Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 6192 889749 884013 2026-10-29T23:00:12Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 889749 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Aministrassion dë scond livel | Aministrassion dë scond livel= Piemont | Drapò = Flag of Piedmont.svg | Carta = Piedmont_in_Italy.svg | Pais = [[Italia]] | Lenga = [[Lenga italian-a|italian]], [[Lenga piemontèisa|piemontèis]], [[lenga ossitan-a|ossitan]], [[Lenga franch-provensal|arpitan]], [[Lenga walser|walser]], [[Lenga fransèisa|fransèis]] | Provinse = 8: [[Sità metropolitan-a 'd Turin]], [[Provincia ëd Coni|Coni]], [[Provincia d'Ast|Ast]], [[Provincia ëd Lissandria|Lissandria]], [[Provincia ëd Biela|Biela]], [[Provincia ëd Vërsèj|Vërsej]], [[Provincia ëd Noara|Noara]], [[Provincia dël Verban-Cusi-Òssola|Verban-Cusi-Òssola]] | Capital = [[Turin]] | Abitant = 4 401 983 | DàitPop = Magg 2013 | Densità = 173,29 | Surfassa = 25 402 | Comun-e = 1206 | Pressident = [[Alberto Cirio]] | Nòte = }} {{Sitassion|Guard-te d’antorn: cost l’é tò mond, toa tèra,<br>dova it ses nà, dova l'é nà tò pare,<br />dova che a parlo e a vivo a na manera<br />a gnun-e uguala. Guardje e che at sio care<br />coste sità, sto cel, coste campagne,<br />ëd sa Regin-a ancoronà 'd montagne. |Armando Mottura, ''La patria cita'' | |}} Ël '''Piemont''' (''Piemont'' ëdcò an [[lenga ossitan-a|ossitan]], [[lenga franch-provensal|franch-provensal]]; ''Piémont'' an [[lenga fransèisa|fransèis]], ''Piemonte'' an [[lenga italian-a|italian]]) a l'é na region dl'[[Italia]]. A l'é stàit na [[nassion]] e në stat indipendent fin-a al 17 ëd mars dël [[1861]], quand che, dòp ël [[Guère d'Unificassion (Italia)|process d'unificassion]], a l'é stàit proclamà ël [[Italia|Regn d'Italia]], dont a l'ha fàit part fin dal prinsipi. Àor ël Piemont a l'é na region aministrativa a statù ordinari dla [[Italia|Repùblica italian-a]]. Soa capital a l'é [[Turin]]. Ël Piemont a l'é la sconda region pì granda d'Italia, con na surfassa ëd 25.399 km². A l'é la sesta region pì popolà, la quarta region pì esportatris, con na còta dël 10% dj'esportassion italian-e. A l'é la region nùmer sinch për prodot interior concc con anviron 123 bilion d'[[Euro]] totaj e 27.700 € a testa dël 2011. A confin-a con [[Savòja]] e [[Provensa]] a òvest, con [[Liguria]] a sud, con [[Lombardìa]] a est e pr'ën curt tòch ëdcò con [[Emilia-Romagna]] e a nòrd con la [[Svìssera]] ([[Canton Valèis]] e [[Canton Tesin]]) e [[Val d'Osta]]. A conta 4.462.828 abitant. Ël Piemont a fa part ëd l'[[Euroregion Alp-Mediterani]]. == Nòm == "Piemont" a veul dì ''ai pè dij mont'' e ant le carte pì antiche a l'é scrivù an [[lenga latin-a]] ''Pedemontium'' o ''Pedemontis''. Al prinsipi ës nòm a l'era dovrà mach për ël teritòri controlà dai [[ca Savòja|Savòja]] vzin a [[Sangon]], [[Dòira Rivaria]] e [[Pò]]. Apress a l'é stàit dovrà për ciamè na part sèmper pì spantià dla pian-a cisalpin-a, viaman che ij Savòja a conquistavo 'd tère. == Geografìa == La region as peul ëspartisse an tre zòne consèntriche, dont la prima, pì a l'esterior, a l'é cola montosa dj'[[Alp]] e dj'[[Apenin]] (40% dla surfassa), la sconda, pì a l'anterior, fàita 'd brich (27% dla surfassa), la dariera e ancor pì a l'anterior, la pian-a (23% dla surfassa). Ant la region a scoro vàire fium e dòire, tuti afluent ëd Pò, ch'a nass al Pian dël Re an sël [[Viso]]. === Orografìa === [[Figura:VisoColleGianna.jpg|miniatura|sinistra|Còl Gian-a al Viso]] Le prinsipaj caden-e montose a son j'Alp, ch'a sircondo la region da òvest a nòrd, e j'[[Apenin]] ch'a fan da termo natural con Liguria e Emilia-Romagna a sud. Piemont a veul dì "ai pè dij mont" (''pedemontium'') e a l'é ciamà parèj pròpe për costa rason, oltra 'l fàit che ant j'Alp ossidentaj a-i manco le Prealp, che nopà ant j'àutre region alpin-e a-i son. Donch ij mont piemontèis a smijo pì maestos e brusch. Sota le rochere e le pasture a-i son d'ampie zòne ëd bòsch 'd bòsch: [[pin (erbo)|pin]], [[abies alba|sapin]] e [[larix decidua|malëzzo]] a son men spantià a bassa altitùdin che an d'àutri setor alpin e as passa tòst ai [[fagus sylvatica|fò]] e ai [[castanea sativa|castagné]]. J'alp piemontèise a son fra le pì àute ansema a cole valdostan-e: le sime pì àute, oltra 4000 m a son: Nordend (4609 m), la ponta àuta dël massiss dël [[Mont Reusa]], e ël [[Grand Paradis]]. A-i son peui vàire sime ch'a van oltra ij 3000 m, dont ël Viso, L'Uja 'd Ciamarèila, ël [[Ròcia-mlon]] e l'[[Argentera]]. Ij mont e le vaj piemontèis a son tant antropisà. Për le vaj a passo d'amportante liure 'd traspòrt antërnassional, strà e ferovìe. Ant le vaj pcite as peulo trovesse 'd ciuse, d'ampiant idroelétrich o 'd sènter torìstich. [[Figura:Borgomanero2.jpg|miniatura|Brich dal castel ëd [[Seralonga d'Alba]]]] Le prinsipaj zòne colinar a son ël [[Canavèis]] (a nòrd-òvest), le [[Langhe]] e 'l [[Roé]], (a sud), ël [[Monfrà]] (al sènter) e ij brich tortonèis (a sud-est). Ij brich meridionaj dle Langhe e dël Monfrà a son formà da d'antich sediment marengh e a son pòch