczaj dostępne są do kąpieli [[:w:Jezioro Rejowskie|Zalew Rejów]] (dwie plaże przy brzegach, ścieżki piesze i rowerowe, przebieralnie, natryski) i [[:w:Zalew Bernatka|Bernatka]] (obecnie brak infrastruktury do wypoczynku).

'''Miejskie Centrum Sportu i Rekreacji''' oferuje ponadto:
* halę sportową (na 550 miejsc siedzących, o powierzchni areny około 1200 m²) – ul. Sienkiewicza 34,
* sześciotorową krytą pływalnię o wymiarach basenu 25x13 m, głębokość od 0,7 do 1,65 m – ul. Spółdzielcza 19,
* lodowisko miejskie im. Mieczysława Filipowskiego (półkryte, tylko w sezonie zimowym).

== Praca i nauka ==
* '''Społeczna Akademia Nauk''' w Łodzi, Wydział zamiejscowy w Skarżysku-Kamiennej – szkoła wyższa, [http://www.skarzysko.spoleczna.pl/ www.skarzysko.spoleczna.pl]
* '''Powiatowy Urząd Pracy''' w Skarżysku-Kamiennej, ul. 1-go Maja 105, od poniedziałku do piątku w godz. 7:00-15:00, tel. 41 2517-300, [http://www.pupskarzysko.pl www.pupskarzysko.pl]

== Zakupy ==
Przy ulicy Krasińskiego 18 znajduje się CH Hermes, w którym znajdują się sieciowe sklepy różnej branży, tj. np. ''H&amp;M'', ''Empik'', ''Hebe'', ''Natura'', ''Stokrotka'', ''Rossmann, Diverse''. Przy ulicy Metalowców 5 znajduje się CH Talgo, gdzie także znajduje się kilka wielobranżowych sklepów sieciowych. Przy ulicy Krakowskiej 142 znajduje się Vendo Park, gdzie znajdują się m. in. sklepy takie jak ''Biedronka, Rossmann, Sinsay, CCC, Martes Sport, Pepco, Media Expert, RTV Auro AGD, Smyk.''

W budynku przy al. Niepodległości 103 znajduje się centrum handlowe &quot;Nowy Manhattan&quot; z licznymi sklepami spożywczymi oraz sprzedającymi drobnicę.

Ponadto na terenie miasta znajduje się duża liczba sklepów spożywczych i supermarketów sieciowych, m.in. 5 sklepów ''Biedronka,'' 6 sklepów ''Dino'', 2 sklepy ''Lidl,'' market ''Kaufland''.

Na osiedlu Kamienna, przy ulicy Rynek znajduje się targowisko miejskie.

== Wyżywienie ==
=== Skromnie ===
* '''Restauracja RetroFrog''', ul. Moniuszki 26
* '''Karczma U Edzia''', ul. Zwycięzców 2, tel. 41 253 83 58
* '''Bar Sajgonka''', ul. Staszica 10, tel. 41 251 27 30
* '''Atmosfera''', ul. Armii Krajowej 9, https://atmosferaskarzysko.eatbu.com/?lang=pl#
* '''McDonald's''', ul. Krasińskiego 24
* '''Autorska Pizza &amp; Cafe''', ul. Krasińskiego 20
* '''Asia Wok,''' al. Niepodległości 103

=== Umiarkowanie ===
* '''Restauracja Casablanca''', ul. Juliusza Słowackiego 21
* '''Restauracja Myśliwska''', ul. Wioślarska 1, https://rejow.pl/mysliwska-menu/
* '''Restauracja Gościniec Przylesie''', ul. Stokowa 15

=== Wystawnie ===
* '''Restauracja Aramis''', ul. Szkolna 13, tel. 41 252 42 52, https://restauracja-aramis.pl/
* '''Hotel Promień – Restauracja''', ul. Legionów 105, tel. 41 253 86 36, https://hotel-promien.pl/restauracja/
* '''Hotel Komes – Restauracja''', ul. Legionów 130, tel. 41 252 30 25

== Rozrywka ==
* '''Kombinat Formy''', ul. Rejowska 99, http://kombinatformy.pl.
** &lt;small&gt;'''Fitness:''' poniedziałek – piątek 08.00-22.00, sobota 08:00 – 20:00, niedziela 08:00 -20:00; tel. 791 201 401, recepcja@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Restauracja, pizzeria ''Festa in tavola'':''' tel. 512-507-507 (możliwy jest dowóz)&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Kręgielnia i Pub:''' tel. 531 597 567&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Solarium:''' tel. 791 201 401, solarium@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;'''Bawialnia „U Pana Kota”''' tel. 732 751 057, (41) 25 15 101, bawialnia@kombinatformy.pl&lt;/small&gt;
* '''Klub muzyczny SEMAFOR''', ul. Towarowa 2, tel. 601 525 735, semafor@semafor.pl, http://semafor.vbiz.pl
* '''Klub Tokarnia''', ul. Towarowa 2/2, Piątek-Sobota: 21:00-04:00, Niedziela: 20:00-02:00, tokarniaklub@gmail.com
* '''Centrum Zabaw Kuleczkowo''', ul. 1 Maja 65, III piętro, tel. 793 293 080
* '''''Brykolandia''''' – bawialnia dla dzieci, Szkoła Języków Obcych i Informatyki ''PerfeKt'', ul. Żeromskiego 64a, poniedziałek – piątek: 13.30 – 19.30, sobota: 10.00 – 18.00, http://sjo-perfekt.pl/

== Noclegi ==
=== Skromnie ===
* '''Hotel Promień''' przy ulicy Legionów 105. Posiada w ofercie pokoje 1, 2, 3, 4, osobowe, oraz pokoje o podwyższonym standardzie. Śniadanie jest wliczone w cenę pokoju. Parking jest nieodpłatny. Hotel posiada Internet Wi-Fi i telewizję w pokojach. Doba hotelowa rozpoczyna się od godziny 14:00 i trwa do godziny 12:00 następnego dnia. Grupom zorganizowanym przysługują zniżki.
* '''Ośrodek wypoczynkowy „Rejów”''', ul. Wioślarska 1, tel. 41 252 41 65. Oferuje 10 domków kempingowych typu BRDA z 80 miejscami noclegowymi. Pełne wyposażenie sanitarne w każdym domku, aneks kuchenny.
* '''Dom Pielgrzyma''' – Bazylika Matki Bożej Ostrobramskiej, ul. Wileńska 33, tel. 41 253 88 00, fax. 41 252 91 00.

=== Umiarkowanie ===
* '''&lt;nowiki&gt;**&lt;/nowiki&gt; Hotel Komes''' przy ulicy Legionów 130. Recepcja czynna całodobowo, parking, Internet przewodowy w pokojach i Wi-Fi. Zaplecze do organizacji konferencji i szkoleń. Położony w odległości 2 km od trasy E-7 i bezpośrednio przy drodze krajowej nr 42.

== Bezpieczeństwo ==
W późnych godzinach wieczornych i nocnych uważać należy na obszary zabudowane, blokowiska i osiedla – szczególnie osiedle Żeromskiego (ul. Górnicza, Sezamkowa), Przydworcowe (ul. Rejowska, Szydłowiecka, Zielna), Skałka.
* '''Straż Miejska''', tel. (41) 252 01 93, tel. alarmowy 986, ul. Sikorskiego 18
* '''Komenda Powiatowa Policji''', tel. (41) 39 51 205 (dyżurny KPP), tel. alarmowy 997, ul. Krasińskiego 11, [http://www.skarzysko-kamienna.swietokrzyska.policja.gov.pl/ www.skarzysko-kamienna.swietokrzyska.policja.gov.pl]
* '''Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej''', tel. 41 2511757 &lt;small&gt;(dowódca JRG)&lt;/small&gt;, tel. alarmowy 998, ul. 1-go Maja 101, http://www.strazskarzysko.pl/

=== Zdrowie ===
Przychodnie niepubliczne na terenie całego miasta.
* '''Szpital Powiatowy im. Marii Skłodowskiej-Curie''', ul. Szpitalna 1, http://www.zoz.com.pl

=== Pozostałe ===
* '''Sąd Rejonowy w Skarżysku-Kamiennej''', ul. Krasińskiego 11, tel. centr. 41 2520360, fax: 41 2520369 http://www.skarzysko.sr.gov.pl/, sad@skarzysko.sr.gov.pl
** &lt;small&gt;Wydział III Rodzinny i Nieletnich, Wydział V Ksiąg Wieczystych oraz Zespół służby kuratorskiej ds. rodzinnych i nieletnich mieszczą się w budynku obok przy ulicy '''Sikorskiego 20'''.&lt;/small&gt;

== Kontakt ==
* '''Urząd Miasta Skarżyska-Kamiennej''', ul. Sikorskiego 18, [http://skarzysko.pl www.skarzysko.pl], poczta@um.skarzysko.pl &lt;small&gt;'''Poniedziałek:''' 7:30 – 17.00; '''Wtorek – Czwartek:''' 7:30 – 15.30; '''Piątek:''' 7:30 – 14:00&lt;/small&gt;
* '''Starostwo Powiatowe w Skarżysku-Kamiennej''', ul. Konarskiego 20, [http://skarzysko.powiat.pl www.skarzysko.powiat.pl], starostwo@skarzysko.powiat.pl, tel. od 41 3953000 do 41 3953039, fax. 41 2524001. &lt;small&gt;'''Poniedziałek:''' 8:00 – 16:00; '''Wtorek – Piątek:''' 7:30 – 15:30&lt;/small&gt;

== Gdzie dalej ==
&lt;div style=&quot;column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -moz-column-count: 2;&quot;&gt;
* '''Kościół pw. Świętej Trójcy w [[Skarżysko Kościelne|Skarżysku Kościelnym]]''' (7 km)
* '''Ratusz w [[Szydłowiec|Szydłowcu]]''' (13 km)
* '''Klasztor cystersów [[Wąchock]]u''' (14 km)
* '''Muzeum Przyrody i Techniki w [[Starachowice|Starachowicach]]''' (19 km)
* '''Sanktuarium w [[Kałków|Kałkowie-Godowie]]''' (33 km)
* '''Pałac Biskupów Krakowskich w [[Kielce|Kielcach]]''' (35 km)
* '''Ruiny zamku w [[Chęciny|Chęcinach]]''' (52 km)
* '''[[Święty Krzyż]], [[Nowa Słupia]]''' (52 km)
* '''Muzeum Wsi Kieleckiej w [[Tokarnia|Tokarni]]''' (54 km)
&lt;/div&gt;
{{Jest w|Powiat skarżyski}}
{{Geo||51°06′59″N 20°52′01″E}}
{{użyteczny}}

[[Kategoria:Województwo świętokrzyskie]]</text>
      <sha1>bw7o7m7yam6m96u3rjgkinstge7pex0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Neumünster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5363</id>
    <revision>
      <id>159882</id>
      <parentid>103265</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T11:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <origin>159882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1496" sha1="e5jlgfe0sug32n6f4itjnunwisiwp9g" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Neumünster
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = City hall Neumuenster Germany.jpg
 |opis             = 
 |herb             = DEU_Neumünster_COA.svg
 |mapa             = Karte Neumuenster in Deutschland.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Germany.svg|20px]] [[Niemcy]]
 |region           = [[Plik:Flag_of_Schleswig-Holstein.svg|20px]] [[Szlezwik-Holsztyn]]
 |powierzchnia     = 71,66
 |wysokość         = 22
 |ludność          = 80 100
 |prefiks          = 04321
 |kod pocztowy     = 24534 - 24539
 |www              = https://www.neumuenster.de/
}}
'''Neumünster''' to czwarte co do wielkości miasto w kraju związkowym [[Szlezwik-Holsztyn]], liczące około 77 000 mieszkańców. Położone jest w centrum tego landu, 40 km na południe od [[Kilonia|Kilonii]] i 60 km na północ od [[Hamburg]]a.

