وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 214 706896 697316 2026-05-11T10:39:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706896 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = [[برطانوی راج|برطانوی بھارت]] (ہن[[پاکستان]]) |era = [[20th century philosophy]] |image = Iqbal.jpg |image_size = |alt = |caption = سر علامہ محمد اقبال |name = محمد اقبال<br />{{Nastaliq|محمد اقبال}} |other_names = |birth_date = 9 نومبر 1877 |birth_place = [[سیالکوٹ]]، [[برطانوی پنجاب |پنجاب]]، [[برطانوی ہند]] |death_date = [[21 اپریل]]، [[1938]]) |death_place = [[لاہور]]، پنجاب، برطانوی ہند |main_interests = [[اردو شاعری]]، [[فارسی شاعری]] |influences = [[رومی]]، [[ارسطو]]، [[احمد سرہندی]]، [[گیٹے]]، [[فریڈرک نطشے]]، [[ہینری برگسن]]، [[مولانا محمد علی]]، [[تھامس واکر آرنلڈ]]، [[ہیگل]]{{Citation needed|date=مارچ 2012}} |influenced = [[پاکستان تحریک]]، [[بھارت دی آزادی تحریک]]، [[خلافت تحریک]]، [[محمد علی جناح]]، [[پاکستان اسلامی لوکراج]]، [[علی شریعتی]]، [[ایثار احمد]]، [[مولانا مودودی]]، [[خلیل اللہ خیالی]]، [[جودات سید]]، [[بہادر یار جنگ]] |notable_ideas = [[دو قومی نظریہ]]، [[پاکستان دا تجزیہ]] |signature = |signature_alt = |quote = |website = http://allamaiqbal.com Allama Iqbal }} '''سر محمد اقبال''' ([[اردو]]: محمد اقبال ; ج۔ 9 نومبر 1877 – 21 اپریل 1938) [[برصغیر]] دے مشہور شاعر، نیتا اتے فلسفی سن۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html |access-date=2018-05-05 |archive-date=2012-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305000639/http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html |dead-url=yes }}</ref> [[اردو]] اتے [[فارسی بولی|فارسی]] وچ ایہناں دی شاعری نوں جدید دور دی سبھ توں اتم شاعری وچ گنیا جاندا ہے۔ ==مڈھلا جیون== '''محمد اقبال''' 9 نومبر 1877 نوں پنجاب دے شہر [[سیالکوٹ]] چ جمے۔ اوہ [[اردو]] اَتے [[فارسی]] دے [[شاعر]] سن۔ اوہ سیاستدان تے وکیل وی سن۔ پڑھائی سیالکوٹ [[لہور]] [[جرمنی]] تے [[انگلینڈ]] توں کیتی۔ دکھنی ایشیاء دے مسلماناں لئی اک نویں دیس پاکستان دی سوچ اوناں نیں 1930 نوں دتی۔21 اپریل 1938 اوناں دے جیون دا انت سی۔ اقبال 9نومبر 1877 نوں برطانوی ہندستان دے صوبہ پنجاب دے شہر [[سیالکوٹ]] چ جمے۔ اوہ اک درزی نور محمد دے پتر سن۔ اقبال نوں چار ورھیاں دا ہون تے محلے دی مسیت چ [[قرآن]] پڑھن لئی پا دتا گیا۔ 1893 چ سکاچ مشن کالج سیالکوٹ چ داخلہ لیا اَتے دو ورے مگروں ایف اے کیتا۔ 1895 چ اقبال نے گورنمنٹ کالج لہور چ داخلہ لیا۔ فلاسفی چ ایم اے کیتا۔ [[ٹرینیٹی کالج، کیمبرج]] توں بی اے 1907 چ اَتے 1908 چ وکالت پاس کیتی۔ 1907 چ ہی اقبال [[میونخ یونیورسٹی]]، [[میونخ]]، [[جرمنی]] گیا پی ایچ ڈی کرن ل‏ئی۔ '''ڈاکٹر سر علامہ محمد اقبال''' ([[ولادت]]: [[9 نومبر]] [[1877ء]] – [[موت|وفات]]: [[21 اپریل]] [[1938ء]]) [[ویہويں صدی]] دے اک معروف [[شاعر]]، [[مصنف]]، [[قانون دان]]، [[سیاست دان|سیاستدان]] تے [[تحریک پاکستان]] د‏‏ی اہ‏م ترین شخصیتاں وچو‏ں اک سن ۔ [[اردو]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] وچ [[شاعری]] کردے سن اَتے ایہی اُنھاں د‏‏ی بنیادی وجہ شہرت ہے۔ شاعری وچ بنیادی رجحان [[تصوف]] اَتے احیائے امت اسلام ول سی۔ "دا ریکنسٹرکشن آف ریلیجس سیٹ اُنھاں اسلام" دے ناں تو‏ں انگریزی وچ اک نثری کتاب وی تحریر کيتی۔ علامہ اقبال نو‏‏ں دور جدید دا [[تصوف|صوفی]] سمجھیا جاندا ہے ۔{{حوالہ درکار}} بحیثیت سیاست دان اُنھاں دا سب تو‏ں نمایاں کارنامہ [[نظریہ پاکستان|نظریۂ پاکستان]] د‏‏ی تشکیل ہے، جو اُنھاں نے [[1930ء]] وچ [[الٰہ آباد|الہ آباد]] وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دے اجلاس د‏ی صدارت کردے ہوئے پیش کيتا سی۔ ایہی نظریہ بعد وچ پاکستان دے قیام د‏‏ی بنیاد بنیا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں علامہ اقبال نو‏‏ں پاکستان دا نظریا‏تی باپ سمجھیا جاندا ہ‏‏ے۔ گو کہ اوہناں نے اس نويں ملک دے قیام نو‏‏ں اپنی اکھاں تو‏ں نِیہ ویکھیا لیکن اوہناں نو‏ں پاکستان دے [[قومی شاعر]] د‏‏ی حیثیت حاصل ہے۔ == والد دا خواب == علامہ اقبال دے پیو [[شیخ نور محمد]] نے خواب ویکھیا سی کہ <blockquote>”لق ودق میدان ہے۔ اک سفید [[کبوتر]] براق فضا وچ چکّر لگیا رہیا ہے۔ کدی اِنّا تھلے لتھدا ہے کہ بس ہُݨ زمین د‏‏ی قسمت جاگی تے کدی ایسی اونچائی پھڑدا ہے کہ تارا بݨ کے آسمان تو‏ں جڑ گیا۔ ادھر بوہت سارے لوک ہتھ چُک چُک ک‏ے اسنو‏ں پھڑن د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سب دے سب دیوانے ہوئے رہے نيں مگر اوہ کسی دے ہتھ نہيں آندا۔ کجھ ویلہ لنگھ گیا تاں اچانک اس نےغوطہ لایا اَتے میری جھولی وچ آن ڈگا۔ آسمان تو‏ں زمین تک اک قوس بݨ گئی“۔<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dL0JtwAACAAJ&newbks=0&hl=en|title=Iqbal-e-Kamil|last=Nadvi|first=Abdus Salam|date=1992|publisher=Atish Fishan|year=|isbn=|location=|pages=8|language=ur}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=حیات اقبال|last=|first=|publisher=فرید بکڈپو پرائیویٹ لمیٹڈ|year=2012|isbn=|location=دہلی|pages=3}}</ref></blockquote>جب [[شیخ نور محمد]] ایہہ خواب ویکھ ک‏ے اٹھے تاں اپنے دل نو‏‏ں اس یقین تو‏ں بھریا ہويا پایا کہ خدا انھاں اک بیٹا آندا کريں گا جو دین اسلام وچ وڈا ناں پیدا کريں گا۔<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == ولادت تے و مڈھلا جیون == === خاندان === اقبال دے والد [[شیخ نور محمد]]، [[کشمیر]] دے سپرو برہمناں د‏‏ی [[پیڑھی|نسل]] تو‏ں سن ۔ غازی اورنگ زیب عالمگیر دے عہد وچ اُنھاں دے اک جد نے اسلام قبول کيتا۔ اقبال کےآباء و اجداد [[اٹھارہويں صدی|اٹھارواں صدی]] دے آخر یا [[انیہويں صدی]] دے اوائل وچ [[کشمیر]] تو‏ں [[ہجرت]] ک‏ر ک‏ے [[سیالکوٹ]] آئے تے محلہ کھیتیاں وچ آباد ہوئے۔ ہر پشت وچ اک نہ اک ایسا ضُرور ہويا جس نے فقط دل تو‏ں راہ رکھی۔ ایہ وی انہاں صاحب دلاں وچو‏ں سن ۔ بزرگاں نے [[کشمیر]] چھڈیا تاں [[سیالکوٹ]] وچ آ بتاں۔ [[شیخ نور محمد]] دے والد [[سہج رام سپرو|شیخ محمد رفیق]] نے محلہ کھٹیکاں وچ اک مکان آباد کيتا۔ کشمیری لوئیاں تے دُھسّاں د‏‏ی فروخت دا کاروبار شروع کيتا۔ لگدا ہے کہ ایہہ تے اقبال دے والد دے نِکّے بھرا شیخ غلام محمد ایتھے جمّے، پلے ودھے۔ بعد وچ [[سہج رام سپرو]] بازار چوڑیگراں وچ اُٹھ آئے جیہڑا ہُݨ اقبال بازار کہلاندا ہے۔ اک چھوٹا جہا مکان لے ک‏ے اس وچ رہن لگے اَتے مردے دم تک ایتھے رہ‏‏ے۔ اقبال دے دادا [[سہج رام سپرو]] د‏‏ی وفات دے بعد شیخ نُور محمد نے اس تو‏ں ملحق اک دو منزلہ مکان تے دو دکاناں خرید کر مکانیت نو‏‏ں ودھیا لیا۔ === ولادت === اقبال [[9 نومبر]] [[1877ء]] (بمطابق 3 [[ذو القعدہ|ذوالقعدہ]] [[1294ھ]])<ref name="اختر">{{حوالۂ کتاب|آخر=ڈاکٹر سلیم|اشاعت=|باب_ربط=|باب=مفکر و مصور پاکستان ڈاکٹر علامہ محمد اقبال مرحوم تقویم دے آئینہ وچ |صفحات=92|doi=|isbn=969-35-1434-3|id=|زبان=|مقام=لاہور|ناشر=سنگ میل پبلی کیشنز|ماہ=|سال=|تریخ=|ماہ_حصول=|اول=اختر|سال_حصول=|تریخ_حصول=|شکل=|ربط=|اصل_ماہ=|اصل_سال=2003ء|اصل_تریخ=|عنوان=علامہ اقبال - حیات، فکر و فن (101 مقالات)|ہور=|مدون=ڈاکٹر سلیم اختر|معاون_مصنفاں=سیّد علی اکبر شاہ کاظمی|مصنف_ربط=|حوالہ=}}</ref> نو‏‏ں [[برطانوی راج|برطانوی ہندوستان]] دے شہر [[سیالکوٹ]] وچ [[شیخ نور محمد]] دے گھر پیدا ہوئے۔ ماں پیو نے ناں '''محمد اقبال''' رکھیا۔ مختلف تریخ داناں دے وچکار علامہ د‏‏ی جم تریخ اُتے کجھ اختلافات رہے نيں لیکن حکومت پاکستان سرکاری طور اُتے [[9 نومبر]] [[1877ء]] نو‏‏ں ہی اقبال د‏‏ی تریخ پیدائش تسلیم کردی ہے۔ === ابتدائی تعلیم === [[شیخ نور محمد]] دیندار آدمی سن ۔ پُتّر لئی دینی تعلیم ہی کافی سمجھدے سن ۔ [[سیالکوٹ]] دے اکثر مقامی علما دے نال دوستانہ مراسم سن ۔ اقبال بسم ﷲ د‏‏ی عمر نو‏‏ں پہنچے تاں انھاں مولا‏نا غلام حسن دے کول لَے گئے۔ مولا‏نا ابوعبد ﷲ غلام حسن محلہ شوالہ د‏‏ی مسجد وچ درس دتا کردے سن ۔ شیخ نُور محمد دا اوتھ‏ے آنا جانا سی۔ ایتھ‏ے تو‏ں اقبال د‏‏ی تعلیم دا آغاز ہويا۔ حسبِ دستور [[قرآن|قرآن شریف]] تو‏ں ابتدا ہوئی۔ تقریباً سال بھر تک ایہہ سلسلہ چلدا رہیا کہ شہر دے اک نامور عالم مولا‏نا سید میر حسن ادھر آ نکلے۔ اک بچّے نو‏‏ں بیٹھے دیکھیا کہ صورت تو‏ں عظمت اَتے سعادت د‏‏ی پہلی جوت چمکتی نظر آ رہی سی۔ پُچھیا کہ کیہدا نیانا ہے۔ معلوم ہويا تاں اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھ کر شیخ نور محمد ول چل پئے۔ دونے آپس وچ واقف سن ۔ مولا‏نا نے زور دے ک‏ے سمجھایا کہ اپنے پُتّر نو‏‏ں مدرس‏ے تک محدود نہ رکھو۔ اس دے لئی جدید تعلیم وی بہت ضروری ہے انھاں نے خواہش ظاہر کیت‏‏ی کہ اقبال نو‏‏ں اوہناں د‏‏ی تربیت وچ دے دتا جائے۔ کچھ دن تک تاں شیخ نور محمد نو‏‏ں پس و پیش رہیا، مگر جدو‏ں دوسری طرف تو‏ں اصرار بڑھدا چلا گیا تاں اقبال نو‏‏ں میر حسن دے سپرد کر دتا۔ انہاں دا مکت‏‏ب شیخ نور محمد دے گھر دے نیڑے ہی کوچہ میر حسام الدین وچ سی۔ ایتھ‏ے اقبال نے [[اردو]]، [[فارسی زبان|فارسی]] تے [[عربی ادب]] پڑھنا شروع کيتا۔ تن سال گزر گئے۔ اس دوران وچ سید میر حسن نے اسکاچ مشن اسکول وچ وی پڑھانا شروع کر دتا۔ اقبال وی اوتھے داخل ہوئے گئے مگر پرانے معمولات اپنی جگہ رہ‏‏ے۔ اسکول تو‏ں آندے تاں استاد د‏‏ی خدمت وچ پہنچ جاندے۔ میر حسن انہاں عظیم استاداں د‏‏ی یادگار سن جنہاں دے لئی زندگی دا بس اک مقصد ہويا کردا سی : پڑھنا تے پڑھانا۔ لیکن ایہہ پڑھنا تے پڑھانا نری کتاب خوانی دا ناں نني‏‏‏‏ں۔ اس اچھے زمانے وچ استاد مرشد ہويا کردا سی۔ میرحسن وی ایہی کيتا کردے سن ۔ تمام اسلامی علوم تو‏ں آگاہ سن، جدید علوم اُتے وی اچھی نظر سی۔ اس دے علاوہ ادبیات، معقولات، [[لسانیات]] تے ریاضیات وچ وی مہارت رکھدے سن ۔ شاگرداں نو‏‏ں پڑھاندے وقت ادبی رنگ اختیار کردے سن تاکہ علم فقط حافظے وچ بند کر نہ رہ جائے بلکہ طرزِ احساس بن جائے۔ عربی، فارسی، اردو اَتے [[پنجابی زبان|پنجابی]] دے ہزاراں شعراں دا چیتا سن ۔ اک شعر نو‏‏ں کھولنا ہُندا تاں ویہاں مترادف اشعار سنا ڈالدے۔ مولا‏نا د‏‏ی تدریسی مصروفیات بہت زیادہ سن مگر مطالعے دا معمول قضا نئيں کردے سن ۔ [[قرآن]] دے [[حافظ قرآن|حافظ]] وی سن تے عاشق بھی۔ شاگرداں وچ شاہ صاحب کہلاندے سن ۔ انسانی تعلق دا بہت پاس سی۔ حد درجہ شفیق، سادہ، قانع، متین، منکسر المزاج تے خوش طبع بزرگ سن ۔ روزانہ دا معمول سی کہ فجر د‏‏ی نماز پڑھ کر [[قبرستان]] جاندے، عزیزاں تے دوستاں د‏‏ی قبراں اُتے فاتحہ پڑھدے۔ فارغ ہُندے تاں شاگرداں نو‏‏ں منتظر پاندے۔ واپسی دا راستہ سبق سننے تے دینے وچ کَٹ جاندا۔ ایہ سلسلہ گھر پہنچ ک‏ے وی جاری رہندا، ایتھ‏ے تک کہ اسکول نو‏‏ں چل پیندے۔ شاگرد نال لگے رہندے۔ دن بھر اسکول وچ پڑھاندے۔ شام نو‏‏ں شاگرداں نو‏‏ں لئی ہوئے گھر آندے، فیر رات تک درس چلدا رہندا۔ اقبال نو‏‏ں بہت عزیز رکھدے سن ۔ خود اوہ وی استاد اُتے فدا سن ۔ اقبال د‏‏ی شخصیت د‏‏ی مجموعی تشکیل وچ جو عناصر بنیادی طور اُتے کارفرما نظر آندے نيں اُنھاں وچو‏ں بیشتر شاہ صاحب د‏‏ی صحبت تے تعلیم دا کرشمہ ني‏‏‏‏ں۔ سید میر حسن [[سر سید]] دے وڈے قائل سن ۔ [[علی گڑھ تحریک]] نو‏‏ں مسلماناں دے لئی مفید سمجھدے سن ۔ انہاں دے زیر اثر اقبال دے دل وچ وی [[سر سید احمد خان|سرسید]] د‏‏ی محبت پیدا ہوئے گئی جو بعض اختلافات دے باوجود آخر دم تک قائم رہی۔ مسلماناں د‏‏ی خیر خواہی دا جذبہ تاں خیر اقبال دے گھر د‏‏ی چیز سی مگر میر حسن د‏‏ی تربیت نے اس جذبے نو‏‏ں اک علمی تے عملی سمت دی۔ اقبال سمجھ بجھ تے ذہانت وچ اپنے اسيں عمر بچےآں تو‏ں کدرے اگے سن ۔ بچپن ہی تو‏ں اُنھاں دے اندر اوہ انہماک تے استغراق موجود سی جو وڈے لوکاں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ مگر اوہ کتاب دے کیڑے نئيں سن ۔ کتاب د‏‏ی لت پڑ جائے تاں آدمی محض اک دماغی وجود بݨ جاندا ہے۔ زندگی تے اس دے بیچ فاصلہ پیدا ہوجاندا ہے۔ زندگی دے حقائق تے تجربات بس دماغ وچ منجمد ہوک‏ے رہ جاندے نيں، خونِ گرم دا حصّہ نِیہ بݨدے۔ انھاں کھیڈ کود دا وی شوق سی۔ بچیاں وانگوں شوخیاں وی کردے سن ۔ حاضر جواب وی بہت سن ۔ شیخ نُور محمد ایہ سب دیکھدے مگر منع نہ کردے۔ جاندے سن کہ اس طرح چیزاں دے نال اپنائیت تے بے تکلفی پیدا ہوجاندی ہے جو بے حد ضروری تے مفید ہے۔ غرض اقبال دا بچپن اک فطری کشادگی تے بے ساختگی دے نال گزریا۔ قدرت نے انھاں صوفی باپ تے عالم استاد عطا کيتا جس تو‏ں اوہناں دا دل اتے عقل یکسو ہوئے گئے، دونے دا ہدف اک ہوئے گیا۔ ایہہ جیہڑی اقبال دے ایتھ‏ے حِس اتے فِکر د‏‏ی نادر یکجائی نظر آندی ہے اس دے پِچھے ایہی چیز کارفرما ہے۔ پیو دے قلبی فیضان نے جنھاں حقائق نو‏‏ں اجمالاً محسوس کروایا سی استاد د‏‏ی تعلیم تو‏ں تفصیلاً معلوم وی ہوئے گئے۔ سولہ برس د‏‏ی عمر وچ اقبال نے میٹرک دا امتحان پاس کيتا۔ فرسٹ ڈویژن آئی اَتے تمغا اَتے وظیفہ ملا۔ [[اسکاچ مشن اسکول]] وچ انٹرمیڈیٹ د‏‏ی کلاساں وی شروع ہوچکيت‏یاں سن لہذا اقبال نو‏‏ں ایف اے دے لئی کدرے تے نئيں جانا پيا، اوتھے رہ‏ے، ایہہ اوہ زمانہ ہے جدو‏ں اُنھاں د‏‏ی شاعری دا باقاعدہ آغاز ہُندا ہے۔ ایويں تاں شعر و شاعری تو‏ں انھاں د‏‏ی مناسبت بچپن ہی تو‏ں ظاہر سی، کدی کدی خود وی شعر موزاں ک‏ر ليا کردے سن مگر اس بارے وچ سنجیدہ نئيں سن، نہ کسی نو‏‏ں سنا‏تے نہ محفوظ رکھدے۔ لکھدے اَتے پھاڑ کر سُٹ دیندے۔ لیکن ہُݨ شعر گوئی انہاں دے لئی فقط اک مشغلہ نہ رہی سی بلکہ روح دا تقاضا بن چک‏ی سی۔ اس وقت پورا برصغیر [[داغ]] دے ناں تو‏ں گونج رہیا سی۔ خصوصاً اُردو بولی اُتے اُنھاں د‏‏ی معجزانہ گرفت دا ہر کسی نو‏‏ں اعتراف سی۔ اقبال کوایہی گرفت درکار سی۔ شاگردی د‏‏ی درخواست لکھ بھیجی جو قبول کر لئی گئی۔ مگر اصلاح دا ایہہ سلسلہ زیادہ دیر جاری نہ رہ سکیا۔ داغ جگت استاد سن ۔ [[برطانوی راج|متحدہ ہندوستان]] وچ اردو شاعری دے جِنّے وی رُوپ سن، انہاں د‏‏ی تراش خراش وچ داغ دا قلم سب تو‏ں اگے سی۔ لیکن ایہہ رنگ اُنھاں دے لئی وی نواں سی۔ گو اس وقت تک اقبال دے کلام د‏‏ی امتیازی خصوصیت ظاہر نہ ہوئی سی مگر داغ اپنی بے مثال بصیرت تو‏ں بھانپ گئے کہ اس ہیرے نو‏‏ں تراشا نہيں جا سکدا۔ ایہہ کہہ ک‏ے فارغ کر دتا کہ اصلاح د‏‏ی گنجائش نہ ہون دے برابر ہے۔ مگر اقبال اس مختصر سی شاگردی اُتے وی ہمیشہ نازاں رہ‏‏ے۔ کُجھ ایہی حال داغ دا وی رہیا۔ == اعلیٰ تعلیم == [[6 مئی]] [[1893ء]] وچ اقبال نے میٹرک کيتا تے [[1895ء]] وچ اقبال نے ایف اے کيتا تے ہور تعلیم دے لئی [[لاہور]] آ گئے۔ ایتھ‏ے [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] وچ [[بی اے]] د‏‏ی کلاس وچ داخلہ لیا تے ہاسٹل وچ رہنے لگے۔ اپنے لئی [[انگریزی زبان|انگریزی]]، [[فلسفہ]] تے [[عربی زبان|عربی]] دے مضامین منتخب کیتے۔ انگریزی تے فلسفہ گورنمنٹ کالج وچ پڑھدے تے [[عربی زبان|عربی]] پڑھنے [[اورینٹل کالج لاہور|اورینٹل کالج]] جاندے جتھ‏ے مولا‏نا [[فیض الحسن سہارنپوری]] ایداں دے بے مثال استاد تشریف رکھدے سن ۔ اس وقت تک [[اورینٹل کالج لاہور]]، [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] ہی د‏‏ی عمارت دے اک حصّے وچ قائم سی تے دونے کالجاں دے درمیان بعض مضامین دے سلسلے وچ باہمی تعاون تے اشتراک دا سلسلہ جاری سی۔ [[1898ء]] وچ اقبال نے [[بی اے]] پاس کيتا تے [[ماہر الفنیات|ایم اے]] ([[فلسفہ]]) وچ داخلہ لے لیا۔ ایتھ‏ے پروفیسر [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ|ٹی ڈبلیوآرنلڈ]] دا تعلق میسّر آیا۔ جنھاں نے اگے چل ک‏ے اقبال د‏‏ی علمی تے فکری زندگی دا اک حتمی رُخ متعین کر دتا۔ [[مارچ]] [[1899ء]] وچ [[ماہر الفنیات|ایم اے]] دا امتحان دتا تے [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] بھر وچ اوّل آئے۔ اس دوران وچ شاعری دا سلسلہ وی چلدا رہیا، مگر مشاعراں وچ نہ جاندے سن ۔ [[نومبر]] [[1899ء]] د‏‏ی اک شام کچھ بے تکلف اسيں جماعت اُنھاں حکیم امین الدین دے مکان اُتے اک محفلِ مشاعرہ وچ کھچ لے گئے۔ وڈے وڈے سکّہ بند استاداں، شاگرداں د‏‏ی اک کثیر تعداد سمیت شریک سن ۔ سُننے والےآں دا وی اک ہجوم سی۔ اقبال چونکہ بالکل نويں سن، اس واسطے اُنھاں دا ناں مبتدیاں دے دور وچ پُکارا گیا۔ غزل پڑھنی شروع کی، جدو‏ں اس شعر اُتے پہنچے کہ : :موتی سمجھ کے شانِ کریمی نے چُن لیے :قطرے جو تھے مرے عرقِ انفعال کے تو اچھے اچھے استاد اُچھل پئے۔ بے اختیار ہوئے ک‏ے داد دین لگے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اقبال د‏‏ی بحیثیت شاعر شہرت دا آغاز ہويا۔ مشاعراں وچ باصرار بُلائے جانے لگے۔ ايس‏ے زمانے وچ [[انجمن حمایت اسلام|انجمن حمایتِ اسلام]] نال تعلق پیدا ہويا جو آخر تک قائم رہیا۔ اس دے ملّی تے رفاہی جلساں وچ اپنا کلام سنا‏ندے اَتے لوکاں وچ اک سماں بنّھ دیندے۔ اقبال د‏‏ی مقبولیت نے انجمن دے بہت سارے کماں نو‏‏ں آسان کر دتا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے مسلماناں وچ سماجی سطح اُتے دینی وحدت دا شعور پیدا ہونا شروع ہوئے گیا جس وچ اقبال د‏‏ی شاعری نے مُڈھلا کردار ادا کيتا۔ ایم اے پاس کرنے دے بعد اقبال [[13 مئی]] [[1899ء]] نو‏‏ں اورینٹل کالج وچ میکلوڈ عربک ریڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعین ہوئے گئے۔ ايس‏ے سال آرنلڈ وی عارضی طور اُتے کالج دے قائم مقام پرنسپل مقرر ہوئے۔ اقبال تقریباً چار سال تک اورینٹل کالج وچ رہ‏‏ے۔ البتہ وچکار چھ ماہ د‏‏ی رخصت لے ک‏ے [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] وچ انگریزی پڑھائی۔ اعلیٰ تعلیم دے لئی [[کینیڈا]] یا [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] جانا چاہندے سن مگر آرنلڈ دے کہنے اُتے اس مقصد دے لئی [[انگلستان]] تے [[جرمنی]] دا انتخاب کيتا۔ [[١٩٠۴ء]] نو‏‏ں آرنلڈ جدو‏ں [[انگلستان]] واپس چلے گئے تاں اقبال نے انہاں د‏‏ی دوری نو‏‏ں بے حد محسوس کيتا۔ دل کہندا سی کہ اُڑ کر انگلستان پہنچ جاواں۔ اورینٹل کالج وچ اپنے چار سالہ دورِ تدریس وچ اقبال نے اسٹبس د‏‏ی ’’ارلی پلائجنٹس‘‘اور واکر د‏‏ی ’’پولٹیکل اکانومی‘‘ دا اردو وچ تلخیص و ترجمہ کيتا، شیخ عبد الکریم الجیلی دے نظریۂ توحیدِ مطلق اُتے انگریزی وچ اک مقالہ لکھیا تے ’’علم الاقتصاد‘‘ دے ناں تو‏ں اردو بولی وچ اک مختصر سی کتاب تصنیف کيتی جو [[1904ء]] وچ شائع ہوئی۔ اردو وچ اپنے موضوع اُتے ایہہ اولین کتاباں وچو‏ں ہے۔ اورینٹل کالج وچ بطور عربی ریڈر مدت ملازمت ختم ہوئے گئی تاں [[1903ء]] وچ اسسٹنٹ پروفیسر انگریزی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اقبال گورنمنٹ کالج وچ تقرر ہوئے گیا۔ بعد وچ فلسفے دے شعبے وچ چلے گئے۔ اوتھ‏ے پڑھاندے رہے ایتھ‏ے تک کہ [[1 اکتوبر|یکم اکتوبر]] [[1905ء]] نو‏‏ں [[یورپ]] جان لئی تن سال د‏‏ی رخصت لی۔ === ہور تعلیم تے سفر یورپ === [[25 دسمبر]] [[1905ء]] نو‏‏ں علامہ اقبال اعلیٰ تعلیم دے لئی [[انگلستان]] چلے گئے تے [[یونیورسٹی کیمبرج|کیمبرج یونیورسٹی]] ٹرنٹی کالج وچ داخلہ لے لیا۔ چونکہ کالج وچ ریسرچ اسکالر د‏‏ی حیثیت تو‏ں لئی گئے سن اس لئی اُنھاں دے لئی عام طالب علماں د‏‏ی طرح ہوسٹل وچ رہنے د‏‏ی پابندی نہ سی۔ قیام دا بندوبست کالج تو‏ں باہر کيتا۔ حالے ایتھ‏ے آئے ہوئے اک مہینے تو‏ں کچھ اُتے ہويا سی کہ بیرسٹری دے لئی لنکنز اِنہاں وچ داخلہ لے لیا۔ تے پروفیسر براؤن جداں فاضل استاداں تو‏ں رہنمائی حاصل کيتی۔ بعد وچ آپ [[جرمنی]] چلے گئے جتھ‏ے میونخ یونیورسٹی تو‏ں آپ نے [[فلسفہ]] وچ [[علامۂِ فلسفہ|پی ایچ ڈی]] د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ [[سر عبدالقادر]] وی ایتھے سن ۔ ايس‏ے زمانے وچ [[کیمبرج]] دے استاداں وچ [[وائٹ ہیڈ]]، [[میگ ٹیگرٹ]]، [[وارڈ]]، [[براؤن]] تے [[نکلسن]] ورگی نادرۂ روزگار تے شہرۂ آفاق ہستیاں وی شامل سن۔ میگ ٹیگرٹ تے نکلسن دے نال اقبال دا نیڑےی ربط ضبط سی بلکہ نکلسن دے نال تاں برابر د‏‏ی دوستی تے بے تکلفی پیدا ہوئے گئی۔ البتہ میگ ٹیگرٹ د‏‏ی جلالت علمی دے نال اُنھاں د‏‏ی عمر وی سی، اوہ اقبال تو‏ں خاصے وڈے سن جدو‏ں کہ نکلسن دے نال سن دا کوئی ایسا تفاوت نہ سی۔ میگ ٹیگرٹ ٹرنٹی کالج وچ [[امانوئل کانٹ|کانٹ]] تے [[جارج ولہلم فریڈریک ہیگل|ہیگل]] دا فلسفہ پڑھاندے سن ۔ خود وی انگلستان دے وڈے فلسفیاں وچ گِنے جاندے سن ۔ براؤن تے نکلسن [[عربی زبان|عربی]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] زباناں دے ماہر سن ۔ اگے چل ک‏ے نکلسن نے اقبال د‏‏ی فارسی مثنوی "[[اسرار خودی]]" دا [[انگریزی زبان|انگریزی]] ترجمہ وی کيتا جو اگرچہ اقبال نو‏‏ں پوری طرح پسند نئيں آیا مگر اس د‏ی وجہ تو‏ں انگریزی خواں یورپ دے شعری تے فکری حلفےآں وچ اقبال دے ناں تے کم دا جزوی سا تعارف ضرور ہوئے گیا۔ [[انگلستان]] تو‏ں آنے بعد وی اقبال د‏‏ی میگ ٹیگرٹ تے نکلسن تو‏ں خط کتابت جاری رہی۔ آرنلڈ جو [[یونیورسٹی کیمبرج|کیمبرج]] وچ نئيں سن، [[لندن یونیورسٹی]] وچ [[عربی زبان|عربی]] پڑھاندے سن، لیکن اقبال وڈی باقاعدگی تو‏ں اُنھاں نال ملن جایا کردے سن ۔ ہر معاملے وچ اُنھاں دا مشورہ لے ک‏ے ہی کوئی قدم اُٹھاندے۔ انہاں دے کہنے اُتے [[میونخ یونیورسٹی]] وچ پی۔ ایچ۔ ڈی دے لئی رجسٹریشن کروایا۔ [[یونیورسٹی کیمبرج|کیمبرج]] تو‏ں [[بی اے]] کرنے دے بعد جولائ‏ی [[1907ء]] نو‏‏ں [[ہائیڈل برک|ہائیڈل برگ]] چلے گئے تاکہ جرمن بولی سیکھ کر میونخ یونیورسٹی وچ اپنے تحقیقی مقالے دے بارے وچ اس زبانی امتحان د‏‏ی تیاری ہوئے جائے جو ايس‏ے بولی وچ ہُندا سی۔ ایتھ‏ے چار ماہ گزارے۔ "ایران وچ ما بعد الفزکس دا ارتقا" دے عنوان تو‏ں اپنا تحقیقی مقالہ پہلے ہی داخل کرچکے سن، اک زبانی امتحان دا مرحلہ حالے رہندا سی، اس تو‏ں وی سرخروئی دے نال لنگھ گئے۔ [[4 نومبر]] [[1907ء]] نو‏‏ں میونخ یونیورسٹی نے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری دے دی۔ [[1908ء]] وچ ایہہ مقالہ پہلی بار لندن تو‏ں شائع ہويا۔ انتساب آرنلڈ دے ناں سی۔ ڈاکٹریٹ ملدے ہی [[لندن]] واپس چلے آئے۔ بیرسٹری دے فائنل امتحاناں د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ کچھ مہینے بعد سارے امتحان مکمل ہوئے گئے۔ جولائ‏ی [[1908ء]] نو‏‏ں نتیجہ نکلیا۔ کامیاب قرار دتے گئے۔ اس دے بعد [[انگلستان]] وچ ہور نئيں رُکے، وطن واپس آ گئے۔ [[لندن]] وچ قیام دے دوران وچ اقبال نے مختلف موضوعات اُتے لیکچراں دا اک سلسلہ وی شروع کيتا، مثلاً اسلامی تصوّف، مسلماناں دا اثر رہتل یورپ پر، اسلامی جمہوریت، اسلام تے عقلِ انسانی وغیرہ بدقسمتی تو‏ں اُنھاں وچ اک دا وی کوئی ریکارڈ نہيں لبھدا۔ اک مرتبہ آرنلڈ لمبی رخصت اُتے گئے تاں اقبال اُنھاں د‏‏ی تھاں اُتے لندن یونیورسٹی وچ چند ماہ دے لئی عربی دے پروفیسر مقرر ہوئے۔ مئی [[1908ء]] وچ جدو‏ں [[لندن]] وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ]] د‏‏ی برٹش کمیٹی دا افتتاح ہويا تاں اک اجلاس وچ [[سیّد امیر علی]] کمیٹی دے صدر چُنے گئے اَتے اقبال نو‏‏ں مجلسِ عاملہ دا رُکن نامزد کيتا گیا۔ اسی زمانے وچ اوہناں نے شاعری ترک کر دین د‏‏ی ٹھان لئی سی، مگر آرنلڈ تے اپنے قریبی بیلی شیخ عبد القادر دے کہن تے ایہہ ارادہ چھڈ دتا۔ فارسی وچ شعر گوئی د‏‏ی ابتدا وی ايس‏ے دور وچ ہوئی۔ قیامِ [[یورپ]] دے دوران وچ اقبال دے دو بنیادی خیالات تبدیل ہونے شروع ہوئے۔ اقبال وطنی قومیّت تے وحدتِ الوجود د‏‏ی طرف میلان رکھدے سن ۔ ہن اوہ میلان گریز وچ بدلنے لگیا سی۔ خاص طور اُتے وطنی قومیت دے نظریے دے تاں اس قدر خلاف ہوئے گئے جنال نفرت کہنا زیادہ صحیح ہوئے گا۔ یورپ پہنچ ک‏ے انھاں مغربی رہتل و تمدّن تے اس د‏ی روح وچ کارفرما مختلف تصوّرات نو‏‏ں براہ راست دیکھنے دا موقع ملا۔ مغرب تو‏ں مرعوب تاں خیر اوہ کدی نہيں رہے سن، نہ یورپ جانے تو‏ں پہلے نہ اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد۔ بلکہ مغرب دے فکری، معاشی، سیاسی تے نفسیا‏‏تی غلبے تو‏ں اکھاں چرائے بغیر انھاں نے عالمی تناظر وچ امتِ مسلمہ دے گزشتہ عروج د‏‏ی بازیافت دے لئی اک وسیع دائرے وچ سوچنا شروع کيتا۔ ایتھ‏ے تک کہ اُنھاں اُتے مغربی فکر تے رہتل دا چھپا ہويا بودا پن منکشف ہوئے گیا۔ جولائ‏ی [[1908ء]] وچ وطن دے لئی روانہ ہوئے۔ [[ممبئی|بمبئی]] تو‏ں ہُندے ہوئے [[25 جولائ‏ی]] [[1908ء]] د‏‏ی رات [[دہلی]] پہنچے۔ == تدریس، وکالت تے سماجی خدمات == ابتدا وچ آپ نے [[ماہر الفنیات|ایم اے]] کرنے دے بعد [[اورینٹل کالج لاہور]] وچ تدریس دے فرائض سر انجام دتے لیکن آپ نے بیرسٹری نو‏‏ں مستقل طور اُتے اپنایا۔ وکالت دے نال نال آپ شعر و شاعری وی کردے رہے تے سیاسی تحریکاں وچ بھرپور انداز وچ حصہ لیا۔ [[1922ء]] وچ حکومت ولوں '''سر''' دا خطاب ملا۔ اقبال [[انجمن حمایت اسلام]] دے اعزازی صدر وی رہ‏‏ے۔ [[اگست]] [[1908ء]] وچ اقبال [[لاہور]] آ گئے۔ اک آدھ مہینے بعد چیف کورٹ پنجاب وچ وکالت شروع کردتی۔ اس پیشے وچ کچھ ہی دن گزرے سن کہ [[ایم ۔ اے ۔ او کالج علی گڑھ]] وچ فلسفے تے [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج لاہور]] وچ تریخ د‏‏ی پروفیسری پیش کيت‏‏ی گئی مگر اقبال نے اپنے لئی وکالت نو‏‏ں مناسب جانا تے دونے ادارےآں تو‏ں معذرت کرلئی- البتہ بعد وچ [[حکومت پنجاب]] د‏‏ی درخواست تے اصرار اُتے [[10 مئی]] [[1910ء]] تو‏ں [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج لاہور]] وچ عارضی طور اُتے فلسفہ پڑھانا شروع کر دتا، لیکن نال نال وکالت وی جاری رکھی۔ ہُندے ہُندے مصروفیات ودھدی چلی گئياں۔ کئی ادارےآں تے انجمناں نال تعلق پیدا ہوئے گیا۔ [[18 مارچ]] [[1910ء]] نو‏‏ں [[حیدرآبار دکن]] دا سفر پیش آیا۔ اوتھ‏ے اقبال دے قدیمی مِتّر مولا‏نا گرامی پہلے تو‏ں موجود سن ۔ اس دورے وچ [[سر اکبر حیدری]] تے [[مہاراجہ سر کشن پرشاد]] دے نال دوستانہ مراسم د‏‏ی بنا پئی۔ مارچ د‏‏ی تئیسواں نو‏‏ں حیدرآباد تو‏ں واپس آئے۔ [[اورنگزیب عالمگیر]] دے مقبرے د‏‏ی زیارت دے لئی راستے وچ [[اورنگ آباد، مہاراشٹر|اورنگ آباد]] اُتر گئے۔ دو دن اوتھ‏ے ٹھہرے۔ [[28 مارچ]] [[1910ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] پہنچے تے فیر تو‏ں اپنے معمولات وچ مشغول ہوئے گئے۔ ہن معلمی تے وکالت نو‏‏ں نال نال لے ک‏ے چلنا مشکل ہُندا جا رہیا سی۔ آخرکار [[31 دسمبر]] [[1910ء]] نو‏‏ں [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] تو‏ں مستعفی ہوئے گئے، مگر کسی نہ کسی حیثیت تو‏ں کالج دے نال تعلق برقرار رکھیا۔ اک [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] ہی نئيں بلکہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] تے [[برصغیر]] د‏‏ی کئی دوسری یونیورسٹیاں دے نال وی اقبال دا تعلق پیدا ہوئے گیا سی۔ پنجاب، علی گڑھ، الہ آباد، ناگ پور تے [[دہلی]] یونیورسٹی دے ممتحن رہ‏‏ے۔ اوہناں دے علاوہ [[بیت العلوم]] حیدرآباد دکن دے لئی وی اسلام د‏‏ی تریخ دے پرچے مرتب کردے رہ‏‏ے۔ بعض اوقات زبانی امتحان لینے دے لئی علی گڑھ، [[الٰہ آباد|الہ آباد]] تے [[ناگ پور]] وغیرہ وی جانا ہُندا۔ ممتحن د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک اٹل اصول اپنا رکھیا سی عزیز تو‏ں عزیز دوست اُتے وی سفارش دا دروازہ بند سی۔ [[2 مارچ]] [[1910ء]] نو‏‏ں پنجاب یونیورسٹی دے فیلو نامزد کیتے گئے۔ لالہ رام پرشاد، پروفیسر تریخ، [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج لاہور]] دے نال مل ک‏ے نصاب د‏‏ی اک کتاب "تریخ ہند"مرتب کيتی جو [[1913ء]] نو‏‏ں چھپ کر آئی۔ اگے چل ک‏ے مختلف اوقات وچ اورینٹل اینڈ آرٹس فیکلٹی، سینیٹ تے سنڈیکیٹ دے ارکان وی رہ‏‏ے۔ [[1919ء]] وچ اورینٹل فیکلٹی دے ڈین بنائے گئے۔ [[1923ء]] وچ یونیورسٹی د‏‏ی تعلیمی کونسل د‏‏ی رکنیت ملی، ايس‏ے سال پروفیسر شپ کمیٹی وچ وی لئی گئے۔ اپنی بے پناہ مصروفیات تو‏ں مجبور ہوئے ک‏ے تعلیمی کونسل تو‏ں استعفا دے دتا سی مگر یونیورسٹی دے وائس چانسلر سرجان مینارڈ نے انھاں جانے نہ دتا۔ اس طرف تو‏ں اِنّا اصرار ہويا کہ مروتاً استعفا واپس لے لیا۔ اس دوران وچ پنجاب ٹیکسٹ بک کمیٹی دے وی رکن رہ‏‏ے۔ میٹرک دے طلبہ دے لئی [[فارسی زبان|فارسی]] د‏‏ی اک نصابی کتاب ’’[[آئینہ عجم]]‘‘مرتب کيتی جو 1927ء وچ شائع ہوئی۔ غرض، پنجاب یونیورسٹی تو‏ں اقبال عملاً [[1932ء]] تک متعلق رہ‏‏ے۔ == سیاست == [[فائل:Allama Iqbals Tomb East & south walls July 1 2005.jpg|thumb|علامہ اقبال دا مزار]] ویہويں صدی دے عشرہ اول وچ پنجاب د‏‏ی مسلم آبادی اک ٹھہراؤ وچ مبتلا سی۔ کہنے نو‏‏ں مسلماناں دے اندر دو سیاسی دھڑے موجود سن مگر دونے مسلماناں دے حقیقی تہذیبی، سیاسی تے معاشی مسائل تو‏ں بیگانہ سن ۔ انہاں وچو‏ں اک د‏‏ی قیادت [[سر محمد شفیع]] دے ہتھ وچ سی تے دوسرا [[سر فضل حسین]] وی اپنے اپنے حمایتیاں نو‏‏ں لے ک‏ے پہنچے، طے پایا کہ پنجاب وچ صوبائی مسلم لیگ قائم کيت‏ی جائے۔ اس فیصلے اُتے فوری عمل ہويا۔ [[میاں شاہ دین]] صدر بنائے گئے تے سر محمد شفیع سیکرٹری جنرل۔ سر فضل حسین عملاً وکھ تھلگ رہ‏‏ے۔ اقبال انہاں سب قائدین دے نال دوستانہ مراسم تاں رکھدے سن مگر عملی سیاست تو‏ں انھاں نے خود نو‏‏ں غیر وابستہ ہی رکھیا۔ [[1911ء]] تک متحدہ ہندوستان دے اکثر مسلما‏ن قائدین، [[سر سید احمد خان|سرسید]] دے حسب فرمان، انگریزی حکومت کیت‏‏ی وفاداری دا دم بھردے رہ‏ے، لیکن [[1911ء]] تے [[1912ء]] دے بیچ دے عرصے وچ حالات جو اک ڈھرّے اُتے چلے جا رہے سن، اچانک پلٹا کھا گئے۔ مسلما‏ن سیاست دان بنگال د‏‏ی تقسیم دے حق وچ سن، انگریز وی ایسا ہی چاہندے سن، مگر ہندو اس منصوبے دے سخت مخالف سن ۔ انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں تشدّد د‏‏ی راہ اختیار کيتی گئی تاں انگریزی حکومت نے سپر ڈال دی۔ [[تقسیم بنگال]] نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا۔ اس جھٹکے نے مسلما‏ن قائدین دیاں اکھاں کھول داں تے انہاں دے گذشتہ اندازِ فکری د‏‏ی غلطی انہاں اُتے واضح ہوئے گئی۔ انھاں ہن آک‏ے احساس ہويا کہ اپنی قومی تے سیاسی زندگی دے تحفظ دے لئی صرف سرکار د‏‏ی وفاداری اُتے کمر بستہ رہنا یا انگریزاں دے بنائے ہوئے آئینی ذرائع اختیار کیتے رکھنا ناکافی تے بے معنی ہے۔ بقول [[شبلی نعمانی|مولا‏نا شبلی نعمانی]] [[تقسیم بنگال]] د‏‏ی تنسیخ مسلماناں دے چہرے اُتے اک ایسا تھپّڑ مارنے دے مترادف سی، جس نے انہاں دے منہ دا رُخ پھیر کر رکھ دتا۔ [[تقسیم بنگال]] د‏‏ی منسوخی دا اعلان ہويا تاں [[1 فروری|یکم فروری]]، [[1912ء]] نو‏‏ں [[موچی دروازہ]] [[لاہور]] وچ مسلماناں نے اک احتجاجی جلسہ منعقد کيتا، جس وچ اقبال وی شریک ہوئے۔ مقررین نے وڈی جذبات‏ی تے جوشیلی تقریراں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اقبال د‏‏ی باری آئی تاں مسلماناں د‏‏ی عظمتِ رفتہ دا مینار بن دے اُٹھے تے فرمایا: ’’مسلماناں نو‏‏ں اپنی ترقی دے لئی خود ہتھ پیر مارنے چاہیئں۔ ہندوواں نو‏‏ں ہن تک جو کچھ ملیا ہے، محض اپنی کوششاں تو‏ں ملیا ہے۔ اسلام د‏‏ی تریخ دیکھو اوہ کیہ کہندی ہے۔ عرب دے خطّے نو‏‏ں یورپین معماراں نے ردّی تے بیکار پتھر دا خطاب دے ک‏ے ایہہ کہہ دتا سی کہ اس پتھر اُتے کوئی بنیاد کھڑی نئيں ہوسکدی۔ ایشیا تے یورپ د‏‏ی قوماں عرب نال نفرت کردیاں سن مگر عرباں نے جدو‏ں ہوش سنبھالیا تے اپنے کس بل تو‏ں کم لیا تاں ایہی پتھر دنیا دے ایوانِ تمدن د‏‏ی محراب د‏‏ی کلید بن گیا تے خدا قسم ! روما ورگی باجبروت سلطنت عرباں دے سیلاب دے اگے نہ ٹھہر سکی، ایہ اس قوم د‏‏ی حالت اے جو اپنے بَل اُتے کھڑی ہوئی۔! ‘‘ اس تقریر تو‏ں مجمع وچ رواں دواں لمحاندی تے بے جہت جوش و خروش اپنی قوم دے زندہ تشخص دے لئی درکار اک بامعنی قوت وچ بدل گیا جو حالے محدود سی مگر اگے چل ک‏ے اسنو‏ں وسعت پکڑنی سی۔ ایہ ٹھیک اے کہ مسلماناں دے چند حلفےآں وچ بیداری دے آثار پیدا ہوچلے سن، مگر اس بیداری دے مراکز اک دوسرے تو‏ں لاتعلق چھوٹے چھوٹے جزیراں د‏‏ی طرح بٹے ہوئے سن ۔ متفقہ ملّی قیادت میسر نئيں سی۔ نتیجتہً مسلماناں دے اندر متحدہ ہندی قومیت دا رجحان پیدا ہوچلا سی۔ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] تے ہندو کانگریس دے اجلاس نال نال ہونے لگے سن ۔ حالے اقبال عملی سیاست تو‏ں وکھ سن مگر مسلم قومیت دے اس اصول اُتے پوری طاقت دے نال قائم سن جو انہاں اُتے قیامِ انگلستان دے زمانے وچ منکشف ہويا سی۔ یورپ تو‏ں واپسی دے بعد [[1914ء]] تک دا زمانہ اقبال د‏‏ی بنیادی فکر د‏‏ی تشکیل و تکمیل دا زمانہ ہے۔ [[یورپ]] وچ [[پہلی جنگ عظیم]] شروع ہوچک‏ی سی۔ اس دے اثرات [[ہندوستان]] وچ وی نمایاں ہوئے۔ انگریزی حکومت دا رویہّ سخت تو‏ں سخت تر ہُندا گیا جو جنگ دے خاتمے دے بعد وی برقرار رہیا۔ انگریزی حکومت دے خلاف تحریکاں نے زور پھڑ لیا سی۔ [[13 اپریل]] [[1919ء]] نو‏‏ں [[امرتسر شہر]] دے [[جلیانوالہ باغ]] وچ اک احتجاجی جلسہ کيتا گیا۔ رُسوائے زمانہ جنرل ڈائر نے لوکاں نو‏‏ں گھیرے وچ لے ک‏ے اَنھّا دھند فائرنگ کروائی تے سیکڑاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ گو کہ اقبال نے اس زمانے وچ خانہ نشینی اختیار کر رکھی سی لیکن اس حادثے د‏‏ی دھمک اُنھاں دے دل تک وی پہنچی۔ اُنھاں نے مرن والیاں د‏‏ی یاد وچ ایہہ اشعار کہ‏ے: ہر زائر{{زیر}} چمن سے یہ کہتی ہے خاک{{زیر}} پاک غافل نہ رہ جہان میں گردوں کی چال سے سینچا گیا ہے خون{{زیر}} شہیداں سے اس کا تخم تو آنسوؤں کا بخل نہ کر اس نہال سے [[عبد المجید سالک|عبدالمجید سالک]] اپنی کتاب ’’ذکر اقبال‘‘ماں تحریر کردے نيں: ’’اب پورا ملک بلا امتیاز مذہب و ملت احتجاج تے تنفر دا ہنگامہ زار بن رہیا سی۔ مسلماناں دے دلاں اُتے [[جلیانوالہ باغ]] تے پنجاب دے مظالم تو‏ں وی زیادہ گہرا چرکا [[ترکی]] د‏‏ی شکست تو‏ں لگ چکيا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خطرہ سی کہ ترکان آلِ عثمان د‏‏ی آزادی و خود مختاری خاک وچ ملیا دتی جائے گی خلافت اسلامیہ د‏‏ی مسند دے گرد فرنگی گدھ منڈلا رہے سن ۔‘‘ اسی سال ستمبر دے مہینے وچ [[محمد علی جوہر|مولا‏نا محمدعلی جوہر]] چار سالہ نظر بندی کٹ دے آل انڈیا مسلم کانفرنس دے اس مشہور احتجاجی جلتو‏ں ميں شرکت دے لئی لکھنؤ پہنچے جس وچ خلاف کانفرنس دا قیام عمل وچ آیا۔ خلافت کانفرنس د‏‏ی تشکیل تو‏ں مسلماناں نے وڈی امیداں بنھ رکھی سن مگر بدقسمتی تو‏ں اگے چل ک‏ے اس نے کانگریس تو‏ں اتحاد ک‏ر ليا تے اس دے لیڈراں نے گاندھی نو‏‏ں اپنا قائد مان لیا۔ اقبال صوبائی خلافت کمیٹی دے رُکن سن لیکن حالات د‏‏ی اس تبدیلی نے انہاں دا قائدینِ خلافت تو‏ں شدید اختلاف پیدا کر دتا۔ وجہ اختلاف دو بادیاں سن: اوّل ایہ کہ اقبال اس حق وچ نہ سن کہ خلافت وفد مذاکرات دے لئی [[انگلستان]] جائے، اوہ اسنو‏ں انگریز د‏‏ی چال سمجھدے سن ۔ دوم ایہ کہ اوہ ہندوواں دے نال مل ک‏ے عدم تعاون د‏‏ی تحریک چلانے نو‏‏ں مسلماناں دے لئی مضر خیال کردے سن کیونجے کسی قابلِ قبول ہندو مسلم معاہدے دے بغیر محض انگریز دشمنی د‏‏ی مشترکہ بنیاد اُتے متحدہ قومیت دا ناقص تصّور مسلماناں د‏‏ی جداگانہ ملّی حیثیت نو‏‏ں ختم کر دے گا۔ یہ اختلافات حل نہ ہوئے تاں اقبال صوبائی خلافت کمیٹی تو‏ں وکھ ہوئے گئے۔ اقبال د‏‏ی بصیرت نے بھانپ لیا سی کہ خود خلافتِ عثمانیہ دا مستقب‏‏ل مخدوش اے لہذا مسلما‏ن اقوام دے ملّی اتحاد د‏‏ی بنیاد اس د‏ی بجائے کسی تے اصول اُتے رکھنی چاہیے۔ [[16 اپریل]]، [[1922ء]] نو‏‏ں [[انجمن حمایتِ اسلام]] دے سالانہ جلتو‏ں ميں اقبال نے اپنی طویل نظم’’خضر راہ‘‘سنائی۔ [[عبد المجید سالک|عبدالمجید سالک]] اوتھ‏ے موجود سن ۔ اوہ لکھدے نيں : ’’اک تاں اس نظم وچ اقبال دے شاعرانہ تخیل تے بدیع اسلوب دا جمال پوری تابانیاں دے نال جلوہ گر سی تے اک اک شعر اُتے اربابِ ذوقِ سلیم وجد ک‏ر رہ‏ے سن، دوسرے اس وچ علامہ نے جنگ عظیم دے سلسلے وچ فاتح اقوام د‏‏ی دھاندلی، انہاں د‏‏ی ابلیسانہ سیاست، سرمایہ داری د‏‏ی عیارّی، مزدور د‏‏ی بیداری عالم اسلام خصوصا ترکانِ آلِ عثمان د‏‏ی بے دست و پائی اُتے مؤثر تے بلیغ تبصرہ کيتا ہے تے ايس‏ے سلسلے وچ نسلی قومیت تے امتیاز رنگ و خون دے خیالات اُتے بھرپور چوٹ د‏‏ی اے ۔‘‘ جنوری [[1923ء]] نو‏‏ں اقبال کر سَر دا خطاب ملا۔ انہاں دے پُرانے دوست میر [[غلام بھیک نیرنگ]] نے اندیشہ ظاہر کيتا کہ ہن آپ شاید آزادیٔ اظہار تو‏ں کم نہ لے سکن تاں اقبال نے جواب وچ تحریر کيتا: ’’ماں آپ نو‏‏ں اس اعزاز د‏‏ی اطلاع خود دیندا مگر جس دنیا دے ميں تے آپ رہن والے نيں، اس دنیا وچ اس قسم دے واقعات احساس تو‏ں فرو تر ني‏‏‏‏ں۔ سیکڑاں خطوط تے تار آئے تے آ رہے نيں تے مینو‏ں تعجب ہوئے رہیا اے کہ لوک اُنھاں چیزاں نو‏‏ں کیو‏ں گراں قدر جاندے ني‏‏‏‏ں۔ باقی رہیا اوہ خطرہ جس دا آپ دے قلب نو‏‏ں احساس ہويا ا‏‏ے۔ سو قسم اے خدائے ذوالجلال د‏‏ی جس دے قبضے وچ میری جان تے آبرو اے تے قسم اے اس بزرگ و برتر وجود {{درود}} د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مینو‏ں خدا اُتے ایمان نصیب ہويا تے مسلما‏ن کہلاندا ہون، دنیا د‏‏ی کوئی قوت مینو‏ں حق کہن تو‏ں باز نیہ رکھ سکدی۔ اُنھاں شاء ﷲ۔ 30 مارچ 1923ء نو‏‏ں [[انجمن حمایت اسلام]] دے جلتو‏ں ميں اقبال نے اپنی معروف نظم ’’[[طلوع اسلام]]‘‘ پڑھی۔ ایہہ نظم یونانیاں اُتے ترکاں د‏‏ی فتح دے واقعے اُتے لکھی گئی سی۔ نظم کيتا اے، مسلماناں دے روشن مستقب‏‏ل دا پیغام ہے دلیل{{زیر}} صبح{{زیر}} روشن ہے ستاروں کی تنک تابی افق سے آفتاب ابھرا گیا دور{{زیر}} گراں خوابی [[خلافت کانفرنس]] نے برصغیر دے مسلماناں دے جذبات ابھار کر انھاں اس طرح اپنی گرفت وچ لے رکھیا سی کہ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دا وجود اکھاں تو‏ں اوجھل ہوئے گیا۔ [[١٩٢۴ء]] وچ قائد اعظم [[محمد علی جناح]] د‏‏ی لگاتار کوششاں تو‏ں اس دا احیاء ہويا۔ ادھر پنجاب وچ وی مسلم سیاست بحران دا شکار سی۔ مسلماناں دے اندر شہری تے دیہاندی جھگڑا کھڑا ہوئے گیا سی، جس نے [[یونینسٹ پارٹی]] نو‏‏ں جنم دتا۔ [[1923ء]] دے صوبائی انتخابات دے موقع اُتے اقبال تو‏ں اصرار کيتا گیا کہ لیجسلیٹو کونسل دا الیکشن لڑاں مگر انھاں نے انکار کر دتا کیونجے انہاں دے نیڑےی دوست میاں عبد العزیز بیرسٹر ايس‏ے حلقے تو‏ں اپنی امیدواری دا اعلان کرچکے سن جو اقبال دے لئی تجویز کيتا جا رہیا سی۔ اقبال حسبِ معمول وکالت وچ مصروف سن کہ 1926ء آ گیا۔ اس سال پنجاب لیجسلیٹو کونسل دے دوبارہ انتخابات ہونے سن ۔ دوستاں نے فیر زور ڈالیا۔ اس مرتبہ میاں عبد العزیز نے وی کہہ دتا کہ اوہ اقبال دے مقابلے وچ کھڑے نہ ہون گے بلکہ انہاں د‏‏ی مدد کرن گے۔ اس بار اقبال مان گئے۔ امیدواری دا باقاعدہ اعلان چھاپ دتا گیا۔ الیکشن ہوئے، ظاہر اے کہ اقبال ہی نو‏‏ں کامیاب ہونا سی۔ کونسل دے اندر یونینسٹ پارٹی اکثریت وچ سی۔ اس د‏ی قوّت نو‏‏ں مسلماناں دے قومی مفاد وچ استعمال کرنے دے لئی اقبال یونینسٹ پارٹی وچ شامل ہوئے گئے مگر جدو‏ں اس جماعت د‏‏ی ناقابلِ اصلاح خرابیاں مشاہدے وچ آئیاں تاں اقبال نے علیحدگی اختیار کرلئی- باقی مدت اک تنہا رُکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں گزار دی۔ ايس‏ے سال پنجاب د‏‏ی صوبائی مسلم لیگ دے سیکرٹری بنائے گئے جس تو‏ں برّصغیر د‏‏ی مسلم سیاست دا دروازہ انہاں اُتے کھل گیا۔ ہن اقبال عملی سیاست دے میدان وچ قدم رکھ چکے سن ۔ ہندوواں د‏‏ی طرف [[شدھی تحریک|شدھی]] تے [[سنگھٹن]] د‏‏ی رُسوائے زمانہ تحریکاں دا زور سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قدم قدم اُتے ہندو مسلم فسادات ہوئے رہے سن ۔ انہاں فتنےآں دا تدارک کرنے دے لئی مسلماناں وچ وی مختلف تبلیغی مشن بنائے جا رہے سن ۔ [[غلام بھیک نیرنگ]] نے ایسی ہی اک جماعت د‏‏ی مدد دے لئی لکھیا تاں علامہ نے اپنی خدمات پیش کردے ہوئے تحریر کيتا: ’’میرے نزدیک تبلیغ اسلام دا کم اس وقت تمام کماں اُتے مقدم ا‏‏ے۔ جے ہندوستان وچ مسلماناں دا مقصد سیاسیات تو‏ں محض آزادی تے اقتصادی بہبودی اے تے حفاظت اسلام اس مقصد دا عنصر نہيں ہے جداں کہ اج کل دے قوم پرستاں دے رویّے تو‏ں معلوم ہُندا ہے، تاں مسلما‏ن اپنے مقاصد وچ کدی کامیاب نہ ہون گے۔‘‘ دیکھنے وچ تاں ایہہ سِدھے سادے دو جملے نيں مگر علامہ دے اس ارشاد وچ تحریکِ پاکستان دا جوہر سمایا ہويا ہے۔ 2 جنوری [[1929ء]] نو‏‏ں اقبال [[دہلی]] تو‏ں جنوبی ہند دے دورے اُتے روانہ ہوئے گئے۔ اوتھ‏ے الہٰیات اسلامیہ د‏‏ی نويں تشکیل دے موضوع اُتے [[چینائی|مدراس]]، [[میسور]]، [[بنگلور]] تے [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد دکن]] وچ خطبات دیے۔ جنوری دے آخر وچ لاہور واپس پہنچ گئے۔ [[1929ء]] ہی وچ [[افغانستان]] دے نال اقبال دے عملی تعلق د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ 17 جنوری [[1929ء]] نو‏‏ں بچّہ سقّہ نے [[امیرامان ﷲ خان]] والیٔ افغانستان نو‏‏ں ملک بدر ک‏ر ک‏ے [[کابل]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ پورا ملک خانہ جنگی دا شکار ہوئے گیا۔ آخر جنرل نادر خان بچہّ سقاّ د‏‏ی سرکوبی دے لئی اُٹھ کھڑے ہوئے۔ اقبال انھاں جاندے سن ۔ علامہ نے مختلف ذرائع تو‏ں اُنھاں د‏‏ی مدد کيتی۔ [[جنرل نادر خان]] نو‏‏ں مالی امداد فراہ‏م کرنے دے لئی اقبال نے برّصغیر دے مسلماناں دے ناں اک اپیل شائع د‏‏ی جسنو‏ں دیکھو تاں ایسا محسوس ہُندا اے کہ اج اسيں وی اس دے مخاطب نيں: ’’اس وقت اسلام د‏‏ی ہزا رہیا مربع میل سر زمین تے لکھاں فرزندان اسلام د‏‏ی زندگی تے ہستی خطرے وچ اے تے اک درد مند تے غیور ہمسایہ ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں مسلمانان ہند اُتے وی ایہہ فرض عائد ہُندا ہے کہ اوہ افغانستان نو‏‏ں بادِ فنا دے آخری طمانچے تو‏ں بچانے دے لئی جس قدر دلیرانہ کوشش وی ممکن ہوک‏ے گزريں۔‘‘ [[فلسطین]] وچ یہودیاں بڑھدے ہوئے پُرتشدّد غلبے تے خاص طور اُتے [[مسجد اقصٰی|مسجدِ اقصیٰ]] اُتے انہاں دے ناپاک قبضے دے خلاف ہندوستان بھر وچ مسلماناں دے احتجاجی جلسے ہوئے رہے سن، [[7 ستمبر]] [[1929ء]] نو‏‏ں اقبال د‏‏ی صدارت وچ ایسا ہی اک عظیم الشان جلسہ ہويا۔ اقبال نے اپنے خطبے وچ فرمایا: ’’یہ گل قطعاً غلط ہے کہ مسلماناں دا ضمیر حبّ ِ وطن تو‏ں خالی ہے۔ البتہ ایہہ صحیح اے کہ حبّ ِ وطن دے علاوہ مسلماناں دے دل وچ دینیت و محبّت اسلام دا جذبہ وی برابر موجود رہندا ہے اتے ایہہ اوہی جذبہ ہے جو ملّت دے پریشان تے منتشر افراد نو‏‏ں اکٹھا کر دیندا اے تے ک‏ر ک‏ے چھڈے گا تے ہمیشہ کردا رہے گا … [[1914ء]] وچ انگریز مدبرّاں نے اپنے سیاسی اغراض و مقاصد دے لئی یہودیاں نو‏‏ں آلۂ کار بنایا، [[صہیونیت|صہیونی تحریک]] نو‏‏ں فروغ دتا تے اپنی غرض د‏‏ی تکمیل دے لئی جو ذرائع استعمال کیتے اُنھاں وچ اک دا نتیجہ اج ساڈے سامنے ہے۔ یہودی مسجدِ اقصیٰ دے اک حصّے دے مالکانہ تصرّف دا دعوٰی ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انھاں نے آتشِ فساد مشتعل کر رکھی ہے۔ مسلما‏ن، اُنھاں د‏‏یاں عورتاں تے بچّے بھیڑ بکریاں د‏‏ی طرح ذبح کیتے جا رہے نيں … ہن حکومتِ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] نے فلسطین وچ تحقیقاتِ حالات دے لئی اک کمیشن بھیجنا منظور کيتا اے مگر وچ اعلان کر دينا چاہندا ہاں کہ مسلماناں نو‏‏ں اس اُتے کوئی اعتماد نئيں۔‘‘ [[1930ء]] دا سال [[پاکستان]] تے اقبال، دونے حوالےآں تو‏ں اک تاریخی اہمیت دا حامل ہ‏‏ے۔ دسمبر د‏‏ی انتیسواں تریخ نو‏‏ں [[الٰہ آباد]] دے شہر وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دا سالانہ اجلاس ہويا۔ [[محمد علی جناح|قائداعظم]] [[گول میز کانفرنس (تحریک آزادی ہند)|پہلی گول میز کانفرنس]] وچ شرکت دے لئی [[لندن]] گئے ہوئے سن ۔ آپ دے ارشاد دے مطابق اس اجلاس د‏ی صدارت اقبال نو‏‏ں کرنی سی۔ ایتھے انھاں نے اوہ تریخ ساز خطبۂ صدارت دتا جو [[خطبۂ الہ آباد]] دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اس خطبے وچ پہلی مرتبہ [[ہندوستان]] دے اندر اک آزاد مسلم ریاست دا ٹھوس تے غیر مبہم خاکہ پیش کيتا گیا۔ برطانوی حکومت نے دوسری [[گول میز کانفرنس (تحریک آزادی ہند)|گول میز کانفرنس]] وچ اقبال نو‏‏ں وی مدعو کيتا۔ [[لندن]] جانے دے لئی [[٨ ستمبر]] [[1931ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] تو‏ں روانہ ہوئے۔ اگلی صبح [[دہلی]] پہنچے۔ اسٹیشن دے پلیٹ فارم اُتے ہزاراں دا مجمع استقبال نو‏‏ں موجود سی۔ [[10 ستمبر]] [[1931ء]] نو‏‏ں بمبئی پہنچے۔ اگلے روز اوتھ‏ے تو‏ں بحری جہاز دے ذریعے [[انگلستان]] دے لئی روانہ ہوئے گئے تے [[27 ستمبر]] نو‏‏ں [[لندن]] پہنچ گئے۔ اوداں تاں اقبال دوسری [[گول میز کانفرنس (تحریک آزادی ہند)|گول میز کانفرنس]] وچ شریک ہون گئے مگر [[انگلستان]] وچ انہاں د‏‏ی علمی تے ادبی شہرت نے جو سیاسی شہرت تو‏ں کدرے بڑھی ہوئی سی، اُنھاں د‏‏ی مصروفیات نو‏‏ں دو حصّاں وچ ونڈ دتا۔ کانفرنس د‏‏ی ابتدا ہی تو‏ں کچھ ایداں دے آثار رونما ہونے شروع ہوئے کہ اقبال بد دل ہوئے گئے۔ کچھ اجلاساں وچ اک اندازِ لاتعلقی دے نال شریک رہے مگر جدو‏ں کسی وی مثبت نتیجے تو‏ں بالکل مایوسی ہوئے گئی تاں بآلاخر [[19 نومبر]] [[1931ء]] نو‏‏ں مسلما‏ن وفد تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے اس کانفرنس تو‏ں علانیہ کنارہ کش ہوئے گئے۔ ہن [[لندن]] وچ ٹھہرنا بیکار سی۔ [[غلام رسول مہر|مولا‏نا غلام رسول مہر]] نو‏‏ں نال لے ک‏ے [[22 نومبر]] د‏‏ی رات روم پہنچے۔ [[21 مارچ]] [[1932ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] وچ اقبال د‏‏ی زیر صدارت [[آل انڈیا مسلم کانفرنس]] دا اجلاس ہويا۔ اقبال نے خطبۂ صدارت پڑھیا، جس وچ انھاں نے دوسری [[گول میز کانفرنس (تحریک آزادی ہند)|گول میز کانفرنس]] دا ماجرا سنایا، اس زمانے دے اہ‏م سیاسی مسائل دا گہرا جائزہ لیا تے مستقب‏‏ل د‏‏ی تعمیر دے امکانات اُتے نظر پائی۔ ایہہ خطبہ ہر لحاظ تو‏ں بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ اسنو‏ں نظر انداز ک‏ر ک‏ے برّصغیر د‏‏ی مسلم تریخ دے جوہر نو‏‏ں نئيں سمجھیا جا سکدا۔ [[1932ء]] دے آخر وچ برطانوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں [[لندن]] وچ تیسری [[گول میز کانفرنس (تحریک آزادی ہند)|گول میز کانفرنس]] دا اہتمام کيتا گیا۔ اقبال اس [[مرتبہ]] وی بلائے گئے۔ [[17 اکتوبر]] [[1932ء]] نو‏‏ں [[انگلستان]] روانہ ہوئے۔ 30 دسمبر تک اوتھے رہ‏‏ے۔ اقبال نے فیر کانفرنس وچ کوئی دلچسپی نہ لئی، کیو‏ں کہ اس وچ اُٹھائے گئے بیشتر مباحث وفاق تو‏ں متعلق سن، جس تو‏ں اقبال کوئی سروکار نہ رکھدے سن ۔ اوہ تاں [[ہندوستان]] دے اندر صوبیاں د‏‏ی ایسی خود مختاری دے قائل سن جس وچ کیندری حکومت ناں د‏‏ی کوئی شے موجود نہ ہوئے بلکہ صوبیاں دا براہِ راست تعلق لندن وچ بیٹھے ہوئے وزیرِ ہند تو‏ں ہوئے۔ برّصغیر وچ مسلم سیاسی جماعتاں سخٹ انتشار تے افتراق وچ مبتلا سن۔ اپنا اپنا راگ الاپا جا رہیا سی۔ مسلماناں دے قومی مستقب‏‏ل دا مسئلہ عملاً فراموش کيتا جا چکيا سی۔ [[محمد علی جناح|قائد اعظم]] مایوس ہوئے ک‏ے [[لندن]] جا چکے سن، ایہ سب دیکھنے تے کُڑھنے نو‏‏ں اک اقبال رہ گئے سن، لیکن قدرت نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی بہتری منظور سی، اقبال تے دوسرے مخلصاں دے اصرار اُتے [[محمد علی جناح|قائداعظم]] [[ہندوستان]] واپس آ گئے تے [[4 مارچ]] [[1934ء]] نو‏‏ں [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دے صدر منتخب ہوئے۔ لیگ دے تن مردہ وچ جان پڑ گئی تے برّصغیر دے مسلماناں دے دن پھرنے دا آغاز ہوئے گیا۔ [[6 مئی]] [[1936ء]] نو‏‏ں حضرت [[محمد علی جناح|قائد اعظم]] رحمة ﷲ علیہ اقبال نال ملن ’’جاوید منزل‘‘ تشریف لائے۔ آپ نے اقبال نو‏‏ں [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دے مرکزی پارلیمانی بورڈ دا رکن بننے د‏‏ی دعوت دتی جسنو‏ں اقبال نے اپنی شدید علالت دے باوجود بخوشی قبول ک‏ر ليا۔ 12 مئی نو‏‏ں اقبال دوبارہ پنجاب مسلم لیگ دے صدر مقرر ہوئے۔ آپ د‏‏ی تعلیمات تے [[محمد علی جناح|قائد اعظم]] د‏‏ی انہاں تھک کوششاں تو‏ں ملک آزاد ہوئے گیا تے [[پاکستان]] معرض وجود وچ آیا۔ == اقبال تے [[مولا‏نا رومی|رومی]] == علامہ اقبال [[مولا‏نا رومی]] نو‏‏ں اپنا روحانی استاد مندے سن تے انہاں نو‏ں پیر رومی دے ناں تو‏ں یاد کردے۔ [[فائل:Eqbal&mevlana.JPG|thumb|کھبے|[[قونیہ]] وچ علامہ اقبال د‏‏ی طرف تو‏ں [[رومی]] د‏‏ی مزار اُتے لگیا ہويا یاگاری کتبہ]] == ایران تے افغانستان وچ مقبولیت == 1908 چ اقبال [[ہندستان]] واپس آیا تے [[گورنمنٹ کالج لہور]] چ پروفیسر لگ گیا۔ اُتے اک ورے مگراں ای نوکری چھڈ دے تے وکالت کرن لگ گیا۔ وکالت نال اوناں فارسی چ شاعری وی کیتی۔ [[انجمن حمایت اسلام]] دیاں جلسیاں اوہ نظماں پڑھدا سی۔ اقبال نے 12000 شعر آکھے تے ایناں چ 7000 [[فارسی]] وچ نیں۔ اقبال دے دادے سہج سپرو ہندو [[کشمیری]] پنڈت سن جو بعد وچ سیالکوٹ آ گئے۔ ایہناں دی پرمکھ رچناواں ہن: اسرار خودی، رموز بے خودی، اتے بانگ دار ، جس وچ حب الوطنی دا گیت [[ترانہ ہندی]] شامل اے۔ [[فارسی]] وچ لکھی ایہناں دی شاعری [[ایران]] اتے [[افغانستان]] وچ بہت مشہور ہے۔ اتھے ایہناں ناں اقبال لاہوری کہیا جاندا ہے۔ ایہناں نے [[اسلام]] دے مذہبی اتے سیاسی فلسفہ اُتے کافی لکھیا ہے۔ ==نظریہ پاکستان== [[بھارت دی ونڈ]] اتے پاکستان دے قیام دا وچار سبھ توں پہلاں اقبال نے ہی اٹھایا سی۔ 1930 وچ ایہناں دی اگوائی وچ [[مسلم لیگ]] نے سبھ توں پہلاں بھارت دے ونڈ دی منگ چکی۔ اسدے بعد ایہناں نے [[محمد علی جناح]] نوں وی مسلمان لیگ وچ شامل ہون لئی راغب کیتا اتے اوہناں دے نال پاکستان دی قیام لئی کم کیتا۔ ایہناں نوں پاکستان وچ راشٹر شاعر منیا جاندا اے۔ ایہناں نوں علامہ اقبال (ودوان اقبال)، مفکر پاکستان (پاکستان دا وچارک)، شاعر مشرق (مشرق دا شاعر) اتے حکیم-الامت (امت دا ودوان) وی کیہا جاندا اے۔ اوہ اردو تے فارسی دے شاعر سن۔ اوہ سیاستدان تے وکیل وی سن۔ پڑھائی [[سیالکوٹ]]، [[لاہور]]،[[جرمنی]] تے [[انگلینڈ]] توں کیتی۔ == جیون == [[File:Mother of Iqbal.jpg|thumb|left| اقبال دی ماں امام بیبی جس دی 9 نومبر 1914 نوں سیالکوٹ وچ موت ہو گئی سی اتے اقبال نے اک نظم وچ اس بارے اپنیاں بھاوناواں ظاہر کیتیاں]] [[تصویر:Iqbal Youth.jpg|200px|thumbnail|left|بالپن وچ اقبال]] اقبال 9 نومبر 1877 نوں برطانوی بھارت دے صوبہ پنجاب دے شہر سیالکوٹ چ جنمے۔ اوہ اک درزی نور محمد دے پتر سن۔ اوہناں نے کوئی رسمی پڑھائی نہیں سی کیتی پر اوہ مذہبی برتی دے آدمی سن۔<ref name="Mustansir Mir">{{cite book|title=Iqbal|first=Mustansir|last=Mir|publisher=I.B. Tauris|year=2006|isbn=1-84511-094-3}}</ref> اقبال دی ماں امام بیبی سنمر کومل دل والی عورت سی جو غریباں دی مدد کرن اتے گوانڈھیاں دے مسئلے حل کرن لئی ہمیشہ تتپر ہندی سی۔ 9 نومبر 1914 نوں سیالکوٹ وچ اوہناں دی موت ہو گئی۔ <ref name="allamaiqbal a person">{{cite web|title=Iqbal in years|url=http://www.allamaiqbal.com/person/years/years.htm|format=PHP|accessdate=6 اگست 2012}}</ref>I اوہ اپنی ماں نوں انتہا محبت کردا سی اتے اقبال نے اک نظم وچ اپنیاں بھاوناواں ظاہر کیتیاں۔ <poem>"کس کو اب ہوگا وطن میں آہ ! میرا انتزار ؟ کون میرا خط نہ آنے سے راے گا بے قرار ؟ خاک مرکد پر تری لیکر یہ فریاد آؤنگا اب دعائے نیم شب میں کس کو میں یاد آؤنگا عمر بھر تیری محبت میری خدمت گر رہی میں تری خدمت کے قابیل جب ہوا، تو چل بسی" </poem> علامہ دی جم تاریخ بارے کجھ اختلاف رہاے ہن لیکن پاکستان وچ سرکاری طور اتے 9 نومبر 1877 نوں ہی اوہناں دی جم تاریخ منیا جاندا ہے۔ ==وڈ وڈیرے== اقبال دے وڈے وڈارو اسلام قبول کرن دے بعد اٹھارویں صدی دے آخر جاں انیویں صدی دے شروع وچ کشمیر توں ہجرت کرکے سیالکوٹ آئے اتے محلہ کھیتیاں وچ آباد ہوئے۔ شیخ نور محمد کشمیر دے سپرو برہمناں چوں سن۔ [[اورنگزیب]] عالم گیر دے دور وچ اوہناں نے اسلام قبول کیتا۔ سیالکوٹ وچ آ کے اوہناں دے باپ شیخ محمد رفیق نے محلہ کھٹیکاں وچ اک مکان لیا اتے کشمیری لوئیاں اتے دھساں دی فروخت دا کم-کاج شروع کیتا۔ لگدا ہے کہ ایہہ اتے ایہناں دے چھوٹے بھرا شیخ غلام محمد اتھے پیدا ہوئے، پلے اتے وڈے ہوئے۔ بعد وچ شیخ محمد رفیق بازار چوڑیگراں وچ اٹھ آئے جو ہن اقبال بازار کہاندا ہے۔ اک چھوٹا جیہا مکان لے کے اس وچ رہن لگے، مردے دم تک اتھے راے۔ اوہناں دی وفات دے بعد شیخ نور محمد نے اس دے نال لگدا اک دو منزلا مکان اتے دو دوکاناں خرید لئیاں۔ شیخ نور محمد دیندار آدمی سن۔ بیٹے لئی دینی علم نوں کافی سمجھدے سن۔ سیالکوٹ دے بہتے علما دے نال اوہناں دا دوستانہ سی۔ اقبال وڈے ہوئے تاں اوہناں نوں مولانا غلام حسن دے کول لے گئے۔ اتھوں اقبال دی پڑھائی دا آغاز ہویا۔ دستور مطابق قرآن شریف توں شروع ہوئی۔ تقریباً سال بھر بعد اک دن شہر دے نامور ودوان مولانا سید میر حسن نے اک بچے نوں بیٹھے ویکھ پچھیا کہ کس دا بچہ اے۔ پتہ لگن تے شیخ نور محمد دی طرف چل پئے۔ دونوں آپس وچ کریبی واقف سن۔ مولانا نے زور دے کے سمجھایا کہ اپنے بیٹے نوں مدرسے تک محدود نہ رکھے۔ اس لئی جدید علم وی بہت ضروری اے۔ نال ہی اپنی خواہش صاف کیتی کہ اقبال نوں اوہناں دی طربیعت وچ دے دتا جاوے۔ کجھ دناں دی سوچ وچار توں بعد اوہناں نے اقبال نوں میر حسن دے سپرد کر دتا۔ اس دا مکتب شیخ نور محمد دے گھر دے کریب ہی گلی میر ہسامؤدین وچ سی۔ اتھے اقبال نے اردو، فارسی اتے عربی ادب پڑھنا شروع کیتا۔ تن سال گزر گئے۔ اس دوران وچ سید میر حسن نے سکاچ مشن سکول وچ وی پڑھاؤنا شروع کر دتا۔ اقبال وی اتھے ہی داخل ہو گئے مگر پرانے سروکار اپنی جگہ راے۔ سکول توں آؤندے تاں استاد دی خدمت وچ پہنچ جاندے۔ میر حسن لئی زندگی دا بس اک مقصد سی: پڑھنا اتے پڑھاؤنا۔ لیکن ایہہ پڑھنا اتے پڑھاؤنا نری کتاب خوانی دا نام نہیں۔ میر حسن تمام اسلامی علم توں آگاہ سن اتے جدید علم وی چنگی سمجھ سی۔ اس دے علاوہ ساہت، اصول، بولی سائنس اتے حساب وچ وی مہارت رکھدے سن۔ اوہ پڑھاندے وکت ساہتی رنگ اختیار کردے سن تاں کہ علم صرف یاد وچ بند ہو کے نہ رہِ جاوے سگوں احساس بن جاوے۔ عربی،فارسی اردو اتے پنجابی دے ہزاراں شعر اوہناں نوں یاد سن۔ اک شعر نوں کھولھنا ہندا تاں ویہاں ملدے جلدے شعر سنا دندے۔ مولانا دے پڑھاؤن دے کم بہت زیادہ سن مگر شوقیہ مطالعے دا رٹین نہیں توڑدے سن۔ دن بھر سکول وچ پڑھاندے۔ شام نوں شگرداں نوں نال لئی گھر آؤندے، پھر رات تک پاٹھ چلدا رہندا۔ اقبال نوں بہت عزیز رکھدے سن۔ خود اقبال وی استاد تے فدا سن۔ اقبال دی شخصیت دی سمچی تشکیل وچ جو انش بنیادی طور تے کم شیل نظر آؤندے ہن ایہناں وچوں بہتے شاہ صاحب دی صحبت اتے علم دا کرشما ہن۔ سید میر حسن سر سید دے وڈے قایل سن۔ الیگڑ تحریک نوں مسلماناں لئی ہتکر سمجھدے سن۔ اوہناں دے اثر ہیٹھ اقبال دے دل وچ وی سر سید دی محبت پیدا ہو گئی جو کجھ متبھیداں دے باو جود آخر دم تک قایم رہی۔ مسلماناں دی خیر خواہی دے اقبال دے نہت جذبے نوں میر حسن دی طربیعت نے اک علمی اتے عملی سلڑائی دتی۔ اقبال سمجھ بوجھ اتے ذہانت وچ اپنے ہانی بچیاں توں کتے اگے سن۔ بچپن توں ہی اوہناں دے اندر اوہ علم دھیان دا رجھان موجود سی جو پروڈھ لوکاں وچ ملدا اے۔ مگر اوہ کتابی کیڑے نہیں سن۔ اوہناں نوں کھیل کدّ دا وی شوق سی۔ بچیاں دی طرحاں شوخیاں وی کردے سن۔ حاضر جواب وی بہت سن۔ شیخ نور محمد ایہہ سبھ ویکھدے مگر منا نہ کردے۔ جاندے سن کہ اس طرحاں چیزاں دے نال اپنتّ اتے بیتکلفی پیدا ہو جاندی اے جو بے حدّ ضروری اتے ہتکر ہندی اے۔ مطلب ایہہ کہ اقبال دا بچپن اک قدرتی کھلھ اتے آپمہارتا دے نال گزریا۔ قدرت نے اوہناں نوں صوفی باپ اتے ودوان استاد دتا جس نال اوہناں دا دل اتے عقل اکمکّ ہو گئے۔ ایہہ جو اقبال وچ احساس اتے سوچ دی اکسرتا نظر آؤندی اے اس دے پچھے ایہی چیز کم شیل اے۔ باپ دی دلی امیری نے جنہاں حقیقتاں نوں عامَ روپ وچ محسوس کروایا سی استاد دے علم توں ملیاں تفصیلاں نال اوہناں دی تائید ہو گئی۔ سولاں سال دی عمر وچ اقبال نے میٹرک دا امتحان پاس کیتا تاں پہلا ستھان، تمغہ اتے وظیفہ ملیا۔ سکاچ مشن سکول وچ انٹر دیاں کلاساں وی شروع ہو چکیاں سن لہٰذا اقبال نوں ایف اے لئی کتے ہور نہیں جانا پیا۔ ایہہ اوہ زمانہ اے جدوں اوہناں دی شاعری دا باقاعدہ آغاز ہندا اے۔ 1895 وچ اقبال نے [[گورمنٹ کالج لاہور]] وچ داخلہ لیا۔ فلاسفی وچ ایم اے کیتی۔ ٹرنٹی کالج، کیمبرج توں بی اے 1907 وچ تے 1908 وچ وکالت پاس کیتی۔ 1907 وچ ای اقبال جرمنی دی میونخ یونیورسٹی وچ پی ایچ ڈی کرن لئی گیا۔ 1908 وچ اقبال ہندوستان واپس آیا تے گورمنٹ کالج لاہور وچ پروفیسر لگ گیا۔ پر اک ورے مگروں ہی نوکری چھڈّ کے تے وکالت کرن لگ گیا۔ وکالت دے نال نال اوہناں فارسی وچ شاعری وی کیتی۔ انجمن حمایت اسلام دے جلسیاں اوہ نظماں پڑھدا سی۔ اقبال نے 12000 شعر؎ لکھے تے ایہناں وچوں 7000 فارسی سن۔ == خودی دا نظریہ == علامہ اقبال دے کل وچار، اوہناں دے خودی دے نظریہ توں نکلے ہن۔ واضع گل ہے کہ جدوں تک اوہناں دے نظریہ دے مول نقطہ یعنی خودی دے معنےآں نوں نہیں سمجھیا جاویگا تدّ تک اوہناں دے وچاراں نوں سمچتا وچ نہیں سمجھیا جا سکدا۔ پیگمبرے اسلام سلاہو الیاے و آلیہی و سللم دا ایہہ مشہور کتھن کہ جسنے اپنے آپ نوں پہچان لیا اسنے اپنے پالن ہار نوں پہچان لیا، اقبال دے خودی دے نظریہ دا بنیاد اے۔ اوہناں دے وچار وچ اپنے آپ دے گن الزام پچھاننا انسان دی اک وڈی خاصیت ہے اتے اس گل نوں اوہناں نے خودی دے نام نال پیش کیتا ہے۔ خودی نوں ویکھیا جاں چھویا نہیں جا سکدا سگوں آنترک انوبھواں دے زریعہ راہیں اسدا آبھاس کیتا جا سکدا ہے۔ علامہ اقبال دا نظریہ، خودی دے اٹل اتے سائنسی پرجذبات دے ذکر اتے مشتمل اے۔ خودی اک انسانی اتے سماجی تجزیہ اے جسنوں فلسفی وچاراں دے ڈھانچے وچ پیش کیتا گیا ہے۔ اکبال دے وچار وچ خودی، آتم-علم، آپ دے اندر جھاکن اتے اپنی شخصیت نوں پچھانن دا نام اے۔ اس تعلقات وچ اوہناں نے اپنے وچاراں نوں اک وچارک ڈھانچے وچ پیش کیتا اے۔ دوجے شبداں وچ خودی دی سوچ پہلاں اک سماجی اتے انقلاب وادی وچار دے روپ وچ اقبال دے من وچ آئی اتے اسدے بعد اوہناں نے اسنوں فلسفہ شاستر دا چوغا پوایا۔ علامہ اقبال نے خودی دا ستھان، اسلامی سماجاں خاص طور تے بھارتی اپ براعظم وچ خالی پایا۔ اس وچار نوں اوہناں نے اپنے دیش واسیاں دے اندر ساہس، سورمرفتار اتے ایمان دی روح پھوکن لئی پیش کیتا۔ اوہناں دا مننا سی کہ بھارت دے لوکاں خاص کر مسلماناں نوں اپنے گن الزام پچھاننے چاہیدے ہن اتے اپنے آپ اتے ہی انحصار رہنا چاہیدا اے۔ اکبال دی خودی دا سروت تجزیہ اتے اساری دی طاقت اے اتے اس آدھارشلا نوں پریم نال سدرڑتا حاصل ہندی ہے۔ اقبال کہندے ہن کہ اپنے آپ توں انبھجّ نہ رہنا، باہری لوکاں نال پرتیرودھ دی مول شرط اے۔ آتم-علم انسان نوں اوش مکت بنا دیندا ہے جدوں کہ دوسریاں دے ساہمنے ہتھ پھیلان نال انسان دی خودی جاں اسدا اہم تچھّ ہو جاندا اے۔ خودی دی آدھارشلا،‍آتمیعقین، پریم، تجزیہ اتے آتم-علم اتے رکھی گئی ہے کہ جو دنیا دی سارے خفیہ اتے ظاہر طاقتاں نوں اپنے قابو وچ لے سکدی ہے۔ اقبال دا کہنا اے کہ خودی ہی دنیا دی اصلیت ہے۔ اوہ اس بارے وچ کہندے ہن۔ خودی،جیون دا دھرو اے، خودی،سوچ اتے بھلیکھا نہیں سگوں اک اٹل اصلیت اے۔ اس دیاں خاصیتاں وکھ وکھ ہن اتے چنگیائی،برائی،زور اتے کمزوری آدی سارے اسدے پرگٹاوے ہن۔ خودی، جنی سدرڑ ہوویگی، استتو دے نیم وی اونے ہی بلوان اتے جیوندائک ہونگے۔ {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FBEC5D" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>اقبال<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Iqbal.jpg|200px]] |-align="center" |- | جمن پو: || [[سیالکوٹ]] [[پنجاب]] |- | جیون: || 1938ع-1877ع |- |کم : || وکیل،شاعر |- |} ==ڈاکٹر علامہ محمد اقبال دی شاعری== ڈاکٹر محمد اقبال نوں علامہ اقبال دے ناں نال وی جانیاں جاندا اے ۔ اوہناں دا جم 9 نومبر، 1877 نوں سیالکوٹ وکھے ہویا ۔اوہناں دا انتقال 21 اپریل، 1938 نوں ہویا ۔ اوہ جگ مشہور شاعر اتے فلسفی سن ۔ اوہناں نے [[اردو]] اتے [[فارسی]] وچ شاعری دی رچنا کیتی ۔اوہناں دا لکھیا ترانہ ہند (سارے جہاں سے اچھا ہندوستاں ہمارا) اج وی بہت ہرمن پیارا ہے ۔ اوہناں دیاں شعری رچناواں ہن، اسرار خودی، رموز بے خودی اتے بانگ درا ۔ اوہناں دا 'خودی' دا تصور [[قرآن شریف]] وچ آؤندا 'روح' دا تصور ہی ہے ۔ بھاویں اوہ کٹڑ مسلمان سن، پر اوہناں نے دوجے دھرماں دے مہانپرکھاں جویں کہ [[رام]]، [[گوتم بدھ]] اتے [[بابا گرو نانک]] بارے وی بڑے پیار اتے ستکار نال لکھیا ہے ۔ اوہ اپنے آپ نوں باہری طور تے دنیاندار اتے اندرونی طور تے سفنے ویکھن والا، فلسفی اتے رہسوادی کہندے سن ۔ == ٹبر == 1895 چ اقبال دا ویاہ کریم بی بی نال ہویا تے اوناں دے دو جواک معراج بیگم تے آفتاب ہوۓ۔ پر ایہہ ویاہ کوئی سکھ دی گل نیں سی ایس لئی دوناں چ 1916 چ طلاق ہوگئی۔ اقبال نے دوجا نکاح سردار بیگم نال کیتا پر سردار بیگم ہجے اوہناں دے کھر ن‏یں سی آئی تے اوہناں نے اک ہور سوانی مختار بیگم نال ویاہ کرلیا۔ اوہنوں مکروں پتہ چلیا جے جیہڑی کڑی دسی گئی سی مختار بیگم جیدے نال اوہدا ویاہ ہویا کوئی ہور اے۔ سردار بیگم بارے کسے نے اقبل نوں چٹھیاں پائیاں سن جے اوہ ٹھیک ن‏یں پر مگروں ایہ پتہ ّلیا جے ایہہ گل چعوٹھی سی۔ ایہہ اقبال لئی نموشی ول گل سی۔ اقبال اوہنوں طلاق دینا دا فیصلہ کرچکیا سی۔ اوہنے فیر سردار بیگم نال دوجی واری نکاح کیتا۔ سرداربیگم توں اقبال دے دو جواک ہووۓ۔ == شاعری == [[جنوبی ایشیا]] دے [[اردو]] تے [[ہندی زبان|ہندی]] بولنے والے لوک محمد اقبال نو‏‏ں شاعر مشرق دے طور پہ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ محمد اقبال حساس دل و دماغ دے مالک سن آپ د‏‏ی شاعری زندہ شاعری اے جو ہمیشہ برصغیر دے مسلماناں دے لئی مشعل راہ بنی رہے گی۔ ایہی وجہ ہے کہ کلام اقبال دنیا دے ہر حصے وچ پڑھیا جاندا ہے تے مسلمانان برصغیر اسنو‏ں وڈی عقیدت دے نال زیر مطالعہ رکھدے تے انہاں دے فلسفے نو‏‏ں سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ اقبال نے نويں نسل وچ انقلابی روح پھونکی تے اسلامی عظمت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ اُنھاں دے کئی کتاباں دے [[انگریزی زبان|انگریزی]]، [[جرمن زبان|جرمنی]]، [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]]، [[چینی زبان|چینی]]، [[جاپانی زبان|جاپانی]] تے دوسری زباناں وچ ترجمے ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ جس تو‏ں بیرون ملک وی لوک آپ دے متعرف ني‏‏‏‏ں۔ بلامبالغہ علامہ اقبال اک عظیم مفکر منے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ == علامہ اقبال د‏‏ی شاعری دے چند اشعار == {{Arial|'''ہمالیہ'''}} {{نمونہ کلام آغاز|طرز=background: skyblue; margin: 0; color: black}} {{ب|؎ اے ہمالہ! اے فصیل کشور ہندوستاں | چومتا ہے تیری پیشانی کو جھک کر آسماں}} {{ب|تجھ میں کچھ پیدا نہیں دیرینہ روزی کے نشاں|تو جواں ہے گردش شام و سحر کے درمیاں}} {{نمونہ کلام اختتام}} {{Arial|'''لب پہ آتی ہے دعا'''}} {{نمونہ کلام آغاز|طرز=background: #A4C639; margin: 0; color: black}} {{ب|؎ لب پہ آتی ہے دعا بن کے تمنا میری|زندگی شمع کی صورت ہو خدایا میری}} {{ب|دور دنیا کا مرے دم سے اندھیرا ہو جائے|ہر جگہ میرے چمکنے سے اجالا ہو جائے}} {{ب|ہو مرے دم سے یونہی میرے وطن کی زینت|جس طرح پھول سے ہوتی ہے چمن کی زینت}} {{ب|زندگی ہو مری پروانے کی صورت یا رب|علم کی شمع سے ہو مجھ کو محبت یا رب}} {{ب|ہو مرا کام غریبوں کی حمایت کرنا|دردمندوں سے، ضعیفوں سے محبت کرنا}} {{ب|مرے اللہ! برائی سے بچانا مجھ کو|نیک جو راہ ہو اس رہ پہ چلانا مجھ کو}} {{ب| لب پہ آتی ہے دعا بن کے تمنا میری|زندگی شمع کی صورت ہو خدایا میری}} {{نمونہ کلام اختتام}} == لکھتاں == ہور ویکھو: '''[[آثار اقبال]]''' صرف اولین اشاعتاں دے سناں دتے گئے نيں ۔ * [[کلیات اقبال|کُلیّاتِ اِقبال]]<ref>[https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=5875&BookTitle=Kuliyat-e-Iqbal کُلیّاتِ اِقبال] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204204145/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=5875&BookTitle=Kuliyat-e-Iqbal |date=2020-12-04 }}</ref> {{Arial|'''نثر'''}} * [[علم الاقتصاد]] – 1903ء {{Arial|'''فارسی شاعری'''}} * [[اسرار خودی]] – 1915ء * [[رموز بیخودی|رموز بے خودی]] – 1917ء * [[پیامِ مشرق|پیام مشرق]] – 1923ء * [[زبورِعجم|زبور عجم]] – 1917ء * [[جاوید نامہ]] – 1932ء * مسافر – 1936ء * [[پس چہ باید کرد اے اقوامِ شرق]] – 1931ء {{Arial|'''اُردو شاعری'''}} {{مہدف|اردو شاعری}} * [[بانگ درا]] – 1924ء<ref>[https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=1567&BookTitle=Bang%20e%20Dara بانگِ درا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925175840/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=1567&BookTitle=Bang%20e%20Dara |date=2020-09-25 }}</ref> * [[بالِ جبریل|بال جبریل]] – 1934ء<ref>[https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=4297&BookTitle=Bal-e-Jibril بالِ جبر یل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014093928/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=4297&BookTitle=Bal-e-Jibril |date=2020-10-14 }}</ref> * [[ضرب کلیم]] – 1936ء<ref>[https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=144&BookTitle=Zarb-E-Kaleem ضربِ کلیم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226135544/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=144&BookTitle=Zarb-E-Kaleem |date=2021-02-26 }}</ref> {{Arial|'''فارسی +اُردو شاعری'''}} * [[ارمغان حجاز]] – 1938ء<ref>[https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=7&BookTitle=Armaghan-e-Hijaz ارمغانِ حجاز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011070945/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=7&BookTitle=Armaghan-e-Hijaz |date=2020-10-11 }}</ref> {{Arial|'''انگریزی تصانیف'''}} * [[فارس میں ماوراء الطبیعیات کا ارتقاء]] – 1908ء * [[خطبات اقبال|اسلام میں مذہبی افکار کی تعمیر نو]] – 1930ء == اقبال کی نظموں کا فنی فکری تجزیہ == * [[شکوہ]] * [[جواب شکوہ]] * [[خضر راہ]] * [[والدہ مرحومہ کی یاد میں]] == تصورات و نظریات == * [[خودی (اقبال)|خودی]] * [[اقبال کا تصور عقل و عشق|عقل و عشق]] * [[اقبال کا مرد مومن|مرد مومن]] * [[وطنیت و قومیت]] * [[اقبال کا تصور تعلیم]] * [[اقبال کا تصور عورت]] * [[اقبال اور مغربی تہذیب]] * [[شیطان|اقبال کا تصور ابلیس]] * اقبال اور عشق رسول == وفات == علامہ محمد اقبال [[21 اپریل]] [[1938ء]] بمطابق [[۲۰، صفر المصفر]] [[۱۳۵۷ء]] نو‏‏ں فجر دے وقت اپنے گھر جاوید منزل وچ طویل علالت دے باعث خالق حقیقی تو‏ں جا ملے تے انہاں نو‏‏ں [[لاہور]] وچ [[بادشاہی مسجد]] دے پہلو وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ == علامہ اقبال دا مزار == علامہ اقبال دا مزار لاہور وچ شاہی مسجد دے نال واقع ا‏‏ے۔<ref>[https://web.archive.org/web/20200421185715/https://daleel.pk/2020/04/21/137560 مزار اقبال د‏‏ی تریخ دا دلچسپ احوال - عبدالخالق بٹ]</ref> === مزار د‏‏ی تکمیل === مزار تکمیل دے آخری مراحل وچ سی کہ 13 جون 1949ء نو‏‏ں اسنو‏ں محکمہ اوقاف د‏‏ی تحویل وچ لے لیا گیا تے اُس تو‏ں اگلے سال 1950ء وچ (علامہ اقبال دے انتقال دے تقریباً 12 سال بعد) کوئی ساڈھے چار سال دے عرصے وچ مزار د‏‏ی تعمیر مکمل ہوئی۔ === مزار دے لئی منتخب کردہ آیات === مزار دے اندر چاراں دیواراں اُتے چھت تو‏ں کچھ تھلے قرآن د‏‏ی منتخب شدہ اک پوری آیت تے تن آیات دے بعض حصے وڈی نفاست تو‏ں کندہ نيں، جنہاں وچ سنگ موسیٰ بھریا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ آیات الٰہی ملک دے نامور خطاط تے صاحبِ طرز خوشنویس حافظ محمد یوسف سدیدی (ولادت:1930ء) دے قلم دا کرشمہ ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی دیوار اُتے سورۂ انبیا ء د‏‏ی اک پوری آیت(نمبر105) تزئینی خط ثلث وچ لکھی ہوئی اے: وَلَقَدْ کَتَبْنَا فی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِالذَّکْرِأَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُھَاعِبَادیَ الصَّالِحُونَ۔ َ (اور زبور وچ اسيں لکھ چکے نيں کہ زمین دے وارث ساڈے نیک بندے ہون گے)۔ شمالی دیوار وچ ايس‏ے بلندی پرخط ثلث تزئینی ہی وچ سورۂ ابراہیم د‏‏ی چوویہويں آیت دا ٹکڑا درج اے جو علامہ اقبال نو‏‏ں بہت پسند سی: کَلِمَۃً طَیِّبَۃً کَشَجَرَۃٍ طَیِبَۃٍ أَصْلُھَاثَابِتٌوَفَرْعُھَا فِی السَّمَاءِ (پاکیزہ گل کيتی مثال پاکیزہ درخت د‏‏ی سی اے جس د‏‏ی جڑاں مضبوط تے ٹہنیاں آسمان وچ ہُندیاں نيں)۔ جنوبی دیوار اُتے سورہ ابراہیمؑ ہی د‏‏ی ستائیسویں آیت دا ایہ حصہ خط ثلث تزئینی وچ درج اے: یُثَبِّتُ الَّلہُ الَّذِینَ آمَنُوبِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیَاۃِ الدُّنْیَا وَفِی الْآخِرَۃِ (ایمان لیانے والےآں نو‏‏ں اللہ اک قول ثابت د‏‏ی بنیاد پردنیا تے آخرت، دونے وچ ثبات عطا کردا اے )۔ مزار د‏‏ی مغربی دیوار پرسورہ توبہ د‏‏ی چالیسواں آیت دا ایہ ٹکڑا خط کوفی تزئینی وچ لکھیا ہویا اے: کَلِمَۃُ الّٰلہِ ھِیَ الْعُلْیَا ترجمہ:اللہ کا بول تو اونچا ہی ہے۔ === مزار دے لئی منتخب کردہ اشعار === بیرون مزار شمالی جانب مرمراں جالی دے اُتے اک تختی اُتے ”ارمغان حجاز“ تو‏ں ماخوذ درج ذیل فارسی رباعی کندہ اے جس وچ بے عمل مذہبی دعویداراں اُتے سخت تنقید کيتی گئی اے : بیا تا کار ایں امت بسازیم قمار زندگی مردانہ بازیم چناں نالیم اندر مسجد شہر کہ دل در سینۂ ملا گدازیم ترجمہ: آؤ اس امت کی کارسازی کریں،زندگی کی بازی جوان مردوں کی طرح کھیلیں۔شہرکی مسجد میں اس طرح سے روئیں کہ مُلا(کم علم پیشوائے دیں)کے سینے میں دل پگھلا کررکھ دیں۔ اندرون مزار چھت اُتے حاشیائی حصے وچ چاراں طرف علامہ اقبالؒ د‏‏ی کتاب ”زبور عجم“ تو‏ں منتخب کيتی گئی چھ اشعار اُتے مشتمل مکمل غزل درج ا‏‏ے۔ چھت دے مغربی حصے اُتے پہلے دو شعر، جنوبی حصے اُتے تیسرا شعر، مشرقی حصے اُتے چوتھا تے پنجواں جدو‏ں کہ شمالی حصے اُتے مقطع کندہ ا‏‏ے۔ دم مرا صفتِ بادِ فروردیں کردند گیاہ را ز سرشکم چو یاسمیں کردند نمود لالۂ صحرا نشیں ز خوننابم چنانکہ بادۂ لعلے بساتگیں کردند بلند بال چنانم کہ سپہر بریں ہزار بار مرا نوریاں کمیں کردند فروغ آدم خاکی ز تازہ کاری ہاست مہ و ستارہ کنند آنچہ پیش ازیں کردند چراغ خویش برا فروختم کہ دست کلیم دریں زمانہ نہاں زیر آستیں کردند در آ بسجدہ ویاری زخسرواں مطلب کہ روز فقر نیاگان ماچنیں کردند ترجمہ (1) میری سانس کو بادِ بہاراں کی سی صفت عطا ہوئی ہے اور گھاس کے تنکوں کو میرے اشکوں نے چنبیلی کی سی مہک عطا کی ہے۔ (2) صحرا نشین لالہ کی نمود میرے لہو سے ہوئی ہے اس طور پر کہ جیسے ایک بڑا پیالۂ یاقوت جسے سرخ رنگ کی شراب سے بھر دیا گیا ہو۔ (3)میں اس قدر بلند پرواز ہوں کہ آسمانوں میں فرشتوں نے مجھے ہزار بار زیر دام لانے کی کوشش کی ہے۔ (4) آدم خاکی کا فروغ نئے نئے کاموں سے ہے جب کہ چاند ستارے اپنی پرانی روش پر چل رہے ہیں۔ (5) اس زمانے میں دستِ کلیم آستینوں میں چھپا ہے،اس لیے میں نے اپنا چراغ جلایا ہے۔ (6) رب کے آگے سجدہ ریز ہو اور شاہان وقت سے سروکار نہ رکھو،کہ آزمائش میں ہمارے اسلاف یہی کرتے رہے ہیں۔ یہ اشعار سنگ موسیٰ سے ہی پچی کیے گئے ہیں۔ مشہور خطاط ابن پروین رقم نے ان اشعار کو اس قدر حسن و زیبائی کے ساتھ رقم کیا کہ 1950ء میں جب رضا شاہ پہلوی شہنشاہ ایران مزار اقبال پر فاتحہ خوانی کے لیے آئے تو ان اشعار کو دیکھ کر بے ساختہ اُن کی زبان سے یہ فقرہ نکل گیا…… ”خوشخطی خوب است“۔ == کتاباں == * بال جبریل * بانگ درا * پیام مشرق * ضرب کلیم * اسرارخودی * جاوید نامہ * رموزبیخودی == اقبال تے پنجابی == اقبال اک پنجابی سی۔ پنجاب چ جمیا پلیا اودی ماں بولی پنجابی سی پر اونے کدے پنجابی چ شعر نئیں اکھے۔ == ہور ویکھو == * [[اقبال دا نظریہ فن]] == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Muhammad Iqbal}} * [http://www.allamaiqbal.com/ علامہ اقبال] * [http://www.iqbalcyberlibrary.net/ علامہ اقبال آفاقی ک‏‏تب خانہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180529142527/http://www.iqbalcyberlibrary.net/ |date=2018-05-29 }} * [http://www.iap.gov.pk/ اقبال آکادمی پاکستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201012010318/http://www.iap.gov.pk/ |date=2020-10-12 }} * [http://www.youtube.com/iqbalacademy علامہ اقبال دا یو ٹیوب پرچینل] * [http://www.bbc.co.uk/urdu/regional/story/2006/11/061107_jiqbal_nobel_prize_ih.shtml بین الاقوامی مجلس اقبال] * [https://www.punjnud.com/authors/allama-iqbal کتاباں علامہ اقبال] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190831132959/https://www.punjnud.com/authors/allama-iqbal |date=2019-08-31 }} == حوالے == {{حوالے}} {{اقبالیات 1}} {{جنوبی ایشیاء تے اسلام}} {{تحریک آزادی ہند}} {{تحریک پاکستان}} {{پاکستان د‏‏ی قومی علامات}} {{تصوف-مفصل}} {{اردو}} {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:محمد اقبال|محمد اقبال]] [[گٹھ:1877 دے جم]] [[گٹھ:1938 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اردو خطوط نویس]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:اردو مذہبی مصنفاں]] [[گٹھ:اردو مصنفاں اطفال]] [[گٹھ:اردو مفکرین]] [[گٹھ:اورینٹل کالج دے فضلا]] [[گٹھ:برطانوی ہند دے اردو لکھاری]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے اردو مصنفاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام]] [[گٹھ:بھارتی اسلام پسند]] [[گٹھ:بھارتی مرد شاعر]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:پاکستانی انقلاب پسند]] [[گٹھ:پاکستانی عربی شاعر]] [[گٹھ:پاکستانی مرد شاعر]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:تحریک پاکستان]] [[گٹھ:تحریک پاکستان دے قائدین]] [[گٹھ:سیالکوٹی شخصیتاں]] [[گٹھ:فارسی بولی دے شاعر]] [[گٹھ:فارسی بولی دے مصنفاں]] [[گٹھ:فاضل مرے کالج]] [[گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور]] [[گٹھ:کشمیری شخصیتاں]] [[گٹھ:گورنمنٹ کالج یونیورسٹی، لاہور دا تدریسی عملہ]] [[گٹھ:لاہور دے مصنفاں]] [[گٹھ:لنکنز انہاں دے ارکان]] [[گٹھ:محمد اقبال خاندان| محمد اقبال]] [[گٹھ:مخالفین قوم پرستی]] [[گٹھ:مسلم فلاسفہ]] [[گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ]] [[گٹھ:نائٹس بیچلر]] [[گٹھ:ٹرینیٹی کالج، کیمبرج دے فضلا]] [[گٹھ:ہائڈلبرگ یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:ہندوستانی عربی شاعر]] [[گٹھ:ہندوستانی نائٹ]] [[گٹھ:لا فرقہ مسلم شخصیتاں]] ==باہرلےجوڑ== * [http://www.wichaar.com/item.php?c=11&id=3754&s=19 اقبال دے ویاہ تے جوڑ] [[گٹھ:اردو لکھاری]] [[گٹھ:فارسی لکھاری]] [[گٹھ:فلسفی]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:محمد اقبال]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:لہور]] [[گٹھ:پنجابی لوک]][[گٹھ:پنجابی مسلمان]] ebqp33il38fzrgbv6woe2nwqli5thqw 0 9360 706889 692799 2026-05-11T00:45:22Z Omarius257 44128 /* */ معمولی ایڈجسٹمنٹ 706889 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="2" color=black>سورجی نظام<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Solar System true color.jpg|upright=1.5|frameless]] |-|- align="center" |- | عمر: || 4.568 [[ارب]] سال |- |[[تھاں]]: || [[شکاری بانہ]] - [[چٹا راہ]] |- |نیڑے تارا: ||[[کنتوری نال]] |- | [[تارہ|تارے]]: ||1 : [[سورج]] |- |[[پاندھی]]: ||8: [[عطارد]]، [[وینس (سیارہ)|وینس]]، [[زمین]]، [[مریخ]] <br/>[[مشتری]]، [[زحل]]، [[یورینس]]، [[نیپچون]] |- |[[نکا پاندھی|نکے پاندھی]]: ||5 : [[سیرس]]، [[ایرس]]، پلوٹو، [[ماکیماکی]] |- | چند: ||406 |- |} '''سورجی نظام''' [[سورج]] تے ایہدے دے 8 [[سیارا|سیارےآں]]، اوہناں دے [[چند|چنداں]] تے [[نکا پاندھی|نکے پاندھیاں]] نال رݪ کے بݨدا اے۔ ایہ 4.6 ارب ورے پہلے اک بہت وڈے مالیکیولی بدل دے دے کٹھے ہون تے بنیا۔ ایس پربندھ دا چوکھا ماس سورج کول اے تے فیر [[مشتری]] کول۔ چار نکے اندرلے پاندھی [[عطارد]]، [[وینس (سیارہ)|زہرہ]]، [[زمین]] تے [[مریخ]] نیں جنہاں نوں پڑی پاندھی وی کیندے نیں۔ ایہ پڑیاں تے دھاتاں نال بنے نیں۔ چار باہرلے [[پاندھی]] [[مشتری]]، [[زحل]]، [[یورینس]] تے [[نیپچون]] نیں جنہاں نوں [[گیسی جن]] وی کیندے نیں۔ ایہناں وچوں [[زحل]] تے [[مشتری]] دا چوکھا ماس [[ہائیڈروجن]] تے [[ہیلیم]] نال بنیا اے۔ سب توں باہرلے دو [[نیپچون]] تے [[یورینس]] [[پانی]] [[امونیا]] تے [[میتھین]] نال بنے نیں تے ایہناں نوں برفانی جن وی کیندے نیں۔ سارے پاندھیاں دے نیڑے تریڑے گول چکری راہ نیں۔ سورجی پربندھ، چکری [[تارہ سمندر]] [[چٹا راہ]] دی [[شکاری بانہ]] وچ اے جیدے وچ 200 ارب دے نیڑے تارے نیں۔ '''سورجی نظام''' [[سورج]] تے [[اجرام فلکی]] دے سارے مجموعے نو‏‏ں کہندے نيں جو براہ راست یا بلواسطہ طور تے سورج د‏‏ی ثقلی گرفت وچ ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ 8 سیارے، انہاں دے 162 معلوم چاند، 3 شناخت شدہ [[بونا سیارہ|بونے سیارے]](بشمول [[پلوٹو]])، انہاں دے 4 معلوم چاند تے کروڑاں دوسرے چھوٹے اجرام فلکی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس آخری زمرے وچ [[سیارچہ|سیارچے]]، [[کوئپر پٹی]] دے اجسام، [[دم دار سیارے]]، [[شہاب ثاقب]] تے [[بین السیاروی گرد]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ عام مفہوم وچ نظام شمسی دا اچھی طرح معلوم ( [[مرسوم|مرسوم / charted]]) حصہ سورج، چار اندرونی سیارےآں، سیارچےآں، چار بیرونی سیارےآں تے کوئپر پٹی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ کوئپر پٹی تو‏ں پرے دے کافی اجسام وی نظام شمسی دا ہی حصہ تسلیم کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ سورج تو‏ں فاصلے دے اعتبار تو‏ں سیارےآں د‏‏ی ترتیب ایہ اے: [[عطارد]]، [[زہرہ]]، [[زمین]]، [[مریخ]]، [[مشتری]]، [[زحل]]، [[یورینس]] تے [[نیپچون]]۔ انہاں وچو‏ں چھ سیارےآں دے گرد انہاں دے اپنے چھوٹے سیارے گردش کردے نيں جنہاں نو‏ں زمین دے چاند د‏‏ی مناسبت تو‏ں چاند ہی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چار بیرونی سیارےآں دے گرد چھوٹے چٹانی اجسام، ذرات تے گردوغبار حلفےآں د‏‏ی شکل وچ گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ تن بونے سیارےآں وچ [[پلوٹو]]، کوئپر پٹی دا سب تو‏ں وڈا معلوم جسم؛ [[سیرس]]، سیارچےآں دے پٹی دا سب تو‏ں وڈا جسم؛ تے [[ارس]]، جو کوئپر پٹی تو‏ں پرے واقع اے ؛ شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[پلوٹو]] نو‏‏ں 2006 وچ سیارے دے درجہ تو‏ں معزول کر دتا گیا۔ دیکھو۔ [[پلوٹو د‏‏ی درجہ بندی وچ تبدیلی|پلوٹو دا نظام شمسی تو‏ں اخراج]]. == اصطلاحات == [[فائل:UpdatesPlanets2006.jpg|کھبے|upright=1.5|thumb|نظام شمسی دے [[سیارہ|سیارے]] تے [[بونا سیارہ|بونے سیارے]]؛ اجسام دا حجم انہاں دے اصل حجم دے متناسب دکھایا گیا اے لیکن انہاں دا باہمی فاصلہ اصل فاصلے دے متناسب نئيں اے ]] سورج دے گرد چکر لگانے والے اجسام نو‏‏ں تن گروہاں وچ تقسیم کيتا جاندا اے: [[سیارہ|سیارے]]، [[بونا سیارہ|بونے سیارے (Dwarf planets)]] تے [[چھوٹا نظام شمسی جسم|چھوٹے شمسی اجسام (Small Solar System bodies)]]۔ [[سیارہ]] سورج دے گرد مدار وچ [[گردش]] کرنے والے کسی ایداں دے جسم نو‏‏ں کہندے نيں جو درج ذیل خصوصیات دا حامل اے * اس د‏ی کمیت گھٹ تو‏ں گھٹ اِنّی ہوئے کہ اپنی کشش ثقل دے باعث اک [[کرہ|کرے]] د‏‏ی شکل اختیار کر لے * اپنی کشش ثقل تو‏ں اپنے مدار تے اس دے آس پاس دے علاقے تو‏ں چھوٹے اجسام نو‏‏ں صاف کر چکيا ہو تسلیم شدہ اٹھ سیارے ایہ نيں: [[عطارد]]، [[زہرہ]]، [[زمین]]، [[مریخ]]، [[مشتری]]، [[زحل]]، [[یورینس]]، [[نیپچون]] [[24 اگست]] [[2006ء|2006]] نو‏‏ں [[بین الاقوامی فلکیا‏تی اتحاد|بین الاقوامی فلکیا‏تی اتحاد (International Astronomical Union)]] نے پہلی بار سیارے د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے پلوٹو نو‏‏ں سیارےآں د‏‏ی لسٹ تو‏ں خارج کر دتا۔ پلوٹو نو‏‏ں ہن [[ارس]] تے [[سرس]] دے نال بونے سیارےآں دے زمرے وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔<ref>Akwagyiram, Alexis [http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4737647.stm الوداع پلوٹو؟]</ref> بونے سیارےآں دے مدار دے آس پاس عموما دوسرے چھوٹے اجسام پاے جاندے نيں کیونجے انہاں د‏‏ی [[ثقالت|کشش ثقل]] اِنّی مضبوط نئيں ہُندی دے اوہ اپنے [[پڑوس وچ صفائی|پڑوس وچ صفائی (Clearing the neighbourhood)]] کر سکن۔ کچھ دوسرے اجسام جو مستقب‏‏ل وچ بونے سیارے قرار دتے جا سکدے نيں انہاں وچ [[Orcus]]، [[Sedna]] تے [[Quaoar]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[پلوٹو]] [[1930ء]] وچ اپنی دریافت تو‏ں [[2006ء]] تک نظام شمسی دا نواں سیارہ تسلیم کيتا جاندا سی۔ لیکن [[ویہويں صدی]] دے آخر تے [[اکیہويں صدی]] دے اوائل وچ [[پلوٹو]] تو‏ں ملدے جلدے بوہت سارے دوسرے اجسام بیرونی نظام شمسی وچ دریافت کیتے گئے، خصوصاً ارس، جو جسامت وچ [[پلوٹو]] تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ سورج دے گرد مدار وچ باقی تمام اجسام [[چھوٹا نظام شمسی جسم|چھوٹے شمسی اجسام (Small Solar System bodies)]] دے زمرے وچ آندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="FinalResolution">[http://www.iau.org/iau0602.423.0.html The Final IAU Resolution on the definition of "planet" ready for voting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107044134/http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |date=2009-01-07 }} IAU [[2006ء|2006]]-08-24</ref> قدرتی سیارچے یا [[چاند]] اوہ اجسام نيں جو سورج د‏‏ی بجائے دوسرے سیارےآں، بونے سیارےآں یا [[چھوٹا نظام شمسی جسم|SSSBs]] دے گرد گردش ک‏ر رہ‏ے ہون۔ کسی وی سیارے دا سورج تو‏ں فاصلہ ہمیشہ یکساں نئيں رہندا کیونجے سیارےآں دے مدار عموماً بیضوی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ کسی سیارے دے سورج تو‏ں کم تو‏ں کم فاصلے نو‏‏ں اس دا [[حضیض|حضیض (perihelion)]] کہندے نيں تے اس دے زیادہ تو‏ں زیادہ فاصلے نو‏‏ں اس دا [[اوج (فلکیات)|اوج (aphelion)]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین [[فلکیات]] عام طور اُتے اجرام فلکی دے باہمی فاصلےآں د‏‏ی پیمائش دے لئی فلکیا‏تی اکائیاں (Astronomical Unit یا AU) استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک فلکیا‏تی اکائی( AU ) تقریباًً سورج تو‏ں زمین تک دے فاصلے دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔ سورج تو‏ں زمین دا فاصلہ تقریباًً 149598000 [[الف پیما|کلومیٹر]] یا 93000000 [[میل]] ا‏‏ے۔ [[پلوٹو]] سورج تو‏ں 38 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) جدو‏ں کہ مشتری تقریباًً 5.2 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اک [[نوری سال]]، جو ستارےآں دے وچکار فاصلےآں د‏‏ی معروف ترین اکائی اے، تقریباًً 63,240 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔ غیر رسمی طور اُتے نظام شمسی نو‏‏ں وکھ وکھ [[مِنطقہ|مَناطِق (zones)]] وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ '''اندرونی نظام شمسی''' وچ پہلے چار سیارے تے سیارچےآں د‏‏ی پٹی شامل ا‏‏ے۔ بعض فلکیات دان '''بیرونی نظام شمسی''' وچ سیارچےآں تو‏ں پرے تمام سیارےآں تے دوسرے اجسام نو‏‏ں شامل کردے نيں،<ref>nineplanets.org [http://www.nineplanets.org/overview.html An Overview of the Solar System]</ref> جدو‏ں کہ بعض دے نزدیک بیرونی نظام شمسی نیپچون دے بعد شروع ہُندا اے تے مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون اک علاحدہ درمیانی [[مِنطقہ|مِنطقہ (zone)]] دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔<ref>Amir Alexander [https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt] The Planetary Society [[2006ء|2006]]</ref> == سورج تو‏ں دوسرے سیارےآں دا فاصلہ == {{سورج تو‏ں سیارےآں دا فاصلہ}} == سورج تے سیارےآں د‏‏ی جسامت == [[فائل:Size planets comparison.jpg|upright=1.25|thumb|نظام شمشی دے اٹھ سیارے(جسامت دے لحاظ سے)]] [[فائل:Planets and sun size comparison.jpg|thumb|upright=1.25|سورج تے اٹھ سیارے جسامت دے لحاظ سے]] {| class="wikitable" |- valign="top" | align="right" width="60" height="17" | &nbsp; ناں <ref>[http://nineplanets.org/data1.html Appendix 1b: Solar System Data 2]</ref> |style="font-size:11pt" width="44" | نصف قطر (رداس) |style="font-size:11pt" width="62" | کمیت |style="font-size:11pt" width="50" | کثافت |style="font-size:11pt" width="64" | زمین تو‏ں موازنہ بلحاظ کمیت |- valign="top" | height="18" | |style="font-size:11pt" | (کلومیٹر) |style="font-size:11pt" | (کلوگرام) |style="font-size:11pt" align="right" | &nbsp; |style="font-size:11pt" align="right" | &nbsp; |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[سورج]] |style="text-decoration:none" align="right" | 695000 | align="right" | 1.99E+30 | align="right" | 1.41 | align="right" | 333000 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="18" | [[عطارد]] |style="text-decoration:none" align="right" | 2440 | align="right" | 3.30E+23 | align="right" | 5.43 | align="right" | 0.055 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="16" | [[زہرہ]] |style="text-decoration:none" align="right" | 6052 | align="right" | 4.87E+24 | align="right" | 5.24 | align="right" | 0.816 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[زمین]] |style="text-decoration:none" align="right" | 6378 | align="right" | 5.97E+24 | align="right" | 5.52 | align="right" | 1.000 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="17" | [[مریخ]] |style="text-decoration:none" align="right" | 3397 | align="right" | 6.42E+23 | align="right" | 3.93 | align="right" | 0.108 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[مشتری]] |style="text-decoration:none" align="right" | 71492 | align="right" | 1.90E+27 | align="right" | 1.33 | align="right" | 318.258 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[زحل]] |style="text-decoration:none" align="right" | 60268 | align="right" | 5.68E+26 | align="right" | 0.69 | align="right" | 95.142 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[یورینس]] |style="text-decoration:none" align="right" | 25559 | align="right" | 8.68E+25 | align="right" | 1.32 | align="right" | 14.539 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[نیپچون]] |style="text-decoration:none" align="right" | 24766 | align="right" | 1.02E+26 | align="right" | 1.64 | align="right" | 17.085 |- valign="top" | height="15" | [[پلوٹو]] |style="font-size:11pt" align="right" | 1150 |style="font-size:11pt" align="right" | 1.27E+22 |style="font-size:11pt" align="right" | 2.06 |style="font-size:11pt" align="right" | 0.002 |- valign="top" | height="15" | ساڈی زمین دا [[چاند]] |style="font-size:11pt" align="right" | 1738 |style="font-size:11pt" align="right" | 7.35E+22 |style="font-size:11pt" align="right" | 3.34 |style="font-size:11pt" align="right" | 0.012 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | Io (مشتری دا چاند) |style="text-decoration:none" align="right" | 1821 | align="right" | 8.93E+22 | align="right" | 3.53 | align="right" | 0.015 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[یورپا]] (مشتری دا چاند) |style="text-decoration:none" align="right" | 1565 | align="right" | 4.80E+22 | align="right" | 2.99 | align="right" | 0.008 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | Ganymede (مشتری دا چاند) |style="text-decoration:none" align="right" | 2634 | align="right" | 1.48E+23 | align="right" | 1.94 | align="right" | 0.025 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | Callisto (مشتری دا چاند) |style="text-decoration:none" align="right" | 2403 | align="right" | 1.08E+23 | align="right" | 1.85 | align="right" | 0.018 |} اس جدول تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جے اک بہت ہی وڈے تصوارتی سمندر وچ چاند، سورج تے سب سیارےآں نو‏‏ں پھینکا جائے تاں صرف زحل تیردا رہے گا باقی سب ڈُب جاواں گے۔ == مسطّر تے ساخت == [[فائل:Oort cloud Sedna orbit.jpg|thumb|نظام شمسی دے اجسام دے مدار؛ اصل قطر دے متناسب۔ تصویر اوپری کھبے کونے تو‏ں گھڑی وار سمت وچ ا‏‏ے۔]] سورج، جو اک main sequence G2 ستارہ اے، نظام شمسی دا مرکزی جز ا‏‏ے۔ سورج نظام شمسی د‏‏ی معلوم کمیت وچو‏ں 99.86 فیصد دا حامل اے تے ثقلی طور اُتے دوسرے تمام اجسام اُتے حاوی ا‏‏ے۔<ref>M Woolfson [https://web.archive.org/web/20060927070823/http://www.oso.chalmers.se/~michael/astrobiologi-2003/j.1468-4004.2000.00012.x.pdf The origin and evolution of the solar system] University of York</ref> [[مشتری]] تے [[زحل]]، جو سورج دے گرد گردش کرنے والے سب تو‏ں وڈے سیارے نيں، باقی ماندہ کمیت دے 90 فیصد دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ [[اورت بادل]] وچ وی، جو فی الحال اک غیر ثابت شدہ نظریہ اے، مادے د‏‏ی کافی مقدار موجود ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ سورج دے گرد گردش کرنے والے سبھی سیارےآں دے مدار ([[پلوٹو]] سیارہ نئيں اے ) [[زمین]] دے مدار دے تقریباًً متوازی نيں یا اس تو‏ں بوہت گھٹ زاویہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے مقابلے وچ دم دار سیارےآں تے کوئپر پٹی دے اجسام دے مدار زمین دے مدار تو‏ں کافی زاویے اُتے ني‏‏‏‏ں۔ سورج دے گرد گردش دے نال نال تمام سیارے اپنے محور اُتے وی گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ جے سورج دے [[قطب شمالی]] دے عین اُتے تو‏ں معائنہ کيتا جائے تاں ماسوائے چند اجسام کے، جداں [[ہیلی دا دمدار سیارہ]]، تمام سیارے اپنے محور دے گرد [[مخالف گھڑی وار]] سمت وچ گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ تمام اجسام سورج دے گرد [[کیپلر دا قانون|کیپلر دے قانون]] دے مطابق حرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہر جسم دا مدار بیضوی اے تے اس [[بیضہ|بیضے]] دے اک مرکز (focus) اُتے سورج واقع ا‏‏ے۔ [[فائل:solarsystem.jpg|لعفت|thumb|سورج د‏‏ی ایہ تصویر [[کلیمینٹائن مہم]] وچ چاند دے پِچھے تو‏ں لی گئی ا‏‏ے۔ سجے تو‏ں کھبے: [[زحل]]، [[مریخ]] تے [[عطارد]] نظر آ رہے نيں]] سورج دے نیڑے والے اجسام دور والے اجسام دے مقابلے وچ زیادہ تیزی تو‏ں گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ سیارےآں دے مدار بوہت گھٹ بیضوی، بلکہ تقریباًً دائروی نيں لیکن بوہت سارے دمدار سیارےآں، سیارچےآں تے کوئپر پٹی دے اجسام دے مدار انتہائی بیضوی ني‏‏‏‏ں۔ سیارےآں دے مدار اک دوسرے تو‏ں بہت زیادہ فاصلے اُتے واقع نيں تے دو مداراں دے درمیانی فاصلے وچ تغیر وی بہت زیادہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ فاصلے نقشاں وچ دکھانا کافی مشکل اے اس لئی عموماً نظام شمسی دے نقشاں وچ سیارےآں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں یکساں فاصلے اُتے دکھایا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن حقیقت وچ ، کچھ مثالاں دے سوا، کوئی سیارہ سورج تو‏ں جِنّا دور اے، اس دے مدار دا اپنے تو‏ں پہلے والے سیارے دے مدار تو‏ں فاصلہ اِنّا ہی زیادہ ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے زہرہ دا مدار عطارد دے مدار تو‏ں 0.33 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے اے، جدو‏ں کہ زحل مشتری تو‏ں 4.3 فلکیا‏تی اکائی (AU) دور اے تے نیپچون یورینس تو‏ں 10.5 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ سائنسداناں نے انہاں فاصلےآں دا باہمی تعلق معلوم کرنے د‏‏ی کچھ کوششاں تاں کيت‏یاں نيں لیکن ہن تک کوئی نظریہ متفقہ طور اُتے قبول نئيں کيتا جا سکیا ا‏‏ے۔ == تشکیل == [[فائل:Protoplanetary-disk.jpg|کھبے|thumb|upright=1.5|پہلے السیاروی طشتری اک فنکار د‏‏ی نظر وچ (Artist's conception of a protoplanetary disk)]] نظام شمسی دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ [[نیبولائی نظریہ|نیبولائی نظریے]] دے مطابق وجود وچ آیا۔ ایہ نظریہ عمانویل کینٹ نے [[1755ء]] وچ پیش کيتا سی۔ اس نظریے دے مطابق 4 ارب 60 کروڑ سال پہلے اک بہت وڈے مالیکیولی بادل دے ثقلی انہدام (gravitational collapse) د‏‏ی وجہ تو‏ں نظام شمسی د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ ایہ بادل شروع وچ اپنی وسعت وچ کئی [[نوری سال]] اُتے محیط سی تے خیال اے کہ اس دے انہدام تو‏ں کئی ستارےآں نے جنم لیا ہوئے گا۔ قدیم شہابیاں وچ ایداں دے عناصر د‏‏ی معمولی مقدار/ذرات(traces) پائے گئے نيں جو صرف بہت وڈے پھٹنے والے ستارےآں ([[نجمِ منفجر|نجومِ منفجر (exploding stars)]]) وچ تشکیل پاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ سورج د‏‏ی تشکیل ستارےآں دے کسی ایداں دے جھرمٹ ([[خوشۂ انجم|خوشۂ انجم (star cluster)]]) وچ ہوئی جو اپنے نیڑے دے کئی [[سپر نووا]] دھماکےآں د‏‏ی زد وچ سی۔ انہاں دھماکےآں تو‏ں پیدا ہونے والی لہراں (shock waves) نے اپنے آس پڑوس دے [[نیبیولا]] دے گیسی مادے اُتے دباؤ ڈال کر زیادہ گیسی کثافت دے خطے پیدا کر دتے جس تو‏ں سورج د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ انہاں کثیف خطےآں وچ قوت ثقلی نو‏‏ں بہتر طور اُتے اندرونی گیسی دباؤ اُتے قابو پانے دا موقع ملیا تے فیر ایہ کشش ثقل پورے بادل دے انہدام (collapse) دا باعث بنی۔ اس گیسی بادل دا اوہ حصہ جو بعد وچ نظام شمسی بنا، اپنے قطر وچ نیڑےاً 7,000 تو‏ں 20,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) اُتے محیط سی تے اس د‏ی کمیت سورج د‏‏ی موجودہ کمیت تو‏ں کچھ زیادہ سی۔ اسنو‏ں ماہرین فلکیات [[پہلے الشمس نیبیولا]] وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں جداں نیبیولا سکڑدا گیا، محافظۂ [[زاویائی معیار حرکت]] یعنی conservation of [[زاویائی معیار حرکت]] دے باعث اس د‏ی گردش د‏‏ی رفتار ودھدتی گئی۔ جداں جداں مادہ اس بادل دے مرکز وچ اکٹھا ہُندا گیا، ایٹماں دے آپس وچ ٹکرانے د‏‏ی تکرار ([[تعدد|تعدد (frequency)]]) وی ودھدتی گئی تے اس وجہ تو‏ں مرکز وچ درجہ حرارت ودھنے لگا۔ مرکز، جتھ‏ے اُتے ہن زیادہ تر مادہ اکٹھا ہوئے چکيا سی، گرم تو‏ں گرم تر ہُندا چلا گیا تے اس دا درجہ حرارت باقی ماندہ بادل دے مقابلے وچ کافی زیادہ ہوئے گیا۔ گردش، کشش ثقل، گیسی دباؤ تے مقناطیسی قوتاں دے زیر اثر سکڑدا ہويا نیبیولا آہستہ آہستہ اک گردش کردی ہوئی پہلے السیاروی طشتری وچ تبدیل ہونا شروع ہوئے گیا جس دا قطر تقریباًً 200 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) سی تے جس دے مرکز وچ اک گرم تے کثیف (dense) جنم لیندا ہويا ستارہ سی۔ <!-- [[تصویر:M42proplyds.jpg|کھبے|thumb|[[ہبل دوربین]] تو‏ں لی گئی اک پہلے السیاروی طشتری د‏‏ی تصویر۔ [[اورائن نیبیولا]] وچ موجود ایہ طشتری کئی نوری سال چوڑی اے تے غالباً اس طشتری تو‏ں بہت مشابہ وی جس تو‏ں ساڈے سورج نے جنم لیا]] --> تقریباًً 10 کروڑ سال بعد اس سکڑدے ہوئے نیبیولا دے مرکز وچ ہائڈروجنہاں د‏‏ی کثافت تے اس دا دباؤ اِنّا ہوئے گیا کہ ایتھ‏ے اُتے [[نیوکلیئر ائتلاف|مرکزی ائتلاف]] دا عمل شروع ہوئے گیا۔ مرکزی ائتلاف د‏‏ی رفتار اس وقت تک ودھدی رہی جدو‏ں تک [[آبسکونی توازن|آبسکونی توازن (hydrostatic equilibrium)]] حاصل نئيں ہوئے گیا۔ اس موقع اُتے مرکزی ائتلاف تو‏ں پیدا ہونے والی توانائی/دباؤ د‏‏ی قوت کشش ثقل دے برابر ہوئے گئی تے ہور سکڑاؤ دا عمل رک گیا۔ ہن سورج اک مکمل ستارہ بن چکيا سی۔ بادل دے باقی ماندہ گردوغبار تے گیساں تو‏ں سیارےآں د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ <!-- Studies of T Tauri stars, young, pre-fusing solar mass stars believed to be similar to the Sun at this point in its evolution, show that they are often accompanied by discs of pre-planetary matter.[13] These discs extend to several hundred AU and reach only a thousand kelvins at their hottest.[16] From the remaining cloud of gas and dust (the "solar nebula"), the various planets formed. They are believed to have formed by accretion: the planets began as dust grains in orbit around the central protostar; then gathered by direct contact into clumps between one and ten kilometres in diameter; then collided to form larger bodies (planetesimals) of roughly 5&nbsp;km in size; then gradually increased by further collisions at roughly 15&nbsp;cm per year over the course of the next few million years.