arzistent a l'[[eva]], ch'a scava ëd sorch e 'd rivass. Ij versant bin solegià a son ocupà da le taragne e da 'd camp ëd forment e biava ma 'dcò da fruté e ninsolé antant che l'anlevament, che na vira a l'era motobin spantià, a progrediss pì nen. [[Figura:The_rice_fields_near_Vercelli.jpg|miniatura|sinistra|Risere vzin a Vërsèj]] Trames a costi brich e j'Alp, n'autipian bin seivà da le tante dòire a riva fin-a a [[Coni]], a 500 m d'autëssa: belessì ij camp a son coltivà për forment e biava. La part conèisa e turinèisa dla pian-a 'd Pò a l'é la pì àuta sël livel dël mar. Vers [[Noara]], [[Vërsèj]] e [[Casal Monfrà|Ël Casal]] a cala e a cangia 'dcò la sòrt ëd colture: grassie a la granda disponibilità d'eva (portà dai poss tanme da le bialere artifissiaj) as peul cheuje 'l [[Ris (botànica)|ris]]. Ant j'anviron dle grande sità, dzortut Turin e Noara, ël paisage tìpich a l'é col dël dësvlup industrial, antant che ant ël rest Ëd la pian-a a së s-ciàira la campagna 'd risere o forment o melia, soens intercalà da j'arbrere, che an Piemont as pianto soens an tuti ij teren pi zerb o pì ert, e che donch a produvo pòch o a son difìcij da laoré. === Idrografìa === ==== Fium ==== {{prinsipal|Lista dij fium dël Piemont}} Ël Piemont a l'ha vàir fium, tuti afluent ëd Pò, dagià che Pò a traversa tuta la pian-a da òvest a est. Da sité oltra ël fium Pò midem a-i son: * [[Tani]], ël prinsipal afluent ëd drita, [[longheur|longh]] 276 km, ëdcò chiel con sòj amportant sub-afluent, dont la [[Bormia]] e la [[Stura 'd Demont]]; * [[Màira]], afluent ëd drita, longh 111 km, a scor ant la [[Val Màira]] mentre la [[Gran-a (dòira)|Gran-a]] a scor ant la [[Val Gran-a]]. Peui a traverso la pian-a 'd Coni e 'd [[Savian]] e a intro an Pò a [[Lombriasch]]; * [[Pélis]], prim afluent snistr ëd Pò, longh 53 km con sò prinsipal sub-afluent [[Chison]], a përcor le vaj e la zòna 'd [[Pinareul]] [[Figura:Orco a locana (gurgo).jpg|miniatura|L'Eva d'Òr a Locan-a]] * [[Sangon]], afluent snistr ëd Pò, longh 47 km a përcor la [[Val Sangon]] * [[Dòira Rivaria]], afluent ësnistr, longa 125 km, chila con sòj sub-afluent a përcor tuta la [[Valsusa]] * [[Stura ëd Lans]], afluent ëd gàucia, longa 65 km, con sòj tre branch a scor ant le [[Val ëd Lans|Vaj ëd Lans]] * L'[[Eva d'Òr]], longa 90 km a përcor la [[Val ëd Locan-a]] e 'n tòch dël Canavèis; * [[Deura Bàutia]], longa 160 km, dòp avèj traversà tuta la Val d'Osta, a traversa 'dcò tut ël Canavèis; * [[Sesia]], longa 140 km, a traversa la pian-a 'd Vërsèj e a l'é un dij pì amportant fium dël Piemont oriental; * [[Serv]], ri bielèis longh 66 km ch'a archeuj l'eva dl'[[Elv]] e as campa ant la Sesia nen leugn da Vërsèj; * [[Agògna]], longh 140 km, a nass dal [[mont Motaron]] e a finiss an Pò an [[Lomlin-a]]. Vzin a Noara ël fium a scava për chèich méter ël teren creand na pian-a bon-a për cheuje 'l ris; * [[Tesin]], longh 248 km, a l'é scond mach al Pò për portà d'eva, a intra e a seurt dal [[Lagh Magior]] ma a scor pòch an Piemont dapòst ch'a marca ël termo con la Lombardìa * [[Tòs]], longh 84 km, a l'é 'l pì amportant imissari dël Lagh Magior dòp ël Tesin, a scor tut ant la [[provincia dël Verban-Cusi-Òssola|Provinsa dël Verban-Cusi-Òssola]]; * [[Belb]], longh 95 km, a l'é la dòira prinsipal ëd le Langhe prima d'intré an Tani * [[Scrivia]], ri dj'Apenin longh 117 km ch'a scor an Piemont e a intra an Pò an Lombardìa; * [[Cròu]], a l'é 'n ri ch'a cala da j'Apenin e a scor për 50 km ant la part sud-oriental pi estrema ëd Piemont. ==== Lagh ==== [[Figura:Cannero-Riviera-Lungolago.jpg|miniatura|Lagh Magior]] A-i son vàire lagh alpin d'orìgin morénica an Piemont. Ël Lagh Magior, ch'a marca 'l termo oriental con la Lombardìa ansema al fium Tesin, a l'é un dij pì grand lagh alpin. Vàire àutri lagh nopà a sorpasso nen ij 2 km² ëd surfassa. Ëd tuti as peulo massioné an particolar * ël [[Lagh Magior]], ël pì amplì, spartì con la Lombardìa a est e la Svìssera a nòrd, a bagna le provinse piemontèise ëd Noara e Verbania. Soa surfassa a l'é ëd 212 km² e a l'é àut 372 méter ant sò pont pì profond; * ël [[Lagh d'Òrta]], lë scond lagh dla region për grandëssa, tra le provinse ëd Noara e Verbania, a l'ha na surfassa ëd 18,2 km² e a l'é àut 143 méter ant sò pont pì profond. A l'é particolar përchè pròpe a sò sènter a-i é n'ìsola, l'[[ìsola 'd San Giulio]]; * ël [[Lagh dël Vivron]], a l'é 'l ters për grandëssa, tra le provinse ëd Turin e Biela, a l'ha na surfassa ëd 6 km² e a l'é profond 70 m; D'àutri pcit lagh naturaj a son ël [[Lagh ëd Mërgheus]] (1,85 km²), ël [[Lagh Siri]] (0,3 km²), ël [[Lagh ëd Candia]] (1,52 km²) e ij doi [[Lagh ëd Vian-a]] (0,9 e 0,61 km²). == Clima == [[Figura:Roseto al Valentino.jpg|miniatura|Mèis ëd Magg al Parch dël Valentin, Turin]]Ël clima piemontèis a l'é tipicaman temprà sub-continental e, montand vers j'Alp, a ven viaman pi temprà-frèid e frèid an àuta còta. Ant lè zòne an bassa còta j'invern a son frèid e ùmid (soens as fòrmo 'd [[nebie]] s-ciasse) ma pòch piovos. J'istà nopà a son càude e tufose con ëd fòrt temporaj marlàit, dzortut