== Charakterystyka ==

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Hamburgu.

=== Koleją ===
W mieście znajduje się stacja kolejowa. 

=== Samochodem ===
Neumünster jest ważnym węzłem drogowym. Leży przy autostradzie [[Flensburg]]/[[Kilonia]]-[[Hamburg]]

=== Autokarem ===

== Komunikacja ==

== Warto zobaczyć ==

== Najbliższe okolice ==

== Praca ==

== Nauka ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Imprezy ==

== Nocleg ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==

{{Zarys}}

{{Jest w|Holsztyn}}

[[Kategoria:Szlezwik-Holsztyn]]</text>
      <sha1>e5jlgfe0sug32n6f4itjnunwisiwp9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159883</id>
      <parentid>159882</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T11:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Charakterystyka */</comment>
      <origin>159883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2555" sha1="1sy68b73e2xo6gg81h7xsb7xl25g9gj" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Neumünster
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = City hall Neumuenster Germany.jpg
 |opis             = 
 |herb             = DEU_Neumünster_COA.svg
 |mapa             = Karte Neumuenster in Deutschland.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Germany.svg|20px]] [[Niemcy]]
 |region           = [[Plik:Flag_of_Schleswig-Holstein.svg|20px]] [[Szlezwik-Holsztyn]]
 |powierzchnia     = 71,66
 |wysokość         = 22
 |ludność          = 80 100
 |prefiks          = 04321
 |kod pocztowy     = 24534 - 24539
 |www              = https://www.neumuenster.de/
}}
'''Neumünster''' to czwarte co do wielkości miasto w kraju związkowym [[Szlezwik-Holsztyn]], liczące około 77 000 mieszkańców. Położone jest w centrum tego landu, 40 km na południe od [[Kilonia|Kilonii]] i 60 km na północ od [[Hamburg]]a.

== Charakterystyka ==
Nazwa Neumünster wywodzi się od łacińskiego określenia „novam monasterium” (nowy klasztor). Miasto, założone w 1127 roku jako klasztor, rozwinęło się gwałtownie w drugiej połowie XIX wieku, stając się ośrodkiem przemysłowym (hutnictwo, przemysł skórzany i tekstylny, warsztaty obsługi kolei). Współczesna gospodarka miasta opiera się na nowoczesnej mieszance różnych gałęzi przemysłu. Około 40 procent zabudowy miasta zostało zniszczone podczas alianckich bombardowań w czasie II wojny światowej, dlatego dziś nie ma w nim historycznej dzielnicy.

Dzięki centralnemu położeniu w sercu [[Szlewzik-Holsztyn|Szlezwiku-Holsztyna]], pomiędzy [[Morze Północne|Morzem Północnym]] a [[Morze Bałtyckie|Bałtykiem]], do tego miasta – zwanego również „miastem koni” – można łatwo dotrzeć. [[Hamburg]] znajduje się na południu, stolica kraju związkowego, [[Kilonia]], na północ od Neumünster, a granica z [[Dania|Danią]] w pobliżu [[Flensburg]]a oddalona jest o zaledwie około godzinę jazdy samochodem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Hamburgu.

=== Koleją ===
W mieście znajduje się stacja kolejowa. 

=== Samochodem ===
Neumünster jest ważnym węzłem drogowym. Leży przy autostradzie [[Flensburg]]/[[Kilonia]]-[[Hamburg]]

=== Autokarem ===

== Komunikacja ==

== Warto zobaczyć ==

== Najbliższe okolice ==

== Praca ==

== Nauka ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Imprezy ==

== Nocleg ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==

{{Zarys}}

{{Jest w|Holsztyn}}

[[Kategoria:Szlezwik-Holsztyn]]</text>
      <sha1>1sy68b73e2xo6gg81h7xsb7xl25g9gj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159884</id>
      <parentid>159883</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T11:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Charakterystyka */</comment>
      <origin>159884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2555" sha1="8lcu0ndc9e42d20q4czy8fs74rpjrc2" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Neumünster
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = City hall Neumuenster Germany.jpg
 |opis             = 
 |herb             = DEU_Neumünster_COA.svg
 |mapa             = Karte Neumuenster in Deutschland.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Germany.svg|20px]] [[Niemcy]]
 |region           = [[Plik:Flag_of_Schleswig-Holstein.svg|20px]] [[Szlezwik-Holsztyn]]
 |powierzchnia     = 71,66
 |wysokość         = 22
 |ludność          = 80 100
 |prefiks          = 04321
 |kod pocztowy     = 24534 - 24539
 |www              = https://www.neumuenster.de/
}}
'''Neumünster''' to czwarte co do wielkości miasto w kraju związkowym [[Szlezwik-Holsztyn]], liczące około 77 000 mieszkańców. Położone jest w centrum tego landu, 40 km na południe od [[Kilonia|Kilonii]] i 60 km na północ od [[Hamburg]]a.

== Charakterystyka ==
Nazwa Neumünster wywodzi się od łacińskiego określenia „novam monasterium” (nowy klasztor). Miasto, założone w 1127 roku jako klasztor, rozwinęło się gwałtownie w drugiej połowie XIX wieku, stając się ośrodkiem przemysłowym (hutnictwo, przemysł skórzany i tekstylny, warsztaty obsługi kolei). Współczesna gospodarka miasta opiera się na nowoczesnej mieszance różnych gałęzi przemysłu. Około 40 procent zabudowy miasta zostało zniszczone podczas alianckich bombardowań w czasie II wojny światowej, dlatego dziś nie ma w nim historycznej dzielnicy.

Dzięki centralnemu położeniu w sercu [[Szlezwik-Holsztyn|Szlezwiku-Holsztyna]], pomiędzy [[Morze Północne|Morzem Północnym]] a [[Morze Bałtyckie|Bałtykiem]], do tego miasta – zwanego również „miastem koni” – można łatwo dotrzeć. [[Hamburg]] znajduje się na południu, stolica kraju związkowego, [[Kilonia]], na północ od Neumünster, a granica z [[Dania|Danią]] w pobliżu [[Flensburg]]a oddalona jest o zaledwie około godzinę jazdy samochodem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Hamburgu.

=== Koleją ===
W mieście znajduje się stacja kolejowa. 

=== Samochodem ===
Neumünster jest ważnym węzłem drogowym. Leży przy autostradzie [[Flensburg]]/[[Kilonia]]-[[Hamburg]]

=== Autokarem ===

== Komunikacja ==

== Warto zobaczyć ==

== Najbliższe okolice ==

== Praca ==

== Nauka ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Imprezy ==

== Nocleg ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==

{{Zarys}}

{{Jest w|Holsztyn}}

[[Kategoria:Szlezwik-Holsztyn]]</text>
      <sha1>8lcu0ndc9e42d20q4czy8fs74rpjrc2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159885</id>
      <parentid>159884</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T11:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dojazd */</comment>
      <origin>159885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6241" sha1="bzcnpethf8cy7w97s26l54ueq00stzf" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Neumünster
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = City hall Neumuenster Germany.jpg
 |opis             = 
 |herb             = DEU_Neumünster_COA.svg
 |mapa             = Karte Neumuenster in Deutschland.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Germany.svg|20px]] [[Niemcy]]
 |region           = [[Plik:Flag_of_Schleswig-Holstein.svg|20px]] [[Szlezwik-Holsztyn]]
 |powierzchnia     = 71,66
 |wysokość         = 22
 |ludność          = 80 100
 |prefiks          = 04321
 |kod pocztowy     = 24534 - 24539
 |www              = https://www.neumuenster.de/
}}
'''Neumünster''' to czwarte co do wielkości miasto w kraju związkowym [[Szlezwik-Holsztyn]], liczące około 77 000 mieszkańców. Położone jest w centrum tego landu, 40 km na południe od [[Kilonia|Kilonii]] i 60 km na północ od [[Hamburg]]a.

== Charakterystyka ==
Nazwa Neumünster wywodzi się od łacińskiego określenia „novam monasterium” (nowy klasztor). Miasto, założone w 1127 roku jako klasztor, rozwinęło się gwałtownie w drugiej połowie XIX wieku, stając się ośrodkiem przemysłowym (hutnictwo, przemysł skórzany i tekstylny, warsztaty obsługi kolei). Współczesna gospodarka miasta opiera się na nowoczesnej mieszance różnych gałęzi przemysłu. Około 40 procent zabudowy miasta zostało zniszczone podczas alianckich bombardowań w czasie II wojny światowej, dlatego dziś nie ma w nim historycznej dzielnicy.

Dzięki centralnemu położeniu w sercu [[Szlezwik-Holsztyn|Szlezwiku-Holsztyna]], pomiędzy [[Morze Północne|Morzem Północnym]] a [[Morze Bałtyckie|Bałtykiem]], do tego miasta – zwanego również „miastem koni” – można łatwo dotrzeć. [[Hamburg]] znajduje się na południu, stolica kraju związkowego, [[Kilonia]], na północ od Neumünster, a granica z [[Dania|Danią]] w pobliżu [[Flensburg]]a oddalona jest o zaledwie około godzinę jazdy samochodem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port Lotniczy Hamburg|53.630389|9.988228|typ=transport}}'''[[Port lotniczy Hamburg]]''' ({{IATA|HAM}}), Flughafenstr. 1–3, 22335 Hamburg. Tel.: +49 (0)40 507 50, faks: +49 (0)40 50 75 12 34, e-mail: info@ham.airport.de. Lotnisko w [[Hamburg]]u znajduje się około 60 km na południe od Neumünster. Z tego miejsca można dotrzeć do niemal wszystkich krajów europejskich oraz wybranych miejsc poza [[Europa|Europą]]. Dostępne jest bezpośrednie połączenie autobusowe ([https://www.dbregiobus-nord.de/angebot/kielius Kielius]).

{{Znacznik|Port Lotniczy Lubeka|53.805367|10.719222|typ=transport}}'''[https://www.flughafen-luebeck.de/home Port lotniczy Lubeka]''' (Flughafen Hamburg-Lübeck, {{IATA|LBC}}), Blankenseer Straße 101, 23562 Lubeka. Tel.: +49 (0)451 58 30 10, faks: +49 (0)451 583 01 24, e-mail: info@flughafen-luebeck.de. Od kwietnia 2025 roku lotnisko w Lubece obsługuje regularne połączenia z [[Port lotniczy Londyn-Stansted|Londynem-Stansted]], [[Malaga|Malagą]] i [[Majorka|Majorką]]. Obiekt jest również dostępny dla lotnictwa biznesowego i sportowego. 