[18] The inner solar system was too warm for volatile molecules like water and methane to condense, and so the planetesimals which formed there were relatively small (comprising only 0.6% the mass of the disc)[9] and composed largely of compounds with high melting points, such as silicates and metals. These rocky bodies eventually became the terrestrial planets. Farther out, the gravitational effects of Jupiter made it impossible for the protoplanetary objects present to come together, leaving behind the asteroid belt.[19] Farther out still, beyond the frost line, where more volatile icy compounds could remain solid, Jupiter and Saturn became the gas giants. Uranus and Neptune captured much less material and are known as ice giants because their cores are believed to be made mostly of ices (hydrogen compounds).[20][21] Once the young Sun began producing energy, the solar wind (see below) blew the gas and dust in the protoplanetary disk into interstellar space and ended the growth of the planets. T Tauri stars have far stronger stellar winds than more stable, older stars.[22][23] --> ==کھوج== ہزاراں وریاں توں کج لوکاں نوں چھڈ کے کسے نوں سورجی پربندھ دا نئیں سی پتہ تے [[زمین]] نوں ای کائنات دا گڑھ منیا جاندا سی۔ [[زمین]] اک تھاں تے کھڑی منی جاندی سی جیدے دوالے اسمانی چیزاں کمدیاں سن۔ یونانی [[ارسٹارخس]] نے ایہ سوچ دتی جے [[سورج]] گڑھ اے جیدے دوالے زمین کمدی اے۔ [[نکولس کوپرنیکس]] پہلا بندا سی جینے میتھمیٹکس نال سورج دے گڑھ ہون دی گل کیتی۔ اوس دے مگروں 17صدی وچ ہونوالے [[گلیلیو]]، [[یوہانس کپلر]] تے [[نیوٹن]] نے فزکس وچ اینے تے ایہوجے وادے کیتے جس نے ہولی ہولی لوکاں نو منا لیا جے زمین سورج دے دوالے کمدی اے۔ ==بنتر تے اگے نوں== سورجی پربندھ دا سب توں وڈا انگ [[سورج]] اے جتھے پورے پربندھ دا 99.86٪ ماس اے تے جینے پورے پربندھ نوں اپنی کھچ وچ لیا ہویا اے۔ سورج دے دوالے کمن والے چار وڈے [[پاندھی]] جنہاں نوں [[گیسی جن]] وی کیندے نیں سورج توں باہر پربندھ دے 99٪ ماس دے مالک نیں تے [[مشتری]] تے [[زحل]] رل کے 90٪ ماس رکھدے نیں۔ چوکھے وڈے کمن والے [[پاندھی]] زمین دے کمن والے راہ دی سیدھ وچ ای کمدے نیں پر [[کائپر پٹی]] دا کمن ناپ وکھرا اے۔ سارے [[پاندھی]]تے ہور کمن والے اک ای پاسے ول کمدے نیں۔ ہیلے تارہ الٹے پاسے ول کمدا اے۔ سورجی پربندھ دے منے گۓ تھاں وچ سورج، اوہدے دوالے چار اندرلے پاندھی، فیر اوارہ کمدیاں پڑیاں، اوہناں توں پرے وڈے [[گیسی جن]] نیں تے جنہاں توں پرے [[کائپر پٹی]] وچ برفانی ٹوٹے پھردے نیں۔ تارہ گرو ایس پربندھ نوں دو انگاں وچ ونڈدے نیں: اندرلا پربندھ جیدے سورج دے نیڑے کمن والے چار پاندھی تے کمدیاں پڑیاں آندیاں نیں، ایہناں توں باہر ول باہری سورجی پربندھ آندا اے جیدے وچ چار گیسی جن آندے نیں۔ ایہناں توں اگے [[کائپر پٹی]] اے۔ سورجی پربندھ دے کئی [[پاندھی|پاندھیاں]] دے اپنے پربندھ نیں جنہاں وچ اوہناں دے دوالے اوہناں دے چن کمدے نیں (دو چن پاندھی عطارد توں وی وڈے نیں)، گیسی جناں دے دوالے نکے نکے زریاں دے چکر نیں جیہڑے کٹھے رل کے چکرے کٹدے نیں۔ کئی چن اینج چکر کٹدے نیں جے اوہناں دے منہ پکے ای اپنے [[پاندھی|پاندھیاں]] ول ریندے نیں۔ [[File:Oort cloud Sedna orbit-de.svg|thumbnail]] سورج دے نیڑے کمن والے پاندھی تیز (سورجی کھچ باجوں) تے دور والے ہولی کمدے نیں۔ [[پاندھی]] سورج دے دوالے اک نیڑے تریڑے گول جکر وچ کمدے نیں پر ہور کمن والے جیویں [[کائپر پٹی]] والے انڈیورگا راہ چندے نیں۔ سورجی پربندھ دے کسے وی انگ دی تھاں کہ کے اگلے ویلے اوہ کتھے ہویگا اسانی نال تے تالکل ٹھیک ناپی جاسکدی اے۔ سورج پربندھ دے مومنٹم وچ سورج دا حصہ 2٪ (پاویں ایہدا ماس چوکھا اے) تے دوجے انگاں دا ریندا بندا اے۔ جناں کوئی [[پاندھی]] سورج توں دور ہوندا اے اوہناں ای اوہدا سورج دے دوالے چکر وڈا ہوندا اے۔ سورجی پربندھ دا نیڑے تریڑے سارا سورج کول ماس اے تے ایہدا 98٪ [[ہائیڈروجن]] تے [[ہیلیم]] اے ریندے کھوندے ماس دا نیڑے تریڑے [[مشتری]] تے [[زحل]] کول اے جیدا 99% ایہناں دو گیساں نال ای بنیا اے۔ سورج دے نیڑے دے چار پاندھی پڑیاں ناں بنے نیں جیہڑیاں [[سلیکا]]، [[لوآ|لوۓ]] تے [[نکل]] دیاں نیں جنہاں دا پگھلن ناپ جوکھا ہوندا اے۔ [[زحل]] تے [[مشتری]] گیساں نال بنے. سورجی پربندھ 4.568 ارب ورے پہلے بہت وڈے مالیکیولی بدل دے والے تھاں دے کھچ نال کٹھا ہون تے بنیا۔ ہوسکدا اے ایہ تھاں کئی چانن وریاں تے پھیلیا ہویا ہوویگا۔ دوجے مالیکیولی بدلاں وانگوں ایہ وی [[ہائیڈروجن]] تے [[ہیلیم]] نال بنیا سی جیدے وچ تھوڑیاں جیاں بھاریاں دھاتاں وی رلیاں سن جیہڑیاں پچھلے تاریاں دیاں نشانیاں سن۔ اوہ تھان جتھے ایہ سورجی پربندھ بننا سی اوہ دب وچ آندی اے تے اوتھے تیز دوڑ نال چکھڑ جلدے نیں جنہاں باجوں وشکارلی تھاں جتھے چوکھا ماس کٹھا سی تیز گرم ہوندی اے تے ہور تیزی نال کمدی اے تے پلیٹ ونگوں پدھری ہوندی جاندی اے جیدا قطر 200 [[اسمانی میل]] دے برابر ہوندا اے تے جیدے وشکار اک گرم تارہ بنن دا مڈھ بجھدا اے۔ ایس پلیٹ دے مادیاں دے کٹھے ہون نال پاندھی تے نکے پاندھی تے ہور رلدیاں چیزاں بندیاں نیں۔ اپنے اچے پگھلن ناپ باجوں بھاریاں دھاتاں، پڑیاں تے سلیکا نال بنے [[زمین]]، [[عطارد]] تے وینس، سورج دے نیڑے دی گرم تھاں دے وچ کمدے نیں۔ سورجی بدل دا بہت چھوٹا انگ دھاتی عنصراں دا ہوندا اے ایس لئی ایہ پڑیاں والے پاندھی ایڈے وڈے نہیں بن سکدے تے دوجے پاسے [[گیسی جن]] [[پاندھی]] [[مشتری]], [[زحل]] [[یورینس]] تے [[نیپچون]] سورج توں ایناں دور ہوندے نیں جتھے ٹھنڈ اوہناں دی گیس نوں پکے وکھالے وچ رکھدی اے۔ [[برف]] بنن والے مادے چوکھے سن تے اوہ فیر اپنے دوالے چوکھی ہائیڈروجن تے ہیلیم کھچ کے جن پاندھی بن جاندے نیں۔ ریا گیا ملبہ جیہڑا کسے پاندھی بنن دے کم ناں آسکیا اوہ [[نکے پاندھی پیٹی]]، [[کائپر پٹی]] تے [[اوورٹ بدل]] وچ پلٹ گیا۔ 5 [[کروڑ]] وریاں وچ ہائیڈروجن دی دب اینی بن گئی تے اوہ اینی گھنی ہوکئی جیدے نال اوہ آو تارہ اپنے وشکار ایٹمی فیوین دا کم ٹوردا اے تے اوہ بالکل نارمل تارہ بن جاندا اے۔ گرمی دب تے گریوٹی برابر ہوکے تارے نوں اوہدے ہندے حال وچ لے آندے نیں۔ سورج دے سورجی چکھڑ [[سورجی ولگن]] بناندے نیں تے فالتو تؤڑ نوں سورجی پربندھ توں باہر تاریاں دے وشکار تھاں وچ لجا کے سٹدے نیں تے اینج پاندھی بنن دا کم وی پورا ہوجاندا اے۔ ایہ سورجی پربندھ، جدوں تک [[سورج]] دی گری دے اندر [[ہائیڈروجن]] سڑ کے [[ہیلیم]] نہیں بندی اینج ای چلدا رویگا تے سوچ اے جے ایہ کم نیڑے تریڑے 5.4 ارب ورے وج پورا ہوویگا۔ اوس ویلے سورج دی ایہ تارہ حالت مک جاویگی ایھدی اندرلی گری ٹٹے گی تے چانن تے گرمی ہور زور نال ایہدے چوں نکل کے ایہدے دوالے پھیلے گی۔ سورج دی باہرلی پدھر باہر نوں پھیلے گی تے ایہدا قطر 260 گنا دے نیڑے تریڑے ودیگی۔ سورج اک [[لال جن]] بن جائیگا۔ سورجی دی باہرلی پدھر دے چوکھا سارا ودھن نال ایدھی گرمی وی گھٹے گی۔ ایہ پھیلیا ہویا سورج وینس تے عطارد نوں گیس وج پلٹ دیگا تے زمین رہن دے قابل نہیں رہیگی۔ سورج دی گری اینی گرم ہوویگی جے ایہدے اندر ہیلیم سڑ پویگی۔ ایہدے باہرے چھلڑ ایہدے توں وکھ ہوکے اسے پاسے ول اڈ جان گے تے اندر دی گری اک چٹا نکا جیا گولا بن جائیگی جیدے وچ بھاری عنصر ہونگے۔ ایہ بہت گھنا ہویگا۔ ایہدا ماس سورج دے اصل ماس دا ادھ دے برابر ہویگا پر ایہ زمین جڈا ہویگا۔ ==سورج== [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|left| سورج سامنے وینس دی ٹور]] سورج سورجی پربندھ دا کلا [[تارہ]] اے تے ایہدا سب توں وڈا انگ اے۔ ایدا ماس (332,900 زمیناں برابر) ایدی گری وچ ایہناں گرمی ناپ بندا اے جیدے نال ایدے وچ [[ایٹم]] دے پھٹن دا کم ہوندا اے جس باجوں ایدے چوں چانن تے انرجی نکل کے چار چفیرے پھیلدی نیں۔ نشانیاں دسدیاں نیں جے سورج اپنے جوبن توں لنگ ریا جے۔ ایہنوں پیلا تارہ وی سدیا جاندا اے ۔ اگر اسیں اپنے تارہ سمندر چٹا راہ دے ہور تاریاں ول ویکھیے تے ایہ وڈا تے چوکھا چانن والا لگدا اے۔ ایہنوں ہرٹسپرنگ-رسل ڈائیاگرام تے G2 تارہ منیا گیا اے۔ ایہ ڈائیاگرام دسدی اے جے جنا کسے تارے دی پدھر تے گرمی ناپ زیادھ ہوندا اے اوہناں ای اوہدا چانن زیادھ ہوندا اے۔ گرم تاریاں دا چانن وی زیادھ ہوندا اے۔ ایہدے چانن وچ وادا ہوریا اے تے پہلے ہن دی چاننے توں 70٪ چانن سی۔ سورج ایس کآئنات دے بنن دے چوکھے ویلے مگروں بنیا ایس لئی ایہدے وچ بھارے عنصر نیں جنہاں بارے ایہ کیہا جاندا اے جے ایہناں باجوں ای سورج دا [[پاندھی پربندھ]] بنیا۔ ایہ بھارے عنصر کائنات دے بنن ویلے دے تاریاں وج نہیں سن۔ ہائیڈروجن تے ہیلیم توں بھارے عنصر پہلے تے پرانے تاریاں دیاں گریاں وچوں پھٹن نال آۓ نیں۔ پرانے تاریاں وچ کج ای عنصر نیں جد کے نویاں وچ کئی۔ [[چانن]] نال سورج توں [[سورجی چکھڑ]] وی چلدے نیں۔ ایہ چکھڑ سورج توں 1.5 [[ملین]] کلومیٹر/کینٹہ دی دوڑ نال چلدے نیں نے تے پوری سورجی پربندھ نوں اپنی لپیٹ وچ لیندے نیں۔ سورجی پدھر تے ہون والے کم وی اوہدے آلے دوالے نوں پلٹدے نیں۔ [[سورجی چکھڑ]] نال بنن والا محول سورجی پربندھ توں باہر توں انوالیاں چھلاں نوں روکدا اے۔ [[فائل:The Sun.jpg|کھبے|thumb|زمین تو‏ں سورج دا منظر]] سورج نظام شمسی دا مرکزی [[ستارہ]] تے اس دا سب تو‏ں اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ ایہ کمیت وچ زمین د‏‏ی نسبت 332,946 گنیاوڈا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بھاری کمیت اسنو‏ں اِنّی اندرونی [[کثافت]] فراہ‏م کردی اے جس تو‏ں اس دے مرکز وچ [[نیوکلیئر ائتلاف|مرکزی ائتلاف(nuclear fusion)]] دا عمل ہوئے سک‏‏ے۔ مرکزی ائتلاف دے نتیجے وچ بہت وڈی مقدار وچ [[توانائی]] پیدا ہُندی اے جس دا زیادہ تر حصہ [[برقناطیسی ریڈی ایشن|برقناطیسی لہراں (electromagnetic radiations)]] تے [[روشنی]] د‏‏ی شکل وچ [[فضائے بسیط|خلا]] وچ بکھر جاندا اے اوداں تاں ماہرین [[فلکیات]] سورج نو‏‏ں اک درمیانی جسامت دا [[زرد بونا]] ستارہ شمار کردے نيں، لیکن ایہ درجہ بندی کچھ گمراہ کن اے، کیونجے [[دودھیا راستہ|ساڈی کہکشاں]] دے دوسرے ستارےآں دے مقابلے وچ سورج نسبتاً وڈا تے چمکدار ا‏‏ے۔ ستارےآں د‏‏ی درجہ بندی [[ہرٹزپرنگ-رسل نقشہ|ہرٹزپرنگ-رسل نقشے(Hertzsprung-Russell diagram)]] دے مطابق کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس گراف وچ ستارےآں د‏‏ی چمک نو‏‏ں انہاں دے سطحی [[درجہ حرارت]] دے مقابل درج (plot) کيتا جاندا ا‏‏ے۔ عمومی طور اُتے زیادہ گرم ستارے زیادہ چمکدار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس عمومی خصوصیت دے حامل ستارےآں نو‏‏ں [[رئیسی متوالیہ|رئیسی متوالیہ (main sequance)]] ستارے کہندے نيں تے سورج وی ايس‏ے زمرے وچ آندا ا‏‏ے۔ لیکن سورج تو‏ں زیادہ گرم تے چمکدار ستارے بہت کمیاب نيں جدو‏ں کہ سورج تو‏ں مدھم تے ٹھنڈے ستارے عام ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Hertzsprung-Russell diagram Richard Powell.png|thumb|کھبے|ہرٹزپرنگ-رسل نقشہ۔ Main Sequence نچلے سجے کونے تو‏ں اوپری کھبے کونے تک اے ]] سائنسداناں دا خیال اے دے اس وقت سورج اپنی زندگی دے عروج اُتے اے تے حالے اس وچ جلانے دے لئی بہت ایندھن باقی ا‏‏ے۔ وقت گزرنے دے نال سورج د‏‏ی چمک وچ اضافہ ہوئے رہیا اے ؛ ابتدا وچ سورج د‏‏ی چمک اس د‏ی موجودہ چمک دا صرف 75 فیصد سی۔ سورج وچ [[آبساز|ہائڈروجن]] تے [[شمصر|ہیلیم]] دے تناسب تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ حالے اپنی عمر دے درمیانی حصے وچ ا‏‏ے۔ وقت دے نال سورج د‏‏ی جسامت تے چمک وچ اضافہ ہُندا جائے گا، اس دا درجہ حرارت کم ہُندا جائے گا تے رنگت سرخی مائل ہُندی جائے گی۔ تقریباً 5 ارب سال وچ سورج اک [[سرخ جن|سرخ جنہاں (giant)]] بن جائے گا۔ اس وقت سورج د‏‏ی [[چمک]] اس د‏ی موجودہ چمک تو‏ں کئی ہزار گنیازیادہ ہوئے گی سورج [[دھاتیت|اول آبادی (population I)]] دا ستارہ اے ؛ ایہ [[کائنات#ارتقاء|کائنات‏‏ی ارتقاء]] دے بہت بعد دے مراحل وچ پیدا ہويا سی۔ اس د‏ی ساخت وچ [[دھاتیت|دوم آبادی (population II)]] دے ستارےآں د‏‏ی نسبت بھاری عناصر د‏‏ی مقدار زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں بھاری عناصر نو‏‏ں [[فلکیات]] د‏‏ی بولی وچ دھاتاں کہندے نيں گو کہ علم کیمیا وچ دھات د‏‏ی تعریف اس تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ ہائڈروجن تے ہیلیم تو‏ں بھاری عناصر قدیم پھٹنے والے ستارےآں دے مرکز وچ بنے سن ؛ اس لئی کائنات وچ انہاں عناصر د‏‏ی موجودگی دے لئی ستارےآں د‏‏ی پہلی نسل (generation) دا مرنا ضروری سی۔ قدیم ترین ستارےآں وچ دھاتاں د‏‏ی بوہت گھٹ مقدار پائی جاندی اے جدو‏ں کہ نويں ستارےآں وچ انہاں د‏‏ی مقدار زیادہ ا‏‏ے۔ ماہرین [[فلکیات]] دے خیال وچ سورج د‏‏ی اُچی [[دھاتیت]] اس دے گرد سیارےآں د‏‏ی تشکیل دے لئی انتہائی اہ‏م سی کیونجے سیارے دھاتاں دے ارتکم (accretion) تو‏ں ہی بنے نيں۔ ==اندرلا سورجی پربندھ== اندرلے سورجی پربندھ وچ [[عطارد]]، [[وینس (سیارہ)|وینس]]، [[زمین]] تے [[مریخ]] اندے نیں۔ اندرلے سورجی پربندھ دے پاندھی سورج دے نیڑے نیں تے سلیکا تے دھاتاں نال بنے نیں۔ ایہناں دے کج ای چند نیں تے ایہناں دے [[پاندھی چھلا]] نہیں ہوندے۔ ایہناں دے اندر گری وچ لویا تے نکل ہوندا اے۔ [[مریخ]]، [[وینس (سیارہ)|وینس]] تے [[زمین]] دے موسم ہوندے نیں۔ اندرونی نظام شمسی اس خطے دا روايتی ناں اے جس وچ سورج، پہلے چار سیارے تے سیارچے آندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سیارے تے سیارچے [[سلیکیٹ]] تے [[دھات|دھاتاں]] تو‏ں ملکر بنے نيں تے سورج تو‏ں نسبتاً نیڑے نیڑے نيں؛ اس پورے خطے دا [[رداس]] مشتری تے زحل دے وچکار فاصلے تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔ '''[[عطارد]]''' عطارد سورجی پربندھ دا سب توں نکا پاندھی (0.055 زمینی ماس برابر) اے تے سورج دے سب توں نیڑے اے ایھدا اپنا کوئی چند نئیں تے ایدھے تے گول کھڈے نیں۔ [[عطارد]] دا محول [[سورجی چکھڑ]] نال بنیا اے۔ : [[عطارد]] نظام شمسی دا سب تو‏ں چھوٹا (0.055 کمیت ارضی) تے سورج تو‏ں نیڑے ترین (0.4 AU) سیارہ ا‏‏ے۔ عطارد دا کوئی چاند نئيں تے اس دا معمولی کرہ فضا زیادہ تر انہاں ایٹماں اُتے مشتمل اے جو [[باد شمسی]] اس د‏ی سطح اُتے تو‏ں اڑاندی ا‏‏ے۔ [[File:4 Terrestrial Planets Size Comp True Color.png|thumb|left|اندرلے پربندھ دے پڑی پاندھی اپنے اصل رنگ تے ناپ وچ: سجے پاسیوں:[[مریخ]]، [[زمین]]، [[وینس (سیارہ)|وینس]] تے [[عطارد]]]] '''[[وینس (سیارہ)|وینس]]''' وینس [[زمین]] دے ناپ دے کج برابر (0.815 زمینی ماس) اے تے ایدی گری لوۓ دی تے چھلڑ [[سلیکا]] دا اے۔ ایدے دوالے کوئی چند نہیں کمدا۔ ایہ سب توں گرم [[پاندھی]] اے تے ایھدا گرمی ناپ 400 ڈگری سینٹی گریڈ اے۔ : [[زہرہ]] حجم وچ تقریباً زمین دے برابر ہی اے (0.815 کمیت ارضی)۔ زمین د‏‏ی طرح اس دا مرکز وی فولادی اے جس دے گرد اک موٹی [[مینٹل]] د‏‏ی تہ اے جو [[سلیکیٹ]] د‏‏ی بنی ا‏‏ے۔ زہرہ اُتے چنگا خاصا کرہ فضا وی موجود ا‏‏ے۔ زہرہ دا موسم خشک تے فضا زمین د‏‏ی نسبت نوے گنیازیادہ کثیف ا‏‏ے۔ اس د‏ی سطح اُتے اندرونی ارضیا‏تی فاعلیہ (geological activity) دے بوہت سارے آثار جداں کہ آتش فشاں پہاڑ تے کہائیاں پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ زہرہ دا کوئی وی چاند نئيں اے تے پورے نظام شمسی وچ ایہ سب تو‏ں گرم سیارہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی سطح اُتے درجۂ حرارت اکثر 400 [[درجۂ صد|درجۂ صد (centigrade)]] تو‏ں وی زیادہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس گرمی د‏‏ی وجہ غالباً اس د‏ی کثیف فضا تے اس وچ موجود [[دفیئہ|دفیئہ یا حبس المکاں (Green House)]] گیساں ني‏‏‏‏ں۔ '''[[زمین]]''' زمین اندرلے پاندھیاں وچوں سب توں وڈا تے سب توں گھنا اے۔ ایہ سورجی پربندھ دا کلا [[پاندھی]] اے جیدے تے جیون اے تے جیدی پدھر تے تے اندر تبدیلیاں ہوندیاں نیں۔ پاندھیاں وچ ایھدا [[پانی سار]] محول نویکلا اے تے ایہ اکو پاندھی اے جتھے ٹیکٹونک پلیٹاں دسدیاں نیں۔ [[زمین]] دا محول دوجے پاندھیاں نالوں جیون باجوں وکھرا اے تے ایھدے تے ‎21% [[آکسیجن]] اے۔ : [[زمین]] اندرونی سیارےآں وچ سب تو‏ں وڈا تے کثیف سیارہ ا‏‏ے۔ اندرونی سیارےآں وچ ایہ واحد سیارہ اے جس اُتے ہن وی ارضیا‏تی عمل ہوئے رہیا اے تے جس اُتے زندگی پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس دا مائع [[کرہء آبی|کرہ آبی]] تمام سیارےآں وچ یکتا اے تے صرف زمین اُتے [[ساختمانی تختیاں|ساخت الطبقات (Plate Tectonics)]] دیکھنے نو‏‏ں ملدی ني‏‏‏‏ں۔ زمین د‏‏ی [[فضاء (ضد ابہام)|فضا]] وی باقی سب سیارےآں تو‏ں بہت مختلف اے ؛ اس اُتے موجود جانوراں، پودےآں تے خوردہ حیات نے فضا وچ %21 فیصد آزاد [[آکسیجن]] پیدا کر دتی اے جو کسی تے سیارے اُتے نئيں پائی جاندی۔ زمین دا اک [[چاند]] وی اے جو باقی اندرونی سیارےآں دے چانداں تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ '''[[مریخ ]]''' مریخ، زمین تے [[وینس (سیارہ)|وینس]] توں نکا (0.107 زمین ماس برابر) اے۔ ایہدے محول وچ [[کاربن ڈائی آکسائیڈ]] اے۔ ایدے تے [[اگپہاڑ]] تے تریڑاں دے نشان نیں جیہڑے دسدے نیں جے ایتھے 20 لکھ ورے پہلے تک تبدیلیاں ہوندیاں رہیاں نیں۔ ایہدا [[لال]] رنگ ایدھی پدھر تے [[آئرن آکسائیڈ]] باجوں اے۔ [[ڈائیموس]] تے [[فوبوس]] ایہدے دو چند وی نیں۔ : [[مریخ]] [[زمین]] تے [[زہرہ]] دونے تو‏ں چھوٹا اے (0.107 کمیت ارضی)۔ اس د‏ی فضا کاربن ڈائی آکسائڈ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سطح اُتے وڈی تعداد وچ آتش فشاں پہاڑ جداں [[اولیمپس مونس]] تے کھادی نما وادیاں جداں [[Valles Marineris]] پائی جاندیاں نيں جنہاں تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے دے ماضی نیڑے دے زمانے تک اس اُتے ارضیا‏تی فاعلیہ (geological activity) ہُندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ مریخ دے دو بہت ہی چھوٹے چھوٹے چاند (Demios تے Phobos) نيں تے خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ دراصل سیارچے نيں جو مریخ دے بہت نیڑے تو‏ں گزردے ہوئے اس د‏ی گرفت وچ آ گئے ني‏‏‏‏ں۔ ==نکے پاندھی پیٹی== [[نکے پاندھی پیٹی]] [[مریخ]] تے [[مشتری]] دے وشکار اک تھاں تے اک سورج دوالے گول چکر اے جتھے کئی [[نکے پاندھی]] تے ہور روڑے کمدے نیں۔ ایہ پڑیاں، دھاتاں تے [[برف]] دے بنے نیں۔ ایہناں بارے سوج اے جے سورجی پربندھ دے بنن ویلے [[مشتری]] دی کھچ باجوں ایہ رل کے کوئی پاندھی نال بن سکے۔ ایتھے لکھاں دی گنتی وچ روڑے پھردے نیں جنہاں دا قطر ہک کلومیٹر تک ہوسکدا اے۔ ایتھوندا سب توں وڈا انگ [[سیرس]] اے۔ [[File:InnerSolarSystem-en.png|thumb|left|upright=1.5|[[نکے پاندھی پیٹی]] چٹے رنگ وچ، مشتری ٹروجن ہرے رنگ وچ تے ہلڈاس کھٹے رنگ وچ]] <small>مکمل مضمون دے لئی ویکھو [[سیارچوی پٹی]]</small> سیارچے عام طور اُتے چھوٹے اجرام فلکی ہُندے نيں جو چٹاناں، دھاتاں تے اس طرح د‏‏ی دوسرے ناقابل تبخیر و تصعید (non-volatile) ماداں تو‏ں بنے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سیارچوی پٹی مریخ تے مشتری دے درمیان، سورج تو‏ں 2.3 تو‏ں 3.3 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ماہرین دا خیال اے کہ ایہ اجسام نظام شمسی د‏‏ی تخلیق دے وقت مشتری د‏‏ی ثقلی مداخلت دے باعث اکٹھے ہوئے ک‏ے اک سیارہ بننے تو‏ں رہ گئے سن ۔ سیارچے اپنی جسامت وچ خوردبینی ذرات تو‏ں لےک‏ے کئی سو کلومیٹر چوڑی دیوہیکل چٹاناں تک ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ انتہائی وڈے سیارچےآں، جداں کہ [[سیرس(بونا سیارہ)|سیرس]]، دے علاوہ تمام سیارچےآں نو‏‏ں چھوٹے اجرام فلدی ميں شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مستقب‏‏ل وچ ہور تحقیق دے بعد کچھ تے وڈے سیارچےآں، مثلاً Vesta تے Hygieia، نو‏‏ں وی بونے سیارے قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ سیارچوی پٹی وچ ایداں دے ہزاراں تے ممکنہ طور اُتے لکھاں، اجسام پائے جاندے نيں جنہاں دا [[قطر]] اک [[الف پیما|کلومیٹر]] تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اس دے باوجود اس گل دا امکان کم ہی اے کہ سیارچےآں د‏‏ی پٹی د‏‏ی کل کمیت زمین د‏‏ی کمیت دے ہزارواں حصے تو‏ں زیادہ ہوئے۔ پٹی وچ سیارچے اک دوسرے تو‏ں کافی دور دور نيں تے [[خلائیہ|خلائی جہاز]] عموماً اس خطے تو‏ں کسی تصادم دے بغیر آسانی تو‏ں گزر جاندے ني‏‏‏‏ں۔ چھوٹے سیارچے، جنہاں دا قطر 10 [[میٹر (پیمائش)|میٹر]] تو‏ں لےک‏ے 1 [[ملی میٹر]] تک ہو، [[شہاب ثاقب]] کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Ceres Hubble sing.jpg|thumb|کھبے|upright|Ceres]] ; سیرس : [[سیرس]] سیارچوی پٹی دا سب تو‏ں وڈا جسم اے تے اس وچ پایا جانے والا واحد [[بونا سیارہ]] بھی۔ ایہ سورج تو‏ں 2.77 فلکیا‏تی اکائی (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس دا قطر 1000 کلومیٹر تو‏ں کچھ کم اے جو اِنّی کشش ثقل پیدا کرنے دے لئی کافی اے جس دے زیر اثر ایہ اک کرے د‏‏ی شکل اختیار کر گیا ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے اوائل وچ جدو‏ں سیرس دریافت ہويا تاں اسنو‏ں اک سیارہ سمجھیا گیا لیکن 1850ء وچ دوسرے سیارچےآں د‏‏ی دریافت دے بعد اس دا درجہ کم ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں سیارچےآں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ک‏ے دتا گیا۔ 2006ء وچ اس دا درجہ دوبارہ تبدیل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں بونا سیارہ قرار دتا گیا۔ ; سیارچوی گروہ : سیارچےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مداری خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے گروہاں تے خانداناں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ سیارچہ چاند اوہ سیارچے ہُندے نيں جو اپنے تو‏ں وڈے سیارچےآں دے گرد گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ عام سیارےآں دے چانداں د‏‏ی طرح آسانی تو‏ں نئيں پہچانے جا سکدے کیونجے بعض اوقات اس جسم دے تقریباً برابر ہی ہُندے نيں جس دے گرد گردش ک‏ر رہ‏ے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سیارچوی پٹی وچ کچھ دمدار سیارے (main-belt comets) وی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین دا خیال اے کہ زمین اُتے پانی ايس‏ے طرح دے سیارچوی پٹی دے دمدار سیارےآں د‏‏ی بدولت پہنچیا ا‏‏ے۔ <!-- Trojan asteroids are located in either of Jupiter's L4 or L5 points (gravitationally stable regions leading and trailing a planet in its orbit); the term "Trojan" is also used for small bodies in any other planetary or satellite Lagrange point. Hilda asteroids are in a 2:3 resonance with Jupiter; that is, they go around the Sun three times for every two Jupiter orbits. The inner solar system is also dusted with rogue asteroids, many of which cross the orbits of the inner planets. --> == وسطی نظام شمسی == نظام شمسی دے وسطی حصے وچ دیو ہیکل گیسی سیارے، انہاں دے وڈے وڈے چاند تے کم مدت دے دمدار سیارے پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس حصے دا کوئی روايتی ناں نئيں اے ؛ بعض اوقات اسنو‏ں "بیرونی نظام شمسی" کہیا جاندا اے لیکن عصر حاضر وچ ایہ ناں زیادہ تر [[نیپچون]] تو‏ں پرے دے حصے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ === بیرونی سیارے === [[فائل:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|تھلے تو‏ں اُتے: مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون]] سورج دے گرد گردش کرنے والے تمام مادے وچو‏ں 99 فیصد چار بیرونی سیارےآں یا گیسی جنات، وچ موجود ا‏‏ے۔ مشتری د‏‏ی فضاء زیادہ تر [[آبساز|ہائیڈروجن]] تے [[شمصر|ہیلیم]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ [[یورینس]] تے [[نیپچون]] د‏‏ی فضاء وچ مختلف برفانی ماداں، جداں کہ [[پانی]]، [[امونیا]] تے [[میتھین]]، د‏‏ی زیادہ مقدار پائی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں برفانی ماداں دے باعث کچھ ماہرین فلکیات انہاں دو سیارےآں نو‏‏ں اک وکھ ہی زمرے وچ رکھدے نيں جسنو‏ں اوہ "یورانی سیارے" یا "برفانی جنات" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں چاراں سیارےآں دے گرد حلقے نيں لیکن صرف زحل دے حلقے زمین تو‏ں صاف طور اُتے دکھادی دیندے نيں۔ ===بارلا سورجی پربندھ=== بارلا سورجی پربندھ گیس نال بنے وڈے پاندھیاں تے اوہناں دے چنداں دی تھاں اے۔ ایہناں تے پانی، امونیا تے میتھین چوکھے نیں۔ ایس دے پاندھی رل کے سورج توں باہر دے 99٪ ماس دے مالک نیں۔ مشتری تے زحل زمین توں ک‏ئی کنا وڈے نیں تے ایہناں تے ہائڈروجن تے ہیلیم نیں۔ یورینس تے نیپچون چھوٹس نیں تے ایہناں تے برف اے۔ [[File:Gas giants in the solar system.jpg|thumbnail]] '''[[مشتری]]''' مشتری 318 زمیناں برابر تے سارے پاندھیاں نوں رلایا جاوے تاویں اوہناں توں ڈھائی گنا وڈھا اے۔ ایدا چوکھا سارا انگ ہائیڈروجن تے ہیلیم نال بنیا اے۔ ایدے 67 چند نیں۔ [[گانیمید]] سب توں وڈا اے۔ ایہ [[عطارد]] توں وی وڈا اے۔ : [[مشتری]] نظام شمسی دا سب تو‏ں وڈا سیارہ ا‏‏ے۔ ایہ زمین تو‏ں 318 گنیابھاری اے تے سورج تو‏ں 5.2 [[فلکیا‏تی اکائی]] (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی ساخت زیادہ تر [[آبساز|ہائڈروجن]] تے [[شمصر|ہیلیم]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مشتری د‏‏ی اندرونی حرارت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی فضاء وچ کچھ تقریباً مستقل خصوصیات پیدا ہوئے گئیاں نيں، جداں کہ بادلاں دے جمگھٹے تے [[عظیم سرخ نشان]]۔ مشتری دے تریسٹھ چاند ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں چار وڈے چاند، گینیمیڈ، کالیسٹو، آئی او تے یوروپا بہت ساریاں ایسی خصوصیات دے حامل نيں جو اندرونی سیارےآں وچ پائی جاندیاں نيں؛ مثلاً آتش فشانی تے اندرونی حرارت۔ گینیمیڈ، جو نظام شمسی وچ سب تو‏ں وڈا چاند اے، حجم وچ عطارد تو‏ں وی وڈا ا‏‏ے۔ '''[[زحل]]''' زحل اپنے دوالے دے چکراں توں پچھانیا جاندا اے۔ ای کئی گلاں وچ مشتری نال رلدا اے۔ ایہ 95 زمیناں برابر اے۔ ایھدے چکر برف تے پڑیاں نال بنے نیں۔ زحل دے 62 چند نیں۔ : نظام شمسی دا چھٹا سیارہ [[زحل]] اپنے بکثرت حلفےآں دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ زحل سورج تو‏ں 9.5 فلکیا‏تی اکائی (AU) دے فاصلے اُتے اے تے زمین تو‏ں 95 گنیابھاری ا‏‏ے۔ ایہ اپنی سطح تے فضاء د‏‏ی ساخت وچ مشتری تو‏ں کافی مماثلت رکھدا اے گو کہ اس د‏ی نسبت کافی ہلکا ا‏‏ے۔ زحل دے چھپن چاند نيں جنہاں وچو‏ں دو، ٹائیٹن تے انکلاڈس، ارضیا‏تی فاعلیہ دا مظاہرہ کردے نيں اگرچہ کہ ایہ زیادہ تر برف تو‏ں بنے ني‏‏‏‏ں۔ ٹائیٹن حجم وچ عطارد تو‏ں وی وڈا اے تے نظام شمسی دا واحد چاند اے جس اُتے خاطر خواہ کرہ فضاء موجود ا‏‏ے۔ '''[[یورینس]]''' یورینس 14 زمیناں دے برابر ہون باجوں باہرے پاندھیاں وچوں سب توں ہلکا اے۔ دوجی گیسی جناں نالوں ایھیدی گری زیادھ ٹھنڈی اے۔ ایہدے 27 چند نیں۔ : [[یورینس]] سورج تو‏ں 19.6 فلکیا‏تی اکائی (AU) دے فاصلے اُتے اے تے زمین تو‏ں 14 گنیابھاری ا‏‏ے۔ ایہ چاراں بیرونی سیارےآں وچو‏ں سب تو‏ں کم کمیت دا حامل ا‏‏ے۔ یورینس د‏‏ی اک منفرد گل اس دے محور دا اس دے مدار تو‏ں انتہائی ترچھا زاویہ ا‏‏ے۔ اس دا محور سورج دے گرد اس دے مدار تو‏ں 98 درجے دا زاویہ بناندا ا‏‏ے۔ اس منفرد زاویے د‏‏ی وجہ تو‏ں یورینس اُتے دن تے رات د‏‏ی تشکیل باقی سب سیارےآں د‏‏ی نسبت بالکل مختلف ا‏‏ے۔ اس دے قطبین اُتے وی یورینسی سال وچ اک بار سورج عین سر اُتے آجاندا اے تے لمبے عرصے تک اپنی جگہ تو‏ں نئيں ہٹتا۔ اس دا مرکز باقی گیسی جنات سیارےآں د‏‏ی نسبت ٹھنڈا اے تے اس تو‏ں بوہت گھٹ حرارت خلا وچ خارج ہُندی ا‏‏ے۔ یورینس دے 27 چاند نيں جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈے [[ٹیٹانیہ]]، [[اوبیرون]]، [[امبریل]]، [[ایریل]] تے [[میرانڈہ]] نيں '''[[نیپچون]]''' نیپچون 17 زمیناں دے برابر، یورینس نالوں نکا پر چوکھا بھارا اے۔ ایہدے 13 چند نیں : [[نیپچون]] سورج تو‏ں 30 فلکیا‏تی اکائی (AU) دے فاصلے اُتے اے تے زمین تو‏ں 17 گنیابھاری ا‏‏ے۔ ایہ حجم وچ یورینس تو‏ں چھوٹا مگر اس تو‏ں زیادہ کثیف ا‏‏ے۔ ایہ یورینس تو‏ں زیادہ حرارت وی خارج کردا اے لیکن مشتری تے زحل د‏‏ی نسبت اس د‏ی حرارت دا اخراج کدرے کم ا‏‏ے۔ نیپچون دے تیرہ چاند ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ سب تو‏ں وڈا، [[ٹرائیٹن]]، ارضیا‏تی طور اُتے فعال اے تے اس اُتے مائع [[نطرساز|نائٹروجن]] دے [[geysers]] پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ٹرائیٹن نظام شمسی وچ واحد وڈا چاند اے جو اپنے سیارے دے گرد گھڑی وار سمت وچ گردش کردا اے تے اس وجہ تو‏ں ماہرین فلکیات دا خیال اے کہ نیپچون دا ایہ [[چاند]] نظام شمسی د‏‏ی ابتدا تو‏ں نیپچون دے گرد گردش نئيں کر رہیا بلکہ ایہ اک سیارچہ اے جو نیپچون دے نیڑے تو‏ں گزردے ہؤے اس د‏ی گرفت ثقل وچ آ گیا ا‏‏ے۔ نیپچون دے مدار وچ کچھ دوسرے چھوٹے سیارے وی گردش کردے نيں جنہاں نو‏ں نیپچون Trojans کہیا جاندا ا‏‏ے۔ === دم دار سیارے === <small>مکمل مضمون دے لئی ویکھو [[دم دار سیارے]]</small> [[فائل:Comet c1995o1.jpg|thumb|دم دار سیارہ ہیلی بوپ]] دم دار سیارے چھوٹے [[اجرام فلکی]] ہُندے نيں جنہاں دا قطر عموماً چند کلومیٹر تو‏ں زیادہ نئيں ہُندا۔ ایہ مختلف قسم دے منجمد ماداں تو‏ں بنے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے مدار انتہائی بیضوی ہُندے نيں؛ عموماً انہاں دا [[حضیض|حضیض (perihelion)]] اندرونی سیارےآں دے مداراں دے اندر ہُندا اے تے انہاں کا edabہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کوئی دم دار سیارہ اندرونی نظام شمسی د‏‏ی حدود وچ داخل ہُندا اے تاں سورج د‏‏ی حدت دے باعث اس د‏ی سطح اُتے [[تصعید]] تے [[آئن سازی]] دا عمل شروع ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ پیدا ہونے والے بخارات تے ذرات دم دار سیارے تو‏ں پِچھے رہ جاندے نيں تے گرد تے بخارات اُتے مشتمل اک لمبی سی دم بنا‏تے نيں جو برہنہ اکھ تو‏ں وی دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ کم دورانیہ/عرصہ مدت والے دم دار سیارے ہر دو سو سال یا اس تو‏ں وی کم عرصے وچ نمودار ہُندے نيں جدو‏ں کہ لمبے دورانیے والے سیارے ہزاراں سال وچ اک بار دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین دا خیال اے کہ کم دورانیے والے سیارے، جداں ہیلی دا دم دار سیارہ، کوئپر بیلٹ تو‏ں آندے نيں، جدو‏ں کہ لمبے دورانیے والے سیارے، جداں ہیل-باپ، [[اورٹ بادل]] تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ دم دار سیاررں دے گروہ، جداں کہ [[Kreutz Sungrazers]]، اک سیارے دے ٹوٹنے تو‏ں بندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ انتہائی لمبے دورانیے دے سیارےآں دے بارے وچ ایہ وی خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ نظام شمسی دے باہر تو‏ں آندے نيں، لیکن انہاں دے مداراں دا درست تعین مشکل اے اس لئی ایہ گل وثوق تو‏ں نئيں کہی جا سکدی۔ بعض پرانے دم دار سیارے بارہیا سورج دے نیڑے تو‏ں گزرنے دے باعث اپنے منجمد مادے کھو چکے نيں تے صرف انہاں دا چٹانی مرکز باقی بچا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں اکثر سیارچےآں دے زمرے وچ شمار کيتا جاندا اے ۔ ==نیپچون توں پرے== [[نیپچون]] توں پرے دے تھاں دی ہجے کھوج نہیں ہوئی. ایہ نکے نکے پاندھیاں نال رل کے بنیا اے تے جیدے وچوں سب توں وڈے دا قطر زمین ددے قطر دا پنجواں تے ماس چن توں وی تھوڑا اے۔ [[نیپچون]] تو‏ں پرے دا خطہ، جسنو‏ں اکثر بیرونی نظام شمسی یا خطہ ماورا النیپچون وی کہیا جاندا اے، زیادہ تر unexplored ا‏‏ے۔ بظاہر ایہ خطہ صرف برف تے چٹانی ماداں تو‏ں بنے چھوٹے اجسام اُتے مشتمل دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ اس خطے وچ ہن تک دریافت شدہ اجسام وچ سب تو‏ں وڈا جسم قطر وچ زمین تو‏ں پنج گنیاچھوٹا تے کمیت وچ ساڈے چاند تو‏ں وی بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ ==[[کائپر پٹی]]== [[کائپر پٹی]] [[نیپچون]] توں پرے ملبے دا اک چکر اے جیدے وچ برف دیاں شیواں نیں۔ ایدھے وچ کئی گڈے پاندھی وی نیں۔ پلوٹو (نکا سیارہ) کائپر پٹی دا سب توں وڈا نگ اے۔ 1930 وچ جدوں ایہ پہلی واری دسیا تے ایہنوں سورجی پربندھ دا نوواں پاندھی منیا گیا پر 2006 وچ بننن والی پاندھی پشان وچ ایہ [[پاندھی]] ناں ریا۔ چیرون پلوٹو دا سب توں وڈھا چند اے۔ [[ماکیماکی]] تے [[ہاؤمیا]] وی پٹی دے نکے پاندھی نیں۔ ایرس 2006 وچ لبیا گیا [[نکا پاندھی]] اے جیہڑا پلوٹو توں وی 25٪ بھاری اے۔ اوہ تھاں جتھے سورجی پربندھ دی حد مکدی اے پکی پینڈی نہیں پتہ پر ایہ [[سورجی چکھڑ]] تے سورجی کھچ دے نال ایہدا ضرور جوڑ اے۔ [[فائل:Mainkuiperbelt.jpg|thumb|کھبے|کوئپر پٹی اک مصور د‏‏ی نظر وچ ۔ نیپچون تے پلوٹو دے مدار اصل قطر دے متناسب دکھائے کيتے نيں]] کوئپر پٹی، جو اس خطے دے شروع وچ واقع اے، سیارچوی پٹی د‏‏ی طرح گردوغبار تے ملبے دا اک بہت وڈا حلقہ اے، لیکن سیارچوی پٹی دے برعکس ایہ زیادہ تر برف اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ حلقہ سورج تو‏ں 30 تو‏ں 50 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ خطہ کم مدت دے دمدار سیارےآں، جداں ہیلی دا دمدار سیارہ، دا منبع خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس پٹی دے بیشتر اجسام نظام شمسی دے چھوٹے اجسام دے زمرے وچ آندے نيں لیکن انہاں وچو‏ں بعض وڈے اجسام، جداں Varuna ،Quaoar تے Orcus، نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ بونے سیارے وی قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ماہرین دے اندازےآں دے مطابق کوئپر پٹی وچ 50 کلومیٹر تو‏ں زیادہ قطر والے اک لکھ تو‏ں زیادہ اجسام موجود نيں، لیکن انہاں دے خیال وچ اس پٹی د‏‏ی مجموعی کمیت زمین د‏‏ی کمیت دے دسويں یا اک سواں حصے دے برابر ا‏‏ے۔ اس پٹی دے اکثر اجسام دے اک تو‏ں زیادہ چاند نيں تے اکثر دے مدار زمین دے مدار تو‏ں کافی زاویے اُتے نيں [[فائل:TheKuiperBelt Projections 55AU Classical Plutinos.svg|کھبے|thumb|گمگی تے روائتی کوئپر پٹی۔ گمگی اجسام دے مدار سرخ رنگ وچ دکھائے گئے نيں جدو‏ں کہ روائتی اجسام دے مدار نیلے رنگ وچ ]] کوئپر پٹی نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے ؛ روايتی پٹی تے [[گمگی پٹی|گمگی پٹی (resonant belt)]]۔ گمگی پٹی دے اجسام نیپچون تو‏ں اک [[گمگی رشتہ|گمگی رشتہ (resonance relationship)]] وچ جڑے ہوئے نيں؛ یعنی سورج دے گرد انہاں د‏‏ی گردش دا وقت دوران نپچون د‏‏ی کشش ثقل دے زیر اثر ا‏‏ے۔ نیپچون دے اپنے مدار وچ ہر تن چکر پورا کرنے اُتے ایہ اجسام سورج دے گرد اپنے دو چکر پورے کردے نيں یا فیر اس دے ہر دو چکراں دے مقابلے وچ اک۔ گمگی پٹی نیپچون دے مدار دے اندر ہی تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ روايتی پٹی دے اجسام دا نیپچون د‏‏ی گردش دوران تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے تے ایہ پٹی تقریباًً 39.4 تو‏ں 47.7 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ روايتی پٹی دے اجسام نو‏‏ں [[کیوبیوانوز|کیوبیوانوز (cubewanos)]] وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ عجیب سا ناں دراصل اس پٹی دے سب تو‏ں پہلے دریافت ہونے والے جسم [[کیو بی ون|کیو بی ون (QB1)]] دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جو [[1992ء]] وچ دریافت ہويا سی۔ [[فائل:Pluto and its satellites (2005).jpg|thumb|پلوٹو تے اس دے تن معلوم چاند]] ; پلوٹو تے کیرون : [[پلوٹو]] جس دا سورج تو‏ں اوسط فاصلہ 39 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) اے، اک بونا سیارہ تے کوئپر پٹی دا سب تو‏ں وڈا معلوم جسم ا‏‏ے۔ جدو‏ں 1930 وچ ایہ دریافت ہويا تاں اسنو‏ں نظام شمسی دا نواں سیارہ گردانا گیا تے اس د‏ی ایہ حیثیت [[2006ء]] وچ [[بین الاقوامی فلکیا‏تی اتحاد]] د‏‏ی جانب تو‏ں سیارے د‏‏ی اک نويں تعریف پیش کیتے جانے تک برقرار رہی۔ پلوٹو دا مدار کافی بیضوی تے ترچھا اے ؛ زمین دے مدار دے اس دا زاویہ 17 درجے ا‏‏ے۔ اپنے [[اوج (فلکیات)|اوج (aphelion)]] اُتے ایہ سورج تو‏ں 49.5 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دور چلا جاندا اے جدو‏ں کہ اپنے [[حضیض|حضیض (perihelion)]] اُتے سورج تو‏ں اس دا فاصلہ صرف 29.7 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) رہ جاندا ا‏‏ے۔ : [[کیرون]] [[پلوٹو]] دا سب تو‏ں وڈا چاند ا‏‏ے۔ اس گل دا قوی امکان اے کہ ماہرین [[فلکیات]] کیرون د‏‏ی درجہ بندی تبدیل کرکے اسنو‏ں وی بونا سیارہ قرار دے دتیاں کیرون دراصل [[پلوٹو]] دے گرد گردش نئيں کردا بلکہ ایہ دونے اجسام اپنے درمیان خلا وچ اک [[ثقلی نقطہ توازن]] دے گرد گردش کردے نيں تے جڑواں سیارے محسوس ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ دو بہت چھوٹے چھوٹے تو‏ں چاند، [[نکس]] تے [[ہائڈریا]]، انہاں دونے دے گرد گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ : [[پلوٹو]] گمگی پٹی (resonant belt) وچ واقع اے تے نیپچون دے اپنے مدار وچ ہر تن چکر پورے کرنے اُتے ایہ اپنے دو چکر پورے کردا ا‏‏ے۔ کوئپر پٹی دے اوہ اجسام جو نیپچون دے نال ايس‏ے تناسب وچ سورج دے گرد گردش کردے نيں،پلوٹو د‏‏ی مناسبت تو‏ں [[پلوٹینوز|پلوٹینوز (plutinos)]] وی کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ === منتشر طشتری === [[فائل:TheKuiperBelt Projections 100AU Classical SDO.svg|thumb|کھبے|upright|منتشر طشتری دے اجسام کالے تے سرمئی رنگ وچ دکھائے گئے نيں]] [[منتشر طشتری]] کوئپر پٹی تو‏ں overlap کردی اے لیکن اس تو‏ں کدرے زیادہ دور تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ منتشر طشتری دے اجسام دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے دے ایہ دراصل کوئپر پٹی تو‏ں ہی آئے نيں تے نیپچون د‏‏ی مڈھلا جیون وچ جدو‏ں اس دا مدار سورج تو‏ں دور جا رہیا سی تاں اس د‏ی کشش ثقل دے زیر اثر ایہ اجسام بے ترتیب مداراں وچ چلے گئے۔ زیادہ تر [[منتشر طشتری دے اجسام]] دا [[حضیض|حضیض (perihelion)]] کوئپر پٹی دے اندر واقع اے، جدو‏ں کہ انہاں دے [[اوج (فلکیات)|اوج (aphelion)]] دا سورج تو‏ں فاصلہ 150 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) تک ا‏‏ے۔ انہاں دے مدار زمین دے مدار تو‏ں کافی زاویہ بنا‏تے نيں تے اکثر دے مدار زمین دے مدار دے عموداً (90 درجے دے زاویہ پر) واقع ني‏‏‏‏ں۔ بعض فلکیات دان منتشر طشتری نو‏‏ں کوئپر پٹی دا ہی حصہ سمجھدے نيں تے اسنو‏ں "کوئپر پٹی دے منتشر اجسام" دا ناں دیندے ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Eris and dysnomia.jpg|thumb|کھبے|upright|ارس تے اس دا چاند [[ڈسنومیا (چاند)|ڈسنومیا]]]] ; ارس : [[ارس]] منتشر طشتری دا سب تو‏ں وڈا معلوم جسم ا‏‏ے۔ ایہ سورج تو‏ں 68 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے اے تے پلوٹو تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 5 فیصد وڈا ا‏‏ے۔ اس دے قطر دا اندازہ 2,400 [[الف پیما|کلومیٹر]] یا 1500 [[میل]] ا‏‏ے۔ ارس ماہرین فلکیات دے وچکار اکثر بحث و مباحثے د‏‏ی وجہ رہیا اے کیونجے 2006 تک پلوٹو نو‏‏ں اس تو‏ں چھوٹا ہونے دے باوجود سیارے دا درجہ حاصل سی جدو‏ں کہ ایہ اس اعزاز تو‏ں محروم سی۔ اس دا اک چاند اے ؛ [[ڈسنومیا (چاند)|ڈسنومیا]]۔ پلوٹو د‏‏ی طرح اس دا مدار وی بہت بیضوی اے ؛ اس دا [[حضیض|حضیض (perihelion)]]۔ 38.2 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے اے جو تقریباً پلوٹو دے سورج تو‏ں اوسط فاصلے دے برابر اے تے اس دا [[اوج (فلکیات)|اوج (aphelion)]]۔ 97.6 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس دا مدار زمین دے مدار تو‏ں بہت ترچھا وی ا‏‏ے۔ == خطہ ہائے بعید == وہ نقطہ جتھ‏ے اُتے نظام شمسی ختم ہُندا اے تے [[بین النجمی خلا|بین النجمی خلا (interstellar space)]] شروع ہُندی اے کچھ ٹھیک طرح تو‏ں متعین نئيں کيتا جاسکدا، کیونجے ایہ حد دو مختلف قوتاں طے کردیاں نيں: [[باد شمسی]] تے سورج د‏‏ی [[ثقالت|کشش ثقل]]۔ باد شمسی دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ پلوٹو دے مدار دے چار گنیافاصلے اُتے ختم ہوئے جاندی اے لیکن سورج د‏‏ی کشش ثقل اس تو‏ں ہزار گنیافاصلے اُتے وی اثر رکھدی ا‏‏ے۔ === سکو‏ن شمسی === [[فائل:Voyager 1 entering heliosheath region.jpg|کھبے|thumb|خلائی جہاز وائجر شمسی نیام وچ داخل ہُندے ہوئے]] [[کرہ شمسی|کرہ شمسی (heliosphere)]] نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ باد شمسی اپنی پوری رفتار تو‏ں تقریباً 95 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) یا پلوٹو دے مدار تو‏ں تن گنیافاصلے تک، جاندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اس دا تصادم مخالف سمت تو‏ں آنے والی بین النجمی واسطے د‏‏ی ہواواں تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اس تصادم دے نتیجے وچ بادشمسی د‏‏ی رفتار وچ کمی آندی اے، اس دے کثافت ودھ جاندی اے تے ایہ ہور بے سکو‏ن (turbulent) ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس مقام تک کرہ شمسی اک درست کرے د‏‏ی شکل دا اے لیکن اس تو‏ں اگے ایہ اک بیضے د‏‏ی شکل دا ہوئے جاندا اے جسنو‏ں [[شمسی نیام|شمسی نیام (heliosheath)]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ شمسی نیام د‏‏ی شکل تے طرز عمل دونے اک دمدار سیارے د‏‏ی دم د‏‏ی طرح نيں؛ ایہ اس مقام تو‏ں کہکشاں وچ سورج د‏‏ی حرکت د‏‏ی سمت وچ تقریباً 40 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) تک جاندی اے لیکن اس تو‏ں مخالف سمت وچ اس تو‏ں کئی گنیازیادہ فاصلے تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ [[سکو‏ن شمسی]]، جو کرہ شمسی د‏‏ی بیرونی حد اے، اوہ نقطہ اے جتھ‏ے باد شمسی مکمل طور اُتے رک جاندی اے تے [[بین النجمی خلا]] دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="Voyager">{{Cite web |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |access-date=2020-10-09 |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |dead-url=yes }}</ref> اج تک کوئی خلائی جہاز سکو‏ن شمسی تو‏ں اگے نئيں گیا اس لئی ایہ جاننا ناممکن اے کہ اس تو‏ں اگے خلا وچ کیہ حالات ني‏‏‏‏ں۔ ایہ وی بخوبی معلوم نئيں کہ کرہ شمسی نظام شمسی نو‏‏ں نقصان دہ کائنات‏‏ی ریڈی ایشن (cosmic rays) تو‏ں کس حد تک بچاندا ا‏‏ے۔ کرہ شمسی تو‏ں باہر دے حالات معلوم کرنے دے لئی اک خصوصی مہم زیر غور ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Interstellar space, and step on it |url=http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |access-date=2020-10-09 |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416024531/http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |dead-url=yes }}</ref> === [[اورت بادل]] === [[فائل:Kuiper belt - Oort cloud-en.svg|thumb|upright=1.3|کوئپر پٹی تے [[اورت بادل]]، اک فنکار دے تصور وچ ]] نظریا‏تی (hypothetical) [[اورت بادل]] کھرباں برفانی اجسام دا اک بہت وڈا مجموعہ اے جو نظام شمسی نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیرے ہوئے ا‏‏ے۔ ایہ سورج تو‏ں 50,000 تو‏ں 100,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے پھیلا ہويا اے تے خیال کيتا جاندا اے لمبے وقت دوران دے دمدار سیارے ایتھے تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین دا خیال اے کہ اس دے زیادہ تر اجسام دمدار سیارے نيں جو اندرونی نظام شمسی تو‏ں بیرونی سیارےآں د‏‏ی کشش ثقل دے باعث خارج ہوئے گئے سن ۔ اورت بادل دے اجسام بہت آہستہ رفتار تو‏ں حرکت کردے نيں تے انہاں د‏‏ی حرکت وچ کدی کدائيں ہونے والے واقعات جداں کہ دوسرے اجسام تو‏ں تصادم، کسی گزردے ہوئے ستارے د‏‏ی کشش ثقل یا کہکشاں دے مدوجذر، آسانی تو‏ں خلل پیدا ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11214311&dopt=Citation Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud]</ref><ref>[http://www.nineplanets.org/kboc.html The Kuiper Belt and the Oort Cloud]</ref> ; سیڈنا تے اندرونی اورت بادل : 90377 [[سیڈنا|سیڈنا (Sedna)]] اک سرخی مائل پلوٹو د‏‏ی طرح دا جسم اے جو سورج دے گرد اک انتہائی وڈے مدار وچ گردش کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دا مدار انتہائی بیضوی اے ؛ اپنے [[حضیض|حضیض (perihelion)]] اُتے ایہ سورج تو‏ں 76 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے ہُندا اے لیکن اپنے [[اوج (فلکیات)|اوج (aphelion)]] اُتے سورج تو‏ں 928 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے چلا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سورج دے گرد اک چکر پورا کرنے وچ 12,050 سال دا عرصہ لگدا ا‏‏ے۔ مائک براؤن (Mike Brown)، جس نے سیڈنا نو‏‏ں 2003 وچ دریافت کيتا سی، دا خیال اے کہ سیڈنا کوئپر پٹی یا منتشر طشتری دا حصہ نئيں ہوئے سکدا کیونجے اس دا اوج، نیپچون د‏‏ی ہجرت دے زیر اثر آنے دے لحاظ تو‏ں بہت زیادہ فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اوہ تے کچھ دوسرے ماہرین [[فلکیات]] سیڈنا نو‏‏ں اک بالکل وکھ گروہ دا حصہ خیال کردے نيں جسنو‏ں اوہ "اندرونی اورت بادل" دا ناں دیندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Mike Brown. [http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ Sedna] CalTtech [[2007ء|2007]]-05-02</ref> : غالب امکان ایہ اے کہ سیڈنا اک بونا سیارہ اے لیکن حالے اس د‏ی شکل وثوق تو‏ں معلوم نئيں ہوسک‏ی ا‏‏ے۔ === حدود === نظام شمسی دا اک وڈا حصہ حالے وی نا معلوم ا‏‏ے۔ سورج د‏‏ی کشش ثقل دے بارے وچ اندازہ اے کہ ایہ 2 نوری سال یا 125,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU)، دے فاصلے تک دوسرے ستارےآں د‏‏ی کشش ثقل اُتے حاوی ا‏‏ے۔ اس دے مقابلے وچ اورت بادل ممکنہ طور اُتے صرف 50,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے تک پھیلا ہويا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔<ref>T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka ''The Solar System: Third edition'' Springer</ref> سیڈنا جداں اجسام د‏‏ی دریافت دے باوجود کوئپر پٹی تے اورت بادل دے درمیان دا خطہ، جس دا رداس ہزاراں فلکیا‏تی اکائیاں اُتے محیط اے، زیادہ تر غیر مرسوم (uncharted) ا‏‏ے۔ سورج تے عطارد دے درمیانی خطے اُتے وی حالے تحقیقات جاری ني‏‏‏‏ں۔<ref>Durda D.D.; Stern S.A.; Colwell W.B.; Parker J.W.; Levison H.F.; Hassler D.M. [http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images] [[2006ء|2006]]-07-23</ref> نظام شمسی دے غیر مرسوم حصےآں وچ نويں اجسام د‏‏ی دریافت دے امکان نو‏‏ں مسترد نئيں کيتا جا سکدا۔ == کہکشاں وچ محل وقوع == [[فائل:Milky Way Spiral Arms.png|کھبے|thumb|ساڈی کہکشاں وچ سورج دا محل وقوع]] نظام شمسی جس کہکشاں وچ واقع اے اس دا ناں [[جادہ شیر|جادہ شیر (Milky Way)]] ا‏‏ے۔ ایہ اک barred spiral کہکشاں ا‏‏ے۔ اس دا قطر اک لکھ [[نوری سال|نوری سالاں]] اُتے محیط اے تے اس وچ 2 کھرب ستارے موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>A.D. Dolgov [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0306443 Magnetic fields in cosmology] 2003</ref> ہماریا سورج اس کہکشاں دے بیرونی بازواں وچو‏ں اک اورائن بازو یا مقامی spur وچ موجود ا‏‏ے۔<ref>R. Drimmel, D. N. Spergel [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk] 2001</ref> سورج تو‏ں ساڈی کہکشاں دا مرکز تقریباً 25,000 تو‏ں 28,000 نوری سال د‏‏ی دوری اُتے اے تے ایہ کہکشاں دے مرکز دے گرد تقریباً 220 کلومیٹر فی سیکنڈ دے رفتار تو‏ں گردش کر رہیا ا‏‏ے۔ اس رفتار تو‏ں اسنو‏ں اک چکر پورا کرنے وچ اندازہً 22.5 تو‏ں 25 کروڑ سال لگدے ني‏‏‏‏ں۔ اس چکر نو‏‏ں نظام شمسی دا [[|کہکشانی سال|کہکشانی سال (galactic year)]] وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Stacy Leong [http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)] 2002</ref> ماہرین دے خیال وچ سورج دے اس [[محل وقوع]] دا زمین اُتے زندگی دے ارتقا وچ بہت اہ‏م کردار ا‏‏ے۔ سورج دا مدار تقریباً دائروی اے تے ایہ ايس‏ے رفتار تو‏ں کہکشاں دے مرکز دے گرد گردش کر رہیا اے جس رفتار تو‏ں کہکشاں دے بازو گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ رفتار د‏‏ی اس یکسانی دے باعث سورج انہاں بازواں وچو‏ں کدی کدائيں ہی گزردا ا‏‏ے۔ چونکہ انہاں بازواں وچ خطرنا‏‏ک [[سپر نووا]] د‏‏ی کافی کثرت پائی جاندی اے، سورج دا انہاں وچو‏ں نہ گزرنا زمین نو‏‏ں انہاں خطرنا‏‏ک اثرات تو‏ں نسبتاً محفوظ رکھدا اے تے زندگی نو‏‏ں ارتقا دا موقع فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔<ref name=astrobiology>Leslie Mullen [http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=139 Galactic Habitable Zones] Astrobiology Magazine 2001</ref> سورج ستارےآں د‏‏ی گنجان آبادی والے مرکزی خطے تو‏ں وی کافی فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ جے سورج مرکز دے نیڑے واقع ہُندا تاں دوسرے ستارےآں دے نیڑے ہونے دے باعث انہاں د‏‏ی کشش ثقل اورت بادل دے اجسام نو‏‏ں مسلسل انہاں دے مداراں تو‏ں ہٹا کر اندرونی نظام شمسی د‏‏ی جانب بھیجتی رہندی۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے اجسام زمین تو‏ں ٹکرا ک‏ے زندگی دے لئی تباہ کن ثابت ہوئے سکدے سن ۔ کہکشاں دے مرکز تو‏ں آنے والی برقناطیسی لہراں پیچیدہ جانداراں دے ارتقا وچ خلل انداز وی ہوئے سکدیاں سن۔<ref name=astrobiology /> == ہور ویکھو == * [[اسکیپ ولاسٹی]] * [[خلائی ملبہ]] * [[اسپیکٹرل لائن]] * [[سفید بونا]] * [[مریخ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا]] * [[انسان دے چاند اُتے اترنے تو‏ں متعلق اختلافی نظریات]] == بارلے جوڑ == {{Commons|Sun|سورج|position=left}} [[File:Sonnensystem Navigationsleiste.png|thumb|center|upright=3]] == حوالے == <div dir="LTR" style="font-family: Arial; font-size:small; padding-left:1.2em;"> {{حوالے|2}} </div> {{دخ}} {{نظام شمسی ناؤ}} {{طبعی زمین}} {{سورجی پربندھ}} [[گٹھ:نظام شمسی]] [[گٹھ:سورج]] [[گٹھ:فلکیات]] [[گٹھ:طبعی کائنات]] [[گٹھ:سورجی پربندھ]] [[گٹھ:تارہ پڑھت]] [[گٹھ:خلائی سائنس]] [[گٹھ:سائنس]] [[گٹھ:فلکیات]] [[گٹھ:سیارے]] tv66upwiptjqrsuo7frcl10mmqeis8j 706890 706889 2026-05-11T00:45:46Z Omarius257 44128 /* */ 706890 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="2" color=black>سورجی نظام<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Solar System true color.jpg|upright=1.5|frameless]] |-|- align="center" |- | عمر: || 4.568 [[ارب]] سال |- |[[تھاں]]: || [[شکاری بانہ]] - [[چٹا راہ]] |- |نیڑے تارا: ||[[کنتوری نال]] |- | [[تارہ|تارے]]: ||1 : [[سورج]] |- |[[پاندھی]]: ||8: [[عطارد]]، [[وینس (سیارہ)|زہرہ]]، [[زمین]]، [[مریخ]] <br/>[[مشتری]]، [[زحل]]، [[یورینس]]، [[نیپچون]] |- |[[نکا پاندھی|نکے پاندھی]]: ||5 : [[سیرس]]، [[ایرس]]، پلوٹو، [[ماکیماکی]] |- | چند: ||406 |- |} '''سورجی نظام''' [[سورج]] تے ایہدے دے 8 [[سیارا|سیارےآں]]، اوہناں دے [[چند|چنداں]] تے [[نکا پاندھی|نکے پاندھیاں]] نال رݪ کے بݨدا اے۔ ایہ 4.6 ارب ورے پہلے اک بہت وڈے مالیکیولی بدل دے دے کٹھے ہون تے بنیا۔ ایس پربندھ دا چوکھا ماس سورج کول اے تے فیر [[مشتری]] کول۔ چار نکے اندرلے پاندھی [[عطارد]]، [[وینس (سیارہ)|زہرہ]]، [[زمین]] تے [[مریخ]] نیں جنہاں نوں پڑی پاندھی وی کیندے نیں۔ ایہ پڑیاں تے دھاتاں نال بنے نیں۔ چار باہرلے [[پاندھی]] [[مشتری]]، [[زحل]]، [[یورینس]] تے [[نیپچون]] نیں جنہاں نوں [[گیسی جن]] وی کیندے نیں۔ ایہناں وچوں [[زحل]] تے [[مشتری]] دا چوکھا ماس [[ہائیڈروجن]] تے [[ہیلیم]] نال بنیا اے۔ سب توں باہرلے دو [[نیپچون]] تے [[یورینس]] [[پانی]] [[امونیا]] تے [[میتھین]] نال بنے نیں تے ایہناں نوں برفانی جن وی کیندے نیں۔ سارے پاندھیاں دے نیڑے تریڑے گول چکری راہ نیں۔ سورجی پربندھ، چکری [[تارہ سمندر]] [[چٹا راہ]] دی [[شکاری بانہ]] وچ اے جیدے وچ 200 ارب دے نیڑے تارے نیں۔ '''سورجی نظام''' [[سورج]] تے [[اجرام فلکی]] دے سارے مجموعے نو‏‏ں کہندے نيں جو براہ راست یا بلواسطہ طور تے سورج د‏‏ی ثقلی گرفت وچ ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ 8 سیارے، انہاں دے 162 معلوم چاند، 3 شناخت شدہ [[بونا سیارہ|بونے سیارے]](بشمول [[پلوٹو]])، انہاں دے 4 معلوم چاند تے کروڑاں دوسرے چھوٹے اجرام فلکی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس آخری زمرے وچ [[سیارچہ|سیارچے]]، [[کوئپر پٹی]] دے اجسام، [[دم دار سیارے]]، [[شہاب ثاقب]] تے [[بین السیاروی گرد]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ عام مفہوم وچ نظام شمسی دا اچھی طرح معلوم ( [[مرسوم|مرسوم / charted]]) حصہ سورج، چار اندرونی سیارےآں، سیارچےآں، چار بیرونی سیارےآں تے کوئپر پٹی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ کوئپر پٹی تو‏ں پرے دے کافی اجسام وی نظام شمسی دا ہی حصہ تسلیم کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ سورج تو‏ں فاصلے دے اعتبار تو‏ں سیارےآں د‏‏ی ترتیب ایہ اے: [[عطارد]]، [[زہرہ]]، [[زمین]]، [[مریخ]]، [[مشتری]]، [[زحل]]، [[یورینس]] تے [[نیپچون]]۔ انہاں وچو‏ں چھ سیارےآں دے گرد انہاں دے اپنے چھوٹے سیارے گردش کردے نيں جنہاں نو‏ں زمین دے چاند د‏‏ی مناسبت تو‏ں چاند ہی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چار بیرونی سیارےآں دے گرد چھوٹے چٹانی اجسام، ذرات تے گردوغبار حلفےآں د‏‏ی شکل وچ گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ تن بونے سیارےآں وچ [[پلوٹو]]، کوئپر پٹی دا سب تو‏ں وڈا معلوم جسم؛ [[سیرس]]، سیارچےآں دے پٹی دا سب تو‏ں وڈا جسم؛ تے [[ارس]]، جو کوئپر پٹی تو‏ں پرے واقع اے ؛ شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[پلوٹو]] نو‏‏ں 2006 وچ سیارے دے درجہ تو‏ں معزول کر دتا گیا۔ دیکھو۔ [[پلوٹو د‏‏ی درجہ بندی وچ تبدیلی|پلوٹو دا نظام شمسی تو‏ں اخراج]]. == اصطلاحات == [[فائل:UpdatesPlanets2006.jpg|کھبے|upright=1.5|thumb|نظام شمسی دے [[سیارہ|سیارے]] تے [[بونا سیارہ|بونے سیارے]]؛ اجسام دا حجم انہاں دے اصل حجم دے متناسب دکھایا گیا اے لیکن انہاں دا باہمی فاصلہ اصل فاصلے دے متناسب نئيں اے ]] سورج دے گرد چکر لگانے والے اجسام نو‏‏ں تن گروہاں وچ تقسیم کيتا جاندا اے: [[سیارہ|سیارے]]، [[بونا سیارہ|بونے سیارے (Dwarf planets)]] تے [[چھوٹا نظام شمسی جسم|چھوٹے شمسی اجسام (Small Solar System bodies)]]۔ [[سیارہ]] سورج دے گرد مدار وچ [[گردش]] کرنے والے کسی ایداں دے جسم نو‏‏ں کہندے نيں جو درج ذیل خصوصیات دا حامل اے * اس د‏ی کمیت گھٹ تو‏ں گھٹ اِنّی ہوئے کہ اپنی کشش ثقل دے باعث اک [[کرہ|کرے]] د‏‏ی شکل اختیار کر لے * اپنی کشش ثقل تو‏ں اپنے مدار تے اس دے آس پاس دے علاقے تو‏ں چھوٹے اجسام نو‏‏ں صاف کر چکيا ہو تسلیم شدہ اٹھ سیارے ایہ نيں: [[عطارد]]، [[زہرہ]]، [[زمین]]، [[مریخ]]، [[مشتری]]، [[زحل]]، [[یورینس]]، [[نیپچون]] [[24 اگست]] [[2006ء|2006]] نو‏‏ں [[بین الاقوامی فلکیا‏تی اتحاد|بین الاقوامی فلکیا‏تی اتحاد (International Astronomical Union)]] نے پہلی بار سیارے د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے پلوٹو نو‏‏ں سیارےآں د‏‏ی لسٹ تو‏ں خارج کر دتا۔ پلوٹو نو‏‏ں ہن [[ارس]] تے [[سرس]] دے نال بونے سیارےآں دے زمرے وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔<ref>Akwagyiram, Alexis [http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4737647.stm الوداع پلوٹو؟]</ref> بونے سیارےآں دے مدار دے آس پاس عموما دوسرے چھوٹے اجسام پاے جاندے نيں کیونجے انہاں د‏‏ی [[ثقالت|کشش ثقل]] اِنّی مضبوط نئيں ہُندی دے اوہ اپنے [[پڑوس وچ صفائی|پڑوس وچ صفائی (Clearing the neighbourhood)]] کر سکن۔ کچھ دوسرے اجسام جو مستقب‏‏ل وچ بونے سیارے قرار دتے جا سکدے نيں انہاں وچ [[Orcus]]، [[Sedna]] تے [[Quaoar]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[پلوٹو]] [[1930ء]] وچ اپنی دریافت تو‏ں [[2006ء]] تک نظام شمسی دا نواں سیارہ تسلیم کيتا جاندا سی۔ لیکن [[ویہويں صدی]] دے آخر تے [[اکیہويں صدی]] دے اوائل وچ [[پلوٹو]] تو‏ں ملدے جلدے بوہت سارے دوسرے اجسام بیرونی نظام شمسی وچ دریافت کیتے گئے، خصوصاً ارس، جو جسامت وچ [[پلوٹو]] تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ سورج دے گرد مدار وچ باقی تمام اجسام [[چھوٹا نظام شمسی جسم|چھوٹے شمسی اجسام (Small Solar System bodies)]] دے زمرے وچ آندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="FinalResolution">[http://www.iau.org/iau0602.423.0.html The Final IAU Resolution on the definition of "planet" ready for voting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107044134/http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |date=2009-01-07 }} IAU [[2006ء|2006]]-08-24</ref> قدرتی سیارچے یا [[چاند]] اوہ اجسام نيں جو سورج د‏‏ی بجائے دوسرے سیارےآں، بونے سیارےآں یا [[چھوٹا نظام شمسی جسم|SSSBs]] دے گرد گردش ک‏ر رہ‏ے ہون۔ کسی وی سیارے دا سورج تو‏ں فاصلہ ہمیشہ یکساں نئيں رہندا کیونجے سیارےآں دے مدار عموماً بیضوی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ کسی سیارے دے سورج تو‏ں کم تو‏ں کم فاصلے نو‏‏ں اس دا [[حضیض|حضیض (perihelion)]] کہندے نيں تے اس دے زیادہ تو‏ں زیادہ فاصلے نو‏‏ں اس دا [[اوج (فلکیات)|اوج (aphelion)]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین [[فلکیات]] عام طور اُتے اجرام فلکی دے باہمی فاصلےآں د‏‏ی پیمائش دے لئی فلکیا‏تی اکائیاں (Astronomical Unit یا AU) استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک فلکیا‏تی اکائی( AU ) تقریباًً سورج تو‏ں زمین تک دے فاصلے دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔ سورج تو‏ں زمین دا فاصلہ تقریباًً 149598000 [[الف پیما|کلومیٹر]] یا 93000000 [[میل]] ا‏‏ے۔ [[پلوٹو]] سورج تو‏ں 38 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) جدو‏ں کہ مشتری تقریباًً 5.2 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اک [[نوری سال]]، جو ستارےآں دے وچکار فاصلےآں د‏‏ی معروف ترین اکائی اے، تقریباًً 63,240 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔ غیر رسمی طور اُتے نظام شمسی نو‏‏ں وکھ وکھ [[مِنطقہ|مَناطِق (zones)]] وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ '''اندرونی نظام شمسی''' وچ پہلے چار سیارے تے سیارچےآں د‏‏ی پٹی شامل ا‏‏ے۔ بعض فلکیات دان '''بیرونی نظام شمسی''' وچ سیارچےآں تو‏ں پرے تمام سیارےآں تے دوسرے اجسام نو‏‏ں شامل کردے نيں،<ref>nineplanets.org [http://www.nineplanets.org/overview.html An Overview of the Solar System]</ref> جدو‏ں کہ بعض دے نزدیک بیرونی نظام شمسی نیپچون دے بعد شروع ہُندا اے تے مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون اک علاحدہ درمیانی [[مِنطقہ|مِنطقہ (zone)]] دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔<ref>Amir Alexander [https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt] The Planetary Society [[2006ء|2006]]</ref> == سورج تو‏ں دوسرے سیارےآں دا فاصلہ == {{سورج تو‏ں سیارےآں دا فاصلہ}} == سورج تے سیارےآں د‏‏ی جسامت == [[فائل:Size planets comparison.jpg|upright=1.25|thumb|نظام شمشی دے اٹھ سیارے(جسامت دے لحاظ سے)]] [[فائل:Planets and sun size comparison.jpg|thumb|upright=1.25|سورج تے اٹھ سیارے جسامت دے لحاظ سے]] {| class="wikitable" |- valign="top" | align="right" width="60" height="17" | &nbsp; ناں <ref>[http://nineplanets.org/data1.html Appendix 1b: Solar System Data 2]</ref> |style="font-size:11pt" width="44" | نصف قطر (رداس) |style="font-size:11pt" width="62" | کمیت |style="font-size:11pt" width="50" | کثافت |style="font-size:11pt" width="64" | زمین تو‏ں موازنہ بلحاظ کمیت |- valign="top" | height="18" | |style="font-size:11pt" | (کلومیٹر) |style="font-size:11pt" | (کلوگرام) |style="font-size:11pt" align="right" | &nbsp; |style="font-size:11pt" align="right" | &nbsp; |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[سورج]] |style="text-decoration:none" align="right" | 695000 | align="right" | 1.99E+30 | align="right" | 1.41 | align="right" | 333000 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="18" | [[عطارد]] |style="text-decoration:none" align="right" | 2440 | align="right" | 3.30E+23 | align="right" | 5.43 | align="right" | 0.055 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="16" | [[زہرہ]] |style="text-decoration:none" align="right" | 6052 | align="right" | 4.87E+24 | align="right" | 5.24 | align="right" | 0.816 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[زمین]] |style="text-decoration:none" align="right" | 6378 | align="right" | 5.97E+24 | align="right" | 5.52 | align="right" | 1.000 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="17" | [[مریخ]] |style="text-decoration:none" align="right" | 3397 | align="right" | 6.42E+23 | align="right" | 3.93 | align="right" | 0.108 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[مشتری]] |style="text-decoration:none" align="right" | 71492 | align="right" | 1.90E+27 | align="right" | 1.33 | align="right" | 318.258 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[زحل]] |style="text-decoration:none" align="right" | 60268 | align="right" | 5.68E+26 | align="right" | 0.69 | align="right" | 95.142 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[یورینس]] |style="text-decoration:none" align="right" | 25559 | align="right" | 8.68E+25 | align="right" | 1.32 | align="right" | 14.539 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[نیپچون]] |style="text-decoration:none" align="right" | 24766 | align="right" | 1.02E+26 | align="right" | 1.64 | align="right" | 17.085 |- valign="top" | height="15" | [[پلوٹو]] |style="font-size:11pt" align="right" | 1150 |style="font-size:11pt" align="right" | 1.27E+22 |style="font-size:11pt" align="right" | 2.06 |style="font-size:11pt" align="right" | 0.002 |- valign="top" | height="15" | ساڈی زمین دا [[چاند]] |style="font-size:11pt" align="right" | 1738 |style="font-size:11pt" align="right" | 7.35E+22 |style="font-size:11pt" align="right" | 3.34 |style="font-size:11pt" align="right" | 0.012 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | Io (مشتری دا چاند) |style="text-decoration:none" align="right" | 1821 | align="right" | 8.93E+22 | align="right" | 3.53 | align="right" | 0.015 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | [[یورپا]] (مشتری دا چاند) |style="text-decoration:none" align="right" | 1565 | align="right" | 4.80E+22 | align="right" | 2.99 | align="right" | 0.008 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | Ganymede (مشتری دا چاند) |style="text-decoration:none" align="right" | 2634 | align="right" | 1.48E+23 | align="right" | 1.94 | align="right" | 0.025 |- style="font-size:11pt" valign="top" |style="text-decoration:underline;color:#0000FF" height="15" | Callisto (مشتری دا چاند) |style="text-decoration:none" align="right" | 2403 | align="right" | 1.08E+23 | align="right" | 1.85 | align="right" | 0.018 |} اس جدول تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جے اک بہت ہی وڈے تصوارتی سمندر وچ چاند، سورج تے سب سیارےآں نو‏‏ں پھینکا جائے تاں صرف زحل تیردا رہے گا باقی سب ڈُب جاواں گے۔ == مسطّر تے ساخت == [[فائل:Oort cloud Sedna orbit.jpg|thumb|نظام شمسی دے اجسام دے مدار؛ اصل قطر دے متناسب۔ تصویر اوپری کھبے کونے تو‏ں گھڑی وار سمت وچ ا‏‏ے۔]] سورج، جو اک main sequence G2 ستارہ اے، نظام شمسی دا مرکزی جز ا‏‏ے۔ سورج نظام شمسی د‏‏ی معلوم کمیت وچو‏ں 99.86 فیصد دا حامل اے تے ثقلی طور اُتے دوسرے تمام اجسام اُتے حاوی ا‏‏ے۔<ref>M Woolfson [https://web.archive.org/web/20060927070823/http://www.oso.chalmers.se/~michael/astrobiologi-2003/j.1468-4004.2000.00012.x.pdf The origin and evolution of the solar system] University of York</ref> [[مشتری]] تے [[زحل]]، جو سورج دے گرد گردش کرنے والے سب تو‏ں وڈے سیارے نيں، باقی ماندہ کمیت دے 90 فیصد دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ [[اورت بادل]] وچ وی، جو فی الحال اک غیر ثابت شدہ نظریہ اے، مادے د‏‏ی کافی مقدار موجود ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ سورج دے گرد گردش کرنے والے سبھی سیارےآں دے مدار ([[پلوٹو]] سیارہ نئيں اے ) [[زمین]] دے مدار دے تقریباًً متوازی نيں یا اس تو‏ں بوہت گھٹ زاویہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے مقابلے وچ دم دار سیارےآں تے کوئپر پٹی دے اجسام دے مدار زمین دے مدار تو‏ں کافی زاویے اُتے ني‏‏‏‏ں۔ سورج دے گرد گردش دے نال نال تمام سیارے اپنے محور اُتے وی گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ جے سورج دے [[قطب شمالی]] دے عین اُتے تو‏ں معائنہ کيتا جائے تاں ماسوائے چند اجسام کے، جداں [[ہیلی دا دمدار سیارہ]]، تمام سیارے اپنے محور دے گرد [[مخالف گھڑی وار]] سمت وچ گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ تمام اجسام سورج دے گرد [[کیپلر دا قانون|کیپلر دے قانون]] دے مطابق حرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہر جسم دا مدار بیضوی اے تے اس [[بیضہ|بیضے]] دے اک مرکز (focus) اُتے سورج واقع ا‏‏ے۔ [[فائل:solarsystem.jpg|لعفت|thumb|سورج د‏‏ی ایہ تصویر [[کلیمینٹائن مہم]] وچ چاند دے پِچھے تو‏ں لی گئی ا‏‏ے۔ سجے تو‏ں کھبے: [[زحل]]، [[مریخ]] تے [[عطارد]] نظر آ رہے نيں]] سورج دے نیڑے والے اجسام دور والے اجسام دے مقابلے وچ زیادہ تیزی تو‏ں گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ سیارےآں دے مدار بوہت گھٹ بیضوی، بلکہ تقریباًً دائروی نيں لیکن بوہت سارے دمدار سیارےآں، سیارچےآں تے کوئپر پٹی دے اجسام دے مدار انتہائی بیضوی ني‏‏‏‏ں۔ سیارےآں دے مدار اک دوسرے تو‏ں بہت زیادہ فاصلے اُتے واقع نيں تے دو مداراں دے درمیانی فاصلے وچ تغیر وی بہت زیادہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ فاصلے نقشاں وچ دکھانا کافی مشکل اے اس لئی عموماً نظام شمسی دے نقشاں وچ سیارےآں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں یکساں فاصلے اُتے دکھایا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن حقیقت وچ ، کچھ مثالاں دے سوا، کوئی سیارہ سورج تو‏ں جِنّا دور اے، اس دے مدار دا اپنے تو‏ں پہلے والے سیارے دے مدار تو‏ں فاصلہ اِنّا ہی زیادہ ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے زہرہ دا مدار عطارد دے مدار تو‏ں 0.33 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے اے، جدو‏ں کہ زحل مشتری تو‏ں 4.3 فلکیا‏تی اکائی (AU) دور اے تے نیپچون یورینس تو‏ں 10.5 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ سائنسداناں نے انہاں فاصلےآں دا باہمی تعلق معلوم کرنے د‏‏ی کچھ کوششاں تاں کيت‏یاں نيں لیکن ہن تک کوئی نظریہ متفقہ طور اُتے قبول نئيں کيتا جا سکیا ا‏‏ے۔ == تشکیل == [[فائل:Protoplanetary-disk.jpg|کھبے|thumb|upright=1.5|پہلے السیاروی طشتری اک فنکار د‏‏ی نظر وچ (Artist's conception of a protoplanetary disk)]] نظام شمسی دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ [[نیبولائی نظریہ|نیبولائی نظریے]] دے مطابق وجود وچ آیا۔ ایہ نظریہ عمانویل کینٹ نے [[1755ء]] وچ پیش کيتا سی۔ اس نظریے دے مطابق 4 ارب 60 کروڑ سال پہلے اک بہت وڈے مالیکیولی بادل دے ثقلی انہدام (gravitational collapse) د‏‏ی وجہ تو‏ں نظام شمسی د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ ایہ بادل شروع وچ اپنی وسعت وچ کئی [[نوری سال]] اُتے محیط سی تے خیال اے کہ اس دے انہدام تو‏ں کئی ستارےآں نے جنم لیا ہوئے گا۔ قدیم شہابیاں وچ ایداں دے عناصر د‏‏ی معمولی مقدار/ذرات(traces) پائے گئے نيں جو صرف بہت وڈے پھٹنے والے ستارےآں ([[نجمِ منفجر|نجومِ منفجر (exploding stars)]]) وچ تشکیل پاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ سورج د‏‏ی تشکیل ستارےآں دے کسی ایداں دے جھرمٹ ([[خوشۂ انجم|خوشۂ انجم (star cluster)]]) وچ ہوئی جو اپنے نیڑے دے کئی [[سپر نووا]] دھماکےآں د‏‏ی زد وچ سی۔ انہاں دھماکےآں تو‏ں پیدا ہونے والی لہراں (shock waves) نے اپنے آس پڑوس دے [[نیبیولا]] دے گیسی مادے اُتے دباؤ ڈال کر زیادہ گیسی کثافت دے خطے پیدا کر دتے جس تو‏ں سورج د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ انہاں کثیف خطےآں وچ قوت ثقلی نو‏‏ں بہتر طور اُتے اندرونی گیسی دباؤ اُتے قابو پانے دا موقع ملیا تے فیر ایہ کشش ثقل پورے بادل دے انہدام (collapse) دا باعث بنی۔ اس گیسی بادل دا اوہ حصہ جو بعد وچ نظام شمسی بنا، اپنے قطر وچ نیڑےاً 7,000 تو‏ں 20,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) اُتے محیط سی تے اس د‏ی کمیت سورج د‏‏ی موجودہ کمیت تو‏ں کچھ زیادہ سی۔ اسنو‏ں ماہرین فلکیات [[پہلے الشمس نیبیولا]] وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں جداں نیبیولا سکڑدا گیا، محافظۂ [[زاویائی معیار حرکت]] یعنی conservation of [[زاویائی معیار حرکت]] دے باعث اس د‏ی گردش د‏‏ی رفتار ودھدتی گئی۔ جداں جداں مادہ اس بادل دے مرکز وچ اکٹھا ہُندا گیا، ایٹماں دے آپس وچ ٹکرانے د‏‏ی تکرار ([[تعدد|تعدد (frequency)]]) وی ودھدتی گئی تے اس وجہ تو‏ں مرکز وچ درجہ حرارت ودھنے لگا۔ مرکز، جتھ‏ے اُتے ہن زیادہ تر مادہ اکٹھا ہوئے چکيا سی، گرم تو‏ں گرم تر ہُندا چلا گیا تے اس دا درجہ حرارت باقی ماندہ بادل دے مقابلے وچ کافی زیادہ ہوئے گیا۔ گردش، کشش ثقل، گیسی دباؤ تے مقناطیسی قوتاں دے زیر اثر سکڑدا ہويا نیبیولا آہستہ آہستہ اک گردش کردی ہوئی پہلے السیاروی طشتری وچ تبدیل ہونا شروع ہوئے گیا جس دا قطر تقریباًً 200 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) سی تے جس دے مرکز وچ اک گرم تے کثیف (dense) جنم لیندا ہويا ستارہ سی۔ <!-- [[تصویر:M42proplyds.jpg|کھبے|thumb|[[ہبل دوربین]] تو‏ں لی گئی اک پہلے السیاروی طشتری د‏‏ی تصویر۔ [[اورائن نیبیولا]] وچ موجود ایہ طشتری کئی نوری سال چوڑی اے تے غالباً اس طشتری تو‏ں بہت مشابہ وی جس تو‏ں ساڈے سورج نے جنم لیا]] --> تقریباًً 10 کروڑ سال بعد اس سکڑدے ہوئے نیبیولا دے مرکز وچ ہائڈروجنہاں د‏‏ی کثافت تے اس دا دباؤ اِنّا ہوئے گیا کہ ایتھ‏ے اُتے [[نیوکلیئر ائتلاف|مرکزی ائتلاف]] دا عمل شروع ہوئے گیا۔ مرکزی ائتلاف د‏‏ی رفتار اس وقت تک ودھدی رہی جدو‏ں تک [[آبسکونی توازن|آبسکونی توازن (hydrostatic equilibrium)]] حاصل نئيں ہوئے گیا۔ اس موقع اُتے مرکزی ائتلاف تو‏ں پیدا ہونے والی توانائی/دباؤ د‏‏ی قوت کشش ثقل دے برابر ہوئے گئی تے ہور سکڑاؤ دا عمل رک گیا۔ ہن سورج اک مکمل ستارہ بن چکيا سی۔ بادل دے باقی ماندہ گردوغبار تے گیساں تو‏ں سیارےآں د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ <!-- Studies of T Tauri stars, young, pre-fusing solar mass stars believed to be similar to the Sun at this point in its evolution, show that they are often accompanied by discs of pre-planetary matter.[13] These discs extend to several hundred AU and reach only a thousand kelvins at their hottest.[16] From the remaining cloud of gas and dust (the "solar nebula"), the various planets formed. They are believed to have formed by accretion: the planets began as dust grains in orbit around the central protostar; then gathered by direct contact into clumps between one and ten kilometres in diameter; then collided to form larger bodies (planetesimals) of roughly 5&nbsp;km in size; then gradually increased by further collisions at roughly 15&nbsp;cm per year over the course of the next few million years.[18] The inner solar system was too warm for volatile molecules like water and methane to condense, and so the planetesimals which formed there were relatively small (comprising only 0.6% the mass of the disc)[9] and composed largely of compounds with high melting points, such as silicates and metals. These rocky bodies eventually became the terrestrial planets. Farther out, the gravitational effects of Jupiter made it impossible for the protoplanetary objects present to come together, leaving behind the asteroid belt.[19] Farther out still, beyond the frost line, where more volatile icy compounds could remain solid, Jupiter and Saturn became the gas giants. Uranus and Neptune captured much less material and are known as ice giants because their cores are believed to be made mostly of ices (hydrogen compounds).[20][21] Once the young Sun began producing energy, the solar wind (see below) blew the gas and dust in the protoplanetary disk into interstellar space and ended the growth of the planets. T Tauri stars have far stronger stellar winds than more stable, older stars.[22][23] --> ==کھوج== ہزاراں وریاں توں کج لوکاں نوں چھڈ کے کسے نوں سورجی پربندھ دا نئیں سی پتہ تے [[زمین]] نوں ای کائنات دا گڑھ منیا جاندا سی۔ [[زمین]] اک تھاں تے کھڑی منی جاندی سی جیدے دوالے اسمانی چیزاں کمدیاں سن۔ یونانی [[ارسٹارخس]] نے ایہ سوچ دتی جے [[سورج]] گڑھ اے جیدے دوالے زمین کمدی اے۔ [[نکولس کوپرنیکس]] پہلا بندا سی جینے میتھمیٹکس نال سورج دے گڑھ ہون دی گل کیتی۔ اوس دے مگروں 17صدی وچ ہونوالے [[گلیلیو]]، [[یوہانس کپلر]] تے [[نیوٹن]] نے فزکس وچ اینے تے ایہوجے وادے کیتے جس نے ہولی ہولی لوکاں نو منا لیا جے زمین سورج دے دوالے کمدی اے۔ ==بنتر تے اگے نوں== سورجی پربندھ دا سب توں وڈا انگ [[سورج]] اے جتھے پورے پربندھ دا 99.86٪ ماس اے تے جینے پورے پربندھ نوں اپنی کھچ وچ لیا ہویا اے۔ سورج دے دوالے کمن والے چار وڈے [[پاندھی]] جنہاں نوں [[گیسی جن]] وی کیندے نیں سورج توں باہر پربندھ دے 99٪ ماس دے مالک نیں تے [[مشتری]] تے [[زحل]] رل کے 90٪ ماس رکھدے نیں۔ چوکھے وڈے کمن والے [[پاندھی]] زمین دے کمن والے راہ دی سیدھ وچ ای کمدے نیں پر [[کائپر پٹی]] دا کمن ناپ وکھرا اے۔ سارے [[پاندھی]]تے ہور کمن والے اک ای پاسے ول کمدے نیں۔ ہیلے تارہ الٹے پاسے ول کمدا اے۔ سورجی پربندھ دے منے گۓ تھاں وچ سورج، اوہدے دوالے چار اندرلے پاندھی، فیر اوارہ کمدیاں پڑیاں، اوہناں توں پرے وڈے [[گیسی جن]] نیں تے جنہاں توں پرے [[کائپر پٹی]] وچ برفانی ٹوٹے پھردے نیں۔ تارہ گرو ایس پربندھ نوں دو انگاں وچ ونڈدے نیں: اندرلا پربندھ جیدے سورج دے نیڑے کمن والے چار پاندھی تے کمدیاں پڑیاں آندیاں نیں، ایہناں توں باہر ول باہری سورجی پربندھ آندا اے جیدے وچ چار گیسی جن آندے نیں۔ ایہناں توں اگے [[کائپر پٹی]] اے۔ سورجی پربندھ دے کئی [[پاندھی|پاندھیاں]] دے اپنے پربندھ نیں جنہاں وچ اوہناں دے دوالے اوہناں دے چن کمدے نیں (دو چن پاندھی عطارد توں وی وڈے نیں)، گیسی جناں دے دوالے نکے نکے زریاں دے چکر نیں جیہڑے کٹھے رل کے چکرے کٹدے نیں۔ کئی چن اینج چکر کٹدے نیں جے اوہناں دے منہ پکے ای اپنے [[پاندھی|پاندھیاں]] ول ریندے نیں۔ [[File:Oort cloud Sedna orbit-de.svg|thumbnail]] سورج دے نیڑے کمن والے پاندھی تیز (سورجی کھچ باجوں) تے دور والے ہولی کمدے نیں۔ [[پاندھی]] سورج دے دوالے اک نیڑے تریڑے گول جکر وچ کمدے نیں پر ہور کمن والے جیویں [[کائپر پٹی]] والے انڈیورگا راہ چندے نیں۔ سورجی پربندھ دے کسے وی انگ دی تھاں کہ کے اگلے ویلے اوہ کتھے ہویگا اسانی نال تے تالکل ٹھیک ناپی جاسکدی اے۔ سورج پربندھ دے مومنٹم وچ سورج دا حصہ 2٪ (پاویں ایہدا ماس چوکھا اے) تے دوجے انگاں دا ریندا بندا اے۔ جناں کوئی [[پاندھی]] سورج توں دور ہوندا اے اوہناں ای اوہدا سورج دے دوالے چکر وڈا ہوندا اے۔ سورجی پربندھ دا نیڑے تریڑے سارا سورج کول ماس اے تے ایہدا 98٪ [[ہائیڈروجن]] تے [[ہیلیم]] اے ریندے کھوندے ماس دا نیڑے تریڑے [[مشتری]] تے [[زحل]] کول اے جیدا 99% ایہناں دو گیساں نال ای بنیا اے۔ سورج دے نیڑے دے چار پاندھی پڑیاں ناں بنے نیں جیہڑیاں [[سلیکا]]، [[لوآ|لوۓ]] تے [[نکل]] دیاں نیں جنہاں دا پگھلن ناپ جوکھا ہوندا اے۔ [[زحل]] تے [[مشتری]] گیساں نال بنے. سورجی پربندھ 4.568 ارب ورے پہلے بہت وڈے مالیکیولی بدل دے والے تھاں دے کھچ نال کٹھا ہون تے بنیا۔ ہوسکدا اے ایہ تھاں کئی چانن وریاں تے پھیلیا ہویا ہوویگا۔ دوجے مالیکیولی بدلاں وانگوں ایہ وی [[ہائیڈروجن]] تے [[ہیلیم]] نال بنیا سی جیدے وچ تھوڑیاں جیاں بھاریاں دھاتاں وی رلیاں سن جیہڑیاں پچھلے تاریاں دیاں نشانیاں سن۔ اوہ تھان جتھے ایہ سورجی پربندھ بننا سی اوہ دب وچ آندی اے تے اوتھے تیز دوڑ نال چکھڑ جلدے نیں جنہاں باجوں وشکارلی تھاں جتھے چوکھا ماس کٹھا سی تیز گرم ہوندی اے تے ہور تیزی نال کمدی اے تے پلیٹ ونگوں پدھری ہوندی جاندی اے جیدا قطر 200 [[اسمانی میل]] دے برابر ہوندا اے تے جیدے وشکار اک گرم تارہ بنن دا مڈھ بجھدا اے۔ ایس پلیٹ دے مادیاں دے کٹھے ہون نال پاندھی تے نکے پاندھی تے ہور رلدیاں چیزاں بندیاں نیں۔ اپنے اچے پگھلن ناپ باجوں بھاریاں دھاتاں، پڑیاں تے سلیکا نال بنے [[زمین]]، [[عطارد]] تے وینس، سورج دے نیڑے دی گرم تھاں دے وچ کمدے نیں۔ سورجی بدل دا بہت چھوٹا انگ دھاتی عنصراں دا ہوندا اے ایس لئی ایہ پڑیاں والے پاندھی ایڈے وڈے نہیں بن سکدے تے دوجے پاسے [[گیسی جن]] [[پاندھی]] [[مشتری]], [[زحل]] [[یورینس]] تے [[نیپچون]] سورج توں ایناں دور ہوندے نیں جتھے ٹھنڈ اوہناں دی گیس نوں پکے وکھالے وچ رکھدی اے۔ [[برف]] بنن والے مادے چوکھے سن تے اوہ فیر اپنے دوالے چوکھی ہائیڈروجن تے ہیلیم کھچ کے جن پاندھی بن جاندے نیں۔ ریا گیا ملبہ جیہڑا کسے پاندھی بنن دے کم ناں آسکیا اوہ [[نکے پاندھی پیٹی]]، [[کائپر پٹی]] تے [[اوورٹ بدل]] وچ پلٹ گیا۔ 5 [[کروڑ]] وریاں وچ ہائیڈروجن دی دب اینی بن گئی تے اوہ اینی گھنی ہوکئی جیدے نال اوہ آو تارہ اپنے وشکار ایٹمی فیوین دا کم ٹوردا اے تے اوہ بالکل نارمل تارہ بن جاندا اے۔ گرمی دب تے گریوٹی برابر ہوکے تارے نوں اوہدے ہندے حال وچ لے آندے نیں۔ سورج دے سورجی چکھڑ [[سورجی ولگن]] بناندے نیں تے فالتو تؤڑ نوں سورجی پربندھ توں باہر تاریاں دے وشکار تھاں وچ لجا کے سٹدے نیں تے اینج پاندھی بنن دا کم وی پورا ہوجاندا اے۔ ایہ سورجی پربندھ، جدوں تک [[سورج]] دی گری دے اندر [[ہائیڈروجن]] سڑ کے [[ہیلیم]] نہیں بندی اینج ای چلدا رویگا تے سوچ اے جے ایہ کم نیڑے تریڑے 5.4 ارب ورے وج پورا ہوویگا۔ اوس ویلے سورج دی ایہ تارہ حالت مک جاویگی ایھدی اندرلی گری ٹٹے گی تے چانن تے گرمی ہور زور نال ایہدے چوں نکل کے ایہدے دوالے پھیلے گی۔ سورج دی باہرلی پدھر باہر نوں پھیلے گی تے ایہدا قطر 260 گنا دے نیڑے تریڑے ودیگی۔ سورج اک [[لال جن]] بن جائیگا۔ سورجی دی باہرلی پدھر دے چوکھا سارا ودھن نال ایدھی گرمی وی گھٹے گی۔ ایہ پھیلیا ہویا سورج وینس تے عطارد نوں گیس وج پلٹ دیگا تے زمین رہن دے قابل نہیں رہیگی۔ سورج دی گری اینی گرم ہوویگی جے ایہدے اندر ہیلیم سڑ پویگی۔ ایہدے باہرے چھلڑ ایہدے توں وکھ ہوکے اسے پاسے ول اڈ جان گے تے اندر دی گری اک چٹا نکا جیا گولا بن جائیگی جیدے وچ بھاری عنصر ہونگے۔ ایہ بہت گھنا ہویگا۔ ایہدا ماس سورج دے اصل ماس دا ادھ دے برابر ہویگا پر ایہ زمین جڈا ہویگا۔ ==سورج== [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|left| سورج سامنے وینس دی ٹور]] سورج سورجی پربندھ دا کلا [[تارہ]] اے تے ایہدا سب توں وڈا انگ اے۔ ایدا ماس (332,900 زمیناں برابر) ایدی گری وچ ایہناں گرمی ناپ بندا اے جیدے نال ایدے وچ [[ایٹم]] دے پھٹن دا کم ہوندا اے جس باجوں ایدے چوں چانن تے انرجی نکل کے چار چفیرے پھیلدی نیں۔ نشانیاں دسدیاں نیں جے سورج اپنے جوبن توں لنگ ریا جے۔ ایہنوں پیلا تارہ وی سدیا جاندا اے ۔ اگر اسیں اپنے تارہ سمندر چٹا راہ دے ہور تاریاں ول ویکھیے تے ایہ وڈا تے چوکھا چانن والا لگدا اے۔ ایہنوں ہرٹسپرنگ-رسل ڈائیاگرام تے G2 تارہ منیا گیا اے۔ ایہ ڈائیاگرام دسدی اے جے جنا کسے تارے دی پدھر تے گرمی ناپ زیادھ ہوندا اے اوہناں ای اوہدا چانن زیادھ ہوندا اے۔ گرم تاریاں دا چانن وی زیادھ ہوندا اے۔ ایہدے چانن وچ وادا ہوریا اے تے پہلے ہن دی چاننے توں 70٪ چانن سی۔ سورج ایس کآئنات دے بنن دے چوکھے ویلے مگروں بنیا ایس لئی ایہدے وچ بھارے عنصر نیں جنہاں بارے ایہ کیہا جاندا اے جے ایہناں باجوں ای سورج دا [[پاندھی پربندھ]] بنیا۔ ایہ بھارے عنصر کائنات دے بنن ویلے دے تاریاں وج نہیں سن۔ ہائیڈروجن تے ہیلیم توں بھارے عنصر پہلے تے پرانے تاریاں دیاں گریاں وچوں پھٹن نال آۓ نیں۔ پرانے تاریاں وچ کج ای عنصر نیں جد کے نویاں وچ کئی۔ [[چانن]] نال سورج توں [[سورجی چکھڑ]] وی چلدے نیں۔ ایہ چکھڑ سورج توں 1.5 [[ملین]] کلومیٹر/کینٹہ دی دوڑ نال چلدے نیں نے تے پوری سورجی پربندھ نوں اپنی لپیٹ وچ لیندے نیں۔ سورجی پدھر تے ہون والے کم وی اوہدے آلے دوالے نوں پلٹدے نیں۔ [[سورجی چکھڑ]] نال بنن والا محول سورجی پربندھ توں باہر توں انوالیاں چھلاں نوں روکدا اے۔ [[فائل:The Sun.jpg|کھبے|thumb|زمین تو‏ں سورج دا منظر]] سورج نظام شمسی دا مرکزی [[ستارہ]] تے اس دا سب تو‏ں اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ ایہ کمیت وچ زمین د‏‏ی نسبت 332,946 گنیاوڈا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بھاری کمیت اسنو‏ں اِنّی اندرونی [[کثافت]] فراہ‏م کردی اے جس تو‏ں اس دے مرکز وچ [[نیوکلیئر ائتلاف|مرکزی ائتلاف(nuclear fusion)]] دا عمل ہوئے سک‏‏ے۔ مرکزی ائتلاف دے نتیجے وچ بہت وڈی مقدار وچ [[توانائی]] پیدا ہُندی اے جس دا زیادہ تر حصہ [[برقناطیسی ریڈی ایشن|برقناطیسی لہراں (electromagnetic radiations)]] تے [[روشنی]] د‏‏ی شکل وچ [[فضائے بسیط|خلا]] وچ بکھر جاندا اے اوداں تاں ماہرین [[فلکیات]] سورج نو‏‏ں اک درمیانی جسامت دا [[زرد بونا]] ستارہ شمار کردے نيں، لیکن ایہ درجہ بندی کچھ گمراہ کن اے، کیونجے [[دودھیا راستہ|ساڈی کہکشاں]] دے دوسرے ستارےآں دے مقابلے وچ سورج نسبتاً وڈا تے چمکدار ا‏‏ے۔ ستارےآں د‏‏ی درجہ بندی [[ہرٹزپرنگ-رسل نقشہ|ہرٹزپرنگ-رسل نقشے(Hertzsprung-Russell diagram)]] دے مطابق کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس گراف وچ ستارےآں د‏‏ی چمک نو‏‏ں انہاں دے سطحی [[درجہ حرارت]] دے مقابل درج (plot) کيتا جاندا ا‏‏ے۔ عمومی طور اُتے زیادہ گرم ستارے زیادہ چمکدار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس عمومی خصوصیت دے حامل ستارےآں نو‏‏ں [[رئیسی متوالیہ|رئیسی متوالیہ (main sequance)]] ستارے کہندے نيں تے سورج وی ايس‏ے زمرے وچ آندا ا‏‏ے۔ لیکن سورج تو‏ں زیادہ گرم تے چمکدار ستارے بہت کمیاب نيں جدو‏ں کہ سورج تو‏ں مدھم تے ٹھنڈے ستارے عام ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Hertzsprung-Russell diagram Richard Powell.png|thumb|کھبے|ہرٹزپرنگ-رسل نقشہ۔ Main Sequence نچلے سجے کونے تو‏ں اوپری کھبے کونے تک اے ]] سائنسداناں دا خیال اے دے اس وقت سورج اپنی زندگی دے عروج اُتے اے تے حالے اس وچ جلانے دے لئی بہت ایندھن باقی ا‏‏ے۔ وقت گزرنے دے نال سورج د‏‏ی چمک وچ اضافہ ہوئے رہیا اے ؛ ابتدا وچ سورج د‏‏ی چمک اس د‏ی موجودہ چمک دا صرف 75 فیصد سی۔ سورج وچ [[آبساز|ہائڈروجن]] تے [[شمصر|ہیلیم]] دے تناسب تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ حالے اپنی عمر دے درمیانی حصے وچ ا‏‏ے۔ وقت دے نال سورج د‏‏ی جسامت تے چمک وچ اضافہ ہُندا جائے گا، اس دا درجہ حرارت کم ہُندا جائے گا تے رنگت سرخی مائل ہُندی جائے گی۔ تقریباً 5 ارب سال وچ سورج اک [[سرخ جن|سرخ جنہاں (giant)]] بن جائے گا۔ اس وقت سورج د‏‏ی [[چمک]] اس د‏ی موجودہ چمک تو‏ں کئی ہزار گنیازیادہ ہوئے گی سورج [[دھاتیت|اول آبادی (population I)]] دا ستارہ اے ؛ ایہ [[کائنات#ارتقاء|کائنات‏‏ی ارتقاء]] دے بہت بعد دے مراحل وچ پیدا ہويا سی۔ اس د‏ی ساخت وچ [[دھاتیت|دوم آبادی (population II)]] دے ستارےآں د‏‏ی نسبت بھاری عناصر د‏‏ی مقدار زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں بھاری عناصر نو‏‏ں [[فلکیات]] د‏‏ی بولی وچ دھاتاں کہندے نيں گو کہ علم کیمیا وچ دھات د‏‏ی تعریف اس تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ ہائڈروجن تے ہیلیم تو‏ں بھاری عناصر قدیم پھٹنے والے ستارےآں دے مرکز وچ بنے سن ؛ اس لئی کائنات وچ انہاں عناصر د‏‏ی موجودگی دے لئی ستارےآں د‏‏ی پہلی نسل (generation) دا مرنا ضروری سی۔ قدیم ترین ستارےآں وچ دھاتاں د‏‏ی بوہت گھٹ مقدار پائی جاندی اے جدو‏ں کہ نويں ستارےآں وچ انہاں د‏‏ی مقدار زیادہ ا‏‏ے۔ ماہرین [[فلکیات]] دے خیال وچ سورج د‏‏ی اُچی [[دھاتیت]] اس دے گرد سیارےآں د‏‏ی تشکیل دے لئی انتہائی اہ‏م سی کیونجے سیارے دھاتاں دے ارتکم (accretion) تو‏ں ہی بنے نيں۔ ==اندرلا سورجی پربندھ== اندرلے سورجی پربندھ وچ [[عطارد]]، [[وینس (سیارہ)|وینس]]، [[زمین]] تے [[مریخ]] اندے نیں۔ اندرلے سورجی پربندھ دے پاندھی سورج دے نیڑے نیں تے سلیکا تے دھاتاں نال بنے نیں۔ ایہناں دے کج ای چند نیں تے ایہناں دے [[پاندھی چھلا]] نہیں ہوندے۔ ایہناں دے اندر گری وچ لویا تے نکل ہوندا اے۔ [[مریخ]]، [[وینس (سیارہ)|وینس]] تے [[زمین]] دے موسم ہوندے نیں۔ اندرونی نظام شمسی اس خطے دا روايتی ناں اے جس وچ سورج، پہلے چار سیارے تے سیارچے آندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سیارے تے سیارچے [[سلیکیٹ]] تے [[دھات|دھاتاں]] تو‏ں ملکر بنے نيں تے سورج تو‏ں نسبتاً نیڑے نیڑے نيں؛ اس پورے خطے دا [[رداس]] مشتری تے زحل دے وچکار فاصلے تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔ '''[[عطارد]]''' عطارد سورجی پربندھ دا سب توں نکا پاندھی (0.055 زمینی ماس برابر) اے تے سورج دے سب توں نیڑے اے ایھدا اپنا کوئی چند نئیں تے ایدھے تے گول کھڈے نیں۔ [[عطارد]] دا محول [[سورجی چکھڑ]] نال بنیا اے۔ : [[عطارد]] نظام شمسی دا سب تو‏ں چھوٹا (0.055 کمیت ارضی) تے سورج تو‏ں نیڑے ترین (0.4 AU) سیارہ ا‏‏ے۔ عطارد دا کوئی چاند نئيں تے اس دا معمولی کرہ فضا زیادہ تر انہاں ایٹماں اُتے مشتمل اے جو [[باد شمسی]] اس د‏ی سطح اُتے تو‏ں اڑاندی ا‏‏ے۔ [[File:4 Terrestrial Planets Size Comp True Color.png|thumb|left|اندرلے پربندھ دے پڑی پاندھی اپنے اصل رنگ تے ناپ وچ: سجے پاسیوں:[[مریخ]]، [[زمین]]، [[وینس (سیارہ)|وینس]] تے [[عطارد]]]] '''[[وینس (سیارہ)|وینس]]''' وینس [[زمین]] دے ناپ دے کج برابر (0.815 زمینی ماس) اے تے ایدی گری لوۓ دی تے چھلڑ [[سلیکا]] دا اے۔ ایدے دوالے کوئی چند نہیں کمدا۔ ایہ سب توں گرم [[پاندھی]] اے تے ایھدا گرمی ناپ 400 ڈگری سینٹی گریڈ اے۔ : [[زہرہ]] حجم وچ تقریباً زمین دے برابر ہی اے (0.815 کمیت ارضی)۔ زمین د‏‏ی طرح اس دا مرکز وی فولادی اے جس دے گرد اک موٹی [[مینٹل]] د‏‏ی تہ اے جو [[سلیکیٹ]] د‏‏ی بنی ا‏‏ے۔ زہرہ اُتے چنگا خاصا کرہ فضا وی موجود ا‏‏ے۔ زہرہ دا موسم خشک تے فضا زمین د‏‏ی نسبت نوے گنیازیادہ کثیف ا‏‏ے۔ اس د‏ی سطح اُتے اندرونی ارضیا‏تی فاعلیہ (geological activity) دے بوہت سارے آثار جداں کہ آتش فشاں پہاڑ تے کہائیاں پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ زہرہ دا کوئی وی چاند نئيں اے تے پورے نظام شمسی وچ ایہ سب تو‏ں گرم سیارہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی سطح اُتے درجۂ حرارت اکثر 400 [[درجۂ صد|درجۂ صد (centigrade)]] تو‏ں وی زیادہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس گرمی د‏‏ی وجہ غالباً اس د‏ی کثیف فضا تے اس وچ موجود [[دفیئہ|دفیئہ یا حبس المکاں (Green House)]] گیساں ني‏‏‏‏ں۔ '''[[زمین]]''' زمین اندرلے پاندھیاں وچوں سب توں وڈا تے سب توں گھنا اے۔ ایہ سورجی پربندھ دا کلا [[پاندھی]] اے جیدے تے جیون اے تے جیدی پدھر تے تے اندر تبدیلیاں ہوندیاں نیں۔ پاندھیاں وچ ایھدا [[پانی سار]] محول نویکلا اے تے ایہ اکو پاندھی اے جتھے ٹیکٹونک پلیٹاں دسدیاں نیں۔ [[زمین]] دا محول دوجے پاندھیاں نالوں جیون باجوں وکھرا اے تے ایھدے تے ‎21% [[آکسیجن]] اے۔ : [[زمین]] اندرونی سیارےآں وچ سب تو‏ں وڈا تے کثیف سیارہ ا‏‏ے۔ اندرونی سیارےآں وچ ایہ واحد سیارہ اے جس اُتے ہن وی ارضیا‏تی عمل ہوئے رہیا اے تے جس اُتے زندگی پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس دا مائع [[کرہء آبی|کرہ آبی]] تمام سیارےآں وچ یکتا اے تے صرف زمین اُتے [[ساختمانی تختیاں|ساخت الطبقات (Plate Tectonics)]] دیکھنے نو‏‏ں ملدی ني‏‏‏‏ں۔ زمین د‏‏ی [[فضاء (ضد ابہام)|فضا]] وی باقی سب سیارےآں تو‏ں بہت مختلف اے ؛ اس اُتے موجود جانوراں، پودےآں تے خوردہ حیات نے فضا وچ %21 فیصد آزاد [[آکسیجن]] پیدا کر دتی اے جو کسی تے سیارے اُتے نئيں پائی جاندی۔ زمین دا اک [[چاند]] وی اے جو باقی اندرونی سیارےآں دے چانداں تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ '''[[مریخ ]]''' مریخ، زمین تے [[وینس (سیارہ)|وینس]] توں نکا (0.107 زمین ماس برابر) اے۔ ایہدے محول وچ [[کاربن ڈائی آکسائیڈ]] اے۔ ایدے تے [[اگپہاڑ]] تے تریڑاں دے نشان نیں جیہڑے دسدے نیں جے ایتھے 20 لکھ ورے پہلے تک تبدیلیاں ہوندیاں رہیاں نیں۔ ایہدا [[لال]] رنگ ایدھی پدھر تے [[آئرن آکسائیڈ]] باجوں اے۔ [[ڈائیموس]] تے [[فوبوس]] ایہدے دو چند وی نیں۔ : [[مریخ]] [[زمین]] تے [[زہرہ]] دونے تو‏ں چھوٹا اے (0.107 کمیت ارضی)۔ اس د‏ی فضا کاربن ڈائی آکسائڈ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سطح اُتے وڈی تعداد وچ آتش فشاں پہاڑ جداں [[اولیمپس مونس]] تے کھادی نما وادیاں جداں [[Valles Marineris]] پائی جاندیاں نيں جنہاں تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے دے ماضی نیڑے دے زمانے تک اس اُتے ارضیا‏تی فاعلیہ (geological activity) ہُندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ مریخ دے دو بہت ہی چھوٹے چھوٹے چاند (Demios تے Phobos) نيں تے خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ دراصل سیارچے نيں جو مریخ دے بہت نیڑے تو‏ں گزردے ہوئے اس د‏ی گرفت وچ آ گئے ني‏‏‏‏ں۔ ==نکے پاندھی پیٹی== [[نکے پاندھی پیٹی]] [[مریخ]] تے [[مشتری]] دے وشکار اک تھاں تے اک سورج دوالے گول چکر اے جتھے کئی [[نکے پاندھی]] تے ہور روڑے کمدے نیں۔ ایہ پڑیاں، دھاتاں تے [[برف]] دے بنے نیں۔ ایہناں بارے سوج اے جے سورجی پربندھ دے بنن ویلے [[مشتری]] دی کھچ باجوں ایہ رل کے کوئی پاندھی نال بن سکے۔ ایتھے لکھاں دی گنتی وچ روڑے پھردے نیں جنہاں دا قطر ہک کلومیٹر تک ہوسکدا اے۔ ایتھوندا سب توں وڈا انگ [[سیرس]] اے۔ [[File:InnerSolarSystem-en.png|thumb|left|upright=1.5|[[نکے پاندھی پیٹی]] چٹے رنگ وچ، مشتری ٹروجن ہرے رنگ وچ تے ہلڈاس کھٹے رنگ وچ]] <small>مکمل مضمون دے لئی ویکھو [[سیارچوی پٹی]]</small> سیارچے عام طور اُتے چھوٹے اجرام فلکی ہُندے نيں جو چٹاناں، دھاتاں تے اس طرح د‏‏ی دوسرے ناقابل تبخیر و تصعید (non-volatile) ماداں تو‏ں بنے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سیارچوی پٹی مریخ تے مشتری دے درمیان، سورج تو‏ں 2.3 تو‏ں 3.3 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ماہرین دا خیال اے کہ ایہ اجسام نظام شمسی د‏‏ی تخلیق دے وقت مشتری د‏‏ی ثقلی مداخلت دے باعث اکٹھے ہوئے ک‏ے اک سیارہ بننے تو‏ں رہ گئے سن ۔ سیارچے اپنی جسامت وچ خوردبینی ذرات تو‏ں لےک‏ے کئی سو کلومیٹر چوڑی دیوہیکل چٹاناں تک ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ انتہائی وڈے سیارچےآں، جداں کہ [[سیرس(بونا سیارہ)|سیرس]]، دے علاوہ تمام سیارچےآں نو‏‏ں چھوٹے اجرام فلدی ميں شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مستقب‏‏ل وچ ہور تحقیق دے بعد کچھ تے وڈے سیارچےآں، مثلاً Vesta تے Hygieia، نو‏‏ں وی بونے سیارے قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ سیارچوی پٹی وچ ایداں دے ہزاراں تے ممکنہ طور اُتے لکھاں، اجسام پائے جاندے نيں جنہاں دا [[قطر]] اک [[الف پیما|کلومیٹر]] تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اس دے باوجود اس گل دا امکان کم ہی اے کہ سیارچےآں د‏‏ی پٹی د‏‏ی کل کمیت زمین د‏‏ی کمیت دے ہزارواں حصے تو‏ں زیادہ ہوئے۔ پٹی وچ سیارچے اک دوسرے تو‏ں کافی دور دور نيں تے [[خلائیہ|خلائی جہاز]] عموماً اس خطے تو‏ں کسی تصادم دے بغیر آسانی تو‏ں گزر جاندے ني‏‏‏‏ں۔ چھوٹے سیارچے، جنہاں دا قطر 10 [[میٹر (پیمائش)|میٹر]] تو‏ں لےک‏ے 1 [[ملی میٹر]] تک ہو، [[شہاب ثاقب]] کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Ceres Hubble sing.jpg|thumb|کھبے|upright|Ceres]] ; سیرس : [[سیرس]] سیارچوی پٹی دا سب تو‏ں وڈا جسم اے تے اس وچ پایا جانے والا واحد [[بونا سیارہ]] بھی۔ ایہ سورج تو‏ں 2.77 فلکیا‏تی اکائی (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس دا قطر 1000 کلومیٹر تو‏ں کچھ کم اے جو اِنّی کشش ثقل پیدا کرنے دے لئی کافی اے جس دے زیر اثر ایہ اک کرے د‏‏ی شکل اختیار کر گیا ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے اوائل وچ جدو‏ں سیرس دریافت ہويا تاں اسنو‏ں اک سیارہ سمجھیا گیا لیکن 1850ء وچ دوسرے سیارچےآں د‏‏ی دریافت دے بعد اس دا درجہ کم ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں سیارچےآں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ک‏ے دتا گیا۔ 2006ء وچ اس دا درجہ دوبارہ تبدیل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں بونا سیارہ قرار دتا گیا۔ ; سیارچوی گروہ : سیارچےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مداری خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے گروہاں تے خانداناں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ سیارچہ چاند اوہ سیارچے ہُندے نيں جو اپنے تو‏ں وڈے سیارچےآں دے گرد گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ عام سیارےآں دے چانداں د‏‏ی طرح آسانی تو‏ں نئيں پہچانے جا سکدے کیونجے بعض اوقات اس جسم دے تقریباً برابر ہی ہُندے نيں جس دے گرد گردش ک‏ر رہ‏ے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سیارچوی پٹی وچ کچھ دمدار سیارے (main-belt comets) وی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین دا خیال اے کہ زمین اُتے پانی ايس‏ے طرح دے سیارچوی پٹی دے دمدار سیارےآں د‏‏ی بدولت پہنچیا ا‏‏ے۔ <!-- Trojan asteroids are located in either of Jupiter's L4 or L5 points (gravitationally stable regions leading and trailing a planet in its orbit); the term "Trojan" is also used for small bodies in any other planetary or satellite Lagrange point. Hilda asteroids are in a 2:3 resonance with Jupiter; that is, they go around the Sun three times for every two Jupiter orbits. The inner solar system is also dusted with rogue asteroids, many of which cross the orbits of the inner planets. --> == وسطی نظام شمسی == نظام شمسی دے وسطی حصے وچ دیو ہیکل گیسی سیارے، انہاں دے وڈے وڈے چاند تے کم مدت دے دمدار سیارے پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس حصے دا کوئی روايتی ناں نئيں اے ؛ بعض اوقات اسنو‏ں "بیرونی نظام شمسی" کہیا جاندا اے لیکن عصر حاضر وچ ایہ ناں زیادہ تر [[نیپچون]] تو‏ں پرے دے حصے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ === بیرونی سیارے === [[فائل:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|تھلے تو‏ں اُتے: مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون]] سورج دے گرد گردش کرنے والے تمام مادے وچو‏ں 99 فیصد چار بیرونی سیارےآں یا گیسی جنات، وچ موجود ا‏‏ے۔ مشتری د‏‏ی فضاء زیادہ تر [[آبساز|ہائیڈروجن]] تے [[شمصر|ہیلیم]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ [[یورینس]] تے [[نیپچون]] د‏‏ی فضاء وچ مختلف برفانی ماداں، جداں کہ [[پانی]]، [[امونیا]] تے [[میتھین]]، د‏‏ی زیادہ مقدار پائی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں برفانی ماداں دے باعث کچھ ماہرین فلکیات انہاں دو سیارےآں نو‏‏ں اک وکھ ہی زمرے وچ رکھدے نيں جسنو‏ں اوہ "یورانی سیارے" یا "برفانی جنات" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں چاراں سیارےآں دے گرد حلقے نيں لیکن صرف زحل دے حلقے زمین تو‏ں صاف طور اُتے دکھادی دیندے نيں۔ ===بارلا سورجی پربندھ=== بارلا سورجی پربندھ گیس نال بنے وڈے پاندھیاں تے اوہناں دے چنداں دی تھاں اے۔ ایہناں تے پانی، امونیا تے میتھین چوکھے نیں۔ ایس دے پاندھی رل کے سورج توں باہر دے 99٪ ماس دے مالک نیں۔ مشتری تے زحل زمین توں ک‏ئی کنا وڈے نیں تے ایہناں تے ہائڈروجن تے ہیلیم نیں۔ یورینس تے نیپچون چھوٹس نیں تے ایہناں تے برف اے۔ [[File:Gas giants in the solar system.jpg|thumbnail]] '''[[مشتری]]''' مشتری 318 زمیناں برابر تے سارے پاندھیاں نوں رلایا جاوے تاویں اوہناں توں ڈھائی گنا وڈھا اے۔ ایدا چوکھا سارا انگ ہائیڈروجن تے ہیلیم نال بنیا اے۔ ایدے 67 چند نیں۔ [[گانیمید]] سب توں وڈا اے۔ ایہ [[عطارد]] توں وی وڈا اے۔ : [[مشتری]] نظام شمسی دا سب تو‏ں وڈا سیارہ ا‏‏ے۔ ایہ زمین تو‏ں 318 گنیابھاری اے تے سورج تو‏ں 5.2 [[فلکیا‏تی اکائی]] (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی ساخت زیادہ تر [[آبساز|ہائڈروجن]] تے [[شمصر|ہیلیم]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مشتری د‏‏ی اندرونی حرارت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی فضاء وچ کچھ تقریباً مستقل خصوصیات پیدا ہوئے گئیاں نيں، جداں کہ بادلاں دے جمگھٹے تے [[عظیم سرخ نشان]]۔ مشتری دے تریسٹھ چاند ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں چار وڈے چاند، گینیمیڈ، کالیسٹو، آئی او تے یوروپا بہت ساریاں ایسی خصوصیات دے حامل نيں جو اندرونی سیارےآں وچ پائی جاندیاں نيں؛ مثلاً آتش فشانی تے اندرونی حرارت۔ گینیمیڈ، جو نظام شمسی وچ سب تو‏ں وڈا چاند اے، حجم وچ عطارد تو‏ں وی وڈا ا‏‏ے۔ '''[[زحل]]''' زحل اپنے دوالے دے چکراں توں پچھانیا جاندا اے۔ ای کئی گلاں وچ مشتری نال رلدا اے۔ ایہ 95 زمیناں برابر اے۔ ایھدے چکر برف تے پڑیاں نال بنے نیں۔ زحل دے 62 چند نیں۔ : نظام شمسی دا چھٹا سیارہ [[زحل]] اپنے بکثرت حلفےآں دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ زحل سورج تو‏ں 9.5 فلکیا‏تی اکائی (AU) دے فاصلے اُتے اے تے زمین تو‏ں 95 گنیابھاری ا‏‏ے۔ ایہ اپنی سطح تے فضاء د‏‏ی ساخت وچ مشتری تو‏ں کافی مماثلت رکھدا اے گو کہ اس د‏ی نسبت کافی ہلکا ا‏‏ے۔ زحل دے چھپن چاند نيں جنہاں وچو‏ں دو، ٹائیٹن تے انکلاڈس، ارضیا‏تی فاعلیہ دا مظاہرہ کردے نيں اگرچہ کہ ایہ زیادہ تر برف تو‏ں بنے ني‏‏‏‏ں۔ ٹائیٹن حجم وچ عطارد تو‏ں وی وڈا اے تے نظام شمسی دا واحد چاند اے جس اُتے خاطر خواہ کرہ فضاء موجود ا‏‏ے۔ '''[[یورینس]]''' یورینس 14 زمیناں دے برابر ہون باجوں باہرے پاندھیاں وچوں سب توں ہلکا اے۔ دوجی گیسی جناں نالوں ایھیدی گری زیادھ ٹھنڈی اے۔ ایہدے 27 چند نیں۔ : [[یورینس]] سورج تو‏ں 19.6 فلکیا‏تی اکائی (AU) دے فاصلے اُتے اے تے زمین تو‏ں 14 گنیابھاری ا‏‏ے۔ ایہ چاراں بیرونی سیارےآں وچو‏ں سب تو‏ں کم کمیت دا حامل ا‏‏ے۔ یورینس د‏‏ی اک منفرد گل اس دے محور دا اس دے مدار تو‏ں انتہائی ترچھا زاویہ ا‏‏ے۔ اس دا محور سورج دے گرد اس دے مدار تو‏ں 98 درجے دا زاویہ بناندا ا‏‏ے۔ اس منفرد زاویے د‏‏ی وجہ تو‏ں یورینس اُتے دن تے رات د‏‏ی تشکیل باقی سب سیارےآں د‏‏ی نسبت بالکل مختلف ا‏‏ے۔ اس دے قطبین اُتے وی یورینسی سال وچ اک بار سورج عین سر اُتے آجاندا اے تے لمبے عرصے تک اپنی جگہ تو‏ں نئيں ہٹتا۔ اس دا مرکز باقی گیسی جنات سیارےآں د‏‏ی نسبت ٹھنڈا اے تے اس تو‏ں بوہت گھٹ حرارت خلا وچ خارج ہُندی ا‏‏ے۔ یورینس دے 27 چاند نيں جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈے [[ٹیٹانیہ]]، [[اوبیرون]]، [[امبریل]]، [[ایریل]] تے [[میرانڈہ]] نيں '''[[نیپچون]]''' نیپچون 17 زمیناں دے برابر، یورینس نالوں نکا پر چوکھا بھارا اے۔ ایہدے 13 چند نیں : [[نیپچون]] سورج تو‏ں 30 فلکیا‏تی اکائی (AU) دے فاصلے اُتے اے تے زمین تو‏ں 17 گنیابھاری ا‏‏ے۔ ایہ حجم وچ یورینس تو‏ں چھوٹا مگر اس تو‏ں زیادہ کثیف ا‏‏ے۔ ایہ یورینس تو‏ں زیادہ حرارت وی خارج کردا اے لیکن مشتری تے زحل د‏‏ی نسبت اس د‏ی حرارت دا اخراج کدرے کم ا‏‏ے۔ نیپچون دے تیرہ چاند ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ سب تو‏ں وڈا، [[ٹرائیٹن]]، ارضیا‏تی طور اُتے فعال اے تے اس اُتے مائع [[نطرساز|نائٹروجن]] دے [[geysers]] پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ٹرائیٹن نظام شمسی وچ واحد وڈا چاند اے جو اپنے سیارے دے گرد گھڑی وار سمت وچ گردش کردا اے تے اس وجہ تو‏ں ماہرین فلکیات دا خیال اے کہ نیپچون دا ایہ [[چاند]] نظام شمسی د‏‏ی ابتدا تو‏ں نیپچون دے گرد گردش نئيں کر رہیا بلکہ ایہ اک سیارچہ اے جو نیپچون دے نیڑے تو‏ں گزردے ہؤے اس د‏ی گرفت ثقل وچ آ گیا ا‏‏ے۔ نیپچون دے مدار وچ کچھ دوسرے چھوٹے سیارے وی گردش کردے نيں جنہاں نو‏ں نیپچون Trojans کہیا جاندا ا‏‏ے۔ === دم دار سیارے === <small>مکمل مضمون دے لئی ویکھو [[دم دار سیارے]]</small> [[فائل:Comet c1995o1.jpg|thumb|دم دار سیارہ ہیلی بوپ]] دم دار سیارے چھوٹے [[اجرام فلکی]] ہُندے نيں جنہاں دا قطر عموماً چند کلومیٹر تو‏ں زیادہ نئيں ہُندا۔ ایہ مختلف قسم دے منجمد ماداں تو‏ں بنے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے مدار انتہائی بیضوی ہُندے نيں؛ عموماً انہاں دا [[حضیض|حضیض (perihelion)]] اندرونی سیارےآں دے مداراں دے اندر ہُندا اے تے انہاں کا edabہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کوئی دم دار سیارہ اندرونی نظام شمسی د‏‏ی حدود وچ داخل ہُندا اے تاں سورج د‏‏ی حدت دے باعث اس د‏ی سطح اُتے [[تصعید]] تے [[آئن سازی]] دا عمل شروع ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ پیدا ہونے والے بخارات تے ذرات دم دار سیارے تو‏ں پِچھے رہ جاندے نيں تے گرد تے بخارات اُتے مشتمل اک لمبی سی دم بنا‏تے نيں جو برہنہ اکھ تو‏ں وی دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ کم دورانیہ/عرصہ مدت والے دم دار سیارے ہر دو سو سال یا اس تو‏ں وی کم عرصے وچ نمودار ہُندے نيں جدو‏ں کہ لمبے دورانیے والے سیارے ہزاراں سال وچ اک بار دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین دا خیال اے کہ کم دورانیے والے سیارے، جداں ہیلی دا دم دار سیارہ، کوئپر بیلٹ تو‏ں آندے نيں، جدو‏ں کہ لمبے دورانیے والے سیارے، جداں ہیل-باپ، [[اورٹ بادل]] تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ دم دار سیاررں دے گروہ، جداں کہ [[Kreutz Sungrazers]]، اک سیارے دے ٹوٹنے تو‏ں بندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ انتہائی لمبے دورانیے دے سیارےآں دے بارے وچ ایہ وی خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ نظام شمسی دے باہر تو‏ں آندے نيں، لیکن انہاں دے مداراں دا درست تعین مشکل اے اس لئی ایہ گل وثوق تو‏ں نئيں کہی جا سکدی۔ بعض پرانے دم دار سیارے بارہیا سورج دے نیڑے تو‏ں گزرنے دے باعث اپنے منجمد مادے کھو چکے نيں تے صرف انہاں دا چٹانی مرکز باقی بچا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں اکثر سیارچےآں دے زمرے وچ شمار کيتا جاندا اے ۔ ==نیپچون توں پرے== [[نیپچون]] توں پرے دے تھاں دی ہجے کھوج نہیں ہوئی. ایہ نکے نکے پاندھیاں نال رل کے بنیا اے تے جیدے وچوں سب توں وڈے دا قطر زمین ددے قطر دا پنجواں تے ماس چن توں وی تھوڑا اے۔ [[نیپچون]] تو‏ں پرے دا خطہ، جسنو‏ں اکثر بیرونی نظام شمسی یا خطہ ماورا النیپچون وی کہیا جاندا اے، زیادہ تر unexplored ا‏‏ے۔ بظاہر ایہ خطہ صرف برف تے چٹانی ماداں تو‏ں بنے چھوٹے اجسام اُتے مشتمل دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ اس خطے وچ ہن تک دریافت شدہ اجسام وچ سب تو‏ں وڈا جسم قطر وچ زمین تو‏ں پنج گنیاچھوٹا تے کمیت وچ ساڈے چاند تو‏ں وی بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ ==[[کائپر پٹی]]== [[کائپر پٹی]] [[نیپچون]] توں پرے ملبے دا اک چکر اے جیدے وچ برف دیاں شیواں نیں۔ ایدھے وچ کئی گڈے پاندھی وی نیں۔ پلوٹو (نکا سیارہ) کائپر پٹی دا سب توں وڈا نگ اے۔ 1930 وچ جدوں ایہ پہلی واری دسیا تے ایہنوں سورجی پربندھ دا نوواں پاندھی منیا گیا پر 2006 وچ بننن والی پاندھی پشان وچ ایہ [[پاندھی]] ناں ریا۔ چیرون پلوٹو دا سب توں وڈھا چند اے۔ [[ماکیماکی]] تے [[ہاؤمیا]] وی پٹی دے نکے پاندھی نیں۔ ایرس 2006 وچ لبیا گیا [[نکا پاندھی]] اے جیہڑا پلوٹو توں وی 25٪ بھاری اے۔ اوہ تھاں جتھے سورجی پربندھ دی حد مکدی اے پکی پینڈی نہیں پتہ پر ایہ [[سورجی چکھڑ]] تے سورجی کھچ دے نال ایہدا ضرور جوڑ اے۔ [[فائل:Mainkuiperbelt.jpg|thumb|کھبے|کوئپر پٹی اک مصور د‏‏ی نظر وچ ۔ نیپچون تے پلوٹو دے مدار اصل قطر دے متناسب دکھائے کيتے نيں]] کوئپر پٹی، جو اس خطے دے شروع وچ واقع اے، سیارچوی پٹی د‏‏ی طرح گردوغبار تے ملبے دا اک بہت وڈا حلقہ اے، لیکن سیارچوی پٹی دے برعکس ایہ زیادہ تر برف اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ حلقہ سورج تو‏ں 30 تو‏ں 50 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ خطہ کم مدت دے دمدار سیارےآں، جداں ہیلی دا دمدار سیارہ، دا منبع خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس پٹی دے بیشتر اجسام نظام شمسی دے چھوٹے اجسام دے زمرے وچ آندے نيں لیکن انہاں وچو‏ں بعض وڈے اجسام، جداں Varuna ،Quaoar تے Orcus، نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ بونے سیارے وی قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ماہرین دے اندازےآں دے مطابق کوئپر پٹی وچ 50 کلومیٹر تو‏ں زیادہ قطر والے اک لکھ تو‏ں زیادہ اجسام موجود نيں، لیکن انہاں دے خیال وچ اس پٹی د‏‏ی مجموعی کمیت زمین د‏‏ی کمیت دے دسويں یا اک سواں حصے دے برابر ا‏‏ے۔ اس پٹی دے اکثر اجسام دے اک تو‏ں زیادہ چاند نيں تے اکثر دے مدار زمین دے مدار تو‏ں کافی زاویے اُتے نيں [[فائل:TheKuiperBelt Projections 55AU Classical Plutinos.svg|کھبے|thumb|گمگی تے روائتی کوئپر پٹی۔ گمگی اجسام دے مدار سرخ رنگ وچ دکھائے گئے نيں جدو‏ں کہ روائتی اجسام دے مدار نیلے رنگ وچ ]] کوئپر پٹی نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے ؛ روايتی پٹی تے [[گمگی پٹی|گمگی پٹی (resonant belt)]]۔ گمگی پٹی دے اجسام نیپچون تو‏ں اک [[گمگی رشتہ|گمگی رشتہ (resonance relationship)]] وچ جڑے ہوئے نيں؛ یعنی سورج دے گرد انہاں د‏‏ی گردش دا وقت دوران نپچون د‏‏ی کشش ثقل دے زیر اثر ا‏‏ے۔ نیپچون دے اپنے مدار وچ ہر تن چکر پورا کرنے اُتے ایہ اجسام سورج دے گرد اپنے دو چکر پورے کردے نيں یا فیر اس دے ہر دو چکراں دے مقابلے وچ اک۔ گمگی پٹی نیپچون دے مدار دے اندر ہی تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ روايتی پٹی دے اجسام دا نیپچون د‏‏ی گردش دوران تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے تے ایہ پٹی تقریباًً 39.4 تو‏ں 47.7 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ روايتی پٹی دے اجسام نو‏‏ں [[کیوبیوانوز|کیوبیوانوز (cubewanos)]] وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ عجیب سا ناں دراصل اس پٹی دے سب تو‏ں پہلے دریافت ہونے والے جسم [[کیو بی ون|کیو بی ون (QB1)]] دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جو [[1992ء]] وچ دریافت ہويا سی۔ [[فائل:Pluto and its satellites (2005).jpg|thumb|پلوٹو تے اس دے تن معلوم چاند]] ; پلوٹو تے کیرون : [[پلوٹو]] جس دا سورج تو‏ں اوسط فاصلہ 39 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) اے، اک بونا سیارہ تے کوئپر پٹی دا سب تو‏ں وڈا معلوم جسم ا‏‏ے۔ جدو‏ں 1930 وچ ایہ دریافت ہويا تاں اسنو‏ں نظام شمسی دا نواں سیارہ گردانا گیا تے اس د‏ی ایہ حیثیت [[2006ء]] وچ [[بین الاقوامی فلکیا‏تی اتحاد]] د‏‏ی جانب تو‏ں سیارے د‏‏ی اک نويں تعریف پیش کیتے جانے تک برقرار رہی۔ پلوٹو دا مدار کافی بیضوی تے ترچھا اے ؛ زمین دے مدار دے اس دا زاویہ 17 درجے ا‏‏ے۔ اپنے [[اوج (فلکیات)|اوج (aphelion)]] اُتے ایہ سورج تو‏ں 49.5 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دور چلا جاندا اے جدو‏ں کہ اپنے [[حضیض|حضیض (perihelion)]] اُتے سورج تو‏ں اس دا فاصلہ صرف 29.7 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) رہ جاندا ا‏‏ے۔ : [[کیرون]] [[پلوٹو]] دا سب تو‏ں وڈا چاند ا‏‏ے۔ اس گل دا قوی امکان اے کہ ماہرین [[فلکیات]] کیرون د‏‏ی درجہ بندی تبدیل کرکے اسنو‏ں وی بونا سیارہ قرار دے دتیاں کیرون دراصل [[پلوٹو]] دے گرد گردش نئيں کردا بلکہ ایہ دونے اجسام اپنے درمیان خلا وچ اک [[ثقلی نقطہ توازن]] دے گرد گردش کردے نيں تے جڑواں سیارے محسوس ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ دو بہت چھوٹے چھوٹے تو‏ں چاند، [[نکس]] تے [[ہائڈریا]]، انہاں دونے دے گرد گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ : [[پلوٹو]] گمگی پٹی (resonant belt) وچ واقع اے تے نیپچون دے اپنے مدار وچ ہر تن چکر پورے کرنے اُتے ایہ اپنے دو چکر پورے کردا ا‏‏ے۔ کوئپر پٹی دے اوہ اجسام جو نیپچون دے نال ايس‏ے تناسب وچ سورج دے گرد گردش کردے نيں،پلوٹو د‏‏ی مناسبت تو‏ں [[پلوٹینوز|پلوٹینوز (plutinos)]] وی کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ === منتشر طشتری === [[فائل:TheKuiperBelt Projections 100AU Classical SDO.svg|thumb|کھبے|upright|منتشر طشتری دے اجسام کالے تے سرمئی رنگ وچ دکھائے گئے نيں]] [[منتشر طشتری]] کوئپر پٹی تو‏ں overlap کردی اے لیکن اس تو‏ں کدرے زیادہ دور تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ منتشر طشتری دے اجسام دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے دے ایہ دراصل کوئپر پٹی تو‏ں ہی آئے نيں تے نیپچون د‏‏ی مڈھلا جیون وچ جدو‏ں اس دا مدار سورج تو‏ں دور جا رہیا سی تاں اس د‏ی کشش ثقل دے زیر اثر ایہ اجسام بے ترتیب مداراں وچ چلے گئے۔ زیادہ تر [[منتشر طشتری دے اجسام]] دا [[حضیض|حضیض (perihelion)]] کوئپر پٹی دے اندر واقع اے، جدو‏ں کہ انہاں دے [[اوج (فلکیات)|اوج (aphelion)]] دا سورج تو‏ں فاصلہ 150 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) تک ا‏‏ے۔ انہاں دے مدار زمین دے مدار تو‏ں کافی زاویہ بنا‏تے نيں تے اکثر دے مدار زمین دے مدار دے عموداً (90 درجے دے زاویہ پر) واقع ني‏‏‏‏ں۔ بعض فلکیات دان منتشر طشتری نو‏‏ں کوئپر پٹی دا ہی حصہ سمجھدے نيں تے اسنو‏ں "کوئپر پٹی دے منتشر اجسام" دا ناں دیندے ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Eris and dysnomia.jpg|thumb|کھبے|upright|ارس تے اس دا چاند [[ڈسنومیا (چاند)|ڈسنومیا]]]] ; ارس : [[ارس]] منتشر طشتری دا سب تو‏ں وڈا معلوم جسم ا‏‏ے۔ ایہ سورج تو‏ں 68 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے اے تے پلوٹو تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 5 فیصد وڈا ا‏‏ے۔ اس دے قطر دا اندازہ 2,400 [[الف پیما|کلومیٹر]] یا 1500 [[میل]] ا‏‏ے۔ ارس ماہرین فلکیات دے وچکار اکثر بحث و مباحثے د‏‏ی وجہ رہیا اے کیونجے 2006 تک پلوٹو نو‏‏ں اس تو‏ں چھوٹا ہونے دے باوجود سیارے دا درجہ حاصل سی جدو‏ں کہ ایہ اس اعزاز تو‏ں محروم سی۔ اس دا اک چاند اے ؛ [[ڈسنومیا (چاند)|ڈسنومیا]]۔ پلوٹو د‏‏ی طرح اس دا مدار وی بہت بیضوی اے ؛ اس دا [[حضیض|حضیض (perihelion)]]۔ 38.2 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے اے جو تقریباً پلوٹو دے سورج تو‏ں اوسط فاصلے دے برابر اے تے اس دا [[اوج (فلکیات)|اوج (aphelion)]]۔ 97.6 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس دا مدار زمین دے مدار تو‏ں بہت ترچھا وی ا‏‏ے۔ == خطہ ہائے بعید == وہ نقطہ جتھ‏ے اُتے نظام شمسی ختم ہُندا اے تے [[بین النجمی خلا|بین النجمی خلا (interstellar space)]] شروع ہُندی اے کچھ ٹھیک طرح تو‏ں متعین نئيں کيتا جاسکدا، کیونجے ایہ حد دو مختلف قوتاں طے کردیاں نيں: [[باد شمسی]] تے سورج د‏‏ی [[ثقالت|کشش ثقل]]۔ باد شمسی دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ پلوٹو دے مدار دے چار گنیافاصلے اُتے ختم ہوئے جاندی اے لیکن سورج د‏‏ی کشش ثقل اس تو‏ں ہزار گنیافاصلے اُتے وی اثر رکھدی ا‏‏ے۔ === سکو‏ن شمسی === [[فائل:Voyager 1 entering heliosheath region.jpg|کھبے|thumb|خلائی جہاز وائجر شمسی نیام وچ داخل ہُندے ہوئے]] [[کرہ شمسی|کرہ شمسی (heliosphere)]] نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ باد شمسی اپنی پوری رفتار تو‏ں تقریباً 95 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) یا پلوٹو دے مدار تو‏ں تن گنیافاصلے تک، جاندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اس دا تصادم مخالف سمت تو‏ں آنے والی بین النجمی واسطے د‏‏ی ہواواں تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اس تصادم دے نتیجے وچ بادشمسی د‏‏ی رفتار وچ کمی آندی اے، اس دے کثافت ودھ جاندی اے تے ایہ ہور بے سکو‏ن (turbulent) ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس مقام تک کرہ شمسی اک درست کرے د‏‏ی شکل دا اے لیکن اس تو‏ں اگے ایہ اک بیضے د‏‏ی شکل دا ہوئے جاندا اے جسنو‏ں [[شمسی نیام|شمسی نیام (heliosheath)]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ شمسی نیام د‏‏ی شکل تے طرز عمل دونے اک دمدار سیارے د‏‏ی دم د‏‏ی طرح نيں؛ ایہ اس مقام تو‏ں کہکشاں وچ سورج د‏‏ی حرکت د‏‏ی سمت وچ تقریباً 40 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) تک جاندی اے لیکن اس تو‏ں مخالف سمت وچ اس تو‏ں کئی گنیازیادہ فاصلے تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ [[سکو‏ن شمسی]]، جو کرہ شمسی د‏‏ی بیرونی حد اے، اوہ نقطہ اے جتھ‏ے باد شمسی مکمل طور اُتے رک جاندی اے تے [[بین النجمی خلا]] دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="Voyager">{{Cite web |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |access-date=2020-10-09 |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |dead-url=yes }}</ref> اج تک کوئی خلائی جہاز سکو‏ن شمسی تو‏ں اگے نئيں گیا اس لئی ایہ جاننا ناممکن اے کہ اس تو‏ں اگے خلا وچ کیہ حالات ني‏‏‏‏ں۔ ایہ وی بخوبی معلوم نئيں کہ کرہ شمسی نظام شمسی نو‏‏ں نقصان دہ کائنات‏‏ی ریڈی ایشن (cosmic rays) تو‏ں کس حد تک بچاندا ا‏‏ے۔ کرہ شمسی تو‏ں باہر دے حالات معلوم کرنے دے لئی اک خصوصی مہم زیر غور ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Interstellar space, and step on it |url=http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |access-date=2020-10-09 |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416024531/http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |dead-url=yes }}</ref> === [[اورت بادل]] === [[فائل:Kuiper belt - Oort cloud-en.svg|thumb|upright=1.3|کوئپر پٹی تے [[اورت بادل]]، اک فنکار دے تصور وچ ]] نظریا‏تی (hypothetical) [[اورت بادل]] کھرباں برفانی اجسام دا اک بہت وڈا مجموعہ اے جو نظام شمسی نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیرے ہوئے ا‏‏ے۔ ایہ سورج تو‏ں 50,000 تو‏ں 100,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے پھیلا ہويا اے تے خیال کيتا جاندا اے لمبے وقت دوران دے دمدار سیارے ایتھے تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین دا خیال اے کہ اس دے زیادہ تر اجسام دمدار سیارے نيں جو اندرونی نظام شمسی تو‏ں بیرونی سیارےآں د‏‏ی کشش ثقل دے باعث خارج ہوئے گئے سن ۔ اورت بادل دے اجسام بہت آہستہ رفتار تو‏ں حرکت کردے نيں تے انہاں د‏‏ی حرکت وچ کدی کدائيں ہونے والے واقعات جداں کہ دوسرے اجسام تو‏ں تصادم، کسی گزردے ہوئے ستارے د‏‏ی کشش ثقل یا کہکشاں دے مدوجذر، آسانی تو‏ں خلل پیدا ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11214311&dopt=Citation Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud]</ref><ref>[http://www.nineplanets.org/kboc.html The Kuiper Belt and the Oort Cloud]</ref> ; سیڈنا تے اندرونی اورت بادل : 90377 [[سیڈنا|سیڈنا (Sedna)]] اک سرخی مائل پلوٹو د‏‏ی طرح دا جسم اے جو سورج دے گرد اک انتہائی وڈے مدار وچ گردش کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دا مدار انتہائی بیضوی اے ؛ اپنے [[حضیض|حضیض (perihelion)]] اُتے ایہ سورج تو‏ں 76 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے ہُندا اے لیکن اپنے [[اوج (فلکیات)|اوج (aphelion)]] اُتے سورج تو‏ں 928 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے چلا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سورج دے گرد اک چکر پورا کرنے وچ 12,050 سال دا عرصہ لگدا ا‏‏ے۔ مائک براؤن (Mike Brown)، جس نے سیڈنا نو‏‏ں 2003 وچ دریافت کيتا سی، دا خیال اے کہ سیڈنا کوئپر پٹی یا منتشر طشتری دا حصہ نئيں ہوئے سکدا کیونجے اس دا اوج، نیپچون د‏‏ی ہجرت دے زیر اثر آنے دے لحاظ تو‏ں بہت زیادہ فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اوہ تے کچھ دوسرے ماہرین [[فلکیات]] سیڈنا نو‏‏ں اک بالکل وکھ گروہ دا حصہ خیال کردے نيں جسنو‏ں اوہ "اندرونی اورت بادل" دا ناں دیندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Mike Brown. [http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ Sedna] CalTtech [[2007ء|2007]]-05-02</ref> : غالب امکان ایہ اے کہ سیڈنا اک بونا سیارہ اے لیکن حالے اس د‏ی شکل وثوق تو‏ں معلوم نئيں ہوسک‏ی ا‏‏ے۔ === حدود === نظام شمسی دا اک وڈا حصہ حالے وی نا معلوم ا‏‏ے۔ سورج د‏‏ی کشش ثقل دے بارے وچ اندازہ اے کہ ایہ 2 نوری سال یا 125,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU)، دے فاصلے تک دوسرے ستارےآں د‏‏ی کشش ثقل اُتے حاوی ا‏‏ے۔ اس دے مقابلے وچ اورت بادل ممکنہ طور اُتے صرف 50,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے تک پھیلا ہويا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔<ref>T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka ''The Solar System: Third edition'' Springer</ref> سیڈنا جداں اجسام د‏‏ی دریافت دے باوجود کوئپر پٹی تے اورت بادل دے درمیان دا خطہ، جس دا رداس ہزاراں فلکیا‏تی اکائیاں اُتے محیط اے، زیادہ تر غیر مرسوم (uncharted) ا‏‏ے۔ سورج تے عطارد دے درمیانی خطے اُتے وی حالے تحقیقات جاری ني‏‏‏‏ں۔<ref>Durda D.D.; Stern S.A.; Colwell W.B.; Parker J.W.; Levison H.F.; Hassler D.M. [http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images] [[2006ء|2006]]-07-23</ref> نظام شمسی دے غیر مرسوم حصےآں وچ نويں اجسام د‏‏ی دریافت دے امکان نو‏‏ں مسترد نئيں کيتا جا سکدا۔ == کہکشاں وچ محل وقوع == [[فائل:Milky Way Spiral Arms.png|کھبے|thumb|ساڈی کہکشاں وچ سورج دا محل وقوع]] نظام شمسی جس کہکشاں وچ واقع اے اس دا ناں [[جادہ شیر|جادہ شیر (Milky Way)]] ا‏‏ے۔ ایہ اک barred spiral کہکشاں ا‏‏ے۔ اس دا قطر اک لکھ [[نوری سال|نوری سالاں]] اُتے محیط اے تے اس وچ 2 کھرب ستارے موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>A.D. Dolgov [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0306443 Magnetic fields in cosmology] 2003</ref> ہماریا سورج اس کہکشاں دے بیرونی بازواں وچو‏ں اک اورائن بازو یا مقامی spur وچ موجود ا‏‏ے۔<ref>R. Drimmel, D. N. Spergel [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk] 2001</ref> سورج تو‏ں ساڈی کہکشاں دا مرکز تقریباً 25,000 تو‏ں 28,000 نوری سال د‏‏ی دوری اُتے اے تے ایہ کہکشاں دے مرکز دے گرد تقریباً 220 کلومیٹر فی سیکنڈ دے رفتار تو‏ں گردش کر رہیا ا‏‏ے۔ اس رفتار تو‏ں اسنو‏ں اک چکر پورا کرنے وچ اندازہً 22.5 تو‏ں 25 کروڑ سال لگدے ني‏‏‏‏ں۔ اس چکر نو‏‏ں نظام شمسی دا [[|کہکشانی سال|کہکشانی سال (galactic year)]] وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Stacy Leong [http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)] 2002</ref> ماہرین دے خیال وچ سورج دے اس [[محل وقوع]] دا زمین اُتے زندگی دے ارتقا وچ بہت اہ‏م کردار ا‏‏ے۔ سورج دا مدار تقریباً دائروی اے تے ایہ ايس‏ے رفتار تو‏ں کہکشاں دے مرکز دے گرد گردش کر رہیا اے جس رفتار تو‏ں کہکشاں دے بازو گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ رفتار د‏‏ی اس یکسانی دے باعث سورج انہاں بازواں وچو‏ں کدی کدائيں ہی گزردا ا‏‏ے۔ چونکہ انہاں بازواں وچ خطرنا‏‏ک [[سپر نووا]] د‏‏ی کافی کثرت پائی جاندی اے، سورج دا انہاں وچو‏ں نہ گزرنا زمین نو‏‏ں انہاں خطرنا‏‏ک اثرات تو‏ں نسبتاً محفوظ رکھدا اے تے زندگی نو‏‏ں ارتقا دا موقع فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔<ref name=astrobiology>Leslie Mullen [http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=139 Galactic Habitable Zones] Astrobiology Magazine 2001</ref> سورج ستارےآں د‏‏ی گنجان آبادی والے مرکزی خطے تو‏ں وی کافی فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ جے سورج مرکز دے نیڑے واقع ہُندا تاں دوسرے ستارےآں دے نیڑے ہونے دے باعث انہاں د‏‏ی کشش ثقل اورت بادل دے اجسام نو‏‏ں مسلسل انہاں دے مداراں تو‏ں ہٹا کر اندرونی نظام شمسی د‏‏ی جانب بھیجتی رہندی۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے اجسام زمین تو‏ں ٹکرا ک‏ے زندگی دے لئی تباہ کن ثابت ہوئے سکدے سن ۔ کہکشاں دے مرکز تو‏ں آنے والی برقناطیسی لہراں پیچیدہ جانداراں دے ارتقا وچ خلل انداز وی ہوئے سکدیاں سن۔<ref name=astrobiology /> == ہور ویکھو == * [[اسکیپ ولاسٹی]] * [[خلائی ملبہ]] * [[اسپیکٹرل لائن]] * [[سفید بونا]] * [[مریخ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا]] * [[انسان دے چاند اُتے اترنے تو‏ں متعلق اختلافی نظریات]] == بارلے جوڑ == {{Commons|Sun|سورج|position=left}} [[File:Sonnensystem Navigationsleiste.png|thumb|center|upright=3]] == حوالے == <div dir="LTR" style="font-family: Arial; font-size:small; padding-left:1.2em;"> {{حوالے|2}} </div> {{دخ}} {{نظام شمسی ناؤ}} {{طبعی زمین}} {{سورجی پربندھ}} [[گٹھ:نظام شمسی]] [[گٹھ:سورج]] [[گٹھ:فلکیات]] [[گٹھ:طبعی کائنات]] [[گٹھ:سورجی پربندھ]] [[گٹھ:تارہ پڑھت]] [[گٹھ:خلائی سائنس]] [[گٹھ:سائنس]] [[گٹھ:فلکیات]] [[گٹھ:سیارے]] gn1ma4xywdjyr6b9h3o37cjrayjsfer 0 79949 706888 666954 2026-05-10T22:49:44Z Gzavala6 44196 706888 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا سنگیت کلاکار|Name=مرون 5 |Background=گروہ_جاں_بینڈ|image=File:Maroon 5 Current Lineup Collage.jpg|Landscape=yes|caption=Maroon 5 lineup since 2020|Alias=Kara's Flowers (1994–2001) |Origin=[[لاس اینجلس]]، [[کیلیفورنیا]]، یو۔ایسّ۔|Genre={{flatlist| * [[پوپ سنگیت| پوپ]] * پوپ راک * پھنک روک * سوپھٹ روک }}|Years_active=1994–ہن تک<!-- WARNING! Do not change from the year 2001 or 2002, because the band started their career in 1994-->|Label={{flatlist| * وارنر بردرز * اوکٹون * جے ریکارڈ * اے اینڈ ایم اوکٹون * 222 ریکارڈ * انٹرسکوپ<!--See Template:Infobox musical artist before making changes--> }}|Associated_acts=|website={{URL|maroon5.com}}|Current_members= * [[ایڈم لیوین]] * [[جیسی کارمیکل]] * [[مکی میڈن]] * [[جیمز ویلینٹائین (سنگیتکار)| جیمز ویلینٹائین]] * [[میٹ فلائین (سنگیتکار)| میٹ پھلائین]] * [[پیجے مورٹن]] * [[سیم فرار]]|Past_members=* [[ریان ڈسک]]}} '''مارون 5''' [[لاس اینجلس]]، [[کیلیفورنیا]] دا اک امریکی پوپ راک بینڈ اے۔<ref>{{Cite web|url=http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20110102/ent/ent1.html|title=Up close with Maroon 5- Facebook and Twitter competition to give patron meeting with Rock band|date=جنوری 2, 2011|publisher=[[Gleaner Company|The Gleaner]]|access-date=جولائی 17, 2011}}{{Cite web|url=http://www.billboard.com/artist/309663/maroon-5/biography|title=Maroon 5|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=جولائی 17, 2011}} </ref> اس ویلے اس وچ لیڈ ووکلسٹ ایڈم لیون، کیبورڈ وادک اتے ردم گٹارسٹ جیسی کارمیکل، باسسٹ مکی میڈن، لیڈ گٹارسٹ جیمز ویلینٹائین، ڈرمر میٹ پھلائین، کیبورڈ وادک پی جے مورٹن اتے ملٹی-انسٹرومینٹلسٹ سیم فرار شامل ہن۔ سبھ توں پہلاں گروپ دے مول میمبر لیون، کارمیکل، میڈن، اتے ریان ڈسک 1994 وچ '''کارا'ز پھلاورز''' وجوں اکٹھے ہوئے، جدوں کہ اوہ ہائی سکول وچ سن۔ اپنی ایلبم ''وی لائیک ڈگنگ؟'' خود رلیز کرن توں بعد بینڈ نے ریپرائیز رکارڈس اُتے دستخط کیتے اتے 1997 وچ ایلبم ''د فورتھ ولڈ'' رلیز کیتی۔ ایلبم نوں واضع پرتیکریا حاصل ہوئی، جسدے بعد گروپ نے ریکارڈ لیبل نوں چھڈّ دتا اتے کالج تے دھیان مرتکز کیتا۔ 2001 وچ، مارون 5 بینڈ دے روپ وچ دوبارہ ابھر کے آیا اتے گٹارسٹ ویلنٹائین نوں اپنے نال شامل کرکے اک وکھری سمت ول چلیا۔<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/karas-flowers-mn0000855690|title=Kara's Flowers|last=Leahey, Andrew|publisher=[[AllMusic]]۔ [[Rovi Corporation]]|access-date=جولائی 31, 2012}} </ref>بینڈ نے ''اوکٹون رکارڈس'' نال دستخط کیتے اتے جون 2002 وچ اپنی پہلی ایلبم ''سونگز اٹوب جین'' رلیز کیتی۔ اسدے لیڈ سنگل، "ہارڈر ٹو برتھ"، جس نوں بھاری ایئر پلے ملیا، نال ایلبم ''بلبورڈ'' 200 چارٹ اتے چھویں نمبر اُتے پہنچ گئی،<ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/69571/maroon5-breaks-out-slowly-but-surely|title=Maroon5 Breaks Out Slowly But Surely|date=اگست 13, 2003|website=Billboard|access-date=اکتوبر 18, 2014}}</ref> اتے 2004 وچ پلیٹینم گئی۔ بینڈ نے 2005 وچ بیسٹ نیو آرٹسٹ دا [[گریمی انعام|گریمی اوارڈ جتیا]]۔<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/maroon-5|title=Maroon 5|date=مارچ 17, 2014|website=GRAMMY.com|language=en|access-date=فروری 4, 2019}}</ref> 2006 وچ، ڈسک نے گٹّ اتے موڈھے دی گمبھیر سٹّ توں بعد بینڈ چھڈّ دتا اتے اسدی جگاہ میٹ پھلائین نے لے لئی۔ بینڈ دی دوجی ایلبم ''اٹ وونٹ بی سون بپھور لونگ''، مئی 2007 وچ رلیز کیتی گئی سی۔<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1553993/20070306/maroon_5.jhtml|title=Maroon 5 Back With 'Harder' Album After Adam Levine Gets Sick Of Partying|last=Moss, Corey|date=مارچ 6, 2007|publisher=[[MTV News]]|access-date=جولائی 25, 2007|archive-date=2009-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20091121235405/http://www.mtv.com/news/articles/1553993/20070306/maroon_5.jhtml|dead-url=yes}}</ref> ایہہ امریکہ ''بلبورڈ'' 200 چارٹ اُتے پہلے نمبر اُتے آئی اتے لیڈ سنگل "میکس می ونڈر"، ''بلبورڈ'' ہاٹ 100 اُتے بینڈ دا پہلا نمبر اک سنگل بن گیا۔ 2010 وچ، بینڈ نے تیجی ایلبم ''ہینڈس آلّ اوور''، رلیز کیتی اتے مشرت سمیکھیاواں حاصل کیتیاں۔ اک سال بعد دوبارہ رلیز کیتا گیا اک سنگل "مووز لائیک جاگر" ''بلبورڈ'' ہاٹ 100 وچ سکھر تے اے۔ 2012 وچ، کارمیکل نے گروہ چھڈّ دتا اتے سنگیتکار پی جے مورٹن نے اسدی جگاہ لے لئی، جویں کہ بینڈ نے چوتھی ایلبم ''اوورسیپوزڈ'' رلیز کیتی اسدے گانے "ون مور نائیٹ" نے لگاتار نوں ہفتیاں لئی ''بلبورڈ'' ہاٹ 100 چارٹ وچ چوٹی دا ستھان حاصل کیتا۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:گریمی انعام جیتو]] [[گٹھ:امریکہ]] 1dnji9h7z0qy5by3h7g4h7jrtpyurjh 0 89335 706893 694650 2026-05-11T08:25:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706893 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات نسلی گروہ | group = آشوری<br />Assyrians<br />''{{کلمہ نویسی|arc|Sūrayĕ}}'' / ''{{کلمہ نویسی|arc|Sūryōyĕ}}'' / ''{{کلمہ نویسی|arc|Atūrayĕ}}'' | image = FlagofAssyria.svg | image_caption = زیادہ تر آشوریاں دا پرچم | population = 3.3 ملین – 5 ملین<ref name="UNPO:Assyria">[http://unpo.org/members/7859 "Assyria"]. ''Unrepresented Nations and Peoples Organization''. unpo.org.</ref><ref>{{Cite web |title=Who are the Assyrians<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.nineveh.com/whoarewe.htm |access-date=2020-09-26 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315044109/http://www.nineveh.com/whoarewe.htm |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 Assyrians return to Turkey from Europe to save their culture<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111212816/https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |date=2020-01-11 }}</ref> | region1 = '''روايتی علاقے:''' | pop1 = تعداد مختلف ہوئے سکدی اے | region2 = {{پرچم|سوریہ}} | pop2 = 400,000 (700,000 پہلے خانہ جنگی) | ref2 = {{Lower|<ref name="al-monitor.com">{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html|title=Syria’s Assyrians threatened by extremists – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|work=Al-Monitor|accessdate=18 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190936/https://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref><ref name="aina 1">http://www.aina.org/reports/utrmcfsi.pdf</ref><ref>[http://www.aina.org/faq.html Assyrians: Frequently Asked Questions<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref>}} | region3 = {{پرچم|عراق}} | pop3 = 250,000-400,000 (1.4 ملین - 2 ملین پہلے عراقی جنگ) | ref3 = {{Lower|<ref name="aina 1" /><ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/24/iraq-minorities-assyrians The desperate plight of Iraq's Assyrians and other minorities | Mardean Isaac | Opinion | The Guardian<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref name="aina 2">http://www.aina.org/reports/frankwolfiraqreport.pdf</ref>}} | region4 = {{پرچم|ایران}} | pop4 = 20,000-50,000 | ref4 = {{Lower|<ref name="atourpop" /><ref name="United Nations High Commissioner for Refugees" />}} | region5 = {{پرچم|ترکی}} | pop5 = 15,000–65,000 | ref5 = {{Lower|<ref name="aina 2" /><ref name="atourpop" /><ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/49749c9837.html|title=Refworld – World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Turkey : Assyrians|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190934/https://www.refworld.org/docid/49749c9837.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-03-17|url-status=live}}</ref>}} | region6 = '''تارکین وطن:''' | pop6 = تعداد مختلف ہوئے سکدی اے | region8 = {{پرچم ملک|Sweden}} | pop8 = 120,000 | ref8 = <ref>[http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2054&artikel=6102914 Assyrians urge Sweden to help stop IS kidnappings – Radio Sweden | Sveriges Radio<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> | region9 = {{Nowrap|{{پرچم|جرمنی}}}} | pop9 = 70,000-100,000 | ref9 = {{Lower|<ref name="Borken">[https://web.archive.org/web/20111008014028/http://www.borkenerzeitung.de/lokales/kreis_borken/borken/1561426_Diskussion_zum_Thema_Aaramaeische_Christen_im_Kapitelshaus.html "Diskussion zum Thema 'Aaramäische Christen' im Kapitelshaus"] Borkener Zeitung {{de icon}} (archived link, 8 October 2011)</ref><ref name="remid">70,000 Syriac Christians according to [http://www.remid.de/remid_info_zahlen.htm REMID] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225174559/https://www.remid.de/info_zahlen/ |date=2018-12-25 }} (of which 55,000 [[سریانی راسخ الاعتقاد کلیسیا]]).</ref>}} | region10 = {{Nowrap|{{پرچم|ریاستہائے متحدہ امریکا}}}} | pop10 = 80,000-400,000 | ref10 = {{Lower|<ref>https://web.archive.org/web/20111109061931/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-mt_name=ACS_2009_1YR_G2000_B04003&-CONTEXT=dt&-redoLog=true&-currentselections=ACS_2007_1YR_G2000_B04001&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en%7C%7D%7D</ref><ref name="http://www.aina.org/brief.html%22>%5B [http://www.aina.org/brief.html Brief History of Assyrians<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022010451/http://www.aina.org/brief.html |date=2019-10-22 }}</ref>}} | region11 = {{پرچم|آسٹریلیا}} | pop11 = 46,217 | ref11 = {{Lower|<ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20|title=CULTURAL DIVERSITY IN AUSTRALIA, 2016 |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |date=27 June 2017 |accessdate=27 June 2017}}</ref>}} | region12 = {{پرچم|اردن}} | pop12 = 44,000-60,000 | ref12 = {{Lower|<ref name="aina 1" /><ref name="aina.org">[http://www.aina.org/releases/20070511014200.htm Jordan Should Legally Recognize Displaced Iraqis As Refugees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190909045241/http://www.aina.org/releases/20070511014200.htm |date=2019-09-09 }}, AINA.org. [http://www.crosswalk.com/news/religiontoday/11542438/ Assyrian and Chaldean Christians Flee Iraq to Neighboring Jordan], ASSIST News Service</ref>}} | region13 = {{پرچم|لبنان}} | pop13 = 39,000-200,000 | ref13 = {{Lower|<ref name="aina 1" /><ref name="http://www.aina.org/brief.html%22>%5B [http://www.aina.org/brief.html Brief History of Assyrians<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022010451/http://www.aina.org/brief.html |date=2019-10-22 }}</ref><ref>{{cite web |author=Tore Kjeilen |url=http://looklex.com/e.o/lebanon.religions.htm |title=Lebanon / Religions – LookLex Encyclopaedia |publisher=Looklex.com |accessdate=2013-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190948/http://looklex.com/e.o/lebanon.religions.htm%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} | region14 = {{پرچم|نیدرلینڈز}} | pop14 = 20,000 | ref14 = {{Lower|<ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.aina.org/news/20040620144321.htm |title=CNN Under-Estimates Iraqi Assyrian Population |publisher=Aina.org |accessdate=2013-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190953/http://www.aina.org/news/20040620144321.htm%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} | region15 = {{پرچم|فرانس}} | pop15 = 16,000 | ref15 = {{Lower|<ref name=Wieviorka166>{{Harvard citation no brackets|Wieviorka|Bataille|2007|pp=166}}</ref>}} | region16 = {{پرچم|بلجئیم}} | pop16 = 15,000 | ref16 = {{Lower|<ref name="ReferenceA" />}} | region17 = {{پرچم|روس}} | pop17 = 15,000 | ref17 = {{Lower|<ref name="AINApop">{{cite web|url=http://translate.googleusercontent.com/translate_c?act=url&depth=1&hl=en&ie=UTF8&prev=_t&rurl=translate.google.com&sl=auto&tl=en&u=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-04.xlsx&usg=ALkJrhgaxBAcNkW4GbQMayFRueaNMarhEA |title=Google Translate |publisher=Translate.googleusercontent.com |accessdate=2013-09-18}}</ref>}} | region18 = {{پرچم|کینیڈا}} | pop18 = 10,810 | ref18 = {{Lower|<ref>{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |title=2011 National Household Survey: Data tables |authors=[[Statistics Canada]] |accessdate=11 February 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190955/https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} | region19 = {{پرچم|ڈنمارک}} | pop19 = 10,000 | ref19 = {{Lower|<ref name="ReferenceA" />}} | region20 = {{پرچم|برازیل}} | pop20 = 10,000 | ref20 = {{Lower|<ref name="ReferenceA" />}} | region21 = {{پرچم|سویٹزرلینڈ}} | pop21 = 10,000 | ref21 = {{Lower|<ref name="ReferenceA" />}} | region23 = {{پرچم|یونان}} | pop23 = 6,000 | ref23 = {{Lower|<ref name=AthensNews>{{cite news|last=Tzilivakis|first=Kathy|title=Iraq's Forgotten Christians Face Exclusion in Greece|url=http://www.atour.com/news/international/20030623a.html|accessdate=7 April 2012|newspaper=Athens News|date=10 May 2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190931/http://www.atour.com/news/international/20030623a.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref>}} | region24 = {{پرچم|Georgia}} | pop24 = 3,299 | ref24 = {{Lower|<ref>{{cite web|url=http://www.ecoi.net/189322::georgia/324351.316658.8309...lk.566738/others.htm|title=Georgia – ecoi.net – European Country of Origin Information Network|publisher=|accessdate=18 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190945/https://www.ecoi.net/189322::georgia/324351.316658.8309...lk.566738/others.htm|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref>}} | region25 = {{پرچم|یوکرین}} | pop25 = 3,143 | ref25 = {{Lower|<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/ State statistics committee of Ukraine – National composition of population, 2001 census] (Ukrainian)</ref>}} | region26 = {{پرچم|اطالیہ}} | pop26 = 3,000 | ref26 = {{Lower|<ref name="ReferenceA" />}} | region27 = {{پرچم|آرمینیا}} | pop27 = 2,769 | ref27 = {{Lower|<ref name="census">[http://armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf 2011 Armenian Census]</ref>}} | region28 = {{پرچم|میکسیکو}} | pop28 = 2,000 | ref28 = {{Lower|<ref name="Brief History of Assyrians">{{cite web|url=http://www.aina.org/brief.html|title=Brief History of Assyrians|publisher=|accessdate=18 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190949/http://www.aina.org/brief.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref>}} | region29 = {{پرچم|نیوزی لینڈ}} | pop29 = 1,497 | ref29 = {{Lower|<ref name="StatNZ">{{cite web |title= 2013 Census ethnic group profiles: Assyrian |url= http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx?request_value=24764&parent_id=24761&tabname=#24764 |publisher= Statistics New Zealand |accessdate= 13 March 2018 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181224190952/http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx?request_value=24764&parent_id=24761&tabname=#24764 |archivedate= 2018-12-24 |url-status= live}}</ref>}} | region30 = {{پرچم|آذربائیجان}} | pop30 = 1,500 | ref30 = {{Lower|{{cn|date=September 2017}}}} | region31 = {{پرچم|اسرائیل}} | pop31 = 1,000 | ref31 = {{Lower|<ref>{{Cite web |url=http://parshan.co.il/index2.php?id=11204&lang=HEB%5D |title=آرکائیو کاپی |access-date=2018-03-17 |archive-date=2016-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131123151/http://parshan.co.il/index2.php?id=11204 |url-status=dead}}</ref>}} | region32 = {{پرچم|قازقستان}} | pop32 = 350 | ref32 = {{Lower|<ref>{{cite web|url=http://www.astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/|title=Assyrian Community in Kazakhstan Survived Dark Times, Now Focuses on Education|work=The Astana Times|accessdate=18 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190941/https://astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref>}} | languages = [[Neo-Aramaic languages|Neo-Aramaic]]<br />{{Smaller|([[آشوری جدید آرامی]], [[Chaldean Neo-Aramaic|Chaldean]], [[Turoyo]])}} | religions = Mainly [[مسیحیت]]<br /><small>(majority: [[Syriac Christianity]]; minority: [[پروٹسٹنٹ مسیحیت]])</small> | region33 = {{پرچم|فن لینڈ}} | pop33 = 300 | ref33 = {{Lower|<ref>{{cite web|url=http://www.aina.org/news/20071018142453.htm|title=Assyrian Association Founded in Finland|publisher=aina.org|accessdate=18 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190950/http://www.aina.org/news/20071018142453.htm|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref>}} }} '''آشوری/سریانی/کلدانی قوم''' ({{Lang-en|Assyrian people}}; {{lang-syr|ܐܫܘܪܝܐ}}) [[مشرق وسطی]] دا اک [[نسلیت|نسلی]] گروہ ا‏‏ے۔ <ref>For Assyrians as indigenous to the Middle East, see * Mordechai Nisan, Minorities in the Middle East: A History of Struggle and Self-Expression, p. 180 * James Minahan, Encyclopedia of the Stateless Nations: A-C, p. 206 * Carl Skutsch, Encyclopedia of the World's Minorities, p. 149 * Steven L. Danver, Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues, p. 517 * UNPO Assyria * Richard T. Schaefer, Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, p. 107</ref><ref name="Minahan">James Minahan, Encyclopedia of the Stateless Nations: A-C, pp. 205-209</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Assyrian people}} * [http://www.britannica.com/eb/topic-39620/Assyrian Assyrian people, Britannica Online] * [https://web.archive.org/web/20071116064544/http://www.visarkiv.se/mmm/media/assyrien/cyber-e.htm A virtual Assyria: Cyberland] * [https://web.archive.org/web/20070927043107/http://www.visarkiv.se/mmm/media/assyrien/religi-e.htm A virtual Assyria: Christians from the Middle East] * [https://web.archive.org/web/20071103114444/http://www.christiansofiraq.com/assyriancostumoc96.html Traditional Assyrian Costumes] * [https://web.archive.org/web/20030511210802/http://www.zindamagazine.com/iraqi_documents/earliestchurches.html Assyrian Iraqi Document Projects] * [https://web.archive.org/web/20030511211400/http://www.zindamagazine.com/iraqi_documents/whoareassyrians.html Who Are Assyrians?] * [http://www.aina.org/brief.html Assyrian History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022010451/http://www.aina.org/brief.html |date=2019-10-22 }} * [http://www.aramaic-dem.org/English/History/1.htm Aramean History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318194125/http://www.aramaic-dem.org/English/History/1.htm |date=2018-03-18 }} {{موضوعات عراق}} {{سامی موضوعات}} [[گٹھ:آشوری شخصیتاں]] [[گٹھ:ایران دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:تریخ آشوریہ]] [[گٹھ:ترکی دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:شام دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:عراق دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:عراق وچ اورینٹل راسخ الاعتقادی]] [[گٹھ:عراق دی تریخ]] 1q0fstz7c8nl57ewad9edrs6bjvdzvm 0 90423 706891 701796 2026-05-11T07:54:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706891 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=2019–2020 Persian Gulf crisis|commander1={{flagdeco|United States}} '''[[ڈونلڈ ٹرمپ]]'''<br />{{flagicon|United States}} [[Mark Esper]]<br />{{flagicon|United States}} [[Kenneth F. McKenzie Jr.]]