ant le zòne a nòrd ëd Pò. Le pieuve a dròco dzortut a la prima e d'otogn sla pì part dël teritòri e d'istà sle zòne alpin-e pì alvà e interiore. Le quantità anuaj a son notèivoj a nòrd dla region, mentre a son pì scarse sle pian-e a sud ëd Pò, dzortut an [[provincia ëd Lissandria|Provinsa ëd Lissandria]]. [[Figura:Grand'Hoche.JPG|miniatura|Otogn al Mont Chaberton|sinistra]]La piovosità a l'é motobin anfluensà da la diression dle masse d'aria. S'a son ùmide e a ven-o da sud, sud-est o est, la caden-a alpin-a a-j fërma (ës fenòmeno a l'é ciamà "stau"): ant ës cas-sì le pieuve a peulo esse ëdcò motobin bondose, dzortut sij versant dij mont e marlàit a peulo causé d'inondassion. Se nopà le corent d'aria a rivo da nòrd, nòrd-òvest o òvest, l'umidità as dëscaria sël versant esterior dj'Alp: parèj l'aria ch'a riva an Piemont a l'é sùita e a peulo essie vàire di 'd filasensa pieuva (fin-a dle [[sman-a|sman-e]]). Oltra sòn, ant le zòne montose e ai pe dij mont, dzortut an provinsa 'd Turin, a riva soens ël vent ëd [[feun]]. Ch'a fiòca d'invern a l'é normal e sòn a l'é dovù a l'aria sarà fra j'Alp e j'Apenin, dzortut a sud-òvest, ch'as arcangia nen e a fa sfreidé l'aria a l'autëssa dël seul, virand minca pieuva an fiòca. A le rive dël [[Lagh Magior|Verban]] a-i é 'n microclima particolar, con d'invern frèid ma pì tëbbi che ant ël rest dla region e d'istà pì frësche e piovose. == Ambient == Ant la region a-i son 19.300.000 are 'd zòne protete, visadì 'l 7.6% dla surfassa total, dont doi parch nassionaj, ël [[Grand Paradis]] e la [[Val Granda]], 56 parch regionaj e d'àutre zòne protete da j'ent provinsaj. == Geologìa == [[Figura:2007-10 Monte Rosa.jpg|600px|miniatura|sinistra|Mont Reusa, ël pì grand massiss dj'Alp]] Da la mira geològica ël Piemont a l'é na region con d'amportante caden-e montose, d'amplie zòne colinar e 'd pian. Ant ël [[Triàssich]], 256 milion d'agn fa, mentre a òvest dl'atual [[Euròpa]] as formava l'[[Océan Atlàntich]], a la [[latitùdin]] dl'Italia a-i era 'n grand gòlf ch'a l'era lòn ch'a-i restava dl'antich océan ciamà [[Tétid]], che a col temp a l'ha ancaminà a suvesse e soa surfassa a l'é armontà lenta pr'ël fenòmeno ëd [[subdussion]]. Sa surfassa antratant a l'é scaudasse 'dcò con ël magma provenient dal sènter dla [[Tèra]] e 'd grande quantità 'd ròch ch'a vnisìo dal mantel, da la crosta oceànica e da cola continental a son stàite possà al livel dël mar e a son peui pogiasse l'un-a sl'àutra. 20 milion d'agn fa la caden-a alpin-a a l'era bele che formasse, ant la zòna mediterania a l'é creasse 'n neuv aument ëd [[calor]] dal mantel terestr e a l'é arcasse e rompusse la crosta europenga, dëstacand ël blòch dla [[Sardëgna]] e [[Còrsica]]; la neuva microplaca a l'ha virà an sens antiorari për 50 grad con sò pivò ant ël mar ligurin. Ël mar a coatava ij brich turinèis, le Langhe, ël Roé, ël Monfrà e la [[Pian-a 'd Pò]]. [[Figura:Pan serra da alice.jpg|600px|miniatura|sinistra|La sera d'Ivrèja]] Ël montè dla [[temperadura]] dl'eva a l'ha peui trasformà 'l [[mar Mediterani|Mediterani]] ant ën lagh salà pòch ancreus con vàire zòne sùite. Sta condission a l'é durà vàire senten-e 'd milen-e d'agn e a l'ha fàit deposité j'[[evaporita]], ëd gèire 'd sòrt salin-a. Apress ël Mediterani a l'é duvertasse e l'eva dl'océan a l'é tornà a sircolè, tra la caden-a alpin-a e cola apenìnica a l'é formasse 'n gòlf triangolar ch'a coatava la pian-a 'd Pò tuta antrega. Dòp ël continuo alvesse dla caden-a alpin-a e apenìnica, ël mar a l'é artirasse da 's gòlf e ij sediment mnà daj fium a son ambaronasse creand l'atual pian-a 'd Pò. Ij depòsit marengh d'ës perìod a së s-ciàiro ant j'atuaj anviron d'[[Ast]], ma a-i në son ëdcò dantorn [[Biela]] e intrand an Val Sesia e [[Val Séssera]] e a documento che 'l mar a rivava fin-a sot j'Alp. Dj'ìsole a vnisìo dal mar piemontèis: ij brich turinèis e 'l bass Monfrà. Dai rest [[fòssil|fòssij]] as capiss che 'l clima 'd col temp a l'era sub-tropical, e donch pì càud e ùmid ëd col d'ancheuj. Ij fium a portavo soe gèire formand ëd delta anté ch'a vivìo 'd bocc ëd [[rinosseront]], [[elefant]], ëd [[serv]] e 'd [[caval|cavaj]]. Lë score dij fium a l'ha rusià ij depòsit dël perìod precedent ch'a j'ero sovens ëdcò 'd senten-e 'd mèter, coatand ël bassin con ëd neuv depòsit fluviaj megaconòid. Un milion d'agn fa ël clima a l'é torna cangià, a l'é montà la quantità ëd [[pieuva|pieuve]] e le temperadure a son ësfreidasse. Sòn a l'ha portà a la nàssita dle giassere alpin-e, le lenghe 'd giassa ch'a corìo arlongh le vaj, scavandje e slargandje. Soens le giassere a rivavo fin-a a la pian-a. Ij detrì che sti giassé a portavo dai mont a l'ha creà d'[[anfiteatro morénich]] dnans le duverture dle valade. As peul arconòssje intrand ant le vaj dla Dòira Rivaria e dla Deura Bàotia e ant le zòne dantorn al Lagh Magior e 'l Lagh d'Orta. == Stòria == * Lese la vos [[stòria dël Piemont]]. [[Figura:Chiesa Abbaziale di Staffarda dal Chiostro.jpg|miniatura|L'[[abadìa dë Stafarda]]]] Popolà fin-a dal [[Età dla pera|Neolìtich]], dòp ch'a son dësliasse