{{Znacznik|Port Lotniczy Hartenholm|53.915|10.0405|typ=transport}}'''Lotnisko Hartenholm''' (ICAO: '''EDHM''') to port lotniczy (lotnisko ogólnego przeznaczenia) położony w gminie Hasenmoor w kraju związkowym Szlezwik-Holsztyn. Jest dopuszczone do obsługi samolotów o masie do 5700 kg oraz śmigłowców o masie do 10 000 kg. Oferta obejmuje: usługi warsztatu lotniczego, loty widokowe i czarterowe, szkołę latania oraz skoki spadochronowe. (odległość: ok. 28 km)

=== Koleją ===
{{Znacznik|Dworzec kolejowy Neumünster|54.076|9.97988|typ=transport}}'''[https://www.bahnhof.de/neumuenster Dworzec kolejowy Neumünster]''', Konrad-Adenauer-Platz 2, 24534 Neumünster. Stacja Neumünster stanowi najważniejszy węzeł kolejowy w kraju związkowym [[Szlezwik-Holsztyn]]. W ramach połączeń dalekobieżnych do stacji Neumünster można dotrzeć wybranymi pociągami ICE oraz IC, które zatrzymują się tu w drodze do [[Kilonia|Kilonii]]. Cechy: brak sieci Wi-Fi.

Pociągi typu Regional-Express (RE) kursują z [[Hamburg]]a do Neumünster co 30 minut, a następnie jadą naprzemiennie w kierunku [[Kilonia|Kilonii]] lub [[Flensburg]]a. Linia obsługiwana przez przewoźnika AKN kursuje co godzinę na trasie z [[Norderstedt]] (z przesiadką na metro hamburskie) przez [[Kaltenkirchen]] do Neumünster. Ponadto co godzinę dostępne są połączenia z [[Bad Oldesloe]] (z możliwością przesiadki w kierunku [[Lubeka|Lubeki]]) przez [[Bad Segeberg]], a także z [[Hohenwestedt]] (z kontynuacją trasy co dwie godziny do [[Heide]]).

Na terenie miasta znajdują się również przystanki kolejowe: Einfeld, Neumünster Süd oraz Neumünster Stadtwald. 

=== Samochodem ===
Neumünster leży przy autostradzie [[Plik:Bundesautobahn_7_number.svg|25px]] [[Plik:Tabliczka_E45.svg|25px]], która przebiega około pięciu kilometrów na zachód od miasta.

=== Autobusem ===
{{Znacznik|Przystanek autobusów dalekobieżnych|54.0751 |9.9803|typ=transport}}'''Przystanek autobusów dalekobieżnych''' na Bahnhofstrasse w pobliżu dworca kolejowego jest obsługiwany przez różne linie autobusowe, w tym: Flixbus. Autobus lotniskowy Kielius łączy także miasto z [[Port lotniczy Hamburg|lotniskiem w Hamburgu]] i stolicą kraju związkowego [[Kilonia]].

=== Rowerem ===
[[Plik:Ochsenweg Schutzhütte Neumünster Tierpark.jpg|alternativtext=Schutzhütte Ochsenweg Neumünster|thumb|Przy ogrodzie zoologicznym w Neumünster znajduje się wiata dla podróżujących rowerem szlakiem Ochsenweg.]]
Do Neumünster można dojechać wschodnią częścią ścieżki rowerowej Ochsenweg, która przecina miasto. Co więcej, życie i dzieło św. Vicelina można prześledzić na przestrzeni ok. 100 km po okrężnej trasie Vicelin.

=== Statkiem ===
Dość niezwykłe jak na miasto w Szlezwiku-Holsztynie, do Neumünster nie można dotrzeć łodzią.

== Komunikacja ==

== Warto zobaczyć ==

== Najbliższe okolice ==

== Praca ==

== Nauka ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Imprezy ==

== Nocleg ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==

{{Zarys}}

{{Jest w|Holsztyn}}

[[Kategoria:Szlezwik-Holsztyn]]</text>
      <sha1>bzcnpethf8cy7w97s26l54ueq00stzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nordhausen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11521</id>
    <revision>
      <id>159879</id>
      <parentid>153742</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T09:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>3013</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Wappen_der_Stadt_Nordhausen.svg with [[File:DEU_Nordhausen_COA.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set)).</comment>
      <origin>159879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1173" sha1="dcdli692dys77l3xzpce5035me2bczh" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa        = Nordhausen
 |widok        = Nordhausen_-_inner_city_by_Vincent_Eisfeld.jpg
 |herb         = DEU Nordhausen COA.svg
 |mapa         = 140px-Karte nordhausen in deutschland.png
 |państwo      = [[Niemcy]]
 |region       = [[Turyngia]]
 |powierzchnia = 105,27
 |lud          = 42 200
 |prefiks      = 03631
 |www          = https://www.nordhausen.de/
}}
'''Nordhausen''' – miasto powiatowe w środkowej części [[Niemcy|Niemiec]], w kraju związkowym [[Turyngia]], siedziba powiatu Nordhausen. Leży na przedgórzu Harzu.

== Charakterystyka ==

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Najbliższy port lotniczy to lotnisko w Erfurcie.

=== Koleją ===
Nordhausen leży na trasie kolejowej [[Lipsk]]-[[Kassel]]. 

=== Samochodem ===
Nordhausen leży przy Autostradzie A38 Lipsk-Getynga.

=== Autobusem ===

== Komunikacja ==

== Warto zobaczyć ==

== Najbliższe okolice ==

== Praca ==

== Nauka ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Festiwale, imprezy ==

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
{{Jest w|Turyngia}}

[[Kategoria:Turyngia]]</text>
      <sha1>dcdli692dys77l3xzpce5035me2bczh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Almada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12788</id>
    <revision>
      <id>159872</id>
      <parentid>157203</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>17735</id>
      </contributor>
      <comment>Cristo Rei (Almada) 68.jpg</comment>
      <origin>159872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1277" sha1="jcltodpfgmia9rhdzstg12e0xr4ghsa" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa        = Almada
 |widok        = Cristo Rei (Almada) 68.jpg
 |herb         = Brasão de Almada.png
 |mapa         = LocalAlmada.svg
 |region       = [[Estremadura (Portugalia)|Estremadura]]
 |powierzchnia = 69,98
 |lud          = 174 000
 |prefiks      = 
 |www          = http://www.m-almada.pt/xportal/xmain?xpid=cmav2
}}
'''Almada''' – miejscowość w [[Portugalia|Portugalii]], leżąca w dystrykcie Setúbal, w regionie Lizbona w podregionie Península de Setúbal.

== Charakterystyka ==

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Najbliżej położony jest międzynarodowy port lotniczy Lizbona-Portela. Jest to największy port lotniczy kraju. Linie lotnicze Wizz Air, Ryanair czy TAP Portugal oferują bezpośrednie loty z Polski.

=== Koleją ===

=== Samochodem ===
Almada jest ważnym węzłem drogowym. 

=== Autobusem ===
Do Almady kursują często autobusy z Lizbony.

=== Statkiem ===

== Komunikacja ==

== Warto zobaczyć ==

== Najbliższe okolice ==

== Praca ==

== Nauka ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Festiwale, imprezy ==

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
{{Jest w|Estremadura (Portugalia)}}

[[Kategoria:Portugalia]]</text>
      <sha1>jcltodpfgmia9rhdzstg12e0xr4ghsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Port lotniczy Manila-Ninoy Aquino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19424</id>
    <revision>
      <id>159869</id>
      <parentid>159735</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Palenie */</comment>
      <origin>159869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46873" sha1="jvv7pcqbwp32jhedzo6yg0rncljumaw" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
'''[https://www.newnaia.com.ph/ Międzynarodowy Port Lotniczy im. Ninoya Aquino]''' ({{IATA|MNL}}), powszechnie znany jako '''NAIA''', obsługuje [[Manila|Manilę]] – stolicę [[Filipiny|Filipin]] – oraz otaczający ją obszar metropolitalny.

Położony 8 km na południe od [[Manila|Manili]], na terenie miast [[Pasay]] i [[Parañaque]], port ten stanowi główną bramę wjazdową dla większości osób odwiedzających [[Filipiny]]; swoje główne bazy operacyjne mają tu również wszystkie najważniejsze filipińskie linie lotnicze.

== Charakterystyka ==
Międzynarodowy Port Lotniczy im. Ninoya Aquino (NAIA) powstał jako baza wojskowa i nadal pełni tę funkcję. Obiekt, zbudowany w latach 30. XX wieku przez Amerykanów jako baza wyłącznie wojskowa o nazwie Nichols Field, w 1948 roku przekształcił się w Międzynarodowy Port Lotniczy Manila, gdy przeniesiono tu ruch cywilny z wcześniejszego lotniska w tym mieście – Nielsen Field (które obecnie stanowi część dzielnicy [[Makati]]). W 1987 roku lotnisko przemianowano na cześć Benigno „Ninoya” Aquino Jr., cztery lata po tym, jak został on zamordowany na płycie lotniska w trakcie powrotu z dobrowolnego wygnania w [[Stany Zjednoczone|Stanach Zjednoczonych]]. Aquino był liderem opozycji wobec reżimu Marcosa, a jego śmierć przyczyniła się do zmian, które doprowadziły do ​​objęcia urzędu prezydenta przez jego wdowę.

NAIA jest piątym pod względem natężenia ruchu lotniskiem w [[Azja Południowo-Wschodnia|Azji Południowo-Wschodniej]], ustępując jedynie portom w [[Dżakarta|Dżakarcie]], [[Bangkok]]u, [[Singapur]]ze i [[Kuala Lumpur]]. Rozbudowa infrastruktury nie nadąża jednak za wzrostem liczby pasażerów i przewiduje się, że w ciągu najbliższych 5–10 lat lotnisko osiągnie kres swojej przepustowości: terminale 1 i 2 już teraz funkcjonują powyżej swoich możliwości, a przecinające się pasy startowe utrudniają zwiększenie przepustowości. W rezultacie lotnisko zyskało niechlubną sławę ze względu na słabą infrastrukturę, długie kolejki, opóźnienia, nieefektywne procedury tranzytowe oraz – co istotniejsze – korupcję. W 2011 roku dwie osoby zostały ranne w wyniku zawalenia się części sufitu w terminalu 1.

W 2016 roku oddano do użytku estakadę szybkiego ruchu, co usprawniło komunikację między terminalami a resztą aglomeracji, jednak oczekuje się, że przyszłe połączenie z linią MRT nr 9 trwale poprawi dostępność lotniska. Oprócz tych inwestycji, lotnisko Sangley Point w mieście [[Cavite]] pełni funkcję portu pomocniczego, obsługującego tanie linie lotnicze, loty czarterowe oraz lotnictwo ogólne. Od 2021 roku w prowincji [[Bulacan]] trwa budowa nowego lotniska, które po otwarciu pod koniec lat 20. XXI wieku będzie miało dwukrotnie większą przepustowość niż NAIA. Od 2023 roku terminale 1 i 3 obsługują loty międzynarodowe, natomiast terminal 2 przeznaczony jest do obsługi lotów krajowych. Podróżni przybywający z zagranicy dość często omijają lotnisko NAIA, wybierając zamiast tego mniejsze i bardziej przyjazne porty lotnicze – przede wszystkim Clark (w przypadku osób, których celem podróży jest północna część kraju) oraz [[Cebu]] (dla podróżujących w rejon [[Visayas]] lub na [[Mindanao]]).

== Loty ==
[[Plik:Ninoy Aquino International Airport Complex Map.png|right|thumb|upright=1.6|Mapa lotniska]]
{{mapa|14.5111|121.0141|zoom=14|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:PAL operations.jpg|thumb|Terminal 2]]
NAIA posiada trzy terminale, '''Terminale 1–3'''. Znajdują się one w oddzielnych, niepołączonych ze sobą budynkach. Terminal 2 jest powszechnie nazywany „Centennial Terminal”, ponieważ został otwarty w 1998 roku z okazji obchodów stulecia niepodległości [[Filipiny|Filipin]].