ij giassé an àuta Pian-a 'd Pò, dël prim milenn aGC a l'é stàit ocupà daj [[Selt]], daj [[Ligurin]], daj [[Taurin]] e daj [[Salass]], che peui a saran sotmëttù daj Roman dël 220 aGC, ch'a l'han fondà 'd colònie 'me Augusta Taurinorum (Turin) e Eporedia ([[Ivrèja]]). Dòp la crisi dla part òvest dl'[[imperi roman|Imperi]] la region a l'é stàita leu dë scontr, invasion e conquiste d'[[Odoàcher]], dij [[Borgond]], dij [[Gòt]] (Sécol V dòp Crist), dij [[imperi Roman d'Orient|Bisantin]], dij [[Longobard]] (Sécol VI dòp Crist), dij [[Franch]] (773 dGC), guernand sèmper na certa independensa. La zòna a l'é stàita për la pì part unificà da [[Olderich Manfrèid]], dagià ch'a l'era spartìa an contà e marche, e Manfrèid a lassrà an ardità la [[marca 'd Turin]] e la [[marca d'Ivrèja]] al gënner [[Odon]] dij nòbij ëd Savòja, fieul d'[[Umbert Biancaman|Umbert I Biancaman]]. Ël process d'union al blason dij Savòja dle tère che ancheuj a constituisso ël Piemont a ampiegrà vàire sécoj. Prima as formran ëd comun-e independente, 'me [[Ast]], [[Lissandria]] e [[Savian]] (Sécol XII) e ëd fòrt marcheisà, 'me col ëd [[Marcheisà ëd Salusse|Salusse]] (Sécol XI) e col ëd [[Marcheisà ëd Monfrà|Monfrà]] (Sécol XII). [[Figura:Basilica di Superga (Turin).jpg|miniatura|La Basìlica 'd Superga|sinistra]]Apress, l'antervension ëd podent nòbij forest, 'me ij [[Viscont]] (Sécol XIV), a possran ancor ij Savòja vers ij mont d'òvest. La lòta fra ij [[Valois]] e j'[[Asborgh]] pr'ël contròl sla Pian-a 'd Pò e sl'Euròpa antrega dël sécol ch'a fa XVI a contrastrà ancor l'union dl'atual Piemont. Mach dòp la [[pas ëd Cateau-Cambrésis]] dël 1559 [[Emanuel Flibert I ëd Savòja]] e sòj sucessor a podran ancaminé a spantié 'l Piemont fin-a a soa definission col [[tratà d'Aachen dël 1748]]. [[Figura:Karte von den Staaten des Konigs von Sardinien - D.F. Sotzmann, Berlin, 1793 (Carta degli Stati del Re di Sardegna).jpg|miniatura|Ël Regn ëd Sardëgna dont a fasìa part ël Piemont]] Dòp ël perìod dla dominassion ëd [[Napoleon Bon-a-part]] (1798-1814), ël Piemont a l'ha torna fàit part dël [[Regn ëd Sardëgna]]. Dël 1861 a intra ant ël Regn d'Italia. Ant j'agn apress ël Piemont a sarà l'antissipador dij moment crìtich e dle transformassion sossiaj e conòmiche dl'Italia antrega, con ij siòpero dj'ovriè durant le guère mondiaj (dël 1917 e dël 1943), j'esperiense turinèise ëd [[Antonio Gramsci|Gramsci]] e [[Piero Gobetti|Gobet]] (ant j'agn 1020), l'intensa partissipassion a l'[[Arzistensa]] (1943-1945), l'industrialism arnovant d'[[Adriano Olivetti|Adrian Olivet]] (dj'agn 1950) e le lòte dl'[[otogn càud]] (1969). L'industrialisassion piemontèisa a l'é stàita amponenta: passand da la strutura agraria tradissional dël regn dij Savòja, fondà sël podèj dle class dij buròcrat, dj'aristocrat e dij bajet, a l'ha avù un moviment ëd modernisassion ancaminà col posson industrial dël goern ëd [[Camillo Benso, cont ëd Cavour|Cavour]] (1852-1861), fin-a a fiorì 'me un dij tre vèrtes dël triàngol industrial ch'a l'ha tirà la chërsùa conòmica dl'Italia a l'achit dël Neuv-sent. A son pa mancà, durant ël lest dësvlup, ij disechilibri fra la capital Turin, na potensa industrial, e le provinse dantorn, con na conomìa agraria ëd bon livel, ma sensa industria. Coasta-sì a l'é la rason dla granda diferensa fra le dimension ëd Turin (anviron un milion d'abitant) e ij sènter provinsaj (soens ëd gnanca 100 mila abitant). La [[FIAT]] a l'é stàita ëd sigura la companìa ch'a l'ha ablì 'n grand nùmer d'imigrà dal rest d'Italia dj'agn sinquanta e sessanta, causand ëd cangiament sossiaj e colturaj ancreus. Nopà a la fin dël sécol XX la conomìa e la sossietà piemontèisa a l'han ancaminà a decliné, le bòite e le marche pi famose a son soens nen stàit bon a afronté le dësfide dla [[globalisassion]] e al prinsipi dël sécol XXI ël Piemont a l'é trovasse ant na situassion ëd crisi conòmica e àuta disocupassion. == Sità e provinse == [[Figura:Piedmont Provinse.png|thumb|right|300px|Le provinse]] Ël Piemont a l'ha 7 provinse: * [[Ast]] ([[Provincia d'Ast|AT]]) * [[Biela]] ([[Provincia ëd Biela|BI]]) * [[Coni]] ([[Provincia ëd Coni|CN]]) * [[Lissandria]] ([[Provincia ëd Lissandria|AL]]) * [[Noara]] ([[Provincia ëd Noara|NO]]) * Verban-Cusi-Òssola ([[Provincia dël Verban-Cusi-Òssola|VB]]) * [[Vërsèj]] ([[Provincia ëd Vërsèj|VC]]) E un-a Sità Metropolitan-a * [[Turin]] ([[Sità metropolitan-a 'd Turin|TO]]) <br /> {|{{prettytable}} |+ Sità pì popolà dël Piemont: |- bgcolor="EFEFEF" !N° !Nom !Abitant !Provincia |- |1|| '''[[Turin]]'''|| 906.608 || [[Provincia ëd Turin|Turin]] |- |2|| '''[[Noara]]''' || 102.817|| [[Provincia ëd Noara|Noara]] |- |3|| '''[[Lissandria]]'''|| 91.593|| [[Provincia ëd Lissandria|Lissandria]] |- |4|| '''[[Ast]]''' || 73.734 || [[Provincia d'Ast|Ast]] |- |5|| [[Moncalé]] || 55.059 || [[Provincia ëd Turin|Turin]] |- |6|| '''[[Coni]]''' || 54.914 || [[Provincia ëd Coni|Coni]] |- |7|| [[Rìvole]] || 50.694 || [[Provincia ëd Turin|Turin]] |- |8|| [[Colegn]] || 50.054 || [[Provincia ëd Turin|Turin]] |- |9|| [[Ël Niclin]] || 48.297 || [[Provincia ëd Turin|Turin]] |- |10|| [[Seto|Seto Turinèis]] || 47.000 || [[Provincia ëd Turin|Turin]] |} == Conomìa == Ël Piemont a l'é na region con tradission industrial. La fàbrica pì amportanta a l'é la [[FIAT]].