Linie międzynarodowe korzystają z terminali 1 i 3, natomiast linie krajowe – z terminalu 2:

{{Lista regionów
| mapa regionów = 
| rozmiar mapy = 
| opis mapy = 

| nazwa regionu 1 = Terminal 1
| kolor regionu 1 = #ff2c2c
| elementy regionu 1 = 
| opis regionu 1 = AirAsia (loty międzynarodowe), Air India, Air Niugini, Asiana Airlines, China Airlines, EVA Air, Korean Air, Kuwait Airways, Malaysia Airlines, Oman Air, Philippine Airlines (loty międzynarodowe), Saudia, VietJet Air, XiamenAir

| nazwa regionu 2 = Terminal 2
| kolor regionu 2 = #ff7f00
| elementy regionu 2 = 
| opis regionu 2 = AirAsia (loty krajowe), Philippine Airlines (loty krajowe, w tym loty obsługiwane przez PAL Express)

| nazwa regionu 3 = Terminal 3
| kolor regionu 3 = #009600
| elementy regionu 3 = 
| opis regionu 3 = Air Canada, Air China, Air France, Air Macau, All Nippon Airways (ANA), Cathay Pacific, Cebu Pacific, China Eastern Airlines, China Southern Airlines, Emirates, Ethiopian Airlines, Etihad Airways, Greater Bay Airlines, Gulf Air, Hong Kong Express Airlines, Japan Airlines, Jeju Air, Jetstar Airways, Juneyao Air, KLM, Qantas, Qatar Airways, Riyadh Air, Royal Brunei Airlines, Scoot, Shenzhen Airlines, Singapore Airlines, Starlux Airlines, Thai Airways, Turkish Airlines, United Airlines, Vietnam Airlines
}}
''[https://betternaia.com/flights/manila-departures Pod tym linkiem] znajdziesz harmonogramy odlotów z Międzynarodowego Portu Lotniczego Ninoy Aquino, a pod tym – listę kierunków obsługiwanych przez to lotnisko (według Wikipedii). Choć jest to źródło nieoficjalne, zawiera bardziej aktualne dane niż oficjalna strona internetowa lotniska NAIA.''

Z godnym uwagi wyjątkiem Terminalu 3, do środka wpuszczani są wyłącznie pasażerowie odlatujący z dowodem odlatującego lotu, zatem pożegnanie z terminalem będzie konieczne przed budynkiem terminala w upale, kurzu i ogólnym zamieszaniu. Pasażerowie lotów międzynarodowych muszą również przejść przez kontrolę imigracyjną, zanim przejdą przez kontrolę bezpieczeństwa na lotnisku. W pracowite dni lub w godzinach szczytu poczekaj w kolejce przez 30 minut, aby przejść przez ten proces.

Terminal 1 ma dość duże lobby odlotów na lądzie, ale korytarze i poczekalnie w strefie operacyjnej lotniska są ciasne i często wypełnione po brzegi. Loty Philippine Airlines do [[Stany Zjednoczone|Stanów Zjednoczonych]] odlatują ze wschodniej hali satelitarnej Terminalu 1. Linia lotnicza utworzyła dodatkowy punkt kontroli bezpieczeństwa w korytarzu dojazdowym, którego zadaniem jest sprawdzanie, czy pasażerowie posiadają odpowiednie dokumenty uprawniające do wjazdu do [[Stany Zjednoczone|Stanów Zjednoczonych]], oraz sprawdzanie ich zgodnie z amerykańskimi standardami. Satelita i jego ograniczone wyposażenie mogą być poważnie przepełnione wieczorami, gdy zaplanowanych jest wiele lotów do [[Stany Zjednoczone|Stanów Zjednoczonych]]. Jeśli przybędziesz do Terminalu 1 wcześniej i będziesz musiał poczekać na lot, wygodniej będzie poczekać w poczekalni na lotnisku do czasu wejścia na pokład.

== Transport naziemny ==
=== Autobusem ekspresowym ===
'''[http://ubeexpress.com/ UBE Express]''' („Ultimate Bus Experience”) obsługuje ekspresowe usługi autobusowe pomiędzy lotniskiem a różnymi lokalizacjami w [[Metro Manila]].

Dostępne są następujące trasy:

* '''Trasa Alabang''': NAIA → Starmall Alabang
* '''Trasa Cavite''': NAIA → Dzielnica Imus
* '''Trasa Cubao''': NAIA → Centrum Araneta
* '''Trasa Grand Prix''': NAIA → Hotel Grand Prix (terminal Victory Liner Pasay)
* '''Trasa Laguna''': NAIA → Robinsons Sta. Rosa Market
* '''Trasa PITX''': NAIA → PITX (stacja PITX linii LRT 1 [[Plik:LRT_Line_1_icon_(Metro_Manila).svg|20px]])
* '''Trasa Robinsons''': NAIA → Robinsons Place Manila
Pasażerowie mogą wsiadać wyłącznie na Terminalu 3, natomiast wysiadać można na wszystkich trzech terminalach. Większość autobusów kursuje co 1–2 godziny, od 5:30 do 21:00, ale nie dotyczy to wszystkich tras. Przykładowo autobusy do Alabang kursują tylko dwa razy dziennie: o 14:00 i 18:00. Z kolei autobusy w kierunku lotniska odjeżdżają trzy razy dziennie: o 10:30, 16:00 i 20:30. Ceny biletów wahają się od 150 do 300 ₱, w zależności od trasy. Bilety można kupić przez internet. Wszystkie autobusy są klimatyzowane, niskopodłogowe i wyposażone w Wi-Fi.

'''[https://www.genesistransportserviceinc.com/ Genesis Transport]''' obsługuje ekspresowe usługi autobusowe pomiędzy lotniskiem a międzynarodowym lotniskiem Clark w [[Angeles]], [[Pampanga]] przez SM City Clark, skierowane głównie do pasażerów tranzytowych, którzy muszą przesiąść się na dalsze loty.

Pasażerowie mogą wsiadać wyłącznie na Terminalu 3, natomiast wysiadać można na wszystkich trzech terminalach. Autobusy z lotniska NAIA do Clark kursują co godzinę, a w kierunku z Clark na NAIA co 1–2 godziny. Podróż trwa od 2 do 3 godzin, w zależności od natężenia ruchu. Rozkład jazdy autobusów nie jest dostosowany do rozkładów lotów na żadnym z lotnisk, dlatego warto wsiąść do autobusu z jak największym wyprzedzeniem, aby uniknąć spóźnienia na samolot. Bilet w jedną stronę między lotniskiem NAIA a centrum handlowym SM City Clark kosztuje 430 ₱, natomiast przejazd między NAIA a lotniskiem Clark kosztuje 450 ₱. Bilety można kupić wyłącznie za gotówkę. Wszystkie autobusy są klimatyzowane i wyposażone w Wi-Fi.

=== Autobusem lokalnym ===
Autobusy UBE Express (trasa „Route 43/PITX-NAIA Loop”) kursują między lotniskiem (Terminal 3) a kompleksem przesiadkowym [[Parañaque]] Integrated Terminal Exchange (PITX), skąd można kontynuować podróż linią [[Plik:LRT_Line_1_icon_(Metro_Manila).svg|20px]]. Przejazd kosztuje 150 PHP; płatność gotówką odbywa się przed wejściem do pojazdu. Autobusy kursują co 1–2 godziny, w godzinach od 4:30 do 20:00. Choć dystans jest niewielki, czas przejazdu może się wydłużyć w przypadku dużego natężenia ruchu. Wsiadanie i wysiadanie odbywa się na terenie dużego dworca autobusowego PITX.

Autobusy przewoźnika HM Transport kursują między lotniskiem (Terminal 3) a skrzyżowaniem alei EDSA i Taft Avenue, skąd można przesiąść się na linie [[Plik:LRT_Line_1_icon_(Metro_Manila).svg|20px]] lub [[Plik:DOTr_MRT-3_Logo_(cropped).jpg|20px]]. Przejazd kosztuje 40 PHP; płatność gotówką następuje po wejściu do autobusu. Pojazdy kursują średnio raz lub dwa razy na godzinę, przy czym dokładny rozkład jazdy nie jest jasno określony. Mimo niewielkiej odległości, czas podróży może być długi ze względu na korki. Autobusy zatrzymują się przy niewielkim dworcu autobusowym, znajdującym się za restauracją McDonald’s, w pobliżu skrzyżowania EDSA i Taft Avenue.

Terminal 1 oraz Terminal 2 są obsługiwane (w sposób pośredni) przez linię „Route 44/Navotas-Alabang”, prowadzoną przez przewoźnika Alabang Metro Link. Autobusy zatrzymują się wzdłuż alei Ninoy Aquino (Ninoy Aquino Avenue), tuż przy terminalach.

Terminal 3 jest obsługiwany (w sposób pośredni) przez linię „Route 16/Eastwood Libis-Marriott Terminal”, prowadzoną przez firmę Megaworld Corporation. Autobusy zatrzymują się przy kompleksie Newport World Resorts, tuż obok terminala.

=== Jeepney ===
Choć są wolniejsze, mniej wygodne i pozbawione klimatyzacji, jeepneye stanowią tańszą alternatywę dla autobusów i kursują przez całą dobę (24/7). Opłata za przejazd wynosi 8 ₱ za pierwsze 4 km (7 ₱ dla studentów) oraz dodatkowo 1 ₱ za każdy kolejny kilometr. Studentom przysługuje zniżka w wysokości 20% – taka sama, jak w przypadku przejazdów autobusowych.

Dostępne są następujące trasy:

* '''Trasa Nichols–Vito Cruz–EDSA–Tramo:''' Obsługuje wszystkie trzy terminale; przystanek znajduje się na skrzyżowaniu EDSA i Taft Avenue (punkt przesiadkowy do stacji [[Plik:LRT_Line_1_icon_(Metro_Manila).svg|20px]] EDSA oraz stacji [[Plik:DOTr_MRT-3_Logo_(cropped).jpg|20px]] Taft Avenue). Przy terminalu nr 3 (Terminal 3) jeepneye zatrzymują się obok ronda Circulo del Mundo. Na skrzyżowaniu EDSA i Taft Avenue przystanek znajduje się przy terminalu autobusowym Giselle’s, hotelu SOGO oraz schodach prowadzących do stacji [[Plik:DOTr_MRT-3_Logo_(cropped).jpg|20px]] Taft Avenue.
* '''Trasa Baclaran–MIA:''' Obsługuje terminale nr 1 i 2; przystanek znajduje się przy Quirino Avenue (punkt przesiadkowy do stacji [[Plik:LRT_Line_1_icon_(Metro_Manila).svg|20px]] Baclaran). Przy terminalach nr 1 i 2 jeepneye zatrzymują się na wyznaczonych przystankach autobusowych. Niektóre z tych pojazdów mogą kursować na trasie Domestic Airport–Baclaran–South Pier, która prowadzi aż do portu Manila South Harbor i przebiega przez szereg punktów w samej Manili.
Wewnątrz jeepneyów jest bardzo mało miejsca, dlatego nie zaleca się korzystania z nich, jeśli podróżujesz z dużym bagażem.

=== Taksówką ===
Dla wielu podróżnych taksówki stanowią najłatwiejszy i najwygodniejszy sposób dotarcia na lotnisko.

Oficjalne '''żółte taksówki lotniskowe''' obsługują kursy na lotnisko i z powrotem. Opłata początkowa wynosi 70 PHP, a do tego doliczane jest od 4 do 4,50 PHP za każde 250 metrów trasy. Każda odjeżdżająca taksówka jest rejestrowana przez dyspozytora. Koszt przejazdu wynosi zazwyczaj od 100 do 350 PHP, w zależności od celu podróży. Warto wcześniej sprawdzić odległość do miejsca docelowego, aby mieć orientacyjne pojęcie o przewidywanym koszcie. Niestety, znaczna część taksówkarzy w [[Manila|Manili]] codziennie próbuje zawyżać opłaty obcokrajowcom. Zawsze domagaj się włączenia taksometru i odmawiaj zapłaty, jeśli kierowca żąda wygórowanej, z góry ustalonej kwoty.

Zwykłe '''białe taksówki miejskie''' kosztują od 100 do 250 PHP w przypadku większości kursów na terenie miasta, zależnie od dystansu. Choć taksówki te mogą jedynie wysadzać pasażerów na poziomie odlotów (i nie mają prawa zabierać tam nowych osób), podróżni chcący zaoszczędzić mogą wjechać windą z poziomu przylotów na poziom odlotów i tam złapać taksówkę, która właśnie wysadziła pasażera i odjeżdża z lotniska. Ponieważ w takim przypadku nie są doliczane żadne opłaty lotniskowe, koszt przejazdu jest znacznie niższy. Należy jednak pamiętać, że ochrona ma polecenie wypraszania białych taksówek, które próbują zabierać pasażerów w strefie odlotów. Zawsze nalegaj na użycie taksometru.

Istnieją również '''taksówki typu „kuponowego”''' (''coupon taxis''), w których obowiązują stałe stawki zależne od miejsca docelowego. Obsługują one hotele w aglomeracji [[Manila|Manili]], większość lokalizacji w mieście oraz miejscowości na terenie całej wyspy [[Luzon]]. Niektórzy przewoźnicy oferują minivany lub SUV-y, co może być wygodnym rozwiązaniem dla większych grup. Trzeba jednak uważać, gdyż ceny w takich taksówkach bywają zawyżone – dojazd do centrum [[Manila|Manili]] może kosztować nawet 1250 PHP lub więcej, podczas gdy przejazd taksówką z włączonym licznikiem wyniósłby około 250 PHP.

Na koniec warto wspomnieć, że usługi przewozowe typu '''ride-sharing''', takie jak Grab, nie są już zakazane na lotnisku i można bez przeszkód zamówić przez nie przejazd. W zależności od natężenia ruchu, koszt takiej usługi może być niższy lub wyższy niż w przypadku zwykłej taksówki. Przy terminalach 1 i 2 miejsca odbioru pasażerów przez przewoźników typu „rideshare” znajdują się przy hali przylotów, natomiast przy terminalu 3 należy kierować się znakami prowadzącymi do strefy odbioru w budynku parkingu wielopoziomowego.

=== Samochodem ===
[[Plik:Nichols railway Station.jpg|right|thumb|Metro Manila Skyway i NAIA Expressway]]
Najszybszym sposobem dotarcia na lotnisko lub wyjazdu z niego drogą lądową jest skorzystanie z estakady '''NAIA Expressway''' (NAIAx). Trasa ta łączy kompleks lotniskowy z autostradami Metro Manila Skyway (oraz South Luzon Expressway) i Manila–Cavite Expressway, a także z aleją Macapagal Boulevard. Zapewnia szybkie, bezpośrednie i wolne od korków połączenie z wieloma częściami aglomeracji [[Metro Manila]] oraz sąsiednimi prowincjami, oferując zjazdy prowadzące do terminali 1, 2 i 3.

NAIA Expressway składa się z dwóch połączonych ze sobą odcinków. '''Krótszy odcinek''' łączy Macapagal Boulevard oraz Manila–Cavite Expressway z terminalami 1 i 2, natomiast '''dłuższy odcinek''' łączy ten fragment z terminalem 3 oraz trasą Metro Manila Skyway. Opłata za przejazd krótszym odcinkiem wynosi 35 PHP, a dłuższym – 45 PHP.

Do lotniska NAIA prowadzą również drogi naziemne, których nazwy nawiązują do samego portu lotniczego lub wybitnych postaci związanych z lotnictwem. Należą do nich: '''NAIA Road''' (dawniej MIA Road) oraz '''Ninoy Aquino Avenue''' (prowadzące do terminali 1 i 2), a także '''Andrews Avenue''' (prowadząca do terminalu 3). Choć poruszanie się samochodem po aglomeracji [[Metro Manila]] bywa wyzwaniem, otwarcie estakady znacząco odciążyło drogi naziemne. W godzinach o mniejszym natężeniu ruchu (na przykład wczesnym rankiem) mogą one stanowić szybszą alternatywę.

Przy wszystkich trzech terminalach znajdują się parkingi.

* W przypadku terminalu 1 dostępne są '''parkingi A i B''', które łącznie mogą pomieścić 500 pojazdów. '''Parking C''' jest w dużej mierze zajęty przez flotę lotniskowych taksówek, jednak wydzielono na nim również miejsca dla klientów indywidualnych.
* Przy terminalu 2 znajdują się '''parkingi nr 1 i 2''', oferujące łącznie około 1100 miejsc postojowych. Część parkingu nr 2 jest zajęta przez lotniskowe taksówki.
* Przy terminalu 3 dostępny jest '''parking otwarty''' na 1200 pojazdów oraz '''wielopoziomowy budynek parkingowy''' obok terminala, mogący pomieścić 2000 aut.
Standardowy koszt parkowania wynosi 50 ₱ za pierwsze 2 godziny, natomiast parkowanie całodobowe kosztuje 300 ₱ za dobę. Pojazdy pozostawione na lotnisku na noc muszą zostać zgłoszone pracownikom ochrony w momencie wjazdu. Aby uzyskać więcej informacji, można skontaktować się z infolinią parkingową zarządu lotniska (Manila International Airport Authority) pod numerem +63 2 877-1109, numer wewnętrzny 4315.

=== Pociągiem ===
Otwarcie stacji NAIA Terminal 3 w ramach linii MRT 9 (Metro Manila Subway) zaplanowano na 2029 rok.

Autobusy UBE Express, kursujące na trasie „Route 43/PITX-NAIA Loop”, obsługują połączenia między lotniskiem (Terminal 3) a kompleksem przesiadkowym Parañaque Integrated Terminal Exchange (PITX), skąd można kontynuować podróż linią [[Plik:LRT_Line_1_icon_(Metro_Manila).svg|20px]].

Autobusy przewoźnika HM Transport kursują między lotniskiem (Terminal 3) a skrzyżowaniem alei EDSA i Taft Avenue; stamtąd pasażerowie mogą przesiąść się na linię [[Plik:LRT_Line_1_icon_(Metro_Manila).svg|20px]] lub [[Plik:DOTr_MRT-3_Logo_(cropped).jpg|20px]].

== Poruszanie się ==
Lotnisko NAIA słynie z trudności w przesiadkach, zwłaszcza jeśli lot przesiadkowy odbywa się z innego terminala. Terminale mieszczą się w całkowicie odrębnych budynkach, które nie są ze sobą połączone. W przypadku przesiadki między terminalami warto zarezerwować co najmniej trzy godziny – zwłaszcza jeśli podróżujesz do lub z Terminala 3 – ponieważ na drogach wokół lotniska często tworzą się korki. Jeśli się spieszysz, rozważ skorzystanie z taksówki.

Firma NNIC oferuje bezpłatny '''autobus wahadłowy''' kursujący poza strefą zastrzeżoną (landside), który przewozi pasażerów między terminalami. Autobusy odjeżdżają co 15 minut, kursują przez całą dobę (24/7) i są dostępne wyłącznie dla pasażerów posiadających kartę pokładową na kolejny lot.

Firma UBE Express zapewnia transport między terminalami za opłatą 50 PHP. Autobusy te kursują co godzinę w godzinach od 5:00 do 20:00 i są dostępne dla wszystkich podróżnych.

Pasażerowie przesiadający się między lotami obsługiwanymi przez Philippine Airlines oraz PAL Express mogą skorzystać z bezpłatnego '''autobusu kursującego wewnątrz strefy zastrzeżonej''' (airside) pomiędzy Terminalami 1 i 2.

Między Terminalami 1 i 2 można również przejść pieszo; trasa prowadzi wzdłuż ruchliwej drogi i zajmuje około piętnastu minut.

== Czekanie ==
W przeciwieństwie do wielu innych lotnisk w [[Azja|Azji]], NAIA oferuje stosunkowo niewiele udogodnień czy atrakcji. Sytuacja ta zaczyna się jednak zmieniać dzięki renowacji Terminalu 1 oraz otwarciu Terminalu 3.

Na terenie lotniska znajdują się dwa miejsca upamiętniające '''Benigno „Ninoya” Aquino juniora''' – polityka opozycyjnego, od którego pochodzi nazwa portu lotniczego:

* Na rampie odlotów Terminalu 1 znajduje się '''pomnik upamiętniający miejsce zamachu'''; umieszczono tam fragment płyty lotniska, w miejscu gdzie Aquino upadł po tym, jak został zastrzelony tuż po powrocie z wygnania w USA w 1983 roku.
* W hali odpraw Terminalu 3 znajduje się '''popiersie Benigno Aquino juniora''', wykonane przez rzeźbiarza Rosalio Arcillę juniora.
Na poziomie odlotów w Terminalu 3 dostępna jest '''galeria widokowa''', z której roztacza się widok na strefę odbioru bagażu. Wstęp jest bezpłatny.

Z myślą o dzieciach, w strefach przedodlotowych Terminali 1 i 3 przygotowano bezpłatne strefy '''NAIA Kiddie Traveler’s Lounges'''. Znajdują się w nich kąciki zabaw, zabawki i gry, pomieszczenia do przewijania niemowląt oraz miejsca do ich karmienia, a także telewizory, na których wyświetlane są bajki. W Terminalu 3 dostępne są dwie takie strefy. Są one otwarte codziennie w godzinach 7:00–22:00 i przeznaczone dla dzieci w wieku do 7 lat.

=== Saloniki ===
Pasażerowie klasy biznes i pierwszej, a także posiadacze określonych kart kredytowych, mogą korzystać z saloników VIP. W porównaniu z salonikami na innych azjatyckich lotniskach, te na lotnisku NAIA oceniane są jednak dość przeciętnie. Większość z nich znajduje się w Terminalu 1. Linie Japan Airlines oraz Philippine Airlines posiadają własne saloniki w Terminalu 1, przy czym Philippine Airlines oferują również salonik w Terminalu 2. W Terminalu 3 własne saloniki prowadzą linie Cathay Pacific oraz Singapore Airlines.