<br /> Importanta a l'é ëdcò l'agricoltura ([[ris]], melia, [[gran]] e biarava). Grand importansa a l'ha la coltivassion dla vis ant le colin-e dle Langhe, dël Roé, dël Monfrà e 'd l'Àut Noarèis për la produssion ëd [[vin]]. == Aministrassion == *[[Lista dij pressident dla Region Piemont]] L'atual pressident dla Region a l'é Alberto Cirio (dal 6 giugn 2019). == Lenga == La lenga pì parlà a l'é l'italian. Àutre lenghe parlà son ël [[lenga piemontèisa|piemontèis]], l'[[lenga ossitan-a|ossitan]], ël [[lenga franch-provensal|franch-provensal]], ël [[lenga Walser|walser]] e 'l [[Lenga sinto|sinto]]. Ancheuj ëdcò ël [[lenga romen-a|romen]], l'[[Lenga aràbica|àrabo]], l'[[Lenghe albanèise|albanèis]] e àutre lenghe a son parlà da j'imigrà. Ossitan, fransèis, franch-provensal e walser a son stàite arconossùe tanme lenghe ''minoritarie'' dël Piemont da la lej nassional n. 482 dël 15 dzèmber 1999, con la possibilità dle comun-e ëd diciaré sua àrea lenghìstica për podèj sfruté j'avantagi dla lej. La [[lenga piemontèisa]] a l'é comsëssìa tutelà da la [http://www.regione.piemonte.it/patrimonio_ling/normativa/dwd/regionale/lr_26_90.pdf lej 10 d'avril 1990, n. 26] che a la buta a pari 'd cole tutelà da la normativa nassional. A resta nen tutelà la lenga dla minoransa dij [[sinto]], ij [[sìngher]] piemontèis che da squasi 500 agn a son part ëd la stòria dla region e dont lenga a l'ha pijait vàire element da piemontèis e [[lenga fransèisa|fransèis]]. [[Provincia ëd Turin]]: Franch-provensal - 45 Comun-e {| width='100%' | |- valign='top' | colspan='4' | * [[Ala]] * [[Alpëtte]] * [[Balme]] * [[Cantòira]] * [[Carema]] * [[Castagnòle (TO)|Castagnòle]] * [[Céres]] * [[Ceresòle|Ceresòle Real]] * [[Cialambèrt]] * [[Cianoch]] * [[Coasseul]] | colspan='4' | * [[Coasse]] * [[Condòve]] * [[Cheuri]] * [[Frassinèj]] * [[Germagnan]] * [[Giajon]] * [[Giaven]] * [[Gravere]] * [[Grosscaval]] * [[Ingri]] * [[Lans]] | colspan='4' | * [[Lemie]] * [[Locan-a]] * [[Matie]] * [[Meana]] * [[Mesnil]] * [[Mompantè]] * [[Monasté ëd Lans]] * [[Monsnis]] * [[Noasca]] * [[Novalèisa]] * [[Psinaj]] | colspan='4' | * [[Pont Canavèis]] * [[Ribordon]] * [[Ronch (TO)|Ronch]] * [[Rubian-a]] * [[Sparon]] * [[Susa]]* * [[Tràves]] * [[Ussèj]] * [[Valgiòje]] * [[Valprà]] * [[Venàus]] * [[Viù]] |} (*) 1 Comun-a ch'a l'ha deliberà d'aparten-e ëdcò a la minoransa lenghìstica fransèisa. Ossitan - 35 Comun-e {| width='100%' | |- valign='top' | colspan='4' | * [[Angreugna]]* * [[Bardonecia]] * [[Beubi]] * * [[Cesan-a]] * [[Cimon]] * [[Clavier]] * [[Isìles]] * [[Fenestrele]]* * [[L'Invers ëd Pinasca]]* | colspan='4' | * [[Luserna]]* * [[Lusernëtta]] * [[Massel]] * [[Ols]]* * [[Perosa]]* * [[Pré]]* * [[Pinasca]]* * [[Pomaret]]* | colspan='4' | * [[Pòrte]] * [[Pragelà]] * [[Praly]] * [[Pramòl]]* * [[Prarostin]] * [[Rorà]] * [[Rore]]* * [[Salbertrand]] | colspan='4' | * [[Sansa]] * [[San German Chison]]* * [[San Second (TO)|San Second]] * [[Sauze 'd Cesan-a]] * [[Sauze d'Ols]] * [[Sestrier]] * [[La Tor dël Pélis]]* * [[Usseu]]* * [[Ël Vilar Pélis]]* * [[Ël Vilar ëd Perosa]]* |} (*) 18 Comun-e ch'a l'han deliberà d'aparten-e ëdcò a la minoransa lenghìstica fransèisa. [[Provincia ëd Coni]] Ossitan - 71 Comun-e {| width='100%' | |- valign='top' | colspan='4' | * [[Aison]] * [[Arburent]] * [[Argentera]] * [[Assèj]] * [[Barge]] * [[Bërnes]] * [[Beuves]] * [[Blin]] * [[Ël Borgh San Dalmass]] * [[Briga Auta]] * [[Brondel]] * [[Caraj]] * [[Cartignan]] * [[Casteldelfin]] * [[Castlar]] * [[Castelmagn]] * [[Cianeus]] * [[La Ciusa]] | colspan='4' | * [[Crisseul]] * [[Demont]] * [[Droné]] * [[Elva]] * [[Entràive]] * [[Envìe]] * [[Frabosa Sotana]] * [[Frabosa Sovrana]] * [[Frasso]] * [[Gajòla]] * [[Gambasca]] * [[Isasca]] * [[Limon]] * [[Macra]] * [[La Marmo]] * [[Ël Mél]] * [[Mojòla]] * [[Montmal]] | colspan='4' | * [[Montross]] * [[Onsin]] * [[Ormea]] * [[Ostan-a]] * [[Paisan-a]] * [[Peiropurch]] * [[Pontcianal]] * [[Povragn]] * [[Pradléves|Pra dj'Eve]] * [[Prass]] * [[Revel]] * [[Ritan-a]] * [[Roas-cia]] * [[Robilant]] * [[Rocafòrt]] * [[Rocasparvera]] * [[Rocavion]] * [[La Ròcia ëd Droné]] | colspan='4' | * [[Sambuch]] * [[San Damian Macra]] * [[Sanfront]] * [[San Pèire]] * [[Sele ëd Macra]] * [[Servasca]] * [[Stròp]] * [[Vaudiè]] * [[Valgran-a]] * [[Valmala]] * [[Valàuria]] * [[Venasca]] * [[Vërnant]] * [[Vigneul]] * [[Vilaneuva dël Mondvì]] * [[Ël Vilar San Costans]] * [[Vinaj]] |} [[Provincia ëd Vërsèj]] Walser - 6 Comun-e {| width='100%' | |- valign='top' | colspan='3' | * [[Alagna]] * [[Carcòfo]] | colspan='3' | * [[Rimasch]] * [[Rimela]] | colspan='3' | * [[Rima (Valsesia)|Rima]] * [[La Riva]] |} [[Provincia dël Verban-Cusi-Òssola]]: Walser - 6 Comun-e {| width='100%' | |- valign='top' | colspan='3' | * [[Bascén]] * [[Formassa]] | colspan='3' | * [[Macugnaga]] * [[Ornavass]] | colspan='3' | * [[Premia]] * [[Valstron-a]] |} Con