* '''Club Manila''', 3. piętro, Terminal 1 (''naprzeciwko dawnego saloniku PAGSS''), tel. +63 2 877-1109 wew. 3021. Czynne całą dobę. Salonik, utrzymany w eleganckim stylu art déco, rywalizuje z salonikiem MIASCOR o miano najlepszego na lotnisku NAIA. Jest to jeden z dwóch płatnych saloników w Terminalu 1; oferuje dostęp do Wi-Fi, bufet oraz prysznic. Znakiem rozpoznawczym tego miejsca jest duże akwarium. Wstęp jest bezpłatny dla posiadaczy kart American Express Platinum oraz UnionBank Gold i Platinum, klientów „Preferred Banking” banku BPI, członków programu BDO Diamond Rewards, a także pasażerów klasy biznes linii Malaysia Airlines, Philippine Airlines oraz United Airlines. Koszt: 750 PHP.
* '''Pacific Club Executive Lounge''', 4. piętro, część międzynarodowa, Terminal 3. Codziennie w godzinach 4:00–10:00. To większy z dwóch saloników w Terminalu 3; wyróżnia się nowoczesnym wystrojem, dużą liczbą miejsc siedzących, rozbudowanym bufetem oraz dostępem do prysznica. Wstęp jest bezpłatny dla posiadaczy kart Priority Pass, DragonPass, BPI SkyMiles Platinum oraz Citibank Prestige i PlatinumMiles, członków programu SkyTeam Elite Plus, a także pasażerów klasy biznes linii Delta Air Lines i KLM. Koszt: 25 USD.
* '''PAGSS Lounge''', West Satellite, Terminal 1 (''obok wejścia do bramki nr 2''), tel. +63 2 879-6324. Codziennie w godzinach 6:00–00:00. Wnętrze utrzymane jest w lokalnym stylu. Do dyspozycji gości są materiały do ​​czytania, bufet oraz zaplecze biznesowe (brak toalet). Dostępny jest również oddzielny bufet z żywnością posiadającą certyfikat halal. Wstęp jest bezpłatny dla posiadaczy kart The Club Card, Priority Pass oraz Diners Club, klientów BPI „Preferred Banking”, członków programu BDO Diamond Rewards, a także pasażerów klasy biznes linii lotniczych Air Niugini, Asiana Airlines, China Airlines, China Eastern Airlines, China Southern Airlines, Ethiopian Airlines, Etihad Airways, EVA Air, Gulf Air, Korean Air, Qantas, Turkish Airlines oraz XiamenAir. 
* '''Skyview Lounge''', 4. piętro, część międzynarodowa, Terminal 3 (''w pobliżu bramki 115''). Czynny całodobowo. Obiekt, znany wcześniej jako MIASCOR Skyview Lounge, wyróżnia się gustownym wystrojem i smacznym bufetem – choć wybór potraw jest tu nieco mniejszy niż w saloniku MIASCOR w Terminalu 1. Choć jest to mniejszy z dwóch płatnych saloników w Terminalu 3, oferuje dużą liczbę miejsc siedzących, dostęp do gniazdek elektrycznych oraz prysznic. Wstęp jest bezpłatny dla posiadaczy kart Priority Pass, Priority Access Club, AmEx Platinum, Citibank Platinum i PremierMiles, Diners Club oraz UnionBank Platinum, wybranych kart kredytowych RCBC Bankard, członków programu BDO Diamond Rewards, abonentów Globe Telecom Platinum, a także pasażerów klasy biznes linii ANA i Emirates. Koszt: 800 PHP. edytuj
* '''The Wings Transit Lounge''' (''4. piętro, strefa handlowa Terminalu 3, w pobliżu restauracji McDonald’s''). Czynny całodobowo. Obiekt oferuje różnorodne opcje noclegowe i jest dostępny dla wszystkich podróżnych za opłatą. Do dyspozycji gości są rozkładane fotele wypoczynkowe, niewielki hotel kapsułowy, pokoje dwuosobowe oraz jeden pokój rodzinny dla czterech osób. Pokoje dwuosobowe i rodzinny wyposażone są w łóżka piętrowe. Dostęp do pryszniców jest możliwy w ramach pakietu obejmującego wynajęcie kapsuły, pokoju dwuosobowego lub pokoju rodzinnego. Na miejscu zapewniono również podstawowe przybory toaletowe, takie jak szampon, odżywka, mydło, szczoteczka i pasta do zębów. W ofercie znajduje się także nielimitowany dostęp do przekąsek i napojów bezalkoholowych, płatne usługi (masaże, zabiegi na stopy), bezpłatne Wi-Fi oraz możliwość przechowania bagażu. Ich centrum biznesowe jest dość niewielkie – składa się jedynie z małego stolika, na którym ustawiono dwa komputery oraz drukarkę. Fotele wypoczynkowe: 700 ₱; kapsuła: 1000 ₱; pokój dwuosobowy: 1800 ₱; pokój rodzinny: 3200 ₱ (podane ceny dotyczą pobytu trwającego maksymalnie 7 godzin; istnieje możliwość przedłużenia pobytu za dodatkową opłatą).

== Jedzenie i picie ==
Oferta gastronomiczna na lotnisku NAIA nie jest tak rozbudowana jak w innych portach lotniczych, jednak we wszystkich trzech terminalach dostępne są różne punkty gastronomiczne. Na szczególną uwagę zasługuje Terminal 3, w którym na czwartym piętrze – powyżej strefy odprawy – znajduje się strefa gastronomiczna (food court) dostępna również dla osób niepodróżujących. Oto niektóre z ciekawszych propozycji na lotnisku:

* '''[https://www.boscoffee.com/ Bo's Coffee]''' – lokalna sieć kawiarni słynąca z szerokiego wyboru wypieków; swoje placówki posiada w Terminalach 1 i 3.
* '''Goldilocks''' (skrzydło północne, Terminal 2, tel. +63 2 877-1109, wew. 2294) – punkt największej filipińskiej sieci cukierniczej, oferujący rozmaite wypieki, ciasta i słodycze, w tym słynne bułeczki ensaymada oraz biszkopty mamon.
* '''Grand Kitchen''' (tel. +63 2 879-5325) – lokal serwujący tradycyjne filipińskie dania w stylu ''carinderia'' (lokalna jadłodajnia); dostępny w Terminalach 2 i 3.
* '''[https://www.jollibee.com.ph/ Jollibee]''' – największa filipińska sieć fast food, posiadająca swoje punkty w Terminalach 1, 2 i 3. Serwuje typowe dania typu fast food w filipińskim wydaniu. Ceny: 40–200 PHP.
* '''Kaishu Express''' (skrzydło międzynarodowe, Terminal 3, tel. +63 2 701-9326) – lokal powiązany z restauracją Kaishu, uznawaną za jedną z najlepszych japońskich restauracji w [[Manila|Manili]]. Ceny: 180–300 PHP.
* '''[https://lebistro.ph/ Le Bistro]''' (tel. +63 2 836-9757) – miejsce znane z kawy pochodzącej wyłącznie z lokalnych, zrównoważonych upraw oraz z organicznych sałatek i kanapek; placówki znajdują się w Terminalach 2 i 3. Ceny: 100–300 PHP.
* '''Little Vin-Vin's''' (tel. +63 2 877-1109, wew. 2439). Restauracja ta serwuje dania w stylu lokalnych jadłodajni typu „carinderia”; posiada swoje punkty w terminalach 2 i 4. Jest to jedyny lokal gastronomiczny w terminalu 4. Ceny są jednak zdecydowanie zbyt wysokie w stosunku do oferowanych potraw. 60–200 PHP.
* '''Raku Hokkaido Ramen House''', 4. piętro, terminal 3, tel. +63 2 721-9695. Przyzwoita japońska restauracja w terminalu 3, znana przede wszystkim z dania gyudon oraz – rzecz jasna – ramenu z Hokkaido. To jeden z popularniejszych lokali w terminalu 3, często bywa w nim tłoczno. 120–300 PHP.
* '''[https://seattlesbest.com.ph/ Seattle's Best Coffee]'''. Ta siostrzana sieć Starbucksa posiada swój punkt w terminalu 3. W przeciwieństwie do innych miejsc gastronomicznych na lotnisku NAIA, ceny są tu takie same, jak w pozostałych lokalach tej sieci poza portem lotniczym. (aktualizacja: kwiecień 2025 r.)
* '''Starbucks Coffee,''' główna poczekalnia tranzytowa (Head Transit Lounge), terminal 1. Największa sieć kawiarni na Filipinach jest jednym z nowszych punktów w terminalu 1; w ofercie znajduje się kawa, zimne napoje oraz inne typowe dla kawiarni przekąski.
* '''Tim Horton's''', 4. piętro, terminal 3, tel. +63 2 8234-1684. Ta kanadyjska sieć oferująca m.in. pączki posiada kilkadziesiąt placówek w aglomeracji Manili, w tym jedną w strefie gastronomicznej terminalu 3. Serwują tu kawę parzoną metodą przelewową (nie espresso) – wielu Kanadyjczyków uważa ją za znacznie lepszą od tej ze Starbucksa.
* '''[https://app.yakun.com/ Ya Kun Kaya Toast]''', skrzydło południowe (South Wing), terminal 2 (obok lokalu Little Vin-Vin's), tel. +63 2 401-4037. Ta singapurska sieć posiada na lotnisku jeden ze swoich czterech filipińskich oddziałów. W menu znajdziemy słynne tosty z dżemem kokosowym (kaya toast) oraz szereg innych tradycyjnych dań kuchni singapurskiej.
Żadna z restauracji na lotnisku nie posiada certyfikatu halal (ani koszerności), a możliwości wyżywienia dla podróżnych przestrzegających zasad religii muzułmańskiej lub judaistycznej są dość ograniczone.

== Zakupy ==
W terminalach 1, 2 i 3 znajdują się placówki '''Duty Free Philippines''' (DFP) – państwowej sieci sklepów bezcłowych. Sklepy DFP dostępne są zarówno w strefach odlotów, jak i przylotów każdego z terminali, a w terminalu 1 punkt DFP znajduje się również w strefie powitań (Greeters' Area).

Kantory wymiany walut dostępne są w terminalu 1 (strefy przylotów i odlotów międzynarodowych) oraz w terminalu 3 (strefy przylotów i odlotów międzynarodowych).

W sklepach bezcłowych oferowane są wyłącznie pełnowymiarowe butelki alkoholi zagranicznych. Jeśli jednak poszukujesz mniejszego opakowania – np. piersiówki lub butelki o pojemności typowej dla serwisu pokładowego w samolotach – znajdziesz je w większości sklepów, a nawet w niektórych restauracjach na terenie lotniska.

Poza punktami DFP na lotnisku działają również inni sprzedawcy detaliczni; oto niektórzy z nich:

* '''Christian Ventures Bookstore''' (tymczasowo zamknięta). Księgarnia posiadająca placówki w terminalach 1, 2 i 4; w ofercie znajdują się powieści, przewodniki turystyczne, mapy, czasopisma oraz literatura chrześcijańska.
* '''Cora Jacobs''', West Transit Lounge, terminal 1, tel. +63 2 833-3680. Marka uznawana za „pioniera filipińskiego projektowania torebek”; w sklepie lotniskowym dostępny jest szeroki wybór produktów z jej kolekcji.
* '''National Book Store''', tel. +63 2 799-8140. Największa sieć księgarni na Filipinach posiada dwa punkty w terminalu 3: po jednym w części międzynarodowej (International Wing) oraz krajowej (Domestic Wing). Oferuje bogaty wybór książek i czasopism, a także podstawowy asortyment artykułów szkolnych.
* '''Mixed Lifestyle''', Domestic Wing, terminal 3, tel. +63 2 846-2383. Modny sklep odzieżowy w terminalu 3, oferujący m.in. produkty marki Team Manila, które świetnie sprawdzą się jako pamiątki.
* '''Preclaro's Souvenirs''', East Satellite, terminal 1 (''pod schodami ruchomymi prowadzącymi w stronę bramek''), tel. +63 2 877-1109 (główna centrala lotniska, numer wewnętrzny 4331). W tym sklepie z pamiątkami można znaleźć szeroki wybór filipińskich upominków, jednak miejsce to słynie przede wszystkim z ogromnej, fioletowej figury „moriona” (lokalna interpretacja rzymskiego żołnierza, wywodząca się z wyspy Marinduque), która stoi przed wejściem.
* '''[https://www.tesoros.ph/ Tesoro's Philippine Handicrafts]''' – znany sprzedawca filipińskiego rękodzieła i pamiątek; sklepy tej sieci znajdują się w terminalach 1 i 3.
Choć w większości sklepów na lotnisku można płacić zarówno w peso, jak i w dolarach amerykańskich, wiele punktów nie honoruje kart płatniczych (kredytowych ani debetowych). We wszystkich trzech terminalach dostępne są bankomaty, jednak znajdują się one w strefach przylotów lub przed wejściem do strefy odlotów.