la Lej Regional 10 avril 1990, n. 26, ël Piemont a arconoss quatr lenghe stòriche presente an Piemont: piemontèis, ossitan, franch-provensal e walser. Dòp, ël consej regional, a l'ha aprovà la lej regional 17 giugn 1997, n.37 ch'a l'ha fàit quàich modìfica a la L.R. 26/90, rinforsand l'idèja dla lenga coma utiss fondamental për la chërsùa e lë scambi tra colture diferente. == Lese ëdcò == * [[Lenga piemontèisa]] == Anliure esterne == {{Interprogetto}} * [https://web.archive.org/web/20110225110327/http://www.regione.piemonte.it/ Sit istitussional] {{Fin}} [[Categorìa:Piemont| ]] p1cjkddcst3ldjakz37a6q3m435rpcf 0 12124 889752 884226 2026-10-29T23:08:26Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 889752 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Map_of_province_of_Perugia_(region_Umbria,_Italy).svg|thumb|La provinsa 'd Perugia ant l'Umbria]] La '''Provincia ëd Perugia''' a l'é na provinsa italian-a an [[Umbria]] e a comprend '''59 comun'''. A l'ha na surfassa ëd '''6.334 km²''' e a conta anviron '''632.420 abitant''' (stime agiornà). Sò capleugh a l'é la sità 'd [[Perugia]]. === Geografia === La provinsa a së stend ant la part setentrional e sentral dl'Umbria, na region a caraterìstiche montagnose e colinose. A l'ha 'n teritòri motobin varià, ch'a comprend na part dël Lagh Trasimen (ël pì grand lagh dl'Italia sentral peninsular), la Val Tiberin-a e dle zone montagnose dj'Apenin. A confin-a a '''nòrd''' e a '''est''' con le [[Marche]] (provinse ëd [[Provincia ëd Pésaro-Urbin|Pésaro-Urbin]], [[Provincia d'Ancon-a|Ancon-a]], [[Provincia ëd Macerà|Macerà]] e [[Provincia d'Àscoli Picèn|Àscoli Picèn]]), a '''sud''' con la [[Provincia ëd Terni]] e 'l [[Lassio]] ([[Provincia ëd Rieti]]), a '''òvest''' con la [[Toscan-a]] (provinse ëd [[Provincia ëd Sien-a|Sien-a]] e [[Provincia d'Aress|Aress]]). === Paisagi === La provinsa a l'é caraterisà da 'd colin-e coverte d'uliv, da bòsch ëd rol e da pian-e coltivà. Ij còrs d'eva prinsipaj a son ël fium '''Tevere''', ch'a traversa la provinsa da nòrd a sud, e sò afluent '''Chiascio'''. A-i son 'dcò vàire sorgiss d'eva mineral. === Stòria === Ël teritòri dla provinsa a l'ha 'd reis antichìssime, abità fin da l'Età dël Fer. A l'era la tèra dj''''Etrusch''' e d'apress dij '''Roman'''. An época medieval, Perugia a l'é dventà na comun-a lìbera amportanta e a l'ha estendù sò contròl an sla region. La creassion dla provinsa coma ent aministrativ modern a armonta al '''1860''', dòp l'unificassion italian-a. Ant j'agn, a l'ha ancorporà 'd teritòri ch'a j'ero stàit ëd lë Stat Pontifici. === Aministrassion === Ël President dla Provincia a l'é stàit '''Marco Vinicio Guasticchi''' (dal 8/06/2009 al 2022). Al di d'ancheuj, la provinsa a l'é aministrà da un President e da un Consèj provinsial. A l'ha sede a Perugia, ant ël '''Palass ëd la Provinsa'''. === Comun prinsipaj === Oltra a Perugia, àutre comun-e amportante a son: * [[Foligno]] – sènter industrial e comersial ant la pian-a. * [[Città di Castello]] – ant la Val Tiberina, con n'architetura medieval. * [[Assisi]] – sità santuari famosa për ël San Fransesch, patrimòni UNESCO. * [[Spoleto]] – sità d'art e dë spetàcol, famosa për sò Festival dij Doi Mond. * [[Gubbio]] – sità medieval bin conservà ai pé dl'Apenin. === Economìa === L'economìa dla provinsa as basa dzortut ansima a: * '''Agricoltura''': produssion d''''uliva''' (e d'euli d'uliva special, con vàire DOP), '''vin''' (famos a l'é 'l Montefalco Sagrantino), '''trìfole'''. * '''Industria''': a-i é 'n setor ant la val dël Tevere e ant ël Perugin, con asiende alimentar, téssij e mecàniche. * '''Artisanà''': lavorassion dël fer, dël bòsch, dla siràmica e dla pel. * '''Turism''': motobin amportant grassie a le sità d'art (Assisi, Perugia, Gubbio, Spoleto), a la natura e a le tradission gastronòmiche. === Coltura e tradission === La provinsa a l'é famosa për soe manifestassion stòriche, com la '''Corsa dij Ceri''' a Gubbio, la '''Giostra dla Quintana''' a Foligno e 'l '''Festival ëd Spoleto'''. La Università për jë Strangé ëd Perugia a atira dë student da tut ël mond. La gastronomìa a l'ha 'd piàt tipich com la ''torta al testo'', la ''porchetta'' e ij prodòt a base 'd trìfole. === Traspòrt === La provinsa a l'é servìa da: * '''Autostrà''': l'A1 (Milan-Nàpoli) a traversa la provinsa; la superstrà E45 a colega Perugia a Cesena. * '''Ferovìe''': linie prinsipaj Firense-Roma e Adriàtica. * '''Aeropòrt''': l'Aeropòrt Sant'Egidio ëd Perugia, con vòl nassional e anternassional. === Anliure esterne === * [https://web.archive.org/web/20160125132917/http://www.provincia.perugia.it/ Sit istitussional dla Provincia ëd Perugia] {{Fin}} [[Categorìa:Umbria]] [[Categorìa:Provinse d'Italia|Perugia]] cdrhuiny3b9hog39rzf1e7t3l361iax 0 14239 889751 832411 2026-10-29T23:08:09Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 889751 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} La '''Provincia ëd Génoa''' a l'era an [[Liguria]] e a comprendìa [[:Categorìa:Comun dla provincia ëd Génoa|67 comun]].