== Bezpieczeństwo ==
Unikaj osób oferujących pomoc w niesieniu bagażu – szczególnie jeśli ktoś odbiera Cię samochodem z Terminalu 1. Na lotnisku dostępni są oficjalni, umundurowani bagażowi; usługa kosztuje 50 PHP. Można płacić również w dolarach amerykańskich, choć po nieco mniej korzystnym kursie: 1 USD = 50 PHP (stan na 2020 rok).

Uważaj na '''oszustwa polegające na bezpodstawnym zakazie opuszczania kraju''' („hold-departure order”), stosowane przez skorumpowanych urzędników imigracyjnych. Proceder ten występuje niemal wyłącznie na lotnisku NAIA. Choć obcokrajowcy padają jego ofiarą rzadko, Filipińczycy wracający z zagranicy powinni zachować szczególną czujność.

Lotnisko to ma za sobą historię głośnych afer, z których najsłynniejszą był proceder podrzucania amunicji do bagażu (tzw. ''tanim-bala''). Sprawa zyskała rozgłos międzynarodowy, gdy w proceder ten uwikłany został obywatel USA. Choć obecnie zjawisko to niemal całkowicie ustąpiło, niektórzy pasażerowie wciąż zachowują ostrożność i na wszelki wypadek owijają swój bagaż folią, aby uniknąć ewentualnych kłopotów.

== Łączność ==
=== Internet ===
We wszystkich trzech terminalach dostępny jest bezpłatny dostęp do sieci Wi-Fi (do trzech godzin) za pośrednictwem dwóch sieci – „NewNAIAFreeWiFi” – udostępnianych odpowiednio przez operatorów PLDT oraz Converge ICT; zasięg bywa jednak momentami niestabilny.

=== Poczta ===
W dwóch terminalach NAIA znajdują się urzędy pocztowe. W Terminalu 1 poczta znajduje się w zachodnim skrzydle holu przylotów, natomiast w Terminalu 2 poczta znajduje się obok Biura Kontroli Przepustek, na poziomie przylotów skrzydła południowego. Obydwa urzędy pocztowe są czynne w dni powszednie w godzinach 8:00-17:00. Skrzynki pocztowe znajdują się w West Transit Lounge (po imigracji) w Terminalu 1 oraz na poczcie w Terminalu 2. Pocztę odbiera się codziennie o 10:30 w dni powszednie.

Znaczki można nabyć w następujących sklepach:

* Terminal 1: Wszystkie sklepy pomiędzy bramkami 3-10
* Terminal 2: Sklepy wokół bramki S1 (skrzydło południowe), sklep przed stanowiskiem odpraw klasy Mabuhay Philippine Airlines (skrzydło północne)
Sklepy te są również upoważnione do dostarczania poczty na pocztę w celu doręczenia. W weekendy sklepy te będą przetrzymywać pocztę do ponownego otwarcia poczty w poniedziałek. W Terminalu 1 usługę tę świadczy księgarnia Christian Ventures w East Satellite (bramki 2-7).

== Informacje praktyczne ==
=== Obiekty sakralne ===
Na terenie lotniska NAIA znajduje się szereg miejsc przeznaczonych do praktyk religijnych. We wszystkich trzech terminalach dostępne są kaplice chrześcijańskie oraz sale modlitewne dla muzułmanów. Pomieszczenia sanitarne wyposażono w urządzenia do obmyć rytualnych, a w salach modlitewnych wskazano kierunek Mekki (qibla). W pobliżu lotniska znajdują się również dwa kościoły rzymskokatolickie otwarte dla wiernych:

* {{Znacznik|Parafia Matki Bożej od Podróżujących Samolotami|14.5139 |121.00419 |typ=zobacz|url=|kolor=808080|treść=}}'''[https://www.facebook.com/OLAPOffice1976/ Parafia Matki Bożej od Podróżujących Samolotami]''' (Our Lady of the Airways Parish) – róg Chapel Road i Ninoy Aquino Avenue, [[Parañaque]] (''jadąc drogą NAIA Road, należy skręcić w prawo przed skrzyżowaniem z Ninoy Aquino Avenue''), tel. +63 2 851-4371. Jest to oficjalny kościół lotniskowy; NAIA jest prawdopodobnie jedynym portem lotniczym w kraju – a być może nawet na świecie – który posiada własną świątynię. Na wysepce naprzeciwko kościoła, u zbiegu NAIA Road i Ninoy Aquino Avenue, stoi duża figura Najświętszej Maryi Panny.
* {{Znacznik|Sanktuarium św. Teresy od Dzieciątka Jezus|14.52141 |121.01579 |typ=zobacz|url=|kolor=808080|treść=}}'''[http://www.therese.ph/ Sanktuarium św. Teresy od Dzieciątka Jezus]''' (Shrine of Saint Thérèse of the Child Jesus) – Newport Boulevard, Newport City, [[Pasay]] (''naprzeciwko terminalu nr 3, za stacją benzynową Total''), tel. +63 2 853-9187. Świątynia ta, obsługująca dzielnicę Newport City i będąca siedzibą Ordynariatu Wojskowego Filipin, jest popularnym miejscem organizacji ślubów. Jej kopuła jest widoczna z każdego zakątka kompleksu lotniskowego.

=== Przechowalnia bagażu ===
W terminalach 2 i 3 dostępne są przechowalnie bagażu. W terminalu 2 usługę tę świadczą linie '''Philippine Airlines''' (150 ₱ za sztukę), natomiast w terminalu 3 zajmuje się tym firma '''Luggage&amp;More''' (150–200 ₱ za sztukę za trzy godziny lub 300–350 ₱ za sztukę za dobę).

Choć nie jest to typowa przechowalnia bagażu, bagaż można również zostawić w punkcie '''Interline Baggage Section''' w terminalu 1, znajdującym się obok strefy odbioru bagażu (koszt: 150–200 ₱ za sztukę).

=== Palenie ===
We wszystkich budynkach lotniska – z nielicznymi wyjątkami – obowiązuje '''zakaz palenia'''; dotyczy to również znacznej części terenów zewnętrznych w ich pobliżu. Osoby palące mogą wyjść na zewnątrz, jednak aby dotrzeć do wyznaczonego miejsca, w którym palenie jest dozwolone, może zaistnieć konieczność przejścia przez drogę.

Na lotnisku nie ma bezpłatnych palarni, ale w niektórych restauracjach na terenie terminali wydzielono strefy, w których klienci mogą palić.

* '''Terminal 3'''
** Strefa ogólnodostępna (przed kontrolą bezpieczeństwa): w lokalu „Let’s Chow”, znajdującym się w strefie gastronomicznej na 4. piętrze (w kierunku przejścia do hotelu), dostępna jest palarnia; lokal oferuje przyzwoite jedzenie w przystępnych cenach.
** Strefa zastrzeżona (za kontrolą bezpieczeństwa): miejsca w pobliżu bramek 119 oraz 134.

== Nocleg ==
O ile w Terminalu 3 znajduje się salonik oferujący miejsca do spania, o tyle w Terminalu 1 dostępne są pokoje dzienne (840 PHP za dobę), przeznaczone dla pasażerów oczekujących na długie przesiadki. Znajdują się one na poziomie przylotów, obok bramki nr 16 (Gate 16). Każdy pokój wyposażony jest w łóżko i niewielki stolik; łazienki są wspólne. Aby zarezerwować pokój i dokonać płatności, należy udać się do punktu obsługi przesiadek (Transfer Desk).

Oprócz pokoi dziennych, w pobliżu kompleksu lotniskowego znajdują się również hotele:

* {{Znacznik|'''Belmont Hotel Manila'''|14.52111 |121.01666 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.belmonthotelmanila.com/ Belmont Hotel Manila]''', Newport Boulevard, Newport City, [[Pasay]] (''naprzeciwko Terminalu 3, pomiędzy kładką Runway Manila a sanktuarium św. Teresy od Dzieciątka Jezus''), ☏ +63 2 318-8888, info.manila@thebelmonthotels.com. Zameldowanie: od 15:00, wymeldowanie: do 12:00. Jeden z dwóch hoteli średniej klasy spośród czterech obiektów w Newport City; oferuje pokoje typu standard, deluxe oraz apartamenty. Śniadanie nie jest wliczone w cenę. Cena: 6000 PHP.
* {{Znacznik|'''Holiday Inn Express Manila Newport City'''|14.51798 |121.01913 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''Holiday Inn Express Manila Newport City''', 1 Jasmine Drive, Newport City, [[Pasay]] (''naprzeciwko Terminalu 3, po drugiej stronie kompleksu Resorts World Manila''), ☏ +63 2 908-8600, info.hiexmanila.nc@rwmanila.com. Zameldowanie: od 14:00, wymeldowanie: do 12:00. Obiekt, znany wcześniej jako Remington Hotel, jest największym i najtańszym z czterech hoteli w Newport City; oferuje pokoje typu standard i deluxe. Śniadanie nie jest wliczone w cenę. Cena: 3200 PHP.
* {{Znacznik|'''Marriott Hotel Manila'''|14.52093 |121.01856 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.marriott.com/en-us/hotels/mnlap-manila-marriott-hotel/overview/ Marriott Hotel Manila]''', 10 Newport Boulevard, Newport City, [[Pasay]] (''naprzeciwko Terminalu 3, obok hotelu Maxims oraz kompleksu Resorts World Manila''), ☏ +63 2 988-9999. Zameldowanie: od 15:00, wymeldowanie: do 12:00. Pierwszy hotel sieci Marriott na Filipinach; jeden z dwóch hoteli średniej klasy dostępnych w Newport City. Z pokoi roztacza się panoramiczny widok na lotnisko lub pole golfowe Villamor; na terenie hotelu znajduje się również kasyno. Śniadanie nie jest wliczone w cenę. 7000 PHP.
* {{Znacznik|'''Maxims Hotel'''|14.51952 |121.01875 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''Maxims Hotel''', 12 Newport Boulevard, Newport City, [[Pasay]] (''naprzeciwko terminalu 3, pomiędzy hotelami Marriott Hotel Manila i Resorts World Manila''), tel. +63 2 908-8600, reservations@rwmanila.com. Zameldowanie: od 14:00, wymeldowanie: do 12:00. Najdroższy hotel w Newport City i pierwszy sześciogwiazdkowy obiekt na Filipinach. Oferuje 171 apartamentów, z których każdy wyposażony jest w kuchnię, barek, pokój do masażu, indywidualne Wi-Fi oraz zapewnia obsługę osobistego kamerdynera. W przeciwieństwie do hoteli Marriott, Belmont i Holiday Inn, śniadanie jest tu wliczone w cenę. 14 800 PHP.
* {{Znacznik|'''Go Hotels Manila Airport Road'''|14.518100 |120.996128 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://gohotels.ph/branch/manila-airport-road Go Hotels Manila Airport Road]''', 608 Quirino Ave, Tambo, Parañaque, 1701 Metro Manila, tel. +63 917 821 8854, infolinia: +63 2 8397 0111, reservations@gohotels.ph. Go Hotels Manila Airport Road to niedrogi hotel, dogodnie usytuowany w mieście Pasay na Filipinach. Obiekt znajduje się w odległości 10–15 minut od terminali 1, 2, 3 i 4 międzynarodowego lotniska im. Ninoy Aquino (NAIA), co stanowi wygodne rozwiązanie dla podróżnych potrzebujących szybkiego i bezstresowego dojazdu na lotnisko. Dzięki doskonałej lokalizacji goście mają również łatwy dostęp do głównych centrów handlowych, miejsc rozrywki, restauracji oraz kasyn w aglomeracji Manili, co czyni ten hotel popularnym wyborem zarówno wśród osób podróżujących turystycznie, jak i w celach biznesowych. 1600–2600 PHP.
Wszystkie hotele położone w pobliżu lotniska oferują bezpłatny transport wahadłowy, który dowozi gości do wszystkich trzech terminali lotniska NAIA i z powrotem. W Pasay i Parañaque znajdują się również inne hotele, położone nieco dalej od kompleksu lotniskowego, lecz wciąż w jego pobliżu – głównie w rejonie SM Mall of Asia i Entertainment City Manila, przy skrzyżowaniu EDSA i Taft Avenue oraz wzdłuż Roxas Boulevard.