<br /> A l'ha via na superfis ëd 1.838 km² e a contava 887.094 abitant.<br /> Sò capleugh a l'éra [[Génoa]]. N'tël 2015 l'e mnuita na "Sità Metropolitan-a" == Geografìa == A confinava òvest con la [[provincia ëd Savon-a]], a nòrd con ël [[Piemont]] ([[provincia ëd Lissandria]]) e l'[[Emilia-Romagna]] (provinse ëd [[Provincia ëd Piasensa|Piasensa]] e [[Provincia ëd Parma|Parma]]), a est con la [[provincia dla Spessia]]. A l'é bagnà a sud dal [[Mar Lìgure]]. == Aministrassion == L' Ultim President dla Provincia elet dai sitadin a l'é stait Alessandro Repetto == Anliure esterne == * [https://web.archive.org/web/20060825034601/http://www.provincia.genova.it/ Sit istitussional] {{Fin}} [[Categorìa:Liguria]] [[Categorìa:Provinse d'Italia|Genoa]] owst6me8n7k42ktajvj42r19kqvxp6y 0 14813 889750 731073 2026-10-29T23:07:39Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 889750 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} La '''Provincia d'Aress''' a l'é an [[Toscan-a]] e a comprend 39 comun.<br /> A l'ha na surfassa ëd 3.235 km² e a conta 333.385 abitant.<br /> Sò capleugh a l'é [[Aress]]. == Geografìa == A confin-a a nòrd con l'[[Emilia-Romagna]] ([[provincia ëd Forlì-Cesen-a]]), a nòrd-est con le [[Marche]] ([[provincia ëd Pésaro-Urbin]]), a est con l'[[Umbria]] ([[provincia ëd Perugia]]), a sud-òvest con la [[provincia ëd Sien-a]] e a nòrd-òvest con la [[provincia ëd Firense]]. == Aministrassion == Ël President dla Provincia a l'é Roberto Vasai (dal 22/06/2009). == Anliure esterne == * [https://web.archive.org/web/20110226081219/http://provincia.arezzo.it/ Sit istitussional] {{Fin}} [[Categorìa:Toscan-a]] [[Categorìa:Provinse d'Italia|Aress]] b8atllaurh9idpfed0uy690fmq6vsm3 0 19239 889748 864363 2026-10-29T22:36:08Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 889748 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Montevideo Panorama.jpg|550px|center]] <br /> {{Stamp:Comun |nomComun = Montevideo |stat = URY |latitudineGrad = 34 |latitudineMinut = 54 |latitudineSecond = 21.06 |latitudinNS = S |longitudineGrad = 56 |longitudineMinut = 11 |longitudineSecond = 29.04 |longitudinEO = O |autëssa = 43 |superficie = 525,54 |abitant = 1.338.408 |ann = 2009 }} '''Montevideo''' a l'é la capital dl'[[Uruguay]]. A conta anviron 1.350.000 abitant. == Sità gemelà == Montevideo a l'é gemelà con: * [[Figura:Flag of Spain.svg|20px]] [[Barslon-a]], [[Spagna]] * [[Figura:Flag of Colombia.svg|20px]] [[Bogotà]], [[Colombia]] * [[Figura:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Buenos Aires]], [[Argentin-a]] * [[Figura:Flag of Spain.svg|20px]] [[Cádiz]], [[Spagna]] * [[Figura:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Curitiba]], [[Brasil]] * [[Figura:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[La Plata]], [[Argentina]] * [[Figura:Flag of Spain.svg|20px]] [[Madrid]], [[Spagna]] * [[Figura:Flag of the United States.svg|20px]] [[Miami]], [[Stat Unì d'América]] * [[Figura:Flag of the United States.svg|20px]] [[Montevideo ( Minnesota)|Montevideo]], [[Stat Unì d'América]] * [[Figura:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Qingdao]], [[Cin-a]] * [[Figura:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Québec (sità)|Québec]], [[Canadà]] * [[Figura:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Rosario]], [[Argentin-a]] * [[Figura:Flag of Russia.svg|border|.svg|20px]] [[San Peroborgh]], [[Russia]] == Anliure esterne == * [https://web.archive.org/web/20110421000932/http://www.montevideo.gub.uy/ Sit istitussional] {{Fin}} [[Categorìa:Montevideo| ]] lqgsc2ct5ttga0g3lswii9sxzpxo0fs 0 44305 889747 740067 2026-10-29T20:55:12Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 889747 wikitext text/x-wiki <!--'''La Valle Agordina'''--> {{Prinsipi}} '''La Valle Agordina''' a l’é na comun-a ëd la [[Provincia ëd Belun|provinsa ëd Belun]]. ==Region aministrativa== [[Véneto]]. ==Sit istitussional== * https://web.archive.org/web/20190930223253/http://www.la/ Valle Agordina.comune.it {{Fin}} [[Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun]] 70zsnxg2f5jcmux3nc6b2nud3svff4q 0 56457 889746 821257 2026-10-29T19:56:58Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 889746 wikitext text/x-wiki <!--'''Concepción'''--> {{Prinsipi}} [[Figura:Coat of arms of Concepcion, Chile.svg|right|140px]] '''Concepción''' a l'é na sità dël [[Cile]] e 'l capleugh dla Region [[Bío-Bío]] e dl'omònima provincia. A conta 216.061 abitant ([[2002]]). A fa part ëd [[Gran Concepción]]. == Stòria == La fondassion ëd la sità a l'é daità al 1550 dCG. == Geografìa == A l’é bagnà dal [[Rio Bío-Bío]]. Soa zòna oraria a l'é 4 ore a òvest dël meridian ëd [[Greenwich]]. == Clima == Ël clima an ''Concepción'' a l'é 'd tipo oceànich. == Galarìa fotografica == <gallery perrow=4> File:Arco de Medicina UdeC.jpg| File:Moderno Edificio en Concepción.jpg| File:Desembocadura del Biobío.jpg| File:Ex Catedral de Concepción.jpg| File:Biobus01.jpg| File:Hotel El Araucano.JPG| File:Plaza de Armas Concepción.jpg| </gallery> == Stra