== Okolica ==
[[Plik:VillamorMuseumjf0803 26.JPG|thumb|Myśliwiec F-5 eksponowany w Muzeum Lotnictwa i Kosmonautyki Filipińskich Sił Powietrznych]]
Obok terminalu nr 3 znajduje się '''baza lotnicza Villamor''' – główna siedziba filipińskich sił powietrznych. Choć wstęp na teren bazy jest co do zasady zabroniony dla osób cywilnych (z wyjątkiem członków rodzin personelu sił powietrznych), dwa znajdujące się tam obiekty są otwarte dla zwiedzających:
* {{zobacz
| name=Muzeum Lotnictwa i Kosmonautyki Filipin | alt= | url= | adres=Andrews Avenue cor. Sales Road, [[Pasay]] | lat=14.51663 | long=121.01927 | wskazówki=obok Terminalu 3, naprzeciwko Maligayang Pagdating Rotonda
| tollfree=+63 2 854-6729 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pon.-pt. 8:00-17:00, sob. 9:00-12:00. Założone w 1974 roku jako Muzeum Marcosa, dziś jest to nowoczesne muzeum przedstawiające historię filipińskich sił powietrznych i filipińskiego lotnictwa wojskowego, a także ogólną naukę o lotnictwie i kosmonautyce. Kolekcja historycznych samolotów PAF, w tym wycofany obecnie na emeryturę F-5, jest prezentowana przed muzeum w Aircraft Park. 20₱.
}}
* {{zobacz
| name=Klub golfowy Villamor | alt= | url= | adres= | lat=14.52498 | long=121.02095 | wskazówki=na południowym zjeździe z Nichols Interchange
| tollfree=+63 2 853-4977, +63 2 853-4988. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Gospodarz turnieju Philippine Masters kilkukrotnie. Jest to stosunkowo płaskie pole golfowe, ale mimo to wymagające ze względu na drzewa, ukształtowanie terenu i okresami silny wiatr. Niektórzy golfiści uważają je za najlepsze pole golfowe w aglomeracji Metro Manila. ₱935/₱1375 dla mieszkańców, ₱1375/₱2145 dla turystów (dni powszednie/weekendy).
}} 

Naprzeciw bazy lotniczej Villamor oraz terminalu nr 3 znajduje się '''Newport City''' – kompleks o zróżnicowanym przeznaczeniu, wzniesiony na terenie, który niegdyś należał do bazy. Choć znaczną część inwestycji stanowi zabudowa mieszkaniowa, miejsce to słynie przede wszystkim z '''[https://newportworldresorts.com/ Newport World Resorts]''' – pierwszego na Filipinach kompleksu typu kasyno-kurort. Oprócz kasyna, obiekt ten mieści centrum handlowe, kino, teatr oraz popularny klub nocny.

W pobliżu lotniska znajdują się również inne dzielnice: '''Bay City''' w mieście '''[[Pasay]]''' (gdzie mieści się centrum handlowe SM Mall of Asia) oraz '''Entertainment City Manila''' w '''[[Parañaque]]''' – obszar powstały na terenach odzyskanych z wód Zatoki Manilskiej. W niedalekiej odległości od portu lotniczego położone są także '''[[Makati]]''', '''[[Taguig]]''' oraz południowa część '''[[Manila|Manili]]''', w tym dzielnica '''[[Manila/Intramuros|Intramuros]]'''.

{{użyteczny}}
{{Jest w|Luzon}}
{{geo|14.51106|121.01707|zoom=15}}
[[Kategoria:Porty lotnicze|Manila-Ninoy Aquino]]</text>
      <sha1>jvv7pcqbwp32jhedzo6yg0rncljumaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Starachowice</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19466</id>
    <revision>
      <id>159877</id>
      <timestamp>2026-11-08T01:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lukabułka</username>
        <id>14232</id>
      </contributor>
      <comment>stworzenie strony</comment>
      <origin>159877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1582" sha1="qh60sswd0scmu0hu2aatijtxt7bgygy" xml:space="preserve">{{Top-banner|Bugaj, Starachowice, Poland - panoramio - Łukasz Drozdowski (2).jpg}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Starachowice
 |widok            = Wierzbnik , rynek.JPG
 |opis             = Rynek w Starachowicach
 |herb             = Starachowice_herb.svg
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[województwo świętokrzyskie]]
 |powierzchnia     = 31,82
 |wysokość         = &lt;!-- wysokość n.p.m. bez metrów--&gt;
 |lud              = 43 883
 |prefiks          = +48
 |kod pocztowy     = 27-200
 |www              = https://starachowice.eu/
}}
{{Mapframe |51.04935760326788|21.06233412590687|zoom=14|wysokość=400|szerokość=400}}
'''Starachowice''' – miasto powiatowe [[powiat starachowicki|powiatu starachowickiego]], w [[województwo świętokrzyskie|województwie świętokrzyskim]]. 

== Charakterystyka ==

=== Historia ===

=== Geografia ===

=== Klimat ===

=== Kiedy jechać ===

=== Przygotowania ===

== Dojazd ==
=== Samolotem ===

=== Pociągiem ===

=== Samochodem ===

=== Autobusem ===

=== Statkiem ===

== Dzielnice ==

== Transport ==

== Warto zobaczyć ==
=== Wydarzenia ===

== Aktywny wypoczynek ==

== Praca i nauka ==

== Zakupy ==
&lt;!-- 
== Wyżywienie ==
=== Skromnie ===

=== Umiarkowanie ===

=== Wystawnie ===
--&gt;
== Rozrywka ==

== Noclegi ==
&lt;!-- 
=== Skromnie ===

=== Umiarkowanie ===

=== Ekskluzywnie ===

== Bezpieczeństwo ==
--&gt;
=== Zdrowie ===

== Kontakt ==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|województwo świętokrzyskie}}
{{Geo||51°04′59″N 21°07′07″E}}

[[Kategoria:Województwo świętokrzyskie]]</text>
      <sha1>qh60sswd0scmu0hu2aatijtxt7bgygy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159878</id>
      <parentid>159877</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lukabułka</username>
        <id>14232</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>159878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1574" sha1="0mppsbckolsdvw4sg8n23iwuocu1hc5" xml:space="preserve">{{Top-banner|Bugaj, Starachowice, Poland - panoramio - Łukasz Drozdowski (2).jpg}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Starachowice
 |widok            = Wierzbnik , rynek.JPG
 |opis             = Rynek w Starachowicach
 |herb             = Starachowice_herb.svg
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[województwo świętokrzyskie]]
 |powierzchnia     = 31,82
 |wysokość         = &lt;!-- wysokość n.p.m. bez metrów--&gt;
 |lud              = 43 883
 |prefiks          = +48
 |kod pocztowy     = 27-200
 |www              = https://starachowice.eu/
}}
{{Mapframe |51.04935760326788|21.06233412590687|zoom=14|wysokość=400|szerokość=400}}
'''Starachowice''' – miasto powiatowe [[powiat starachowicki|powiatu starachowickiego]], w [[województwo świętokrzyskie|województwie świętokrzyskim]]. 

== Charakterystyka ==

=== Historia ===

=== Geografia ===

=== Klimat ===

=== Kiedy jechać ===

=== Przygotowania ===

== Dojazd ==
=== Samolotem ===

=== Pociągiem ===

=== Samochodem ===

=== Autobusem ===

=== Statkiem ===

== Dzielnice ==

== Transport ==

== Warto zobaczyć ==
=== Wydarzenia ===

== Aktywny wypoczynek ==

== Praca i nauka ==

== Zakupy ==
&lt;!-- 
== Wyżywienie ==
=== Skromnie ===

=== Umiarkowanie ===

=== Wystawnie ===
--&gt;
== Rozrywka ==

== Noclegi ==

=== Skromnie ===

=== Umiarkowanie ===

=== Ekskluzywnie ===

== Bezpieczeństwo ==

=== Zdrowie ===

== Kontakt ==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|województwo świętokrzyskie}}
{{Geo||51°04′59″N 21°07′07″E}}

[[Kategoria:Województwo świętokrzyskie]]</text>
      <sha1>0mppsbckolsdvw4sg8n23iwuocu1hc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159880</id>
      <parentid>159878</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T11:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <origin>159880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1565" sha1="qx40u7cjoklau0qv7bxfgcyo9wbug9g" xml:space="preserve">{{Top-banner|Bugaj, Starachowice, Poland - panoramio - Łukasz Drozdowski (2).jpg}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Starachowice
 |widok            = Wierzbnik , rynek.JPG
 |opis             = Rynek w Starachowicach
 |herb             = Starachowice_herb.svg
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[województwo świętokrzyskie]]
 |powierzchnia     = 31,82
 |wysokość         = &lt;!-- wysokość n.p.m. bez metrów--&gt;
 |lud              = 43 883
 |prefiks          = +48
 |kod pocztowy     = 27-200
 |www              = https://starachowice.eu/
}}
{{Mapframe |51.04935760326788|21.06233412590687|zoom=14|wysokość=400|szerokość=400}}
'''Starachowice''' – miasto powiatowe [[powiat starachowicki|powiatu starachowickiego]], w [[województwo świętokrzyskie|województwie świętokrzyskim]]. 

== Charakterystyka ==

=== Historia ===

=== Geografia ===

=== Klimat ===

=== Kiedy jechać ===

=== Przygotowania ===

== Dojazd ==
=== Samolotem ===

=== Pociągiem ===

=== Samochodem ===

=== Autobusem ===

=== Statkiem ===

== Dzielnice ==

== Transport ==

== Warto zobaczyć ==
=== Wydarzenia ===

== Aktywny wypoczynek ==

== Praca i nauka ==

== Zakupy ==
&lt;!-- 
== Wyżywienie ==
=== Skromnie ===

=== Umiarkowanie ===

=== Wystawnie ===
--&gt;
== Rozrywka ==

== Noclegi ==

=== Skromnie ===

=== Umiarkowanie ===

=== Ekskluzywnie ===

== Bezpieczeństwo ==

=== Zdrowie ===

== Kontakt ==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Powiat starachowicki}}
{{Geo||51°04′59″N 21°07′07″E}}

[[Kategoria:Województwo świętokrzyskie]]</text>
      <sha1>qx40u7cjoklau0qv7bxfgcyo9wbug9g</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>