amportante == L'''Avenida O'Higgins'' a l'é na stra amportanta ëd ''Concepción''. == Educassion == Concepción a l'ha 5 [[università]]. === Università === * [[Università dël Bío-Bío]] * [[Università ëd Concepción]] * [[Universidad Católica de la Santísima Concepción (Cile)|Universidad Católica de la Santísima Concepción]] * [[Università San Sebastian (Cile)|Università San Sebastian]] * [[Universidad del Desarrollo (Cile)|Universidad del Desarrollo]] == Aministrassion == Ël sìndich a l'é [[Álvaro Ortiz Vera]] (dal 2012). == Sità binele == Concepción a l’é binelà con: * [[Figura:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Cascavel]], [[Brasil]] * [[Figura:Flag of Ecuador.svg|20px]] [[Cuenca]], [[Ecuador]] * [[Figura:Flag of Ecuador.svg|20px]] [[Guayaquil]], Ecuador * [[Figura:Flag of Palestine.svg|20px]] [[Betlem]], [[Palestin-a (ANP)|Palestin-a]] * [[Figura:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Auckland]], [[Neuva Zelanda]] * [[Figura:Flag of Mexico.svg|20px]] [[Monterrey]], [[Méssich]] * [[Figura:Flag of Argentina.svg|20px]] [[La Plata]], [[Argentin-a]] == Lese ëdcò == * [[Gran Concepción]] == Arferiment == === Bibliografìa === * John Milton Nickles, Marie Siegrist (1965) ''Bibliography and Index of Geology Exclusive of North America'', Geological Society of America, volum 28 * Ida Stevenson Weldon Vernon (1969) ''Pedro de Valdivia, Conquistador of Chile'', Greenwood Press === Anliure esterne === * [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Sit istitussional] (an [[lenga spagneula|ëspagneul]]) {{Fin}} [[Categorìa:Sità ëd Cile]] qa8k1alx1ax4o3b91u45wyktrduldr5 0 110226 889745 881125 2026-10-29T19:38:32Z R. Henrik Nilsson 27935 Figura : Late 20th century EGMA Botanika G45 40W 240V E27 pale purple incandescent light bulb.jpg | thumb | Lampadin-a a incandessensa 889745 wikitext text/x-wiki [[Figura:Late 20th century EGMA Botanika G45 40W 240V E27 pale purple incandescent light bulb.jpg|thumb|Lampadin-a a incandessensa]] La '''lampadin-a a incandessensa''' a l'é un dispositiv ëd luminosità ch'a produv lus an fasend passé na corent elétrica travers un filament ëd tungsten, fin a portelo a n'àuta temperatura (incandessensa). Stòria ch'a domina l'iluminassion dël sécol XX, ma a l'é stàita gradualmente sostituìa da tecnologìe pì efissente com ij LED e le làmpade fluoressent. Soa produssion a l'é limità o proibìa an vàire pais për motiv energétich. == Stòria == Ij prim esperiment con l'incandessensa elétrica a armonto a [[Humphry Davy]], ch'a l'ha dëmostrà l'efet dël 1802 con na "lampada a arch". Ant ël 1879, [[Thomas Edison]] e [[Joseph Swan]] a l'han ësvilupà separà ij prim modèj pràtich ëd làmpade a incandessensa con filament ëd carbon. Edison a l'ha otnù un [[brevet]] ant jë Stat Unì, ma la dìsputa con Swan a l'é finìa con la creassion ëd na società conossùa com "Edison & Swan". Ant ël 1910, [[William David Coolidge]] a l'ha anventà ël filament ëd tungsten, pì durèivol. Dòp l'agn 2010, vàire nassion a l'han bandì soa vendita për sò bass efissiensa energética. == Classificassion == Ij tipo prinsipaj ëd lampadin-e a incandessensa a son: === Për forma === * '''A19''': Forma clàssica "a pruss". * '''Glòbo''': Sférica, për but decorativ. * '''Tubolar''': Longa e cita, për aplicassion speciaj. === Për tension === * '''110-120V''': Standard ant le rèj domèstiche. * '''220-240V''': Për pais con rèj a àuta tension. === Për base === * '''Edison (E26/E27)''': Base a vis àutor. * '''Bayonet (B22)''': Base a fissura, comun an Euròpa. === Làmpade alògen === Na variant pì efissient, con gas alògen ch'a riduv ël calor dël filament. {| class="wikitable" |+ '''Tàula dij tipo prinsipaj''' ! Tipo ! Caraterìstiche ! Aplicassion |+ | A19 | Forma tradissional | Iluminassion general |+ | Alògen | Lus bianca, pì efissient | Far ëd viture, negòssi |+ | Tubolar | Dimension cita | Frigo, forn |} == Aplicassion == Le lampadin-e a incandessensa a j'ero dovrà ant: * '''Ca e ufissi''': Ambient ëd travaj e residensiaj. * '''Traspòrt''': Far vej ëd viture e biciclëtte. * '''Decorassion''': Luminarie natalissie e lampadari antich * '''Spetàcoj''': Projetor cinematogràfich stòrich. == Amportansa == Le lampadin-e a incandessensa a l'han trasformà la società, përmëttend ël travaj e la vita social ëd neuit. Tutun, a consumo fin al 90% d'energìa an calor (përdùa) e mach ël 10% an lus. Sòn a l'ha portà a legislassion për sostituìe con tecnologie pì verd. Malgré sòn, a son ëstàite un sìmbol ëd l'inovassion otocentesca. == Arferiment == * Edison, T. A. (1880). ''[https://patents.google.com/patent/US223898 Brevet ëd la lampadin-a a incandessensa]''. * Friedel, R. (1986). ''Edison's Electric Light: Biography of an Invention''. Rutgers University Press. * [[EPA]] (2010). ''[https://www.epa.gov/energy-star-lamps Linee guida su l'efissiensa energética]''. == Vos corelà == * [[Lampada LED]] * [[Lampada fluoressent]] * [[Thomas Edison]] * [[Energìa elétrica]] [[Categorìa:Eletricità]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] tw0p8zc1dhw3fy3kg4ab5ipwukxjpjn