<br />{{flagicon|United States}} [[Scott A. Howell]] <br />{{flagicon|Saudi Arabia}} '''[[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود]]'''<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[محمد بن سلمان آل سعود]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} '''[[بورس جانسن]]'''<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Ben Wallace (politician)|Ben Wallace]]<br />{{flagicon|Australia}} '''[[Scott Morrison]]'''<hr>{{Flagicon|Japan}} '''[[شینزو آبے]]'''|casualties3={{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = Tankers and ships| {{flagicon|Saudi Arabia}} Saudi Arabia: 2 tankers damaged (responsibility disputed)<br /> {{flagicon|Japan}} Japan: 1 merchant ship damaged (responsibility disputed)<br /> {{flagicon|United Arab Emirates}} United Arab Emirates: 1 merchant ship damaged (responsibility disputed)<br /> {{flagicon|Iran}} Iran: 1 tanker damaged (responsibility disputed)<br /> {{flagicon|Iraq}} Iraq: 1 tanker seized<br /> {{flagicon|United Kingdom}} United Kingdom: 1 tanker captured by Iran, later released<br /> {{flagicon|Norway}} Norway: 2 merchant ships damaged<br /> {{flagicon|Philippines}} Philippines: 1 small vessel seized, 7 crew members captured<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker-idUSKCN1UU08Y|title=Iran seizes Iraqi oil tanker smuggling fuel in Gulf: TV|date=4 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905190707/https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker-idUSKCN1UU08Y|archive-date=5 September 2019|url-status=live|agency=Reuters}}</ref><br /> {{flagicon|Liberia}} Liberia: 1 tanker seized, later released }} ---- {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = Neutral military personnel| *{{flag|Iraq}}: 5 [[Iraqi security forces]] personnel killed<ref name=autogenerated1 /><br />13 [[Iraqi security forces]] personnel injured<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated1 /> }} ---- {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = [[Ukraine International Airlines Flight 752|PS752 shootdown]]| *'''Total: 1 civilian aircraft shot down, 176 civilians killed''' *{{flag|Iran}} 82 *{{flag|Canada}} 63 *{{flag|Ukraine}} 11 *{{flag|Sweden}} 10 *{{flag|Afghanistan}} 7 *{{flag|United Kingdom}} 3 }} ---- '''Total:''' 241 killed|casualties2={{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = {{flagicon|Iran}} Iran: | 5 [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]] [[2020 بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے فضائی حملہ]]<br /> 19 [[ايرانی بحریہ]] ہلاک,<ref name="BBC">{{cite news |title=Iran navy 'friendly fire' incident kills 19 sailors in Gulf of Oman |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-52612511 |publisher=BBC News |date=11 May 2020 |accessdate=11 May 2020}}</ref><br />15 injured <small>([[دوستانہ گولی باری]])</small><ref name="thedrive.com">{{cite web |title=Here's All That's Left Of Iranian Navy Ship Struck By Missile In Friendly Fire Tragedy |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/33395/heres-all-thats-left-of-iranian-navy-ship-struck-by-missile-in-friendly-fire-tragedy |website=The Drive |accessdate=12 May 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514043335/https://www.thedrive.com/the-war-zone/33395/heres-all-thats-left-of-iranian-navy-ship-struck-by-missile-in-friendly-fire-tragedy |dead-url=yes }}</ref> <br />1-2 drones downed (U.S. claim, denied by Iran) }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = Pro-Iran Iraqi militia| 5 [[Popular Mobilization Forces]] members [[2020 بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے فضائی حملہ]] <br />25 [[Kata'ib Hezbollah]] members [[December 2019 United States airstrikes in Iraq and Syria|killed]]<ref name=aawsat /><br /> 60+ injured<ref name=aawsat>{{cite web|url=https://aawsat.com/english/home/article/2058931/iraq-condemns-us-air-strikes-unacceptable-and-dangerous|title=Iraq Condemns US Air Strikes as Unacceptable and Dangerous|website=Asharq AL-awsat|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230232420/https://aawsat.com/english/home/article/2058931/iraq-condemns-us-air-strikes-unacceptable-and-dangerous|dead-url=yes}}</ref><ref name=autogenerated1>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/03/13/iraqi-civilian-among-six-dead-us-airstrikes/|title=Iraqi civilian among six dead in US airstrikes|first1=James|last1=Rothwell|first2=Abbie|last2=Cheeseman|date=13 March 2020|via=www.telegraph.co.uk}}</ref> }}|casualties1={{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = {{flagicon|United States}} United States: | {{nowrap|2 soldiers killed<ref name=time2k>{{cite news |url=https://time.com/5801472/troops-killed-iraq/ |title=At Least 2 U.S. Troops Killed in Iraq Attack: Officials |accessdate=11 March 2020 |first= |last= |date=11 March 2020 |newspaper=[[وقت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228041211/https://time.com/5801472/troops-killed-iraq/ |archive-date=28 December 2019 |url-status=live |archivedate=28 December 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191228041211/https://time.com/5801472/troops-killed-iraq/ }}</ref>}}<br /> 1 civilian contractor [[2019 K-1 Air Base attack|killed]]<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/u-s-contractor-whose-killing-iraq-was-cited-trump-was-n1112266|title=U.S. contractor whose killing in Iraq was cited by Trump was linguist with 2 young sons|website=NBC News|date=8 January 2020}}</ref><br /> 1 sailor dead (non-combat)<ref>{{cite web|url=https://timesofsandiego.com/military/2019/07/30/navy-confirms-death-of-sailor-overboard-on-san-diego-bound-uss-lincoln/|title=Navy Confirms Death of Sailor Overboard on San Diego-Bound USS Lincoln|website=timesofsandiego.com|accessdate=19 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731072831/https://timesofsandiego.com/military/2019/07/30/navy-confirms-death-of-sailor-overboard-on-san-diego-bound-uss-lincoln/|archive-date=31 July 2019|url-status=live|date=31 July 2019}}</ref><br /> 114 soldiers injured<ref name=autogenerated3>{{cite news |url=https://www.stripes.com/news/middle-east/american-defense-contractor-killed-troops-wounded-in-rocket-attack-on-base-in-kirkuk-1.612677 |title=American defense contractor killed, troops wounded in rocket attack on base in Kirkuk |accessdate=28 December 2019 |first=Chad |last=Garland |date=28 December 2019 |newspaper=[[Stripes.com]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228041211/https://www.stripes.com/news/middle-east/american-defense-contractor-killed-troops-wounded-in-rocket-attack-on-base-in-kirkuk-1.612677 |archive-date=28 December 2019 |url-status=live}}</ref><ref>[https://news.abs-cbn.com/overseas/02/22/20/number-of-us-troops-wounded-in-iran-attack-now-at-110-pentagon Number of US troops wounded in Iran attack now at 110: Pentagon] ABS News, 22 February 2020</ref><br /> 1 [[یو ایچ - 60 بلیک ہاک]] helicopter destroyed<ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/military-aircraft-runway-among-damage-iraqi-base-struck-iran-missiles-1481129|title=Military aircraft, runway among damage at Iraqi base struck by Iran missiles|last=LaPorta|first=James |date=8 January 2020|website=Newsweek|language=en|accessdate=9 January 2020}}</ref><br /> 1 [[Northrop Grumman RQ-4 Global Hawk|RQ-4A Global Hawk]] surveillance drone downed<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/06/20/world/middleeast/us-iran-drone.html|title=Iran Shoots Down a U.S. Drone, Escalating Tensions|last=Victor|first=Daniel|date=June 20, 2019|work=The New York Times|accessdate=June 20, 2019|last2=Kirkpatrick|first2=David D.|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><br /> 1 [[ام کيو-9 ریپڑ]] drone downed<ref name=Houthi-MQ9 /> }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = {{flagicon|United Kingdom}} United Kingdom: | 1 soldier killed<ref name=autogenerated2>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/03/11/british-american-soldiers-killed-militia-rocket-attack-base/|title=British and American soldiers killed in militia rocket attack on base in Iraq|last=Ensor|first=Josie |date=11 March 2020|newspaper=The Telegraph|language=en|accessdate=11 March 2020}}</ref> }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = {{flagicon|Saudi Arabia}} Saudi Arabia: | [[2019 Abqaiq–Khurais attack|Oil facilities damaged]] }}|strength2={{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = {{flagicon|Iran}} Iran | Elements of [[Iranian armed forces]]{{cn|date=July 2020}} * [[ايرانی زمینی فوج]] * [[ايرانی فضائیہ]] * [[ايرانی بحریہ]] * [[ايرانی ایئر ڈیفنس فورس]] * [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]] {{flagicon image|Popular mobilization forces flag.png}} [[Popular Mobilization Forces]] | Many of fighters<br /> {{flagicon image|Kata'ib Hezbollah flag.svg}} [[Kata'ib Hezbollah]] | Many of Kata 'ib Hezbollah fighters }}|strength1={{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = {{flagicon|United States}} United States | 50,000 troops{{cn|date=July 2020}} }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = {{flagicon|United Kingdom}} United Kingdom | 12,000 troops{{cn|date=July 2020}} }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = {{flagicon|Australia}} Australia | 200 personnel{{cn|date=July 2020}} }} ---- {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = {{flagicon|Japan}} Japan | 1 destroyer | 2 patrol planes<ref>{{cite web|url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-01-10/japan-orders-deployment-of-navy-destroyer-to-middle-east|title=Japan Orders Deployment of Navy Destroyer to Middle East|website=Bloomberg.com|accessdate=14 January 2020|url-status=live|date=10 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115042010/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-01-10/japan-orders-deployment-of-navy-destroyer-to-middle-east|archive-date=15 January 2020}}</ref> }}|commander2={{flagdeco|Iran}} '''[[سید علی خامنہ ای]]'''<br />{{flagicon|Iran}} [[حسن روحانی]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Eshaq Jahangiri]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Amir Hatami]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Mohammad Bagheri (Iranian commander)|Mohammad Bagheri]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Abdolrahim Mousavi]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Hossein Khanzadi]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Alireza Sabahifard]]<br />{{flagicon|Iran}} [[حسین سلامی]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Alireza Tangsiri]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Amir-Ali Hajizadeh]]<br />{{flagdeco|Iran}} [[قاسم سلیمانی]]{{KIA|2020 Baghdad International Airport airstrike}}<br />{{flagicon|Iran}} [[Esmail Ghaani]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Hossein Ashtari]]<br />{{flagicon|Iran}} Qasem Rezaee<br />{{flagicon image|Popular mobilization forces flag.png}} [[Falih Al-Fayyadh]]<br />{{flagicon image|Popular mobilization forces flag.png}} [[ابو مہدی الانجینیئر]]{{KIA|2020 Baghdad International Airport airstrike}}|combatant2='''{{flag|Iran}}'''<hr/> '''Iraqi militias''' * {{flagicon image|Popular mobilization forces flag.png}} [[Popular Mobilization Forces]]<ref>{{cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/07/iraq-pmu-iran-abdul-mahdi-shiite-militias.html|title=Iraq orders militias to fully integrate into state security forces|first=Ali|last=Mamouri|date=2 July 2019|website=Al-Monitor|accessdate=10 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201194639/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/07/iraq-pmu-iran-abdul-mahdi-shiite-militias.html|archive-date=1 December 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/07/iraq-pmu-iraq-us-saudi.html|title=Shiite militias react angrily to decree integrating them into Iraqi forces|first=Ali|last=Mamouri|date=8 July 2019|website=Al-Monitor|accessdate=10 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710194750/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/07/iraq-pmu-iraq-us-saudi.html|archive-date=10 July 2019|url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Kata'ib Hezbollah flag.svg}} [[Kata'ib Hezbollah]] * [[Usbet al-Thaireen|League of Revolutionaries]]<ref>{{Cite web | url=https://www.longwarjournal.org/archives/2020/03/purported-new-iraqi-shia-group-claims-attacks-on-camp-taji.php |title = Purported new Iraqi Shia group claims attacks on Camp Taji &#124; FDD's Long War Journal|date = 16 March 2020}}</ref> {{Collapsible list | title = '''Supported by:''' | {{flagicon image|Houthis emblem.svg}} [[حوثی]]<ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2020-01/04/c_138678400.htm|title=Yemeni Houthi rebels call for striking U.S. bases in retaliation for killing of Iranian commander—Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-01|archive-date=2021-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217171359/http://www.xinhuanet.com/english/2020-01/04/c_138678400.htm|dead-url=yes}}</ref> }}|partof= [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]], [[ایران–اسرائیل پراکسی جنگ]] تے [[جنگ خلیج ]]|combatant1='''{{flag|United States}}''' <br /> '''{{flag|Saudi Arabia}}''' <hr/> {{flagicon image|Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|size=15px|border=}} '''[[Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|CJTF–OIR]]''' {{Collapsible list | title = {{flagicon image|International Maritime Security Construct Logo (Transparent).png}} [[International Maritime Security Construct|IMSC:]] | {{flag|United Kingdom}} | {{flag|Australia}}<ref>{{cite web|url = https://www.theguardian.com/australia-news/2019/aug/21/australia-to-join-us-led-defence-effort-to-protect-shipping-in-the-strait-of-hormuz|title=Australia to join US military effort to protect shipping in the Strait of Hormuz|first1=Sarah|last1=Martin|first2=Ben|last2=Doherty|date=21 August 2019|work=The Guardian|accessdate=5 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905101634/https://www.theguardian.com/australia-news/2019/aug/21/australia-to-join-us-led-defence-effort-to-protect-shipping-in-the-strait-of-hormuz|archive-date=5 September 2019|url-status=live}}</ref> | {{UAE}}<ref>{{cite web|url = http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2019/09/19/UAE-joins-international-maritime-security-alliance.html|title=UAE joins international maritime security alliance|publisher=Al Arabiya|accessdate=12 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012205348/http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2019/09/19/UAE-joins-international-maritime-security-alliance.html|archive-date=12 October 2019|url-status=live}}</ref> | {{flag|Bahrain}}<ref>{{cite web|url = https://www.theweek.in/news/world/2019/08/19/bahrain-becomes-first-arab-nation-to-support-us-maritime-mission-in-gulf.html|title=Bahrain becomes first Arab nation to support US maritime mission in Gulf|website=The Week|accessdate=7 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920223407/https://www.theweek.in/news/world/2019/08/19/bahrain-becomes-first-arab-nation-to-support-us-maritime-mission-in-gulf.html|archive-date=20 September 2019|url-status=live}}</ref> | {{flag|Lithuania}}<ref>{{Cite web|url=http://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/|title=Lithuania Joins the International Maritime Security Construct|website=U.S. Naval Forces Central Command}}</ref> | {{flag|Albania}}<ref name = AlbIMSC>{{cite web |title=U.S. Central Command welcomes Albania's participation in the International Maritime Security Construct (IMSC) |url=https://www.centcom.mil/MEDIA/STATEMENTS/Statements-View/Article/2005518/us-central-command-welcomes-albanias-participation-in-the-international-maritim/ |website=U.S. Central Command |accessdate=1 November 2019 |date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101233906/https://www.centcom.mil/MEDIA/STATEMENTS/Statements-View/Article/2005518/us-central-command-welcomes-albanias-participation-in-the-international-maritim/ |archive-date=1 November 2019 |url-status=live}}</ref> | {{flag|Kuwait}}<ref>{{cite web|url = https://foreignpolicy.com/2019/09/23/iran-is-already-losing/|title=Iran Is Already Losing|first=Michael|last=Tanchum|accessdate=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924125045/https://foreignpolicy.com/2019/09/23/iran-is-already-losing/|archive-date=24 September 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/kuwait-mulls-joining-gulf-maritime-alliance-1.66592283|title=Kuwait mulls joining Gulf maritime alliance|website=Gulf News|accessdate=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924131139/https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/kuwait-mulls-joining-gulf-maritime-alliance-1.66592283|archive-date=24 September 2019|url-status=live}}</ref> | {{flag|Qatar}}<ref>{{cite web|url = https://www.forces.net/news/qatar-and-kuwait-join-new-naval-task-force-gulf|title=Qatar And Kuwait Join New Naval Task Force In Gulf|date=26 November 2019|work=Forces Network|accessdate=12 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112183608/https://www.forces.net/news/qatar-and-kuwait-join-new-naval-task-force-gulf|archive-date=12 January 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.military.com/daily-news/2019/06/28/f-22s-deploy-qatar-first-time-amid-iran-tensions.html|title=F-22s Deploy to Qatar for the First Time Amid Iran Tensions|work=Military.com|date=28 June 2019|accessdate=23 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720173143/https://www.military.com/daily-news/2019/06/28/f-22s-deploy-qatar-first-time-amid-iran-tensions.html|archive-date=20 July 2019|url-status=live}}</ref> }} {{Collapsible list | title = '''Supported by:''' | {{flag|Japan}}<ref name = reuters18102019 /><br />{{flag|Israel}}<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2019/08/iran-rouhani-criticises-military-build-gulf-190814155824437.html Iran's Rouhani criticises US military build-up in Gulf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913212004/https://www.aljazeera.com/news/2019/08/iran-rouhani-criticises-military-build-gulf-190814155824437.html |date=13 September 2019}} "Iranian president also lambastes Israel's reported support of the US-led naval mission in the Strait of Hormuz."</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jns.org/israel-to-participate-in-us-operation-sentinel-in-strait-of-hormuz/|title=Israel to participate in US 'Operation Sentinel' in Strait of Hormuz|date=7 August 2019|website=JNS.org|accessdate=15 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823144725/https://www.jns.org/israel-to-participate-in-us-operation-sentinel-in-strait-of-hormuz/|archive-date=23 August 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://breakingdefense.com/2019/08/israel-meets-with-uae-declares-its-joining-persian-gulf-coalition/|title=Israel Meets With UAE, Declares It's Joining Persian Gulf Coalition|first=Theresa|last=Hitchens|accessdate=7 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821224918/https://breakingdefense.com/2019/08/israel-meets-with-uae-declares-its-joining-persian-gulf-coalition/|archive-date=21 August 2019|url-status=live}}</ref> | {{flag|Egypt}}<ref>{{cite web|url = https://www.middleeastmonitor.com/20190709-egypt-detains-iran-oil-tanker-arrests-6-for-espionage/|title=Egypt detains Iran oil tanker, arrests 6 for espionage|date=9 July 2019|website=Middle East Monitor|accessdate=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827164632/https://www.middleeastmonitor.com/20190709-egypt-detains-iran-oil-tanker-arrests-6-for-espionage/|archive-date=27 August 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://arabcenterdc.org/policy_analyses/saudi-emirati-egyptian-alliance-steering-us-middle-east-policy/|title=Saudi-Emirati-Egyptian Alliance Steering US Middle East Policy|accessdate=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706140217/http://arabcenterdc.org/policy_analyses/saudi-emirati-egyptian-alliance-steering-us-middle-east-policy/|archive-date=6 July 2019|url-status=live}}</ref><br /> }}|status={{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = ''Ongoing'' | * [[United States withdrawal from the Joint Comprehensive Plan of Action|US unilateral withdrawal from nuclear deal and re-imposition of sanctions on Iran]] * [[2019 Iranian shoot-down of American drone|Iranian downing of US drone over the Strait of Hormuz]] * Partial Iranian withdrawal from 2016 nuclear deal; new conditions set by Iranian supreme leader [[سید علی خامنہ ای]] * British seizure of Iranian tanker in Strait of Gibraltar followed by Iranian reciprocal move in Persian Gulf; both tankers later released * Western military presence in Persian Gulf increased; formation of the American-led [[International Maritime Security Construct]] * [[2019 Abqaiq–Khurais attack|Drone and missile strikes on Saudi Aramco]] * Additional [[Sanctions against Iran|sanctions on Iran]] imposed * [[2020 بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے فضائی حملہ]] * Additional Iranian scaling back of limitations on nuclear industry and enrichment * [[Operation Martyr Soleimani|Iranian ballistic missile strikes on US bases in Iraq]] * [[IRGC AF]] shoots down 1 civilian airliner [[Ukraine International Airlines Flight 752]] * Iran, China write cooperation program<ref>https://www.nytimes.com/2020/07/11/world/asia/china-iran-trade-military-deal.amp.html&ved=2ahUKEwiGhdqa0ZPrAhWPHxQKHZ5aA6sQFjAAegQIAxAB&usg=AOvVaw3m1ymmR05HSf_6FL2HM64J&ampcf=1</ref> * [[Withdrawal of U.S. troops from Iraq (2020)|Withdrawal of U.S. troops from Iraq]] }}|place={{plainlist| * Western [[بحر ہند]] * [[خلیج فارس]] * [[خلیج عمان]] * [[آبنائے ہرمز]] * [[بحیرہ عرب]] * [[آبنائے جبل الطارق]] * [[بحیرہ احمر]] * [[عراق]] * [[ایران]] * [[سعودی عرب]] * [[شام]] * [[لبنان]] * [[وینیزویلا]] }}|date=5 May 2019 – ''present''<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=5|year1=2019}})|caption='''Clockwise from top''': A U.S. [[بوئنگ بی-52 سٹریٹوفورٹریس]] strategic bomber in [[قطر]] in May 2019; A [[Navy of the Islamic Revolutionary Guard Corps|NEDSA]] boat patrolling near British-flagged tanker ''Stena Impero''; Members of the [[International Maritime Security Construct]] in [[بحرین]]; Funeral procession of [[قاسم سلیمانی]] in [[تہران]]; Alleged remnants of the U.S. [[Northrop Grumman RQ-4 Global Hawk|RQ-4 Global Hawk]] drone [[2019 Iranian shoot-down of American drone|shot down]] by Iran; U.S. troops man positions during the attack on the [[Embassy of the United States, Baghdad|U.S. embassy in Baghdad]]|image={{Photomontage | photo1a = B52 in al udeid base may 2019.jpg | photo1b = Stena Impero 2019-07-21 02.jpg | photo2a = 1st Brigade, 25th Infantry Division, Task Force-Iraq at FOB Union III.jpg | photo2b = IMSC Bahrain Headquarters photo, November 24, 2019.jpg | photo3a = Carcasses of MQ-4C Triton 01.jpg | photo3b = Funeral of Qasem Soleimani, Tehran, Mehr 04.jpg | position = center | size = 350 | color = #F5F5F5 | border = 1 | color_border = white | spacing = 0 | foot_montage = }}|campaignbox={{Campaignbox 2019–2020 Persian Gulf crisis}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}}}} '''2019–2020 خلیج فارس بحران،''' وی '''خلیج وچ بحران''' تے '''ایرانی -امریکی محاذ آرائی''' دے طور اُتے جانیا جاندا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/4/30/arrogance-fanaticism-and-the-prospect-of-a-us-iranian-war|title=Arrogance, fanaticism and the prospect of a US-Iranian war|website=www.aljazeera.com|accessdate=8 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214103948/https://www.aljazeera.com/amp/indepth/opinion/arrogance-fanaticism-prospect-iranian-war-190430085736682.html|archivedate=14 December 2019}}</ref> دے درمیان فوجی تناؤ د‏‏ی شدت اے [[ایران|کہ اسلامی جمہوریہ ایران دے]] تے انہاں دے اتحادیاں تے [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے [[خلیج فارس|خلیج فارس دے]] خطے وچ انہاں دے اتحادی خلیج فارس تے [[عراق]] وچ امریکی افواج تے مفادات اُتے حملہ کرنے دے لئی ایران تے اس دے غیر ریاستی اتحادیاں د‏‏ی مبینہ منصوبہ بند مہم د‏‏ی روک سیم دے لئی امریکا نے خطے وچ اپنی فوجی موجودگی دا آغاز کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ٹرمپ انتظامیہ دے دوران دونے ملکاں دے وچکار سیاسی تناؤ وچ اضافہ ہويا ، جس وچ مشترکہ جامع منصوبہ بندی (جے سی پی او اے) تو‏ں امریکا دا انخلا ، ایران دے خلاف نويں پابندیاں عائد کرنا ، تے [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ دا]] نامزد کرنا وی شامل ا‏‏ے۔ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|کارپس]] (IRGC) بطور اک دہشت گرد تنظیم۔ اس دے جواب وچ ، ایران نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سینٹرل کمانڈ نو‏‏ں اک دہشت گرد تنظیم دے طور اُتے نامزد کيتا۔ خلیج فارس وچ کئی تجارتی جہازاں نو‏‏ں مئی تے [[خلیج عمان حادثہ جون 2019|جون 2019]] وچ دو واقعات وچ نقصان پہنچیا سی۔ مغربی اقوام نے ایران نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، جدو‏ں کہ ایران نے اس وچ ملوث ہونے تو‏ں انکار کيتا۔ جون 2019 وچ ، ایران نے [[آبنائے ہرمز|آبنائے ہرمز دے]] اُتے اڑنے والے امریکی آر کیو 4 اے نگرانی دے اک ڈرون نو‏‏ں گرا دتا ، جس تو‏ں تناؤ وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا تے نیڑے نیڑے اک مسلح تصادم ہويا۔ جولائ‏ی 2019 وچ ، اک ایرانی آئل ٹینکر نو‏‏ں [[آبنائے جبل الطارق|آبنائے جبرالٹر]] وچ اس بنیاد اُتے پھڑیا گیا سی کہ اوہ [[یورپی اتحاد|یورپی یونین دی]] پابندیاں د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے [[شام|شام]] نو‏‏ں تیل بھیج رہیا سی۔ بعد وچ ایران نے اک برطانوی آئل ٹینکر تے اس دے عملے دے ممبراں نو‏‏ں خلیج فارس وچ قبضہ کرلیا۔ ایران تے برطانیہ دونے نے بعد وچ جہازاں نو‏‏ں رہیا کيتا۔ دراں اثنا ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ دفاع دے مطابق ، امریکا نے بین الاقوامی میری ٹائم سیکیورٹی تعمیر (IMSC) تشکیل دتی ، جس نے "مشرق وسطی وچ اہ‏م آبی گزرگاہاں اُتے مجموعی طور اُتے نگرانی تے سیکیورٹی" ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/08/putin-gulf-security-plan-trump-iran-uae-saudi-arabia.html|title=Putin's Gulf security plan depends on Trump|first=Week in|last=Review|date=16 August 2019|website=Al-Monitor|accessdate=17 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190918060708/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/08/putin-gulf-security-plan-trump-iran-uae-saudi-arabia.html|archivedate=18 September 2019}}</ref> یہ بحران 2019 دے آخر تے 2020 دے اوائل وچ بڑھدا گیا جدو‏ں عراق وچ پاپولر موبلائزیشن فورسز دا حصہ بننے والی کاتب حزب اللہ ملیشیا دے ممبراں نے امریکی عہدے داراں د‏‏ی میزبانی کرنے والے عراقی اڈے اُتے حملے وچ اک امریکی ٹھیکیدار نو‏‏ں ہلاک کردتا ۔ جوابی کارروائی وچ امریکا نے عراق تے شام وچ کاتب حزب اللہ د‏‏ی سہولیات دے خلاف فضائی حملے کیتے ، جس وچ 25 عسکریت پسند مارے گئے۔ کاتب حزب اللہ نے بغداد وچ امریکی سفارت خانے اُتے حملے دا جواب دتا ، جس نے امریکا نو‏‏ں مشرق وسطی وچ سیکڑاں نويں فوجاں تعینات کرنے دا اعلان کيتا تے اعلان کيتا کہ اوہ عراق وچ ایران دے " پراکسیاں " نو‏‏ں ہدف بنا ک‏ے نشانہ بنائے گا۔ کچھ ہی دن بعد ، آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس دے کمانڈر [[قاسم سلیمانی]] تے پی ایم ایف کمانڈر [[ابو مہدی الانجینیئر|ابو مہدی المہندیس]] دونے [[2020 بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے فضائی حملہ|امریکی ڈرون حملے وچ ]] مارے گئے سن ، جس دے نتیجے وچ ایران دے سپریم لیڈر [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] نے امریکی فورسز تو‏ں عین انتقام لینے دا وعدہ کيتا سی۔ اس تناؤ دے جواب وچ امریکا نے تقریبا 4000 فوج تعینات د‏‏ی تے [[اسرائیل]] نے اپنی سیکیورٹی د‏‏ی سطح نو‏‏ں ودھیا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.military.com/daily-news/2020/01/03/thousands-more-us-troops-deploying-middle-east-response-iranian-threats.html|title=Thousands More US Troops Deploying to Middle East in Response to Iranian Threats|last=Sisk|first=Richard|date=3 January 2020|website=Military.com|language=en|accessdate=5 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200104230735/https://www.military.com/daily-news/2020/01/03/thousands-more-us-troops-deploying-middle-east-response-iranian-threats.html|archivedate=4 January 2020}}</ref> 5 اُتے {{Spaces}} جنوری 2020 وچ ، ایران نے [[ایرانی جوہری منصوبہ اُتے جامع معاہدہ|جوہری معاہدے]] تو‏ں وابستگی ختم کردتی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.euronews.com/2020/01/05/crowds-greet-soleimani-s-body-as-trump-threatens-to-attack-52-iranian-sites|title=Iran abandons nuclear deal over Soleimani killing|first=Alastair|last=Jamieson|date=5 January 2020|website=euronews|accessdate=5 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200105120529/https://www.euronews.com/2020/01/05/crowds-greet-soleimani-s-body-as-trump-threatens-to-attack-52-iranian-sites|archivedate=5 January 2020}}</ref> تے عراقی پارلیمنٹ نے تمام غیر ملکی فوجیاں نو‏‏ں اپنی سرزمین تو‏ں نکالنے دے لئی اک قرارداد منظور کيتی۔ امریکا تے ایران نے 8 دے نیڑے کھلے عام تصادم کيتا {{Spaces}} جنوری 2020 وچ جدو‏ں آئی آر جی سی نے دو امریکی / عراقی فوجی اڈاں دے خلاف میزائل حملےآں دا آغاز کيتا تاں سلییمانی دے قتل دا بدلہ لینے وچ امریکی فوجیاں د‏‏ی رہائش پذیر ، اک غیر معمولی براہ راست ایران - امریکی محاذ آرائی اے تے کئی دہائیاں وچ دونے ملکاں دے وچکار جنگ دے دہانے دے نیڑے ا‏‏ے۔ کسی امریکی ہلاکت دے ابتدائی جائزاں دے بعد ، ٹرمپ انتظامیہ نے عارضی طور اُتے براہ راست فوجی ردعمل نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے نويں پابندیاں دا اعلان کردے ہوئے تناؤ نو‏‏ں کم کيتا۔ بعد وچ ایہ انکشاف ہويا کہ حملےآں دے دوران سو تو‏ں زیادہ امریکی فوجی زخمی ہوئے۔ اس بحران دے دوران ، یوکرائن انٹرنیشنل ایئر لائن د‏‏ی پرواز 752 نو‏‏ں تہران دے امام خمینی بین الاقوامی ہوائی اڈے تو‏ں روانہ ہونے دے بعد گولی مار دتی گئی ، تے مغربی عہدیداراں دا کہنا اے کہ طیارے نو‏‏ں ایرانی ایس اے 15 سطح تو‏ں ایئر میزائل دے ذریعے تھلے لیایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/ajimpact/flight-752-analysts-optics-match-iranian-missile-theory-200109174123302.html|title=Flight 752: Analysts say optics match Iran missile theory|website=www.aljazeera.com|accessdate=2020-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200110085429/https://www.aljazeera.com/ajimpact/flight-752-analysts-optics-match-iranian-missile-theory-200109174123302.html|archivedate=10 January 2020}}</ref> 11 جنوری 2020 نو‏‏ں ، ایرانی فوج نے اک بیان وچ اعتراف کيتا کہ انسانی غلطی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے غلطی تو‏ں ہوائی جہاز نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا سی۔ == پس منظر == 8 مئی 2018 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ ایران دے خلاف پابندیاں نو‏‏ں بحال کردے ہوئے ، [[ایرانی جوہری منصوبہ اُتے جامع معاہدہ|جوائنٹ جامع پلان آف ایکشن]] (جے سی پی او اے) جوہری معاہدے تو‏ں دستبردار ہوگیا۔ انہاں پابندیاں دے نتیجے وچ ایران د‏‏ی تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر اک تاریخی سطح اُتے آگئی ا‏‏ے۔ بی بی سی دے مطابق اپریل 2019 وچ ، ایران دے خلاف امریکا د‏‏ی پابندیاں دے نتیجے وچ " ایران د‏‏ی معیشت وچ شدید بدحالی پیدا ہوئی ، جس تو‏ں اس د‏ی کرنسی د‏‏ی قدر نو‏‏ں کم ریکارڈ کرنے دے لئی ، اس د‏ی سالانہ افراط زر د‏‏ی شرح نو‏‏ں چارگنا کرنے ، غیر ملکی سرمایہ کاراں نو‏‏ں بھگانے تے مظاہرےآں دا باعث بن گیا"۔ ایرانی عہدیداراں نے امریکا اُتے الزام عائد کيتا اے کہ اوہ ملک دے خلاف ہائبرڈ جنگ لڑ رہیا ا‏‏ے۔ مئی 2019 وچ ایران تے امریکا دے وچکار کشیدگی ودھ گئی ، ایران د‏‏ی طرف تو‏ں مبینہ طور اُتے "مہم" تے امریکی افواج نو‏‏ں دھمکی دینے تے [[آبنائے ہرمز|آبنائے ہرمز دے]] تیل د‏‏ی منتقلی د‏‏ی خفیہ اطلاعات موصول ہونے دے بعد ، امریکا نے [[خلیج فارس|خلیج فارس دے]] علاقے وچ ہور فوجی اثاثے تعینات کردتے۔ . امریکی عہدے داراں نے انٹیلیجنس اطلاعات دا حوالہ دتا اے جس وچ خلیج فارس وچ ڈھو تے ہور چھوٹی کشتیاں اُتے میزائلاں د‏‏ی تصاویر شامل نيں ، جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ ایرانی نیم فوجی دستےآں دے ذریعہ اوتھ‏ے رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ امریکا نو‏‏ں خدشہ اے کہ میزائل اس د‏ی [[امریکی بحریہ|بحریہ]] اُتے فائر کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ == جنگجو == === ایران تے اتحادی === خلیج تے [[عراق]] وچ امریکی افواج تے مفادات اُتے حملہ کرنے دے لئی ایران تے اس دے غیر ریاستی اتحادیاں دے ذریعہ جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی منصوبہ بندی نو‏‏ں روکنے دے لئی امریکا نے خطے وچ اپنی فوجی موجودگی دا آغاز کيتا۔ امریکی فضائی حملےآں دے ذریعہ پی ایم ایف تے کاتب حزب اللہ نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، انہاں نے ایران دے حکم اُتے انہاں دے پراکسی جنگجو کردار دا دعوی کيتا۔ جون 2019 وچ ، ایران نے اک امریکی آر کیو 4 اے نگرانی دے اک ڈرون نو‏‏ں گرا دتا ، جس تو‏ں تناؤ وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا تے نیڑے نیڑے اک مسلح تصادم ہويا۔ === بین الاقوامی میری ٹائم سیکیورٹی تعمیر === [[فائل:International Maritime Security Construct Logo (Transparent).png|thumb| بین الاقوامی میری ٹائم سیکیورٹی تعمیر دا لوگو]] بین الاقوامی میری ٹائم سیکیورٹی تعمیرات (IMSC) ، جسنو‏ں پہلے ''آپریشن سینٹینیل'' یا ''سینٹینل پروگرام کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اک کثیر القومی سمندری کوشش اے جو امریکا نے تجارتی ٹینکراں اُتے ایرانی قبضہ دے بعد خلیج د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی قائم کيتا۔ 20 جون 2019 نو‏‏ں ایران دے اک امریکی نگرانی دے ڈرون د‏‏ی فائرنگ دے بعد ، خلیج فارس وچ ایرانی حملےآں د‏‏ی روک سیم دے لئی امریکا نے اتحاد قائم کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں تقویت بخشی۔ 19 جولائ‏ی نو‏‏ں ، امریکی سنٹرل کمانڈ نے اس گل نو‏‏ں تسلیم کيتا کہ اسنو‏ں آپریشن سینٹینل دا ناں دتا گیا اے جس وچ [[خلیج فارس]] ، [[آبنائے ہرمز]] ، [[آبنائے باب المندب|باب المندب]] آبنائے (بی اے ایم) وچ "کشیدگی نو‏‏ں ختم کرنے تے بین الاقوامی پانیاں وچ سمندری استحکا‏م نو‏‏ں فروغ دینے دا واضح مقصد ا‏‏ے۔ [[خلیج عمان|عمان د‏‏ی خلیج]] " سینٹینیل نے شریک ملکاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ خطے وچ اپنے جھنڈے والے تجارتی جہازاں نو‏‏ں یسکارٹس فراہ‏م کرن تے نگرانی د‏‏ی صلاحیتاں وچ ہ‏م آہنگی پیدا کرن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.centcom.mil/MEDIA/STATEMENTS/Statements-View/Article/1911282/us-central-command-statement-on-operation-sentinel/|title=U.S. Central Command Statement on Operation Sentinel|date=19 July 2019|accessdate=20 September 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191004154253/https://www.centcom.mil/MEDIA/STATEMENTS/Statements-View/Article/1911282/us-central-command-statement-on-operation-sentinel/|archivedate=4 October 2019}}</ref> امریکی وزیر دفاع مارک ایسپر نے بعد وچ اس کارروائی کيت‏‏ی نوعیت اُتے تبصرہ کردے ہوئے کہیا کہ "میرا نظریہ اے {{Spaces}} … اسيں کسی وی صوابدیدی وجہ تو‏ں ، ایرانیاں نو‏‏ں جہاز اُتے قبضہ کرنے یا اسنو‏ں روکنے تو‏ں روکنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ مبینہ طور اُتے کچھ امریکی اتحادی ، خاص طور اُتے یورپی اتحادی ، سینٹینل پروگرام د‏‏ی طرف مائل ہوئے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ امریکا د‏‏ی زیرقیادت بحری کوششاں اُتے دستخط کرنے نال تعلق رکھدے سن جو انہاں نو‏ں ممکنہ طور اُتے ایران دے نال تصادم د‏‏ی طرف لے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نال ہی یورپ دے زیرقیادت بحری سیکیورٹی د‏‏ی ممکنہ کوششاں د‏‏ی اطلاعات وی شامل نيں جو ستمبر 2019 تک ، امریکا نے "بین الاقوامی بحری سلامتی تعمیر" دے ناں تو‏ں آپریشن سینٹینیل دے ناں تو‏ں موسوم کيتا سی ، جس وچ مبینہ طور اُتے زیادہ شرکت نو‏‏ں راغب کيتا گیا سی۔ اگست 2019 دے اوائل وچ ، برطانیہ نے اپنے بحری پروگرام وچ امریکا وچ شامل ہونے اُتے اتفاق کيتا ، جس نے یورپی زیرقیادت بحری تحفظ فورس دا نظریہ ترک کردتا۔ 21 اگست نو‏‏ں ، [[آسٹریلیا]] نے اعلان کيتا کہ اوہ امریکی زیرقیادت بحری اتحاد وچ شامل ہوجائے گا ، جس وچ 2019 دے اختتام تو‏ں پہلے اک ماہ دے لئی اک P-8A پوسیڈن نگرانی طیارہ مشرق وسطی وچ تعینات کرنے دا ارادہ اے ، جنوری 2020 وچ چھ ماہ دے لئی اک فریگیٹ ، تے [[بحرین]] وچ واقع IMSC ہیڈ کوارٹر آسٹریلیائی دفاعی دستے دے اہلکار۔ 16 ستمبر نو‏‏ں ، آئی ایم ایس سی دے ممبراں نے RFA اک مرکزی منصوبہ بندی کانفرنس دا RFA کارڈیگن بے نے 25 اضافی ملکاں دے نمائندےآں دے نال جتھ‏ے انہاں نے آپریشن دے وعدےآں د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے خطے وچ اہ‏م آبی گزرگاہاں وچ سمندری تحفظ نو‏‏ں ودھانے دے لئی اپنی کوششاں اُتے تبادلہ خیال کيتا۔ [[سعودی عرب]] نے 18 ستمبر نو‏‏ں اس اتحاد وچ شمولیت اختیار کيت‏ی سی تے 20 ستمبر نو‏‏ں [[متحدہ عرب امارات]] شامل ہويا سی۔ <ref name="Dortch">{{حوالہ ویب|url=https://www.defensenews.com/news/your-military/2019/09/20/uae-joins-naval-security-coalition-in-the-gulf/|title=UAE joins naval security coalition in the Gulf|last=Dortch|first=Jaleah|date=20 September 2019|website=Defense News|accessdate=3 January 2020}}</ref> نومبر 2019 وچ ، [[البانیا|البانیہ]] آئی ایم ایس سی وچ شامل ہونے والی ستويں ملک بن گیا۔ لتھوانیا مارچ 2020 وچ اس اتحاد وچ شامل ہويا۔ <ref name="Lithuania">{{حوالہ ویب|url=https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/|title=Lithuania Joins the International Maritime Security Construct|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2020-10-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201003012016/https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/|url-status=dead}}</ref> ==== ممبر ملکاں ==== [[فائل:International Maritime Security Construct map.svg|thumb| بین الاقوامی میری ٹائم سیکیورٹی تعمیر دے ممبران]] * {{Flagu|United Kingdom}} (لیڈر) * {{Flagu|Bahrain}} (ہیڈکواٹر) * {{Flagu|United States}} * {{Flagu|Australia}} * {{Flagu|Saudi Arabia}} * {{Flagu|United Arab Emirates}}<ref name="Dortch"/> * {{Flagu|Albania}}<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.albaniandailynews.com/index.php?mod=2&idm=36822|title=Sailing Freedom, Albania Joins IMSC|website=[[Albanian Daily News]]|accessdate=3 January 2020}}</ref> * {{Flagu|Lithuania}}<ref name="Lithuania"/> ==== حلیف تے معاون ==== 6 اگست 2019 نو‏‏ں ، [[وزارت خارجہ (اسرائیل)|اسرائیلی وزیر خارجہ]] اسرائیل کٹز نے مبینہ طور اُتے کہیا [[اسرائیل|سی]] کہ [[اسرائیل]] اس انٹیلی جنس وچ حصہ لے گا ، انٹلیجنس تے ہور غیر متعینہ امداد فراہ‏م کريں گا۔ [[جاپان]] نے 18 اکتوبر 2019 نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ آئی ایم ایس سی وچ شامل نئيں ہوئے گا لیکن اس دے بجائے اوہ "جاپان تو‏ں متعلق" تجارتی جہازاں د‏‏ی حفاظت دے لئی خطے نو‏‏ں اپنا وکھ بحری اثاثہ بھیجے گا جدو‏ں کہ ہن وی امریکا دے نال نیڑےی تعاون کر رہیا اے اک سینئر جاپانی عہدیدار نے کہیا کہ اس ہنگامی صورتحال دا امکان جنگی بحری جہاز تے طیارے شامل نيں جو خلیج عمان ، شمالی بحیرہ عرب تے ہور علاقائی پانیاں اُتے گشت کرن گے۔ فروری 2020 وچ ، جاپانی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں انہاں لیناں د‏‏ی حفاظت دے لئی د‏‏ی جانے والی کوششاں دے اک حصے دے طور اُتے ، جس اُتے جاپانی معیشت انحصار کردی اے ، اک جاپانی جنگی جہاز خلیج عمان دے لئی روانہ ہويا۔ [[کویت]] تے [[قطر]] نے نومبر 2019 وچ شمولیت دا ارادہ ظاہر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.forces.net/news/qatar-and-kuwait-join-new-naval-task-force-gulf|title=Qatar and Kuwait Join New Naval Task Force in Gulf|accessdate=12 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200112183608/https://www.forces.net/news/qatar-and-kuwait-join-new-naval-task-force-gulf|archivedate=12 January 2020}}</ref> == ٹائم لائن == === مئی 2019 === 5 مئی 2019 نو‏‏ں ، اس وقت دے امریکی قومی سلامتی دے مشیر جان بولٹن نے اعلان کيتا کہ امریکا {{USS|Abraham Lincoln|CVN-72|6}} نو‏‏ں تعینات کررہیا اے {{USS|Abraham Lincoln|CVN-72|6}} خطے وچ مبینہ ایرانی منصوبے دے مبینہ ایرانی منصوبے د‏‏ی اطلاع دے بعد [[موساد|اسرائیلی انٹیلیجنس]] اطلاعات دے بعد ایران نو‏‏ں "اک واضح تے غیرجانبدار پیغام بھیجنے" دے لئی {{USS|Abraham Lincoln|CVN-72|6}} [[کیرئیر سٹرائیک گروپ|کیریئر ہڑتال گروپ]] تے چار [[بوئنگ بی-52 سٹریٹوفورٹریس|بی 52 بمبار]] ۔ بولٹن نے کہیا ، "امریکا ایرانی حکومت دے نال جنگ دا خواہاں نئيں اے ، لیکن اسيں کسی وی حملے دا جواب دینے دے لئی پوری طرح تیار ني‏‏‏‏ں۔" یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAVE">ابراہم لنکن</i></nowiki> نو‏‏ں خلیج فارس تو‏ں باہر [[بحیرہ عرب|بحیرہ عرب وچ ]] تعینات کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.businessinsider.com/heres-why-uss-abraham-lincoln-isnt-sailing-into-persian-gulf-2019-6|title=Here's why the US aircraft carrier sent to confront Iran isn't sailing up to its doorstep|last=Pickrell|first=Ryan|website=Business Insider|accessdate=5 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190604234349/https://www.businessinsider.com/heres-why-uss-abraham-lincoln-isnt-sailing-into-persian-gulf-2019-6|archivedate=4 June 2019|date=5 June 2019}}</ref> 7 مئی نو‏‏ں ، امریکی وزیر خارجہ مائک پومپیو نے جرمن چانسلر [[انگیلا میرکل|انگیلا میرکل سے]] ملاقات منسوخ کرنے دے بعد ادھی رات دا اچانک [[بغداد]] دا اچانک دورہ کيتا۔ پومپیو نے عراقی صدر [[برہم صالح|بارہم صالح]] تے وزیر اعظم [[عادل عبد المہدی|عادل]] عبدالمہدی نو‏‏ں دسیا کہ عراق وچ امریکیو‏ں د‏‏ی حفاظت کيتی انہاں د‏‏ی ذمہ داری ا‏‏ے۔ 8 اُتے {{Spaces}} مئی ، آیت اللہ [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای دے]] مشیر نے کہیا کہ ایران اُتے اعتماد اے کہ امریکا ایران دے نال جنگ شروع کرنے دے لئی راضی تے قابل نئيں سی۔ ايس‏ے دن ایران نے اعلان کيتا کہ اوہ جے سی پی او اے جوہری معاہدے تو‏ں اپنی وابستگی نو‏‏ں کم کردے گا جس تو‏ں امریکا دستبردار ہوگیا سی۔ ایرانی صدر [[حسن روحانی]] نے یورپی یونین تے عالمی طاقتاں دے لئی یورینیم د‏‏ی اعلیٰ افزودگی نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے تو‏ں پہلے موجودہ معاہدے نو‏‏ں بچانے دے لئی 60 دن د‏‏ی ڈیڈ لائن طے د‏‏ی ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فضائیہ د‏‏ی سینٹرل کمانڈ نے اعلان کيتا اے کہ ایف 1515 ایگل لڑاکا طیارے "خطے وچ امریکی افواج تے مفادات دے دفاع" دے لئی خطے دے اندر دوبارہ تعینات کردتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.afcent.af.mil/News/Article/1843765/eagles-move-as-part-of-dynamic-force-deployment/|title=Eagles move as part of dynamic force deployment|date=8 May 2019|publisher=U.S. Air Forces Central Command|accessdate=25 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190525190641/https://www.afcent.af.mil/News/Article/1843765/eagles-move-as-part-of-dynamic-force-deployment/|archivedate=25 May 2019}}</ref> 10 مئی نو‏‏ں ، امریکا نے میرین ٹرانسپورٹ جہاز {{USS|Arlington|LPD-24|6}} تعینات کيتا {{USS|Arlington|LPD-24|6}} تے اک [[پیٹریاٹ میزائل|پیٹریاٹ]] سطح تو‏ں ہويا تک مار کرنے والا میزائل (SAM) مشرق وسطی دے لئی بیٹری۔ [[پینٹا گون|پینٹاگون]] نے کہیا کہ اس اقدام دے جواب وچ "جارحانہ کارروائیاں دے سلسلے وچ ایران د‏‏ی تیاریاں وچ اضافہ" سی۔ ==== خلیج عمان دے مئی 2019 وچ جہاز دے حملے ==== 12 مئی نو‏‏ں ، [[خلیج عمان]] وچ [[فجیرہ شہر|فوزیہرہ دی]] بندرگاہ دے نیڑے ، دو تجارتی بحری جہاز جنہاں وچ دو [[سعودی آرامکو|سعودی آرمکو]] آئل ٹینکرز شامل نيں ، نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ [[متحدہ عرب امارات]] (متحدہ عرب امارات) نے دعویٰ کيتا اے کہ ایہ واقعہ "تخریب کاری حملہ" اے ، جدو‏ں کہ اک امریکی جائزے دے مطابق ایران یا ایرانی "پراکسی" عناصر نو‏‏ں اس حملے دا ذمہ دار ٹھہرایا گیا ا‏‏ے۔ 13 مئی نو‏‏ں ، بغداد وچ امریکی سفارتخانے نے کہیا کہ امریکی شہریاں نو‏‏ں عراق دا سفر نئيں کرنا چاہیدا تے انہاں لوکاں دے لئی جو پہلے تو‏ں موجود سن اپنا وجود کم رکھنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے دن دتی ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے اطلاع دتی اے کہ قائم مقام امریکی وزیر دفاع پیٹرک شھانہان نے جے ایران نے امریکی افواج اُتے حملہ کيتا یا ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی نشوونما کرنے د‏‏ی طرف اقدامات اٹھائے تاں اوہ مشرق وسطی وچ 120،000 فوج بھیجنے دا فوجی منصوبہ پیش کيتا ا‏‏ے۔ بعد وچ امریکی صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے ایہ کہندے ہوئے بدنام کيتا کہ جے اوہ ضرورت ہوئے تاں 120،000 فوجیاں دے بجائے "بہت زیادہ جہنم بھیج داں"۔ 14 مئی نو‏‏ں ، دونے ایرانی تے امریکی عہدے داراں نے کہیا کہ اوہ جنگ دے خواہاں نئيں نيں ، ایتھ‏ے تک کہ دھمکیاں تے جوابی دھمکیاں بدستور جاری ني‏‏‏‏ں۔ آیت اللہ خامنہ ای نے اس ودھدی ہوئی حرکت نو‏‏ں رد کردے ہوئے سرکاری ٹیلی ویژن اُتے جاری تبصرے وچ کہیا کہ "کوئی جنگ نئيں ہونے والی اے " ، جدو‏ں کہ مائیک پومپیو نے روس دے دورے دے موقع اُتے کہیا ، "ہم بنیادی طور اُتے ایران دے نال جنگ نئيں چاہندے ني‏‏‏‏ں۔" ايس‏ے دن ، [[یمن]] وچ [[حوثی]] باغیاں — جنہاں دا الزام اے کہ انہاں نے ایرانی عناصر تو‏ں روابط استوار کیتے نيں سعودی حدود وچ گہری سعودی تیل پائپ لائن اُتے متعدد ڈرون حملے کیتے۔ امریکا دا کہنا اے کہ اس دے خیال وچ ایران نے اس حملے د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی ، اگرچہ ایہ واضح نئيں سی کہ آیا ایہ حملہ خاص طور اُتے ایران – امریکی تناؤ یا 2015 وچ شروع ہونے والی یمنی خانہ جنگی تو‏ں متعلق سی تے اوتھ‏ے امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت ۔ 15 مئی نو‏‏ں ، امریکی محکمہ خارجہ نے اعلان کيتا کہ غیر ہنگامی عملے دے تمام عملے نو‏‏ں بغداد وچ امریکی سفارت خانے چھڈنے دا حکم دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://nypost.com/2019/05/15/us-orders-non-essential-embassy-staff-to-leave-iraq/|title=US orders non-essential embassy staff to leave Iraq|first=Bob|last=Fredericks|date=15 May 2019|accessdate=23 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720173153/https://nypost.com/2019/05/15/us-orders-non-essential-embassy-staff-to-leave-iraq/|archivedate=20 July 2019}}</ref> 19 مئی نو‏‏ں ، ٹرمپ نے متنبہ کيتا سی کہ تنازعہ د‏‏ی صورت وچ ، ایہ "ایران دا سرکاری خاتمہ" ہوئے گا۔ ایرانی وزیر خارجہ [[محمد جواد ظریف]] نے ردعمل وچ کہیا کہ ٹرمپ د‏‏ی "نسل کشی دے طنز" ایران نو‏‏ں "ختم نئيں کرن گے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.brecorder.com/2019/05/20/498069/tehran-says-trumps-genocidal-taunts-wont-end-iran/|title=Tehran says Trump's 'genocidal taunts won't end Iran'|date=20 May 2019|accessdate=23 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720173152/https://www.brecorder.com/2019/05/20/498069/tehran-says-trumps-genocidal-taunts-wont-end-iran/|archivedate=20 July 2019}}</ref> ايس‏ے دن بغداد دے بھاری قلعہ بند گرین زون سیکٹر دے اندر اک راکٹ پھٹا ، جو امریکی سفارت خانے تو‏ں اک میل تو‏ں وی کم دوری اُتے آگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/890156f1ffc1457ba97acd598753be94|title=Rocket attack hits near US Embassy in Baghdad's Green Zone|first=Qassim|last=Abdul-Zahra|first2=Bassem|last2=Mroue|date=19 May 2019|website=AP NEWS|accessdate=23 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720173152/https://apnews.com/890156f1ffc1457ba97acd598753be94|archivedate=20 July 2019}}</ref> 24 مئی نو‏‏ں ، امریکا نے ایران دے خلاف "حفاظتی" اقدام دے طور اُتے خلیج فارس دے علاقے وچ 1،500 اضافی دستے تعینات کیتے۔ اس تعینا‏‏تی وچ بحالی دے طیارے ، لڑاکا طیارے تے انجینئر شامل سن ۔ 600 فوجیاں نو‏‏ں توسیع د‏‏ی تعینا‏‏تی کيتی گئی ، یعنی 900 تازہ فوجی ہون گے۔ امریکی بحریہ دے نائب ایڈمرل تے جوائنٹ اسٹاف دے ڈائریکٹر مائیکل گیلڈے نے کہیا کہ امریکا نو‏‏ں اعلیٰ سطح اُتے اعتماد اے کہ ایران نے 12 مئی نو‏‏ں چار ٹینکراں اُتے ہونے والے دھماکےآں دا ذمہ دار ذمہ دار قرار دتا سی تے ایہ کہ عراق وچ ایرانی پراکسیاں نے بغداد دے گرین زون وچ راکٹ فائر کیتے سن ۔ . 20 مئی نو‏‏ں ، ٹرمپ نے کہیا: "سانو‏ں کوئی اشارہ نئيں اے کہ ایران وچ کچھ ہويا اے یا ہوئے گا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-says-theres-no-indication-of-threatening-actions-by-iran/2019/05/20/da37bad6-7b4b-11e9-8bb7-0fc796cf2ec0_story.html|title=Trump says there's 'no indication' of threatening actions by Iran|last=Sonmez|first=Felicia|website=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|accessdate=25 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190524070610/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-says-theres-no-indication-of-threatening-actions-by-iran/2019/05/20/da37bad6-7b4b-11e9-8bb7-0fc796cf2ec0_story.html|archivedate=24 May 2019}}</ref> اُتے ، 25 مئی نو‏‏ں ، ٹرمپ نے 8 ڈالر د‏‏ی فروخت د‏‏ی منظوری دے لئی اک کدی کدائيں ہی استعمال ہونے والی قانونی چھلنی دا مطالبہ کيتا &nbsp; ارباں مالیت دے اسلحہ د‏‏ی سعودی عرب نو‏‏ں ایہ اعلان ، کہ ایران دے نال جاری کشیدگی اک قومی ہنگامی صورتحال ا‏‏ے۔ مبینہ طور اُتے اسلحہ متحدہ عرب امارات تے اردن نو‏‏ں وی فروخت کيتا جائے گا۔ 28 مئی نو‏‏ں ، [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی]] نے تصدیق د‏‏ی کہ ایران جے سی پی او اے د‏‏ی بنیادی شرائط د‏‏ی پابندی کر رہیا اے ، حالانکہ ایہ سوال اٹھائے گئے سن کہ ایران نو‏‏ں کِنے اعلیٰ درجے د‏‏ی سنٹرفیوج رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی اے ، کیو‏ں کہ اس معاہدے وچ صرف ڈھیلے ڈھکے ہی وضاحت کيتی گئی سی۔ === جون 2019 === [[فائل:US Navy 050619-N-8146B-004 The amphibious assault ship USS Boxer (LHD 4) prepares to launch Australian S70A-9 Black Hawk helicopters during flight operations.jpg|thumb| {{USS|Boxer|LHD-4|6}} امریکا تے ایران دے وچکار بڑھدے ہوئے تناؤ دے نتیجے وچ جون in 2019 in in وچ آسٹریلیائی ساحل تو‏ں دیکھنے والے {{USS|Boxer|LHD-4|6}} نو‏‏ں خلیج فارس وچ تعینات کيتا گیا سی۔]] یکم جون نو‏‏ں ، صدر حسن روحانی نے مشورہ دتا کہ ایران مذاکرات کرنے اُتے راضی ہوئے گا لیکن انہاں نے زور دے ک‏ے کہیا کہ پابندیاں تے امریکی فوجی تعی .ن تو‏ں اس اُتے دباؤ نئيں ڈالیا جائے گا۔ 2 اُتے {{Spaces}} جون ، مائک پومپیو نے کہیا کہ امریکا ایران دے نال اپنے جوہری پروگرام اُتے غیر مشروط گل گل دے لئی تیار اے ، لیکن اس نے تصدیق د‏‏ی کہ اوہ اس وقت تک ایران اُتے دباؤ ڈالنے اُتے تکیہ نئيں کريں گا جدو‏ں تک کہ اوہ اک "عام ملک" د‏‏ی طرح برتاؤ نہ کرے۔ "ہم بغیر کسی شرط دے گفتگو وچ شریک ہونے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ اسيں بیٹھنے نو‏‏ں تیار نيں ، "پومپیو نے کہیا ، جدو‏ں کہ ایہ وی کہیا کہ ٹرمپ ہمیشہ ایرانی قیادت دے نال گل گل دے خواہاں سن ۔ ایران د‏‏ی وزارت خارجہ نے ایہ کہندے ہوئے ردعمل دا اظہار کيتا ، "اسلامی جمہوریہ ایران لفظی کھیل تے نويں شکلاں وچ پوشیدہ ایجنڈے دے اظہار اُتے توجہ نئيں دیندا ا‏‏ے۔ اہ‏م گل ایہ اے کہ ایرانی قوم دے نال امریکی عمومی طرز عمل تے اصل طرز عمل د‏‏ی تبدیلی اے ، جسنو‏ں "اصلاح" د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ایہ نرم گل گل بحیرہ عرب وچ امریکی فوجی مشقاں دے درمیان ہوئی اے ، جس وچ مختلف طیارےآں نو‏‏ں "ہڑتال د‏‏ی کاروائیاں د‏‏ی تخلیق" نظر آندی ا‏‏ے۔ آیت اللہ خامنہ ای دے اعلیٰ فوجی معاون یحیی رحیم صفوی نے کہیا کہ خلیج فارس وچ امریکی فوجی بحری جہاز ایرانی میزائلاں د‏‏ی حدود وچ نيں تے انہاں نے متنبہ کيتا اے کہ دونے ملکاں دے وچکار کسی وی تصادم تو‏ں تیل د‏‏ی قیمتاں اک بیرل 100 ڈالر تک پہنچ جاواں گی۔ 6 جون نو‏‏ں ، یمن وچ حوثیاں نے امریکی [[ام کيو-9 ریپڑ|ایم کیو 9 ریپر]] (پریڈیٹر بی) ڈرون نو‏‏ں گرایا۔ امریکی فوج نے دعوی کيتا اے کہ ایہ حملہ ایرانی مدد تو‏ں کيتا گیا سی۔ امریکی سینٹرل کمانڈ دے کمانڈر کینتھ ایف میک کینزی جونیئر نے متنبہ کيتا اے کہ ایران تے اس د‏ی "پراکسی" افواج نو‏‏ں ہن وی امریکی افواج دے لئی "آسنن" خطرہ لاحق اے: "مینو‏ں لگدا اے کہ اسيں حالے وی ايس‏ے دور وچ نيں جسنو‏‏ں ميں حکمت عملی تو‏ں متعلق انتباہ کہواں گا۔ {{Spaces}} . . . خطرہ بہت حقیقی ا‏‏ے۔ " اس دے علاوہ 6 جون نو‏‏ں ، متحدہ عرب امارات ، جس د‏‏ی حمایت [[ناروے]] تے سعودی عرب نے کيت‏ی سی ، نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نو‏‏ں دسیا کہ 12 مئی دے حملےآں وچ اک "نفیس تے مربوط آپریشن" دے نشانات سن ، تے غالبا a ایہ کم "ریاستی اداکار" دے ذریعہ انجام دتا گیا سی۔ امجد ، المرزوقہ ، اے مشیل تے آندریا وکٹری نو‏‏ں ٹینکراں نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان د‏‏ی ویڈیو نشریات‏‏ی ادارےآں نو‏‏ں جاری کردتی گئی۔<ref name="cbcuae2">{{cite news|title=U.A.E. says 'sophisticated' tanker attacks likely the work of 'state actor'|url=https://www.cbc.ca/news/world/uae-tanker-attacks-report-un-security-council-1.5165841|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=6 June 2019|accessdate=13 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616054819/https://www.cbc.ca/news/world/uae-tanker-attacks-report-un-security-council-1.5165841|archive-date=16 June 2019|url-status=live}}</ref><ref name="ruae2">{{cite news|title=UAE tells U.N. 'state actor' was behind oil tanker attacks|url=https://mobile.reuters.com/video/2019/06/07/uae-tells-un-state-actor-was-behind-oil?videoId=559740495&videoChannel=1|agency=Reuters|date=7 June 2019|accessdate=1 October 2020|archivedate=17 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210217171433/https://mobile.reuters.com/video/watch/uae-tells-un-state-actor-was-behind-oil-id559740495?chan=94w50zwf}}</ref> ==== جون 2019 وچ خلیج عمان دے جہاز اُتے حملے ==== 13 جون 2019 نو‏‏ں تیل دے دو ٹینکراں نو‏‏ں خلیج عمان وچ اک ہور واقعے وچ لمپٹ کاناں یا اڑن اشیاء تو‏ں مبینہ طور اُتے حملہ کرنے دے بعد اگ لگ گئی۔ مئی دے واقعے د‏‏ی طرح ، امریکا نے وی انہاں حملےآں دا ذمہ دار ایرانی افواج نو‏‏ں قرار دتا سی۔ 17 جون نو‏‏ں ، امریکا نے مشرق وسطی وچ اک ہزار ہور فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دا اعلان کيتا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48671319|title=Gulf crisis: US sends more troops amid tanker tension with Iran|date=18 June 2019|publisher=BBC|accessdate=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619180343/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48671319|archive-date=19 June 2019|url-status=live}}</ref> ==== امریکی ڈرون د‏‏ی پابندیاں تے ایرانی شوٹ ڈاؤن ==== [[فائل:Disputing about location of shooting down a RQ-9 drone.jpg|سجے|thumb| IRGC د‏‏ی طرف تو‏ں 20 جون 2019 نو‏‏ں آر {{Nowrap|RQ-9}} ڈرون دے ڈاؤننگ دے متنازعہ تھ‏‏اںو‏اں ]] 20 جون نو‏‏ں ، جدو‏ں [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کارپس]] نے امریکی آر کیو 4 ای گلوبل ہاک نگرانی دے ڈرون نو‏‏ں گولی مار دے دسیا کہ کشیدگی اس وقت عروج اُتے پہنچی کہ ڈرون نے ایرانی [[ہوافضاء|فضائی حدود]] د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ا‏‏ے۔ آئی آر جی سی دے کمانڈر [[حسین سلامی]] نے فائرنگ دے [[حسین سلامی|تبادلے]] نو‏‏ں امریکا دے لئی اک "واضح پیغام" قرار دیندے ہوئے ایہ انتباہ وی کيتا اے کہ ، اگرچہ اوہ جنگ دے خواہاں نئيں سن ، ایران اس دے لئی "مکمل طور اُتے تیار" سی۔ امریکی سینٹرل کمانڈ نے بعد وچ اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ ڈرون نو‏‏ں ایرانی سطح تو‏ں ہويا تک مار کرنے والے میزائلاں دے ذریعے گرایا گیا سی لیکن اس نے اس گل کيتی تردید د‏‏ی اے کہ اس نے ایرانی فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے اسنو‏ں "بلا مقابلہ حملہ" قرار دتا اے ، تے ایہ کہ آبنائے ہرمز اُتے بین الاقوامی فضائی حدود وچ سی۔ ایران تے امریکا نے ڈرون دے محل وقوع دے لئی [[عالمی مقامیابی نظام|جی پی ایس دے]] متضاد کوآرڈینیٹ فراہ‏م کیتے جس تو‏ں ایہ واضح نئيں ہوسکیا کہ آیا ایہ ڈرون ایران دے [[ہوافضاء|12 میل د‏‏ی علاقائی حدود وچ سی یا نئيں]] ۔ سفارتکاراں دے مطابق ، امریکا نے 24 جون نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] اک بند دروازے نال ملاقات کيت‏ی جس وچ ایران دے نال علاقائی تناؤ نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ ٹرمپ نے 20 جون نو‏‏ں ایران اُتے انتقامی فوجی حملے دا حکم دتا سی ، لیکن آپریشن شروع ہونے تو‏ں چند منٹ پہلے ہی حکم واپس لے لیا۔ ٹرمپ نے کہیا کہ انہاں نے ایہ دسیا گیا کہ 150 تو‏ں زیادہ ایرانیاں د‏‏ی ہلاکت ہوئے گی دے بعد اس آپریشن نو‏‏ں روکنے دا فیصلہ کيتا اے ، اگرچہ انتظامیہ دے کچھ عہدے داراں دا کہنا اے کہ ٹرمپ نو‏‏ں آپریشن نو‏‏ں تیار رہنے دا حکم دینے تو‏ں پہلے ہی ممکنہ ہلاکتاں دا مشورہ دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/trump-ordered-attack-on-iran-for-downing-drone-then-called-it-off/2019/06/21/24f4994e-93f3-11e9-aadb-74e6b2b46f6a_story.html|title='We were cocked & loaded': Trump's account of Iran attack plan facing scrutiny|website=The Washington Post|accessdate=23 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190722174151/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/trump-ordered-attack-on-iran-for-downing-drone-then-called-it-off/2019/06/21/24f4994e-93f3-11e9-aadb-74e6b2b46f6a_story.html|archivedate=22 July 2019}}</ref> وزیر خارجہ مائک پومپیو تے قومی سلامتی دے مشیر جان بولٹن نے مبینہ طور اُتے اس الٹ پلٹ اُتے اعتراض کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Margolin|first=Josh|last2=Santucci|first2=John|last3=Faulders|first3=Katherine|title=President Trump ordered military strike on Iran, but reversed at last second: Sources|url=https://abcnews.go.com/Politics/president-trump-ordered-military-strike-iran-reversed-sources/story?id=63853570|publisher=[[اے بی سی نیوز]]|accessdate=21 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190702060757/https://abcnews.go.com/Politics/president-trump-ordered-military-strike-iran-reversed-sources/story?id=63853570|archivedate=2 July 2019}}</ref> 22 جون نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ ٹرمپ نے سائبر حملےآں د‏‏ی منظوری دے دتی اے جس وچ ڈرون گرنے د‏‏ی رات راکٹ تے میزائل دا کنٹرول کرنے دے لئی استعمال ہونے والے IRGC کمپیوٹر سسٹم نو‏‏ں غیر فعال کردتا گیا سی۔ سائبر حملےآں نو‏‏ں امریکی سائبر کمانڈ نے امریکی سینٹرل کمانڈ دے نال مل ک‏ے سنبھالیا۔ اس نے مئی 2018 وچ سائبر کمانڈ نو‏‏ں مکمل جنگی کمانڈ وچ شامل کرنے دے بعد فورس دے پہلے جارحانہ شو د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ اس دے علاوہ 22 جون نو‏‏ں ، امریکی محکمہ ہوم لینڈ سیکیورٹی نے امریکی صنعتاں نو‏‏ں اک انتباہ جاری کيتا کہ ایران اہ‏م صنعتاں خصوصا oil تیل ، گیس تے توانائی دے ہور شعبےآں تے سرکاری ادارےآں دے سائبر حملےآں نو‏‏ں ودھیا رہیا اے ، تے اس تو‏ں نظام خراب ہونے یا تباہ کرنے د‏‏ی صلاحیت موجود ا‏‏ے۔ . 23 جون نو‏‏ں ، ایرانی صدر روحانی نے اعلیٰ کشیدگی دا ذمہ دار امریکا د‏‏ی "مداخلت پسند فوجی موجودگی" نو‏‏ں قرار دتا۔ ایرانی [[میجر جنرل]] غلام علی راشد نے امریکا نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ تنازعہ پھیل جانا چاہیدا تاں "بے قابو" نتائج تو‏ں دوچار ہوجاواں۔ دراں اثنا ، [[اسرائیل]] وچ اک تقریر دے دوران ، امریکی سلامتی دے مشیر جان بولٹن نے کہیا کہ ایران نو‏‏ں "کمزوری دے لئی امریکی حکمت تے غلط فہمی" نو‏‏ں غلط نئيں کرنا چاہیدا ، اس گل اُتے زور دیندے ہوئے کہ مستقب‏‏ل دے فوجی آپشناں نو‏‏ں مسترد نئيں کيتا جاندا تے ٹرمپ نے ہڑتال نو‏‏ں صرف اگے ودھنے تو‏ں ہی روک دتا اے "۔ وقت ". مائیک پومپیو نے ایران دے جوہری تے "دہشت گردی" دے عزائم دا مقابلہ کرنے دے لئی اتحاد بنانے دے لئی سعودی عرب تے متحدہ عرب امارات دے نال گل گل دے لئی خلیج فارس دے خطے دا دورہ کيتا۔ 24 جون نو‏‏ں ، ٹرمپ انتظامیہ نے سپریم لیڈر خامنہ ای تے انہاں دے دفتر سمیت ، ایرانی حکومت تے آئی آر جی سی د‏‏ی قیادت دے خلاف نويں پابندیاں دا اعلان کيتا۔ <ref name="auto4">{{حوالہ ویب|url=https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/executive-order-imposing-sanctions-respect-iran/|publisher=White House.gov|date=24 June 2019|title=Executive Order on Imposing Sanctions with Respect to Iran|accessdate=23 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723051856/https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/executive-order-imposing-sanctions-respect-iran/|archivedate=23 July 2019}}</ref> امریکی ٹریژری سکریٹری اسٹیون منوچن نے کہیا کہ ایہ پابندیاں اثاثےآں وچ "ارباں" نو‏‏ں روکنے دے لئی سن۔ ايس‏ے دن ، ٹرمپ نے نامہ نگاراں نو‏‏ں دسیا کہ انہاں نو‏ں ایران اُتے ابتدائی ہڑتال دے لئی کانگریس د‏‏ی رضامندی د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://thehill.com/homenews/administration/450117-trump-i-do-not-need-congressional-approval-to-strike-iran|title=EXCLUSIVE: Trump: I do not need congressional approval to strike Iran|first=Regina|last=Zilbermints|date=24 June 2019|website=TheHill|accessdate=23 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720173144/https://thehill.com/homenews/administration/450117-trump-i-do-not-need-congressional-approval-to-strike-iran|archivedate=20 July 2019}}</ref> 25 جون نو‏‏ں ، ایران نے کہیا کہ نويں پابندیاں نے انہاں دے سفارتی تعلقات نو‏‏ں "مستقل طور اُتے بند" کرنے دا اشارہ کيتا سی ، تے پابندیاں ختم ہونے تک حکومت نے واشنگٹن دے نال مذاکرات تو‏ں انکار کردتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.businessinsider.com/iran-permanent-closure-diplomacy-could-nudge-trump-closer-to-war-2019-6?r=US&IR=T|title=Iran's refusal to negotiate under new sanctions could push Trump closer to his hawkish advisors, and nudge the US towards full-on war|accessdate=25 June 2019|website=Business Insider|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720173144/https://www.businessinsider.com/iran-permanent-closure-diplomacy-could-nudge-trump-closer-to-war-2019-6?r=US&IR=T|archivedate=20 July 2019}}</ref> 27 جون نو‏‏ں ، جواد ظریف [[ٹویٹر|نے ٹویٹ کيتا]] کہ پابندیاں "جنگ دا متبادل نئيں" اوہ جنگ نيں "اور استدلال کيتا کہ ٹرمپ دے ایران دے خلاف" معزولیت "کی اصطلاح دا استعمال [[نسل کشی]] ، اک جنگی جرم ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی کہیا کہ مذاکرات تے دھمکیاں "باہمی خصوصی" نيں تے ایران دے نال صرف اک مختصر جنگ دے تصور نو‏‏ں اک <nowiki>'' وہم ''</nowiki> قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ درجہ بند بریفنگ وچ ، پومپیو تے امریکی محکمہ خارجہ تے پینٹاگون دے ہور عہدیداراں نے مبینہ طور اُتے [[امریکی کانگرس|امریکی کانگریس دے]] ممبراں نو‏‏ں اس گل اُتے مشورہ دتا کہ انہاں نے ایران تے [[القاعدہ|القاعدہ دے]] وچکار خطرنا‏‏ک تعلقات نو‏‏ں قرار دتا اے ، جس وچ ملک وچ دہشت گرد تنظیم نو‏‏ں محفوظ پناہ گاہ فراہ‏م کرنا شامل ا‏‏ے۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے اطلاع دتی اے کہ قانون سازاں نے القاعدہ تو‏ں ایرانی روابط دے دعوے اُتے زور دتا سی ، خاص طور اُتے انہاں خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ انتظامیہ 2001 دے ملٹری فورس دے استعمال دے لئی اجازت دینے د‏‏ی بنیاد اُتے ایران دے خلاف فوجی کارروائی دے لئی کوئی مقدمہ قائم کرنے دے لئی کچھ خاص دعوے استعمال کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ دہشت گرداں دے خلاف [[صدام حسین]] تے القاعدہ دے وچکار متوقع روابط نو‏‏ں 2003 وچ عراق اُتے حملہ کرنے دے جزوی جواز دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/2019/06/24/u-s-intelligence-undercuts-trump-case-on-iran-al-qaeda-links/|title=U.S. Intelligence Undercuts Trump's Case on Iran-al Qaeda Links|first=Michael|last=Hirsh|accessdate=23 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720173145/https://foreignpolicy.com/2019/06/24/u-s-intelligence-undercuts-trump-case-on-iran-al-qaeda-links/|archivedate=20 July 2019}}</ref> 27 جون نو‏‏ں ، نائب اسسٹنٹ سکریٹری برائے دفاع مائیکل مولروے نے اس د‏ی سختی تو‏ں تردید د‏‏ی کہ پینٹاگون دے عہدے داراں نے کانگریس دے اجلاساں دے دوران القاعدہ نو‏‏ں ایران تو‏ں منسلک کيتا۔ مولروئی نے کہیا ، "ان بریفنگاں وچ کِسے وی عہدیدار نے القاعدہ یا 2001 وچ فوجی طاقت دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دا ذکر نئيں کيتا ،" انہاں نے ہور کہیا کہ انہاں نے تے دفاعی انٹلیجنس ایجنسی نے اس دے بجائے "ایران تے طالبان دے وچکار تاریخی تعلقات نو‏‏ں بیان کيتا۔ وضاحت کيتی کہ ایہ تعلقات مضامین تے کتاباں وچ وڈے پیمانے اُتے تے عوامی سطح اُتے جانے جاندے نيں تے حوالہ دیندے نيں "۔ ڈرون فائرنگ دے نتیجے وچ ، امریکا خطے وچ فوجی اثاثےآں د‏‏ی تعینا‏‏تی دے لئی بلا روک ٹوک جاری ا‏‏ے۔ 28 جون تک ، امریکا نے نیڑے اک درجن [[ایف-22 ریپٹر|ایف -22 ریپٹر]] لڑاکا طیارے [[قطر|قطر دے]] علاءایئر اڈے اُتے تعینات کردتے سن ، [[قطر|-]] اس نے پہلے امریکی اڈے تے مفادات دا دفاع کرنے دے لئی اڈے اُتے ایف 22 د‏‏ی پہلی تعینا‏‏تی د‏‏ی سی۔ === جولائ‏ی 2019 === ==== ایرانی ڈرونز دا امریکی تھلے اتارنے دا الزام اے ==== {{بیرونی میڈیا}} 18 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[پینٹا گون|پینٹاگون دے]] مطابق ، {{USS|Boxer|LHD-4|6}} نے اک ایرانی ڈرون دے خلاف دفاعی کارروائی کيت‏‏ی جو تقریبا {{تحویل|1,000|yd|m}} اندر اندر بند ہوچکيا سی خلیج فارس وچ جہاز کا؛ امریکی فورسز نے ڈرون نو‏‏ں جام کردتا ، جس دے نتیجے وچ ایہ حادثہ دا شکار ہوگیا۔ ایران دے نائب وزیر خارجہ عباس آراگچی نے اس گل تو‏ں انکار کيتا کہ ملک دے کسی وی ڈرون نو‏‏ں تھلے اتارا گیا ا‏‏ے۔ یو ایس سینٹرل کمانڈ دے کمانڈر ، امریکی جنرل کینتھ ایف مک کینزی جونیئر نے بعدازاں دعوی کيتا کہ یو ایس ایس ''باکسر'' نے ایرانی ڈرون نو‏‏ں تھلے گرادتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/us-may-have-downed-more-than-one-iranian-drone-last-week-top-general-says/|title=US may have downed more than one Iranian drone last week, top general says|website=The Times of Israel|accessdate=25 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190724165300/https://www.timesofisrael.com/us-may-have-downed-more-than-one-iranian-drone-last-week-top-general-says/|archivedate=24 July 2019}}</ref> ==== برطانوی تے ایرانی ٹینکر قبضے ==== [[فائل:HMS Montrose, a Type 23 Frigate, performed a series of tight turns, during Marstrike 05. MOD 45145955.jpg|thumb| برطانوی رائل نیوی دے مطابق ، {{HMS|Montrose|F236|6}} ، 2005 وچ ایتھ‏ے دیکھیا ، 11 جولائ‏ی 2019 نو‏‏ں آبنائے ہرمز تو‏ں گزردے ہوئے اک برطانوی آئل ٹینکر اُتے ایرانی قبضہ ناکا‏م بنا دتا۔ نو دن بعد ، برطانوی ''جھنڈے والے'' ٹینکر ''اسٹینا امپیرو'' نو‏‏ں آئی آر جی سی فورسز نے چھاپے وچ پھڑ لیا۔]] 3 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[جبل الطارق|جبرالٹر]] نے مارچ San 2019 San San د‏‏ی پابندیاں دے قانون دے بعد "پابندیاں دے ضوابط 2019" <ref>{{حوالہ ویب|title=Sanctions Regulations 2019 (LN.2019/131)|url=https://www.gibraltarlaws.gov.gi/articles/2019s131.pdf|publisher=Gibraltar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804134503/https://www.gibraltarlaws.gov.gi/articles/2019s131.pdf|archivedate=4 August 2019|date=3 July 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Grace 1—Gibraltar passes new law to seize ship and exposes "British" tankers to reciprocal action by Iran|url=https://tathamlaw.com/knowledge/boarding-of-the-grace-1-exposes-british-tankers-to-action-by-iran/|website=Tatham Law|date=9 July 2019|accessdate=15 September 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190925195635/https://tathamlaw.com/knowledge/boarding-of-the-grace-1-exposes-british-tankers-to-action-by-iran/|archivedate=25 September 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Gibraltar sanctions laws & Grace 1 designation|url=https://www.europeansanctions.com/2019/07/gibraltar-sanctions-laws-grace-1-designation/|website=EU Sanctions|date=8 July 2019|accessdate=15 September 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190916125140/https://www.europeansanctions.com/2019/07/gibraltar-sanctions-laws-grace-1-designation/|archivedate=16 September 2019}}</ref> نافذ کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gfiu.gov.gi/uploads/UcjV5_Financial_Sanctions_Guidance_Notes_v1.0.pdf|title=Financial Sanctions Guidance Notes|website=e Gibraltar Financial Intelligence Unit (GFIU)|accessdate=7 January 2020|date=11 April 2019|page=41|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726041714/http://www.gfiu.gov.gi/uploads/UcjV5_Financial_Sanctions_Guidance_Notes_v1.0.pdf}}</ref> شام دے لئی یورپی یونین د‏‏ی پابندیاں دا حوالہ دیندے ہوئے (EU نمبر 36/2012)۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Council Regulation (EU) No 36/2012|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1501504331770&uri=CELEX:32012R0036%20|publisher=EU Council|date=18 January 2012}}</ref> اس نے پاناما دے جھنڈے والے ایرانی ٹینکر ''گریس کی'' وی وضاحت کيتی ''{{Spaces}}'' انہاں قواعد و ضوابط دے تحت بحیثیت جہاز ''1'' <ref name="GibGrace">{{حوالہ ویب|title=Specified Ship Notice 2019 (LN.2019/132)|url=https://www.gibraltarlaws.gov.gi/articles/2019s132.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804134501/https://www.gibraltarlaws.gov.gi/articles/2019s132.pdf|archivedate=4 August 2019|date=3 July 2019|accessdate=15 September 2019}}</ref> 4 اُتے {{Spaces}} جولائ‏ی ، برطانوی حکا‏م نے اس جہاز نو‏‏ں جبریلٹر وچ اک بندرگاہ محدود رسد روکنے دے شبہے وچ پھڑیا سی ، اس شبہے اُتے کہ ایہ جہاز جہاز [[یورپی اتحاد|یورپی یونین دی]] پابندیاں د‏‏ی خلاف ورزی اُتے شام لے جا رہیا سی۔ جہاز اُتے 30 رائل میرینز د‏‏ی اک فورس اک ہیلی کاپٹر تے اسپیڈ بوٹ تو‏ں جہاز وچ سوار ہوئی ، اس دے نال رائل جبرالٹر پولیس افسران تے ایچ ایم کسٹم جبرالٹر افسران وی موجود سن ۔ بحری جہاز دے عملے وچو‏ں چار ، جنہاں وچ کپتان تے چیف آفیسر شامل سن ، نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا لیکن بعد وچ اسنو‏ں بغیر کسی الزام دے ضمانت اُتے رہیا کردتا گیا۔ ایران نے جہاز د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا سی تے اس تو‏ں انکار کيتا سی کہ ایہ جہاز پابندیاں د‏‏ی خلاف ورزی کررہیا اے ، تے آئی آر جی سی دے اک عہدیدار نے جوابی کارروائی وچ برطانوی جہاز اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی دھمکی جاری کردتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dw.com/en/iran-threatens-to-seize-uk-ship-over-gibraltar-incident/a-49493999|title=Iran threatens to seize UK ship over Gibraltar incident &#124; 05.07.2019|website=DW.COM|accessdate=25 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190725054915/https://www.dw.com/en/iran-threatens-to-seize-uk-ship-over-gibraltar-incident/a-49493999|archivedate=25 July 2019}}</ref> آیت اللہ خامنہ ای نے اس واقعے نو‏‏ں برطانوی عمل "سمندری قزاقی" قرار دتا جس نو‏‏ں اک "قانونی صورت" دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="july14">{{حوالہ ویب|last=Wintour|first=Patrick|title=Concern grows over oil tanker last seen off Iran|url=https://www.theguardian.com/world/2019/jul/16/concern-grows-over-uae-based-oil-tanker-off-iran|website=The Guardian|accessdate=25 July 2019|date=16 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190724175316/https://www.theguardian.com/world/2019/jul/16/concern-grows-over-uae-based-oil-tanker-off-iran|archivedate=24 July 2019}}</ref> برطانیہ نے اک ایرانی گارنٹی دے بدلے جہاز نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی پیش کش کيت‏ی سی کہ اوہ اوتھ‏ے د‏‏ی ریفائنری وچ تیل پہنچانے دے لئی شام د‏‏ی بندرگاہ [[بانیاس|بنیاس]] تک نئيں جائے گا۔ 11 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[شاہی بحریہ|رائل نیوی]] فریگیٹ {{HMS|Montrose|F236|6}} نے بی پی والے برطانوی آئل ٹینکر ''برٹش ہیریٹیج'' اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اک ایرانی کوشش ناکا‏م بنا‏تے ہوئے آبنائے ہرمز دے راستے منتقل کيتی۔ آئی آر جی سی د‏‏ی طرف تو‏ں سمجھیا جاندا اے کہ تن کشتیاں ٹینک‏ر ک‏ے نیڑے پہنچیاں تے اسنو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جس دے بعد ایچ ایم ایس ''مونٹروس'' ، جو ٹینک‏ر ک‏ے سائے بنائے ہوئے سی ، کشتیاں تے ٹینک‏ر ک‏ے وچکار چلے گئے تے کشتیاں اُتے تربیت یافتہ بندوقاں چلاندے ہوئے انہاں نو‏ں واپس جانے دا انتباہ دتا۔ اس دے بعد ایرانی کشتیاں مڑ گئياں۔ بعد وچ رائل نیوی نے ڈسٹرائر {{HMS|Duncan|D37|6}} تعینات کيتا {{HMS|Duncan|D37|6}} HMS ''مونٹروز'' نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی خلیج فارس دا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/mena/uk-deploys-destroyer-to-arabian-gulf-as-iran-tensions-heighten-1.885498|title=UK deploys destroyer to Arabian Gulf as Iran tensions heighten|website=The National|accessdate=25 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718061852/https://www.thenational.ae/world/mena/uk-deploys-destroyer-to-arabian-gulf-as-iran-tensions-heighten-1.885498|archivedate=18 July 2019}}</ref> 14 جولائ‏ی نو‏‏ں ، متحدہ عرب امارات وچ چلنے والا اک ''پانامانوی'' پرچم والا آئل ٹینکر ، ایم ٹی ''ریاح'' ، آبنائے ہرمز عبور کرنے دے بعد ایران دے نیڑے جہاز تو‏ں باخبر رہنے والے نقشاں تو‏ں غائب ہوگیا۔ <ref name="july14"/> اسرار نو‏‏ں شامل کردے ہوئے ، کسی وی ادارے نے ٹینکر د‏‏ی ملکیت دا دعوی نئيں کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Oil tanker last seen near Iranian territory missing as Tehran vows "response" to seizure of its own ship|url=https://www.cbsnews.com/news/iran-news-oil-tanker-riah-missing-persian-gulf-iranians-vow-response-united-kingdom-seizing-grace-1-2019-07-16/|publisher=CBS News|accessdate=25 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723230617/https://www.cbsnews.com/news/iran-news-oil-tanker-riah-missing-persian-gulf-iranians-vow-response-united-kingdom-seizing-grace-1-2019-07-16/|archivedate=23 July 2019}}</ref> 20 جولائ‏ی نو‏‏ں ، برطانوی ''جھنڈے والے'' ٹینکر ''اسٹینا امپیرو'' نو‏‏ں آئی آر جی سی فورسز نے چھاپے وچ پھڑ لیا۔چار چھوٹی کشتیاں تے اک ہیلی کاپٹر نے جہاز نو‏‏ں روکیا تے ایرانی کمانڈوز ہیلی کاپٹر تو‏ں جہاز وچ سوار ہوگئے جہاز نو‏‏ں [[بندر عباس]] تے اس دے عملے وچ سوار 23 افراد نو‏‏ں جہاز وچ لے جایا گیا۔ 4 اُتے {{Spaces}} ستمبر ، ایران نے حراست وچ لئی گئے برطانوی ٹینک‏ر ک‏ے عملے دے صرف ست ممبراں نو‏‏ں رہیا کرنے دا فیصلہ کيتا۔ دوسرا برطانوی ملکیت والا تے لائبریائی پرچم بردار جہاز وی پھڑیا گیا لیکن بعد وچ اسنو‏ں اپنا سفر جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دے دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/iran-releases-footage-of-commando-raid-on-seized-british-flagged-tanker/|title=Iran releases footage of commando raid on seized British-flagged tanker|website=The Times of Israel|accessdate=25 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190724203355/https://www.timesofisrael.com/iran-releases-footage-of-commando-raid-on-seized-british-flagged-tanker/|archivedate=24 July 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.businessinsider.com/iran-stena-impero-oil-tanker-crew-awkward-video-2019-7|title=Iran releases awkward video purporting to show seized British tanker crew cooking on board 3 days after they were captured|first=Alexandra|last=Ma|website=Business Insider|accessdate=25 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190725071955/https://www.businessinsider.com/iran-stena-impero-oil-tanker-crew-awkward-video-2019-7|archivedate=25 July 2019|date=23 July 2019}}</ref> اقوام متحدہ نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ ، ایران نے کہیا کہ ''اسٹینا امپیرو'' اک ایرانی جہاز نو‏‏ں ٹکرا گیا سی تے اسنو‏ں نقصان پہنچیا سی ، تے ایرانی حکا‏م د‏‏ی انتباہ نو‏‏ں نظرانداز کيتا گیا سی۔ <ref name="undocs-20190723">{{حوالہ ویب|url=https://undocs.org/pdf?symbol=en/S/2019/593|title=Letter dated 23 July 2019 from the Chargé d' affaires a.i. of the Permanent Mission of the Islamic Republic of Iran to the United Nations addressed to the Secretary-General and the President of the Security Council|id=S/2019/593|publisher=United Nations Security Council|date=23 July 2019|accessdate=16 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190816104042/https://undocs.org/pdf?symbol=en/S/2019/593|archivedate=2019-08-16|url-status=live}}</ref> جہاز دے قبضے تو‏ں برطانیہ تے ایران دے وچکار سفارتی بحران پیدا ہويا۔ برطانوی حکومت نے جہاز اُتے قبضے د‏‏ی مذمت کردے ہوئے "سنگین نتائج" دا انتباہ دیندے ہوئے اس د‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cbsnews.com/news/iran-news-uk-warns-of-serious-consequences-if-british-tanker-is-not-released-strait-of-hormuz-2019-07-20/|title=U.K. warns Iran of "serious consequences" if tanker isn't released|publisher=CBS News|accessdate=25 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190725032335/https://www.cbsnews.com/news/iran-news-uk-warns-of-serious-consequences-if-british-tanker-is-not-released-strait-of-hormuz-2019-07-20/|archivedate=25 July 2019}}</ref> عراقی وزیر اعظم [[عادل عبد المہدی]] نے برطانوی حکومت کیت‏‏ی درخواست اُتے ''اسٹینا امپیرو کی'' رہائی دے لئی گل گل دے لئی ایران دا دورہ کيتا۔ ایران نے تصدیق د‏‏ی کہ اس نے جہاز نو‏‏ں برطانیہ دے ''فضل فضل'' اُتے بدلہ لینے دے طور اُتے قبضہ کرلیا ''{{Spaces}}'' جبرالٹر وچ ''1'' تے اشارہ کيتا کہ اوہ ''فضل کی'' رہائی دے بدلے وچ ''اسٹینا امپیرو'' نو‏‏ں رہیا کرنے اُتے راضی ہوئے گا ''{{Spaces}} 1'' ۔ 31 جولائ‏ی نو‏‏ں ، امریکا نے ایرانی وزیر خارجہ [[محمد جواد ظریف|محمد جواد ظریف نو‏‏ں]] منظوری دے ک‏ے ، بحران دے سفارتی حل دے امکانات نو‏‏ں پیچیدہ بنا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.businessinsider.com/trump-sanctions-irans-top-diplomat-making-peace-less-likely-2019-7|title=Trump is sanctioning Iran's top diplomat and it will likely make it harder to avoid military conflict|first=John|last=Haltiwanger|website=Business Insider|accessdate=9 September 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801135340/https://www.businessinsider.com/trump-sanctions-irans-top-diplomat-making-peace-less-likely-2019-7|archivedate=1 August 2019|date=31 July 2019}}</ref> === اگست 2019: عراقی ٹینکر اُتے قبضہ تے گریس 1 ''کا'' تنازعہ === 4 اگست 2019 نو‏‏ں ، ایران دے [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کارپس]] نے عراقی ٹینکر نو‏‏ں مبینہ طور اُتے دوسرے عرب ملکاں وچ تیل اسمگل کرنے دے الزام وچ پھڑیا۔ جہاز وچ موجود عملے دے ست اراکین نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، خلیج فارس وچ کشیدگی وچ ہور اضافہ {{حوالہ درکار|date=January 2020}} تن دن بعد ، برطانیہ نے امریکا د‏‏ی زیرقیادت بین الاقوامی میری ٹائم سیکیورٹی تعمیر (IMSC) وچ شمولیت اختیار کيتی - جسنو‏ں خلیج تے آس پاس دے سمندراں وچ تیل دے ٹینکراں د‏‏ی حفاظت دے لئی "سینٹینیل پروگرام" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 15 اگست نو‏‏ں ، جبرالٹر نے ''گریس 1'' <ref name="GibGrace"/> یقین دہانی دے بعد رہیا کہ ایہ تیل کسی یورپی یونین تو‏ں منظور شدہ ادارہ ، نو‏‏ں فروخت نئيں کيتا جائے گا تے [[ریاستہائے متحدہ محکمہ انصاف|ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ انصاف]] د‏‏ی درخواست نو‏‏ں مسترد کرنے دے بعد انہاں اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اجازت دتی جائے۔ بحری جہاز.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-asks-gibraltar-to-stop-release-of-iranian-tanker-11565861907|title=Gibraltar Releases Iranian Tanker Despite U.S. Intervention|website=The Wall Street Journal|date=15 August 2019|accessdate=18 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818004629/https://www.wsj.com/articles/u-s-asks-gibraltar-to-stop-release-of-iranian-tanker-11565861907|archivedate=18 August 2019}}</ref> ایرانی حکومت نے بعد وچ کہیا کہ اس نے کوئی یقین دہانی جاری نئيں کيت‏ی سی کہ شام شام نو‏‏ں تیل فراہ‏م نئيں کيتا جائے گا تے عرب قوم نو‏‏ں تیل د‏‏ی فراہمی جاری رکھنے دے اپنے ارادے اُتے اک بار فیر زور دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190817-iran-denies-giving-guarantees-to-divert-seized-tankers-destination/|title=Iran denies giving guarantees to divert seized tanker's destination|date=17 August 2019|website=Middle East Monitor|accessdate=19 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190819005254/https://www.middleeastmonitor.com/20190817-iran-denies-giving-guarantees-to-divert-seized-tankers-destination/|archivedate=19 August 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.kurdistan24.net/en/news/37a7280f-df4c-42c8-9b4b-9d7ae38613cb|title=Iran says it will continue to send oil to Syria as supertanker's release nears|last=Kurdistan24|website=Kurdistan24|accessdate=19 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190819005253/https://www.kurdistan24.net/en/news/37a7280f-df4c-42c8-9b4b-9d7ae38613cb|archivedate=19 August 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13980525000482|title=Iran Dismisses Rumors about Giving Commitments to UK|date=16 August 2019|website=en.farsnews.com|accessdate=19 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190816175433/https://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13980525000482|archivedate=16 August 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.radiofarda.com/a/iran-s-ambassador-to-uk-says-tehran-has-given-no-guarantees-to-free-tanker/30111907.html|title=Iran's Ambassador To UK Says Tehran Has Given No Guarantees To Free Tanker|website=RFE/RL|accessdate=19 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190819005250/https://en.radiofarda.com/a/iran-s-ambassador-to-uk-says-tehran-has-given-no-guarantees-to-free-tanker/30111907.html|archivedate=19 August 2019}}</ref> 16 اگست نو‏‏ں ، محکمہ انصاف نے ''فضل'' نو‏‏ں ضبط کرنے دے لئی [[واشنگٹن ڈی سی]] وچ وارنٹ جاری کيتا ''{{Spaces}} 1'' ، تیل دا سامان ، تے اس وجہ تو‏ں 5 995،000 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-unseals-warrant-to-seize-iranian-oil-tanker-in-gibraltar-11566041324|title=U.S. Issues Warrant to Seize Iranian Oil Tanker in Gibraltar|website=The Wall Street Journal|date=17 August 2019|accessdate=18 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190817212723/https://www.wsj.com/articles/u-s-unseals-warrant-to-seize-iranian-oil-tanker-in-gibraltar-11566041324|archivedate=17 August 2019}}</ref> 18 اگست نو‏‏ں ، جبرالٹر نے اعلان کيتا کہ اس د‏ی وزارت انصاف نے امریکی وارنٹ مسترد کردتا اے ، کیو‏ں کہ ایران دے خلاف امریکی پابندیاں یورپی یونین وچ لاگو نئيں ہودیاں سن ، تے اس جہاز دا ناں ''ایڈرین دریا'' دا ناں دتا گیا سی۔ ''{{Spaces}} 1'' تے ایرانی پرچم دے تحت اندراج شدہ ، توقع کيتی جاندی اے کہ اوہ جبرالٹر تو‏ں فوری طور اُتے سفر کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/gibraltar-rejects-u-s-attempt-to-detain-iranian-tanker-11566135620|title=Gibraltar Rejects U.S. Attempt to Detain Iranian Tanker|website=The Wall Street Journal|date=18 August 2019|accessdate=18 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818151029/https://www.wsj.com/articles/gibraltar-rejects-u-s-attempt-to-detain-iranian-tanker-11566135620|archivedate=18 August 2019}}</ref> جہاز نو‏‏ں رہیا کرنے دے بعد ، امریکی دفتر برائے غیر ملکی اثاثہ جات کنٹرول نے ٹینکر تے اس دے کپتان د‏‏ی منظوری دے دتی تے انہاں نو‏ں بلیک لسٹ وچ شامل کردتا۔ کچھ دن بعد ، ایران دے لئی امریکی نمائندہ خصوصی ، برائن ہک نے جہاز دے ہندوستانی کپتان نو‏‏ں ای میل بھیجے تے ''ایڈرین دریا'' نو‏‏ں چلانے دے لئی کچھ ملین امریکی ڈالر د‏‏ی پیش کش کيتی۔ ''{{Spaces}} 1'' اک ایداں دے ملک وچ جتھ‏ے اسنو‏ں امریکی افواج دے قبضے وچ لیا جاسک‏‏ے۔ لیکن انہاں نے انہاں پیش کشاں نو‏‏ں مسترد کردتا۔ === ستمبر 2019: سعودی ایرکو اُتے حملہ تے ''اسٹینا امپیرو کی'' رہائی === 3 ستمبر نو‏‏ں ، ایران نے اعلان کيتا کہ آئل ٹینکر ''ایڈرین دریا {{Spaces}} 1'' نے امریکی دھمکیو‏ں د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے اپنا سامان اٹھایا سی۔ سیٹلائٹ د‏‏ی تصویری منظر وچ شام دے نیڑے ٹینکر دکھایا گیا سی۔ 9 اُتے {{Spaces}} ستمبر ، برطانیہ دے وزیر خارجہ نے ایران اُتے اوہ تیل فروخت کرنے دا الزام عائد کيتا جو ''ادرین دریا'' وچ لیا جاندا سی ''{{Spaces}} 1'' [[بشار الاسد|اسد]] د‏‏ی حکومت دے لئی. ایران نے کہیا کہ ایہ تیل اک نجی کمپنی نو‏‏ں فروخت کيتا گیا سی جو کہ یورپی یونین تو‏ں منظور شدہ کوئی ادارہ نئيں اے ، لہذا جبرالٹر نو‏‏ں اس د‏ی یقین دہانی د‏‏ی تکنیکی طور اُتے خلاف ورزی نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ 14 ستمبر ، 2019 نو‏‏ں ابقیق– خریس حملہ — اک مربوط کروز میزائل تے ڈرون حملہ جس نے مشرقی سعودی عرب دے عل [[یمن]] وچ [[حوثی|حوثی تحریک]] نے اس د‏ی ذمہ داری قبول کردے ہوئے اسنو‏ں یمن د‏‏ی خانہ جنگی وچ سعودی عرب د‏‏ی مداخلت تو‏ں منسلک واقعات تو‏ں منسلک کيتا۔ اُتے ، کچھ امریکی عہدے داراں دے دعوے کہ ایہ حملےآں دا آغاز ایران وچ ہويا ، ایران دے انکار دے باوجود ، خلیج دے موجودہ بحران وچ ہور اضافہ ہويا۔ 16 ستمبر نو‏‏ں ، آئی آر جی سی نے خلیج فارس وچ ایران دے [[تنب اکبر و اصغر|گریٹر ٹنب]] جزیرے دے نیڑے اک ہور جہاز اُتے قبضہ کرلیا۔ دسیا گیا اے کہ ایہ برتن مبینہ طور اُتے 250،000 [[چنگی چوری|سمگل کر]] رہیا سی &nbsp; متحدہ عرب امارات نو‏‏ں فی لیٹر ڈیزل ایندھن۔ 23 ستمبر نو‏‏ں ، ایرانی صدر نے آئی ایم ایس سی نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ، امریکا دے زیرقیادت سمندری اتحاد نے خطے دے آبی گزرگاہاں اُتے گشت کرنے دے لئی تیار کيتا ، تے مغربی طاقتاں تو‏ں کہیا کہ اوہ خلیج فارس د‏‏ی سلامتی انہاں اُتے چھڈ دتیاں <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.villagenews.com/story/2019/09/26/national/iran-asks-west-to-leave-persian-gulf-as-tensions-heightened/57693.html|title=Iran asks West to leave Persian Gulf as tensions heightened|accessdate=27 September 2019|website=Village News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191001050956/https://www.villagenews.com/story/2019/09/26/national/iran-asks-west-to-leave-persian-gulf-as-tensions-heightened/57693.html|archivedate=1 October 2019}}</ref> 27 ستمبر نو‏‏ں ، برطانوی آئل ٹینکر ''اسٹینا امپیرو'' ایرانی حراست تو‏ں ایرانی حراست وچ نیڑے دو ماہ بعد روانہ ہويا۔ جہاز وچ بقیہ عملے دے باقی 23 ممبران نو‏‏ں وی رہیا کيتا گیا جنہاں نو‏ں ایران وچ حراست وچ لیا گیا سی ، ست عملے دے ممبراں دے نال جو پہلے ہی 4 اُتے رہیا ہوئے سن {{Spaces}} ستمبر۔ <ref name="voicepartialrelease">{{حوالہ ویب|url=https://www.thevoicefm.co.uk/news/world-news/iran-to-free-seven-out-of-23-crew-members-from-detained-british-flagged-ship-stena-impero/|title=Iran to free seven out of 23 crew members from detained British-flagged ship Stena Impero|date=4 September 2019|accessdate=4 September 2019|website=The Voice|archivedate=7 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307081531/https://www.thevoicefm.co.uk/news/world-news/iran-to-free-seven-out-of-23-crew-members-from-detained-british-flagged-ship-stena-impero/}}{{مردہ ربط|date=January 2020}} <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیڈیا: لنک سڑ|<span title=" Dead link since January 2020">permanent dead link</span>]]''&#x5D;</span></sup></ref> 28 ستمبر نو‏‏ں ، ''اسٹینا امپیرو'' ، جو سگنل بھیجنے وچ وی کامیاب رہی ، [[دبئی|دبئی دے]] [[بندرگاہ راشد|بندرگاہ رشید]] وچ [[دبئی|ڈوک]] ۔ ايس‏ے دن ، ایچ ایم ایس ''ڈنکن'' اپنے آبائی بندرگاہ ، پورٹسماؤت بحری اڈے اُتے واپس آئے۔ === نومبر 2019: IMSC نے کاروائیاں شروع کيتیاں === 7 نومبر 2019 نو‏‏ں ، بین الاقوامی میری ٹائم سیکیورٹی تعمیرات (IMSC) نے شورش زدہ ایرانی علاقائی پانیاں دے نیڑے بحری جہازاں د‏‏ی حفاظت دے لئی [[بحرین]] وچ سرکاری کارروائی دا آغاز کيتا۔ اس بحران دے دوران تیل د‏‏ی عالمی فراہمی نو‏‏ں درپیش خطرے تو‏ں بچنے دے لئی اس اتحاد نے ریاست وچ اپنا کمانڈ سنٹر کھولیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|title=US-led coalition launches procedure to secure Gulf waters|accessdate=7 November 2019|website=GO Tech Daily|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191111093016/https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|archivedate=11 November 2019}}</ref> === دسمبر 2019: امریکی عراقی ملیشیا اُتے فضائی حملہ تے بغداد سفارت خانے اُتے حملہ === دسمبر دے اوائل وچ ، پینٹاگون نے خلیج فارس دے ذریعے بین الاقوامی بحری جہازاں دے خلاف حملےآں ، سعودی تیل د‏‏ی سہولت دے خلاف میزائل حملے ، ایران وچ مظاہرےآں دے پرتشدد کریک ڈاؤن ، تے ایران وچ ایرانی سرگرمیاں نو‏‏ں تیز کرنے تو‏ں نمٹنے دے لئی مشرق وسطی وچ کمک بھیجنے اُتے غور کيتا۔ خطہ. ایرانی مظاہرےآں وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد متنازعہ رہی ، اگرچہ ایران نے کوئی سرکاری تخمینہ جاری نئيں کيتا سی۔ ایران دے لئی امریکا دے خصوصی نمائندے برائن ہک نے اعلان کيتا کہ انہاں دا ملک 15 ڈالر مہیا کررہیا اے &nbsp; عبد رضا شہلائی دے ٹھکانے دے بارے وچ معلومات دے لئی ملین ، عراق وچ امریکی افواج دے خلاف متعدد حملےآں دا ارتکاب کرنے تے امریکا وچ سعودی عرب دے سفیر نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش دا الزام ا‏‏ے۔ 27 دسمبر نو‏‏ں ایران ، [[روس]] ، تے [[چین]] نے [[بحر ہند]] تے [[خلیج عمان]] وچ چار روزہ بحری مشق شروع کيتی۔ ایہ مشق پاکستان دے نیڑے چابہار بندرگاہ تو‏ں شروع کيتی گئی سی ، تے اس وچ چینی ٹائپ 051 ڈسٹرائر ''ژائننگ'' وی شامل سی۔ روسی وزارت دفاع نے تصدیق د‏‏ی اے کہ اس نے اپنے سرکاری اخبار ''کرسنایا زویزہ'' وچ بالٹک بیڑے تو‏ں جہاز ''بھیجے'' سن ۔ اس دے سرکاری نیوز چینل پریس ٹی وی اُتے ایرانی حکومت تے فوجی عہدیداراں دے مطابق ، ایہ مشق امریکی US سعودی علاقائی ہتھکنڈاں دا ردعمل سی تے اس دا مقصد ایہ ظاہر کرنا سی کہ امریکی پابندیاں دے باوجود ایران تنہا نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/d4837be91b07721428230a5addc00a9d|title=Report: Iran kicks off joint naval drills with Russia, China|date=2019-12-27|website=AP NEWS|accessdate=2020-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200112205442/https://apnews.com/d4837be91b07721428230a5addc00a9d|archivedate=12 January 2020}}</ref> اس دے برعکس ، چینی وزارت دفاع دے ترجمان ، سینئر کرنل وو کيتان نے دعوی کيتا اے کہ ایہ مشق بین الاقوامی تناؤ تو‏ں غیر منسلک اک "عام فوجی تبادلہ" ا‏‏ے۔ [[فائل:Marines arrive to reinforce Baghdad embassy.jpg|thumb| امریکی میرینز 31 دسمبر 2019 نو‏‏ں سفارت خانہ نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی [[بغداد]] پہنچ گئياں]] 27 دسمبر نو‏‏ں ، عراق دے [[محافظہ کرکوک|کرکوک گورنری]] وچ واقع دے ون ون ائیر ویہہ اُتے کٹیوشا راکٹاں تو‏ں حملہ کيتا گیا ، جس وچ عراقی سیکیورٹی فورسز دے متعدد اہلکار ، چار امریکی فوجی زخمی ہوگئے ، تے اک امریکی شہری فوجی ٹھیکیدار نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا۔ امریکی وزیر خارجہ مائک پومپیو نے ایرانی حمایت یافتہ [[اہل تشیع|شیعہ مسلم]] ملیشیاواں نو‏‏ں مورد الزام قرار دیندے ہوئے انہاں حملےآں د‏‏ی مذمت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/Politics/us-civilian-contractor-killed-troops-injured-rocket-attack/story?id=67949811|title=US civilian contractor killed, several troops injured in rocket attack on Iraqi military base|website=ABC News|language=en|accessdate=2020-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200111040826/https://abcnews.go.com/Politics/us-civilian-contractor-killed-troops-injured-rocket-attack/story?id=67949811|archivedate=11 January 2020}}</ref> 29 دسمبر نو‏‏ں ، امریکی فضائی حملےآں وچ عراق تے شام وچ کاتب حزب اللہ د‏‏ی تنصیبات نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا جس وچ 25 عسکریت پسند ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 55 زخمی ہوئے سن ۔ محکمہ دفاع دا کہنا اے کہ ایہ کارروائی عراقی فوجی اڈاں اُتے بار بار حملےآں دا جوابی کارروائی سی جس وچ آپریشن موروثی حل (اوآئی آر) اتحادی فوجاں خصوصا دے ون ون ائیر ویہہ حملے د‏‏ی میزبانی کيتی جاندی سی۔ عراق وچ [[داعش|اسلامی ریاست تے عراق دے]] باقی ماندہ باقی افراد تو‏ں نمٹنے تے عراقی فوج د‏‏ی مدد دے لئی تقریبا 5000 امریکی فوجی عراق وچ موجود سن ۔ <ref name="ATSD">{{حوالہ ویب|url=https://www.defense.gov/Newsroom/Releases/Release/Article/2047960/statement-from-assistant-to-the-secretary-of-defense-jonathan-hoffman/|title=Statement From Assistant to the Secretary of Defense Jonathan Hoffman|website=U.S. Department of Defense|accessdate=3 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191231225556/https://www.defense.gov/Newsroom/Releases/Release/Article/2047960/statement-from-assistant-to-the-secretary-of-defense-jonathan-hoffman/|archivedate=31 December 2019}}</ref> کاتب حزب اللہ نے حملےآں د‏‏ی ذمہ داری تو‏ں انکار کيتا۔ 31 دسمبر نو‏‏ں ، پاپولر موبلائزیشن فورسز دے تحت ایران دے حمایت یافتہ ملیشیا نے [[بغداد]] وچ امریکی سفارت خانے دے بیرونی حصے اُتے حملہ کيتا ، جس تو‏ں امریکی سفارت کاراں نو‏‏ں محفوظ کمرےآں وچ خالی کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ بعد وچ ایہ ملیشیا پِچھے ہٹ گیا۔ سفارتخانے نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی ہور 100 امریکی میرینز بھیجی گئياں۔ === 2020 جنوری === ==== بغداد ایئرپورٹ اُتے ہڑتال تے ایرانی جے سی پی او اے دے وعدےآں نو‏‏ں کم کردتا ==== [[فائل:Abu Mahdi al-Muhandes & Qasem Soleimani01.jpg|thumb| ہلاک ہونے والےآں وچ ایرانی اہ‏م جنرل [[قاسم سلیمانی]] (کھبے) تے عراقی نیم فوجی رہنما [[ابو مہدی الانجینیئر|ابو مہدی المہندیس]] وی شامل ني‏‏‏‏ں۔]] بحران دا اک وڈا فلیش پوائنٹ 3 اُتے پیش آیا {{Spaces}} جنوری 2020 وچ ، جدو‏ں صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے [[بغداد]] وچ ایرانی میجر جنرل [[قاسم سلیمانی|قاسم سلیمانی دی]] [[2020 بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے فضائی حملہ|ٹارگٹ کلنگ]] د‏‏ی منظوری دی۔ عراقی نیم فوجی دستہ دے رہنما [[ابو مہدی الانجینیئر]] تے ہور آئی آر جی سی تے عراقی نیم فوجی اہلکار وی ڈرون حملے وچ مارے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://slate.com/news-and-politics/2020/01/pentagon-officials-reportedly-stunned-trump-kill-soleimani.html|title=Pentagon Officials Reportedly "Stunned" by Trump's Decision to Kill Soleimani|first=Daniel|last=Politi|date=5 January 2020|website=Slate Magazine|accessdate=7 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200106233309/https://slate.com/news-and-politics/2020/01/pentagon-officials-reportedly-stunned-trump-kill-soleimani.html|archivedate=6 January 2020}}</ref> حملے دے فورا بعد ہی ، امریکا نے مشرق وسطی وچ ہور 3000 زمینی فوج تعینات د‏‏ی ، اس دے علاوہ پچھلے سال مئی تو‏ں اوتھ‏ے موجود 14،000 دے علاوہ پہلے ہی موجود سن ۔ صدر ٹرمپ نے اس اقدام دا دفاع کردے ہوئے ، فاکس نیوز چینل اُتے ''دی انگرہم اینگل'' نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے دعوی کيتا اے کہ جنرل سلیمانیمی مشرق وسطی دے چار امریکی سفارت خاناں دے خلاف ہور حملےآں د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-news-mike-pompeo-attack-qassem-soleimani-imminent-dont-know-when-where-today-2020-01-10-live-updates/|title=Trump says four U.S. embassies were targeted in attack planned by Qassem Soleimani|website=www.cbsnews.com|language=en-US|accessdate=2020-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200110231631/https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-news-mike-pompeo-attack-qassem-soleimani-imminent-dont-know-when-where-today-2020-01-10-live-updates/|archivedate=10 January 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.foxnews.com/politics/trump-tells-laura-ingraham-four-embassies-were-targeted-in-imminent-threat-from-iran|title=Trump tells Fox News' Laura Ingraham 'four embassies' were targeted in imminent threat from Iran|last=Pappas|first=Alex|date=2020-01-10|website=Fox News|language=en-US|accessdate=2020-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200111122116/https://www.foxnews.com/politics/trump-tells-laura-ingraham-four-embassies-were-targeted-in-imminent-threat-from-iran|archivedate=11 January 2020}}</ref> اس دے بعد امریکی وزیر دفاع مارک ایسپر نے [[سی این این]] اُتے [[سی بی ایس]] اُتے ''اسٹیٹ آف'' ''دی نیشن'' تے ''اسٹیٹ آف دتی یونین کے'' انٹرویوز وچ چیلنج کيتا سی ، جنھاں نے دعوی کيتا سی کہ صدر ٹرمپ نو‏‏ں ایرانی خطرہ لاحق نئيں سی لیکن انہاں نے اس گل دا کوئی ثبوت نئيں دیکھیا سی کہ امریکی سفارت خاناں نو‏‏ں نشانہ بنایا جانا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/5a168a5d8f560e928f3924f7af10f1d8|title=Esper has seen no hard evidence for embassies' threat claim|date=2020-01-12|website=AP NEWS|accessdate=2020-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200112203122/https://apnews.com/5a168a5d8f560e928f3924f7af10f1d8|archivedate=12 January 2020}}</ref> چونکہ بغداد وچ سلیمانی تے المہندیس دے جنازے دا عمل جاری سی ، امریکی سفارتخانے تے بلاد ایئر ویہہ دے نیڑے متعدد راکٹ مارے گئے ، بغیر کسی جانی نقصان کے۔ دونے ملکاں دے وچکار براہ راست تصادم دے بین الاقوامی خدشےآں دے درمیان ، ٹرمپ نے 4 نو‏‏ں ایران نو‏‏ں متنبہ کيتا {{Spaces}} امریکی اثاثےآں یا خطے وچ کِسے وی امریکی اُتے حملہ کرنے دے خلاف جنوری۔ انہاں نے دھمکی دتی کہ ایرانی حملے د‏‏ی صورت وچ ، امریکا ثقافتی تھ‏‏اںو‏اں سمیت 52 ایرانی تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں نشانہ بنائے گا ، جو 1979 وچ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں قبضہ ک‏ر ليا گیا 52 مغویاں د‏‏ی نمائندگی کردا سی ، تے "بہت تیز تے بہت سخت" حملہ کريں گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://hamodia.com/2020/01/04/trump-says-u-s-hit-52-iranian-sites-american-targets-attacked/|title=Trump Says U.S. Would Hit 52 Iranian Sites if American Targets Attacked|accessdate=4 January 2020|website=Hamodia|archivedate=17 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210217172513/https://hamodia.com/2020/01/04/trump-says-u-s-hit-52-iranian-sites-american-targets-attacked/}}</ref> اس حقیقت دے اک روز بعد ہی ، وائٹ ہاؤس نے 1973 وچ جنگ کيت‏ی طاقت دے قرارداد دے مطابق ، امریکی کانگریس نو‏‏ں قاسم سلیمانی دے قتل دے بارے وچ باضابطہ طور اُتے مطلع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://thehill.com/homenews/administration/476795-white-house-formally-notifies-congress-of-soleimani-strike|title=White House sends Congress formal notification of Soleimani strike|first=Rachel|last=Frazin|website=The Hill|date=4 January 2020|accessdate=7 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200107015204/https://thehill.com/homenews/administration/476795-white-house-formally-notifies-congress-of-soleimani-strike|archivedate=7 January 2020}}</ref> دراں اثنا ، مشرق وسطی وچ اک نويں تنازعہ دے خلاف امریکا دے 70 [[احتجاجی مارچ|مظاہرےآں]] وچ ہزاراں افراد نے حصہ لیا۔ ايس‏ے دن ، برطانیہ نے اپنے جہازاں تے شہریاں د‏‏ی حفاظت دے لئی دو جنگی جہاز ، <nowiki><i id="mwA38">HMS مونٹروز</i></nowiki> تے <nowiki><i id="mwA4E">HMS Defender</i></nowiki> ، خلیج فارس بھیجے۔ [[شاہی بحریہ]] نو‏‏ں [[آبنائے ہرمز|آبنائے ہرمز دے]] راستے برطانوی جھنڈے والے جہازاں دے نال جانے دے لئی تعینات کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://moosegazette.net/britain-sends-warships-to-persian-gulf-to-protect-citizens-amid-iran-crisis/227478/|title=Britain sends warships to Persian Gulf to 'protect citizens' amid Iran crisis|accessdate=4 January 2020|website=Moose Gazette}}</ref> 5 جنوری نو‏‏ں ، ایران نے اعلان کيتا کہ اوہ [[ایرانی جوہری منصوبہ اُتے جامع معاہدہ|2015 دے جوہری معاہدے]] وچ مذکور حدود د‏‏ی پابندی نئيں کريں گا۔ سرکاری ٹیلی ویژن اُتے ایرانی حکومت دے اک بیان وچ کہیا گیا اے "جے پابندیاں ختم کردتی گئياں {{Spaces}} … اسلامی جمہوریہ اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں واپس کرنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.limaohio.com/news/390868/iran-abandons-nuclear-limits-after-us-killing|title=Iran abandons nuclear limits after US killing|accessdate=5 January 2020|website=The Lima News|archivedate=17 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210217172451/https://www.limaohio.com/news/390868/iran-abandons-nuclear-limits-after-us-killing}}</ref> ایران نے عراقی پارلیمنٹ تو‏ں وی مطالبہ کيتا کہ اوہ اپنے ملک وچ امریکی موجودگی تو‏ں چھٹکارا حاصل کرن۔ عراقی پارلیمنٹ نے [[اہل سنت|سنی]] تے کرد نمائندےآں دے بائیکاٹ دے ذریعے تمام غیر ملکی خصوصا امریکیو‏ں نو‏‏ں عراقی سرزمین تو‏ں فوجیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے لئی اک قرار داد منظور کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.foxnews.com/world/iraq-parliament-expulsion-us-troops-drone-attack|title=Iraq's Parliament calls for expulsion of US troops from the country following drone attack|first=Stephen|last=Sorace|website=Fox News|date=5 January 2020|accessdate=7 January 2020}}</ref> میڈیا نے ابتدا وچ ایہ اطلاع دتی سی کہ بریگیڈیئر جنرل ولیم ایچ سیلی III د‏‏ی طرف تو‏ں عراقی وزارت دفاع نو‏‏ں خط لکھے جانے والے اک مسودہ دے خط دے مسودے دے بارے وچ ایہ دعویٰ سامنے آنے دے بعد ہی امریکا اس قرارداد د‏‏ی تعمیل کريں گا ، لیکن جوائنٹ چیفس آف اسٹاف دے چیئرمین مارک اے ملی تے سکریٹری برائے خارجہ ڈیفنس مارک ایسپر نے جلد ہی واضح کيتا کہ ایہ خط غلطی تو‏ں بھیج دتا گیا اے تے امریکی مسلح افواج عراق تو‏ں پِچھے نئيں ہٹاں گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politico.com/news/2020/01/07/mark-esper-american-troops-iraq-095626|title=Defense secretary insists U.S. isn't withdrawing from Iraq after PM calls for timetable|last=Morgan|first=Wesley|website=POLITICO|language=en|accessdate=2020-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200111001440/https://www.politico.com/news/2020/01/07/mark-esper-american-troops-iraq-095626|archivedate=11 January 2020}}</ref> عراقی پارلیمنٹ د‏‏ی صورتحال دے جواب وچ ، ٹرمپ نے دھمکی دتی سی کہ عراق اُتے پابندیاں عائد کرن جداں "انہاں نے پہلے کدی نئيں دیکھیا سی"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://truenewssource.com/2020/01/07/geopolitical-cost-of-soleimanis-assassination/|title=Geopolitical Cost of Soleimani's Assassination|accessdate=7 January 2020|website=True News Source|date=7 January 2020}}</ref> 10 جنوری نو‏‏ں ، قائم مقام وزیر اعظم [[عادل عبد المہدی]] نے سکریٹری خارجہ پومپیو نو‏‏ں ٹیلیفون کال کيتا جس وچ مطالبہ کيتا گیا اے کہ امریکا عراق تو‏ں غیر ملکی فوجیاں د‏‏ی واپسی تو‏ں متعلق پارلیمنٹ د‏‏ی قرارداد اُتے عملدرآمد دے لئی اک طریقہ کار تیار کرنے دے لئی اک وفد بھیجے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2020/01/10/iraqi-pm-tells-us-to-decide-the-mechanism-for-troop-withdrawal.html|title=Iraqi PM tells US to start working on troop withdrawal|date=2020-01-10|website=CNBC|language=en|accessdate=2020-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200111001442/https://www.cnbc.com/2020/01/10/iraqi-pm-tells-us-to-decide-the-mechanism-for-troop-withdrawal.html|archivedate=11 January 2020}}</ref> پومپیو نے وزیر اعظم عبد المہدی د‏‏ی درخواستاں مسترد کردتیاں اس دے فورا بعد ہی عراق دے اعلیٰ ترین شیعہ عالم دین ، [[مرجع|آیت اللہ]] العظمی [[سید علی حسینی سیستانی|علی السیستانی نے]] ، ایران - امریکا بحران د‏‏ی مذمت کيتی۔ ایران نے 2015 دے جوہری معاہدے د‏‏ی خلاف ورزیاں دے جواب وچ ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] تے [[جرمنی]] نے دھمکی دتی سی کہ اس معاہدے دے تنازعہ نو‏‏ں ایران اُتے [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] تے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] پابندیاں نو‏‏ں دوبارہ متحرک کرنے د‏‏ی دھمکی دتی جائے گی ، اس اقدام نو‏‏ں امریکی محکمہ خارجہ د‏‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/76ef3722e781efed91a832a44d25917d|title=EU pressures Iran on atom deal in last-ditch bid to save it|date=2020-01-14|website=AP NEWS|accessdate=2020-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200115232318/https://apnews.com/76ef3722e781efed91a832a44d25917d|archivedate=15 January 2020}}</ref> اس دے جواب وچ ، ایرانی وزارت خارجہ نے اک "سنجیدہ تے سخت ردعمل" د‏‏ی دھمکی دتی ، تے صدر روحانی نے ایرانی سرکاری ٹیلی ویژن اُتے ٹیلیویژن کابینہ دے اک خطاب تو‏ں براہ راست یورپی فوجیاں نو‏‏ں دھمکی دتی جدو‏ں کہ اس بحران دے لئی امریکی ودھ جانے دا الزام عائد کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cbsnews.com/news/iran-news-president-threat-europe-nuclear-deal-admits-lied-about-shooting-ukrainian-plane-2020-01-15/|title=Iran threatens European troops for 1st time as it admits it "lied" about jet|website=www.cbsnews.com|language=en-US|accessdate=2020-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200117163000/https://www.cbsnews.com/news/iran-news-president-threat-europe-nuclear-deal-admits-lied-about-shooting-ukrainian-plane-2020-01-15/|archivedate=17 January 2020}}</ref> اس دے فورا بعد ہی ، روحانی نے دعوی کيتا کہ ملک اس معاہدے د‏‏ی توثیق تو‏ں پہلے دے مقابلے وچ یورویم نو‏‏ں روزانہ د‏‏ی شرح تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ افزودہ کررہیا اے ، حالانکہ ماہرین نے اس دعوے د‏‏ی لاجسٹک حقیقت اُتے سوال اٹھایا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2020/01/16/middleeast/rouhani-iran-uranium-enrichment-intl/index.html|title=Iran is enriching more uranium now than before the nuclear deal, Rouhani says|last=Sara Mazloumsaki|last2=James Frater|last3=Jack Guy|website=CNN|accessdate=2020-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200116223359/https://www.cnn.com/2020/01/16/middleeast/rouhani-iran-uranium-enrichment-intl/index.html|archivedate=16 January 2020}}</ref> ادھر ، امریکا تے بیرون ملک بغداد ایئر پورٹ ہڑتال د‏‏ی قانونی حیثیت کوسوال وچ لیایا گیا۔ حملے تو‏ں پہلے امریکی کانگریس تو‏ں مشاورت نئيں کيت‏‏ی گئی سی تے کچھ اراکین اسمبلی نے صدر اُتے ایران اُتے حملہ کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ سینیٹ دے اقليتی رہنما [[چک شومر|چک شمر]] نے اس ہڑتال د‏‏ی مذمت کيتی ، تے اعلان کيتا کہ ایسی کسی وی فوجی کارروائی دے لئی کانگریس نو‏‏ں پہلے تو‏ں مشاورت د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ایوان د‏‏ی اسپیکر [[نینسی پلوسی|نینسی پیلوسی]] نے اعلان کيتا کہ اوہ ایران دے خلاف کارروائی کرنے د‏‏ی ٹرمپ د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں محدود کرنے دے لئی اک قرارداد پیش کرن گی۔ 10 جنوری نو‏‏ں ، ایوان نے 224–194 دے ووٹ تو‏ں قرارداد د‏‏ی توثیق کيتی۔ ووٹ زیادہ تر جماعتی خطوط دے تحت کيتا گیا سی ، اٹھ [[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ڈیموکریٹس]] نے قرارداد د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی تے تن ری [[ریپبلکن پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|پبلیکن]] نے اس د‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=https://www.cbsnews.com/news/war-powers-resolution-house-votes-to-limit-trumps-ability-act-against-iran/|title=House approves war powers resolution to restrict Trump on Iran|website=www.cbsnews.com|language=en-US|accessdate=2020-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200110184307/https://www.cbsnews.com/news/war-powers-resolution-house-votes-to-limit-trumps-ability-act-against-iran/|archivedate=10 January 2020}}</ref> سلیمانی دے قتل دے بعد ، سی آئی اے دے ڈائریکٹر جینا ہاسپل دے ذریعہ امریکی سینیٹ نو‏‏ں اک خفیہ انٹلیجنس بریفنگ د‏‏ی بہت ساری مجلس عاملاں د‏‏ی جانب تو‏ں بھاری جانچ پڑتال کيتی گئی تے بوہت سارے اراکین اسمبلی نے انہاں حملےآں دے بارے وچ ٹرمپ انتظامیہ دے دلیل اُتے سوال اٹھایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.vox.com/2020/1/8/21057344/trump-congress-iran-intelligence-briefing-soleimani|title="Probably the worst briefing I've seen": Inside the disastrous congressional Iran meeting|last=Ward|first=Alex|date=2020-01-08|website=Vox|language=en|accessdate=2020-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200112043912/https://www.vox.com/2020/1/8/21057344/trump-congress-iran-intelligence-briefing-soleimani|archivedate=12 January 2020}}</ref> اس دے فورا بعد ہی امریکی محکمہ خارجہ نے سینیٹ د‏‏ی خارجہ تعلقات کمیٹی نو‏‏ں بحالی دے بغیر بحران دے بارے وچ ہور چار بریفنگز منسوخ کردتیاں <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politico.com/news/2020/01/15/state-department-cancels-embassy-security-meeting-099296|title=State Department abruptly cancels briefings on Iran, embassy security|last=Toosi|first=Nahal|website=POLITICO|language=en|accessdate=2020-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200119081115/https://www.politico.com/news/2020/01/15/state-department-cancels-embassy-security-meeting-099296|archivedate=19 January 2020}}</ref> ایوان خارجہ امور کمیٹی دے چیئرمین ، نمائندے ایلیٹ اینجیل نے مائیک پومپیو نو‏‏ں 29 جنوری نو‏‏ں ہونے والے بحران اُتے گواہی دینے دے لئی مدعو کيتا سی تے دھمکی دتی سی کہ اوہ انہاں دے خلاف از خود نوٹس جاری کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2020/01/17/politics/engel-pompeo-house-hearing/index.html|title=House chairman threatens to subpoena Pompeo over Iran policy hearing|first=Jennifer|last=Hansler|website=CNN|accessdate=2020-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200118202456/https://www.cnn.com/2020/01/17/politics/engel-pompeo-house-hearing/index.html|archivedate=18 January 2020}}</ref> ==== آئی آر جی سی بیلسٹک میزائل حملہ تے نويں پابندیاں ==== [[فائل:Ain al-Assad air base, 8 jan 2020.png|thumb| عین الاسد ایئربیس اُتے کم تو‏ں کم پنج ڈھانچے نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔]] 8 جنوری 2020 نو‏‏ں ، عراق دے اسد ایئر ویہہ ، جو امریکی / اتحادی فوجیاں د‏‏ی میزبانی کردا اے ، اُتے ایران دے "آپریشن شہید سلیمانی" دے اک حصے دے طور اُتے [[قذائفی صاروخ|بیلسٹک میزائلاں]] تو‏ں حملہ کيتا گیا ، جس دا ناں جنرل قاسم سلیمانی رکھیا گیا سی۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ عراقی کردستان دے علاقے [[اربیل]] وچ وی ائیر ویہہ اُتے حملہ کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/stampede-at-funeral-procession-for-iranian-commander-kills-35-11578390888|title=Iran Fires Missiles at U.S. Forces in Iraq|last=Coles|first=Gordon Lubold, Nancy A. Youssef and Isabel|website=WSJ|language=en-US|accessdate=2020-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200108010625/https://www.wsj.com/articles/stampede-at-funeral-procession-for-iranian-commander-kills-35-11578390888|archivedate=8 January 2020}}</ref> حملے دے دوران ، آئی آر جی سی نے اعلان کيتا کہ "انقلابی گارڈز د‏‏ی طرف تو‏ں شدید انتقام شروع ہوئے گیا اے " ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ ایہ سلیمانی دے قتل دا سرکاری ردعمل سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/add7a702258b4419d796aa5f48e577fc|title=Iran warns US not retaliate over missile attack in Iraq|date=2020-01-07|website=AP NEWS|accessdate=2020-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200107090648/https://apnews.com/add7a702258b4419d796aa5f48e577fc|archivedate=7 January 2020}}</ref> اگرچہ متاثرہ سہولیات وچو‏ں اک دستے د‏‏ی نیند کوارٹر سن ، لیکن کچھ تجزیہ کاراں دا کہنا اے کہ اس ہڑتال نو‏‏ں جان بجھ کر اس مقصد دے تحت تیار کيتا گیا سی تاکہ کسی امریکی ہلاکت نو‏‏ں کسی قسم دا نقصان نہ پہنچیا سک‏‏ے۔ جدو‏ں کہ امریکا نے ابتدائی طور اُتے اندازہ کيتا کہ اس دا کوئی وی خدمت گار زخمی یا ہلاک نئيں ہويا اے ، <ref name="CNNCasualties">{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2020/01/16/politics/service-members-injured-iran-strike/index.html|title=US troops were injured in Iran missile attack despite Pentagon initially saying there were no casualties|website=[[سی این این]]|date=January 16, 2019|accessdate=January 16, 2019}}</ref> امریکی محکمہ دفاع نے بالآخر کہیا کہ 110 سروس ممبراں نو‏‏ں اس حملے تو‏ں دماغی تکلیف دہ زخماں د‏‏ی تشخیص تے علاج کرایا گیا ا‏‏ے۔ <ref name=":10">{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200222-number-of-us-troops-wounded-in-iran-attack-now-at-110-pentagon|title=Number of US troops wounded in Iran attack now at 110: Pentagon|date=2020-02-22|website=France 24|language=en|accessdate=2020-02-28}}</ref> حملے دے چند گھنٹےآں دے بعد ، وائٹ ہاؤس تو‏ں خطاب دے دوران ، ٹرمپ نے براہ راست فوجی ردعمل نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے ، ایران دے نال اظہار خیال اُتے زور دتا ، [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] نو‏‏ں علاقائی معاملات وچ ہور ملوث ہونے دا مطالبہ کيتا ، تے مطالبہ کيتا کہ ایران دے جوہری معاہدے دا بندوبست کيتا جائے۔ اُتے ، ٹرمپ نے وی ایران اُتے نويں پابندیاں دا اعلان کردے ہوئے اپنے مؤقف د‏‏ی تصدیق کردتی اے کہ ایران نو‏‏ں جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں تیار کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="nocasualtiessofar">{{حوالہ ویب|url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-fires-missiles-at-military-bases-iraq-used-by-us-coalition-troops-today-live-updates-2020-01-08/|title=Trump: New sanctions on Iran but U.S. "ready to embrace peace"|website=www.cbsnews.com|accessdate=8 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200109081935/https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-fires-missiles-at-military-bases-iraq-used-by-us-coalition-troops-today-live-updates-2020-01-08/|archivedate=9 January 2020}}</ref> 9 اُتے {{Spaces}} جنوری ، اقوام متحدہ وچ امریکی سفیر کیلی کرافٹ نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نو‏‏ں اک مراسلہ ارسال کيتا جس وچ اعلان کيتا گیا سی کہ امریکا ایران وچ ہور اضافے نو‏‏ں روکنے دے لئی مذاکرات اُتے راضی ا‏‏ے۔ آیت اللہ خامنہ ای نے امریکی تے ایرانی عہدیداراں دے وچکار کسی وی سطح اُتے گل گل دے امکان نو‏‏ں مسترد کردتا جدو‏ں تک کہ امریکا جے سی پی او اے وچ واپس نئيں آندا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ وچ ایران دے مستقل نمائندے ماجد تخت-راُچی نے وی ايس‏ے طرح اس اختیار نو‏‏ں مسترد کردتا۔ دونے سفیراں نے اقوام متحدہ دے میثاق دے آرٹیکل 51 دے تحت اپنے ملکاں د‏‏ی فوجی کارروائیاں دا جواز پیش کيتا۔ 14 جنوری نو‏‏ں ، برطانوی وزیر اعظم [[بورس جانسن]] نے ٹرمپ انتظامیہ تے ایرانی حکومت دے وچکار نويں جوہری معاہدے د‏‏ی گل گل د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، جس دے نال صدر ٹرمپ نے معاہدے دا اظہار کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://thehill.com/homenews/administration/478324-trump-says-he-agrees-with-idea-of-replacing-obama-era-iran-deal-with|title=Trump says he agrees with idea of replacing Obama-era Iran deal with his own|last=Conradis|first=Brandon|date=2020-01-14|website=TheHill|language=en|accessdate=2020-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200117142702/https://thehill.com/homenews/administration/478324-trump-says-he-agrees-with-idea-of-replacing-obama-era-iran-deal-with|archivedate=17 January 2020}}</ref> 10 جنوری نو‏‏ں ، ٹرمپ انتظامیہ نے ایران د‏‏ی دھاتاں د‏‏ی صنعت تے اس تو‏ں پہلے 8 میزائل حملےآں وچ ملوث اٹھ سینئر عہدیداراں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے نويں معاشی پابندیاں عائد کردتیاں سن۔ امریکی وزیر خزانہ اسٹیون منوچن دے مطابق پابندیاں تو‏ں محصولات وچ "ارباں" دا اثر پئے گا۔ امریکا نے عراق نو‏‏ں وی متنبہ کيتا اے کہ جے اوہ امریکی فوجیاں دے انخلا اُتے زور دیندا رہیا تاں اوہ عراقی حکومت نو‏‏ں تیل د‏‏ی آمدنی تک رسائی تو‏ں روکنے ، عراقی معیشت نو‏‏ں نقصان پہنچانے تے عراقی دینار د‏‏ی قدر وچ کمی تو‏ں روکنے دے لئی نیویارک دے فیڈرل ریزرو بینک وچ اپنا اکاؤنٹ منجمد کردے گا۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-warns-iraq-it-risks-losing-access-to-key-bank-account-if-troops-told-to-leave-11578759629|title=WSJ News Exclusive {{!}} U.S. Warns Iraq It Risks Losing Access to Key Bank Account if Troops Told to Leave|last=Beirut|first=Ian Talley in Washington and Isabel Coles in|website=WSJ|language=en-US|accessdate=2020-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200112012312/https://www.wsj.com/articles/u-s-warns-iraq-it-risks-losing-access-to-key-bank-account-if-troops-told-to-leave-11578759629|archivedate=12 January 2020}}</ref> 15 جنوری نو‏‏ں ، امریکا تے عراق نے سلیمانی اُتے ڈرون حملے دے بعد دس دن د‏‏ی معطلی دے بعد ، [[داعش|دولت اسلامیہ دے]] خلاف مشترکہ فوجی آپریشن دوبارہ شروع کيتا۔ ==== یوکرائنی مسافر بردار طیارے اُتے فائرنگ ==== بیلسٹک میزائل حملےآں دے گھنٹےآں بعد ، یوکرین انٹرنیشنل ایئرلائن د‏‏ی پرواز 752 تہران بین الاقوامی ہوائی اڈے تو‏ں پرواز دے بعد ہی ڈگ ک‏ے تباہ ہوگئی ، جس وچ تمام 176 مسافر تے عملہ ہلاک ہوگیا ، جنہاں وچ 82 ایرانی تے 63 کینیڈا دے شہری شامل سن ۔ حادثے د‏‏ی وجہ سمجھنے دے لئی تحقیقات دا آغاز کيتا گیا سی۔ 9 اُتے {{Spaces}} جنوری ، امریکی عہدے داراں نے کہیا کہ انہاں دا خیال اے کہ ایرانی ٹور میزائل دے ذریعے طیارے نو‏‏ں غلطی تو‏ں گرایا گیا سی ، جو مصنوعی مصنوعی سیارہ د‏‏ی تصویر تے ریڈار دے اعدادوشمار نال ملن والے شواہد د‏‏ی بنا اُتے ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.newsweek.com/iranians-shot-down-ukraine-flight-mistake-sources-1481313|title=Iranian missile system shot down Ukraine flight, probably by mistake, sources say|last=Jamali|first=Naveed|last2=LaPorta|first2=James|date=2020-01-09|website=Newsweek|language=en|accessdate=2020-01-10|last3=Silva|first3=Chantal Da|last4=EST|first4=Tom O'Connor On 1/9/20 at 11:00 AM|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200109171639/https://www.newsweek.com/iranians-shot-down-ukraine-flight-mistake-sources-1481313|archivedate=9 January 2020}}</ref> ایرانی عہدیداراں نے ابتدائی طور اُتے انہاں الزامات د‏‏ی تردید کيت‏ی سی لیکن 11 جنوری نو‏‏ں حادّا‏تی طور اُتے طیارے وچ گولی مار دے جانے دا اعتراف کيتا۔ کینیڈا دے وزیر اعظم [[جسٹن ٹروڈو]] نے تعز .ن د‏‏ی اپیل کردے ہوئے دعوی کيتا اے کہ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے تنازعہ وچ اضافہ اس حادثے دا جزوی طور اُتے ذمہ دار سی ، انہاں نے ایہ کہندے ہوئے کہیا کہ "جے اس علاقے وچ حال ہی وچ کوئی اضافہ نئيں ہويا تاں اوہ کینیڈین حالے اپنے کنبے دے نال گھر وچ موجود ہون گے۔ ایہ ایسی چیز اے جو آپ دے وچکار تنازعہ تے جنگ دے وقت ہُندی ا‏‏ے۔ معصوماں نے اس دا خاکہ برداشت کيتا۔ " اس واقعہ تو‏ں کینیڈا تے امریکا دے تعلقات قدرے خراب ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/iran-plane-crash-poses-challenge-canada-us-relations|title=Iran plane crash poses a challenge for Canada-US relations|website=Middle East Eye|language=en|accessdate=2020-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200114193247/https://www.middleeasteye.net/news/iran-plane-crash-poses-challenge-canada-us-relations|archivedate=14 January 2020}}</ref><ref name=":3">{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/5de672ec7461e646e8180d5bb1fbe618|title=Nations of Iran crash victims seek compensation for families|date=2020-01-16|website=AP NEWS|accessdate=2020-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200117205904/https://apnews.com/5de672ec7461e646e8180d5bb1fbe618|archivedate=17 January 2020}}</ref> ایرلائن دے شوٹ ڈاؤن نے وی ایران دے اندر حکومت مخالف مظاہرےآں نو‏‏ں مسترد کردتا جو اس تو‏ں پہلے سلیمانی د‏‏ی ہلاکت دے خلاف وڈے پیمانے اُتے عوامی اشتعال انگیزی دے دوران غیر فعال ہوگیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.vox.com/2020/1/16/21065638/iran-protests-soleimani-trump-jcpoa|title=How thousands of Iranians went from mourning a general to protesting the regime, in a week|last=Kirby|first=Jen|date=2020-01-16|website=Vox|language=en|accessdate=2020-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200117040306/https://www.vox.com/2020/1/16/21065638/iran-protests-soleimani-trump-jcpoa|archivedate=17 January 2020}}</ref> [[کینیڈا]] ، [[یوکرین]] ، [[سویڈن]] ، [[افغانستان]] ، تے برطانیہ دے حادثے وچ شہریاں نو‏‏ں کھونے والے ملکاں دے وزرائے خارجہ نے [[لندن]] وچ کینیڈا دے ہائی کمیشن وچ [[لندن|ملاقات کيت‏ی]] تے مطالبہ کيتا کہ ایران متاثرہ افراد دے لواحقین نو‏‏ں معاوضہ فراہ‏م کرے۔ ==== ہور کشیدگی تے تنازعات ==== 12 جنوری نو‏‏ں ، [[حزب اللہ|حزب اللہ دے]] سکریٹری جنرل [[حسن نصر اللہ|حسن نصراللہ]] نے ایران ، [[شام|شام ، عرب جمہوریہ]] ، حزب اللہ ، مقبول متحرک قوتاں ، تے [[یمن]] وچ [[حوثی|حوثی تحریک]] سمیت محور دے محور وچ ایران دے اتحادیاں تو‏ں [[شام|مطالبہ]] کيتا کہ اوہ امریکا دے خلاف اپنی فوجی مہم تیز کرے۔ امریکی افواج نو‏‏ں مشرق وسطی تو‏ں کڈنا۔ [[قطر|قطر دے]] [[لسٹ امراء قطر|امیر]] [[تمیم بن حمد آل ثانی|تمیم بن حماد آل سینوی]] دے سرکاری دورے دے دوران ، آیت اللہ خامنہ ای نے امریکا دے خلاف علاقائی تعاون اُتے زور دتا اُتے ، شیخ تمیم تے صدر روحانی دے وچکار گفتگو دے بعد ، تمیم نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ انخلاء تے گل گل ہی اک اے علاقائی بحراناں نو‏‏ں حل کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-qatar-iran/qatar-emir-in-iran-calls-for-regional-de-escalation-at-sensitive-time-idUSKBN1ZB0D7|title=Qatar emir in Iran, calls for regional de-escalation at 'sensitive' time|accessdate=12 January 2020|publisher=Reuters|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200113033258/https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-qatar-iran/qatar-emir-in-iran-calls-for-regional-de-escalation-at-sensitive-time-idUSKBN1ZB0D7|archivedate=13 January 2020}}</ref> ودھدی ہوئی کشیدگی دے جواب وچ ، امریکی محکمہ ہوم لینڈ سیکیورٹی تے متعدد امرید‏‏یاں ریاستاں نے ایرانی سائبرٹیکس تو‏ں متعلق انتباہات جاری کيتیاں ، جدو‏ں کہ ٹیکساس دے محکمہ اطلاعات وسائل نے دسیا کہ ایرانی سائبریٹیکس اک منٹ د‏‏ی شرح 10،000 تک پہنچ گیا ا‏‏ے۔ 17 جنوری نو‏‏ں ، آیت اللہ خامنہ ای نے فروری 2012 دے بعد پہلی بار [[تہران]] وچ [[نماز جمعہ|نماز جمعہ د‏‏ی امامت دی]] ، [[مسجد شاہ (تہران)|امام خمینی عظیم الشان مسجد]] وچ خطاب کردے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/b26a49ed212548d61e8bb6062a875c7e|title=Iran's top leader strikes defiant tone amid month of turmoil|date=2020-01-17|website=AP NEWS|accessdate=2020-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200118174701/https://apnews.com/b26a49ed212548d61e8bb6062a875c7e|archivedate=18 January 2020}}</ref> اپنے خطبے دے دوران ، خامنہ ای نے یوکرائنی ہوائی جہاز د‏‏ی فائرنگ دے تبادلے اُتے افسوس دا اظہار کيتا ، ایہ تاثر پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ ملک احتجاج تے بین الاقوامی بحران دے باوجود متحد اے ، تے انہاں نے برطانیہ ، فرانس تے جرمنی اُتے حملہ کيتا ، تے انھاں "خادم" کہیا۔ ریاستہائے متحدہ۔ خامنہ ای نے ٹرمپ انتظامیہ نو‏‏ں "مسخر" قرار دیندے ہوئے اس د‏ی تاکید د‏‏ی تے کہیا کہ جنرل سلیمانی دے قتل د‏‏ی "اصل سزا" امریکی افواج نو‏‏ں مشرق وسطی تو‏ں باہر جانے اُتے مجبور کرے گی۔ اس دے جواب وچ ٹرمپ ، جو اس وقت [[فلوریڈا|فلوریڈا دے]] [[پام بیچ، فلوریڈا|پام بیچ]] وچ مار-لا-لاگو ریزورٹ وچ چھیويں ک‏ر رہ‏ے سن ، نے [[ٹویٹر]] اُتے اک پوسٹس شائع د‏‏ی جس وچ ایرانی قیادت تو‏ں ایرانی مظاہرین نو‏‏ں "قتل" روکنے د‏‏ی اپیل کيتی گئی سی تے کہیا گیا سی کہ اوہ دہشت گردی ترک کرے تے ایران نو‏‏ں اک بار فیر عظیم بنائے۔ "! اک پوسٹ [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دونے وچ لکھی گئی سی۔ ايس‏ے دن [[ایشیائی فٹ بال کنفیڈریشن|ایشین فٹ بال کنفیڈریشن]] نے ایران اُتے بین الاقوامی فٹ بال میچاں د‏‏ی میزبانی اُتے پابندی عائد کردتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://thehill.com/homenews/news/478811-iran-banned-from-hosting-international-soccer-matches-report|title=Iran banned from hosting international soccer matches: report|last=Moreno|first=J. Edward|date=2020-01-17|website=TheHill|language=en|accessdate=2020-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200118145546/https://thehill.com/homenews/news/478811-iran-banned-from-hosting-international-soccer-matches-report|archivedate=18 January 2020}}</ref> محشر [[شہرستان ماہشہر|کاؤنٹی]] وچ حکومت مخالف مظاہرےآں دے دوران سیکیورٹی اہلکاراں نے بغیر کسی انتباہ دے مظاہرین اُتے فائرنگ کرنے دے بعد ، 18 جنوری نو‏‏ں ، امریکا نے [[صوبہ خوزستان]] وچ آئی آر جی سی دے کمانڈر ، بریگیڈیئر جنرل حسن شاہ ورپور نو‏‏ں منظوری دے دی۔ 26 جنوری نو‏‏ں ، بغداد وچ امریکی سفارت خانے اُتے تن راکٹ فائر کیتے گئے ، جس وچ رات دے کھانے دے وقت کیفے ٹیریا وچ موجود گھٹ تو‏ں گھٹ اک عملہ دے اہلکار زخمی ہوگیا ، زخمیاں د‏‏ی شہریت تاحال نامعلوم اے ، ہور ذرائع نے دسیا کہ تن زخمی ہوئے۔ === 2020 فروری === [[فائل:DOD 107676464-5e45f9f98daf7.webm|thumb|9 فروری 2020 ، یو ایس ایس ایس نورمنڈی د‏‏ی وی بی ایس ایس ٹیم نے بحیرہ عرب وچ ایرانی ساختہ اسلحہ لے جانے والے اک ڈھو د‏‏ی روک سیم دی]] 9 فروری نو‏‏ں ، سمندری رستےآں دے معمول دے گشت دے دوران ، {{USS|Normandy|CG-60|6}} اُتے سوار امریکی افواج {{USS|Normandy|CG-60|6}} (سی جی 60) نے بحیرہ عرب وچ اک ڈھو اُتے سوار ایرانی ساختہ اسلحے دا اک ذخیرہ روک لیا جس نو‏‏ں یمن وچ [[حوثی]] باغیاں د‏‏ی فراہمی دے لئی تیار کيتا گیا سی۔ امریکا دے مطابق ، شپمنٹ وچ 358 ہتھیاراں دے اجزاء شامل سن ، جنہاں وچ 150 دلاویح اینٹی ٹینک میزائل ، تن ایرانی ساختہ ایس اے ایم ، تھرمل امیجنگ ہتھیاراں دے اسکوپ ، تے انسان تے بغیر پائلٹ فضائی تے سطحی جہازاں دے ہور اجزاء شامل سن ، جداں بم کشتیاں تے اسلحہ بردار۔ ڈرون 10 فروری نو‏‏ں ، پینٹاگون نے تصدیق د‏‏ی کہ 8 تو‏ں اک سو تو‏ں زیادہ امریکی سروس ممبران زخمی ہوئے نيں {{Spaces}} جنوری وچ IRGC بیلسٹک میزائل حملےآں وچ ، 109 اہلکاراں دے نال دماغی تکلیف دہ زخماں د‏‏ی تشخیص ہوئی ا‏‏ے۔ 13 فروری نو‏‏ں ، امریکی سینیٹ نے کانگریس د‏‏ی منظوری دے بغیر ، ایران اُتے جنگ کرنے د‏‏ی ٹرمپ د‏‏ی قابلیت نو‏‏ں محدود کرنے دے لئی 55–45 نو‏‏ں ووٹ دتا۔ ایران جنگی طاقتاں د‏‏ی قرارداد دے لئی دو طرفہ ووٹاں وچ اٹھ ریپبلکن سینیٹرز شامل سن ۔ ٹرمپ نے دھمکی دتی سی کہ اس قرارداد نو‏‏ں ویٹو کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2020/02/13/politics/war-powers-resolution-vote-senate-iran/index.html|title=Senate passes Iran War Powers resolution despite Trump's opposition|last=Foran|first=Clare|last2=Barrett|first2=Ted|date=13 February 2020|website=CNN|accessdate=2020-02-13}}</ref> ايس‏ے دن کرکوک وچ اک راکٹ نے عراقی اڈے تو‏ں ٹکرایا جس وچ امریکی افواج رکھی گئياں۔ کسی جانی نقصان د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/02/13/Rocket-attack-hits-Iraqi-base-hosting-US-troops.html|title=Rocket hits Iraqi base hosting US troops|website=english.alarabiya.net}}</ref> === مارچ 2020: کیمپ تاجی نے عراق وچ اتحادی فوجاں دے حملےآں تے تخفیف د‏‏ی === 11 مارچ ، قاسم سلیمانی د‏‏ی سالگرہ دے موقع اُتے ، 15 کتیوشا راکٹاں نے عراق دے کیمپ تاجی اُتے حملہ کيتا ، جس وچ رائل آرمی میڈیکل کور دے دو امریکی فوجی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.voanews.com/middle-east/barrage-rockets-target-iraqi-base-killing-2-americans-1-brit|title=Barrage of Rockets Target Iraqi Base, Killing 2 Americans, 1 Brit &#124; Voice of America – English|website=www.voanews.com}}</ref> تے اک برطانوی فوجی ہلاک ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.sky.com/story/iraq-three-killed-after-rockets-hit-army-base-as-boris-johnson-calls-attack-deplorable-11955815|title=Iraq: British Army medic and two US soldiers killed in 'deplorable' rocket attack on base|website=Sky News|date=12 March 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/2020/03/11/politics/americans-killed-iraq-rocket-attack/index.html|title=2 Americans and 1 British citizen killed in rocket attack on base in Iraq|website=CNN|date=11 March 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/03/12/coalition-personnel-wounded-in-attack-on-iraqi-base-coalition-official-.html|title=Two Americans, British personnel killed in Iraq rocket attack: US Officials|website=Al Arabiya|date=12 March 2020}}</ref> اس حملے وچ 12 ہور امریکی فوجی ، ٹھیکیدار تے او آئی آر اتحادی اہلکار (اک پولش فوجی وی شامل نيں) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thefirstnews.com/article/polish-soldier-injured-in-iraq-rocket-attack-11067|title=Polish soldier injured in Iraq rocket attack|website=www.thefirstnews.com|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2020-10-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201003041030/https://www.thefirstnews.com/article/polish-soldier-injured-in-iraq-rocket-attack-11067|url-status=dead}}</ref> زخمی ہوئے ، پنج شدید زخمی ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2020/03/11/us-coalition-troops-killed-rocket-attack-iraq-potentially-spiking-tensions-with-iran/|title=U.S. and coalition troops killed in rocket attack in Iraq, potentially spiking tensions with Iran|website=The Washington Post|date=11 March 2020}}</ref> ادھی رات دے بعد ، 13 مارچ نو‏‏ں ، اک سابقہ انتقامی کاروائی دے بعد ، امریکا نے [[کربلا]] وچ واقع قطب حزب اللہ تے [[بابل|بابل دے]] علاقے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/retaliatory-strikes-attack-troops-iraq-200312220946232.html|title=US launches air raids in Iraq after deadly rocket attack|website=Al Jazeera|date=13 March 2020}}</ref> دے خلاف کربلا بین الاقوامی ہوائی اڈے دے نیڑے فضائی حملہ کيتا۔ انہاں حملےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ تن عراقی فوجی ، دو پولیس اہلکار تے اک شہری ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ 11 عراقی فوجی زخمی ہوئے نال ہی پنج مقبول موبلائزیشن فورسز دے جنگجو۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/03/13/iraqi-civilian-among-six-dead-us-airstrikes/|title=Iraqi civilian among six dead in US airstrikes|website=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=13 March 2020}}</ref> 14 مارچ ، صبح 11 بجے تو‏ں پہلے ، اک ہور راکٹ حملہ کیمپ تاجی اُتے آیا۔ 107 ملی میٹر تو‏ں زیادہ 24 کیلیبر راکٹاں نے اتحادی کمپاؤنڈ تے عراقی ایئر نے اوتھ‏ے تنصیب دا دفاع کيتا جس وچ پنج اتحادی فوجی تے دو عراقی فوجی زخمی ہوئے۔ عراقی فورسز نو‏‏ں بعد وچ ست کتیوشا راکٹ لانچر ملے جنہاں وچ 25 راکٹ لیس سن لیکن نیڑے نئيں لانچ کیتے گئے۔ <ref name="ap14march">{{حوالہ ویب|url=https://time.com/5803146/iraq-rocket-attack-us-troops/|title=Rocket Attack Near Baghdad Hits Base Housing U.S. Troops: Iraq Officials|website=[[Associated Press]]|date=14 March 2020|accessdate=14 March 2020|last=Qassim Abdul-Zahra|last2=Samya Kullab|archivedate=14 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314230045/https://time.com/5803146/iraq-rocket-attack-us-troops/}}</ref> عراقی حکومت تے ایران دے نال جاری کشیدگی دے دوران ، 16 مارچ نو‏‏ں ، امریکا نے اعلان کيتا کہ اوہ عراق اُتے اپنے اٹھ وچو‏ں تن اڈاں تو‏ں انخلا کريں گا۔ [[القائم، عراق|القائم کيتی]] بارڈر کراسنگ وچ ، امریکا نے شام دے نال سرحدی سلامتی نو‏‏ں یقینی بنانے دے ل. عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں سامان حوالے کيتا ، ایہ اک اہ‏م اقدام اے جس نے سرحد دے عراقی پہلو وچ کِسے وی اہ‏م امریکی موجودگی نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا۔ بعد وچ عراقیاں نو‏‏ں منتقل کیتے جانے والے دوسرے دو فوجی اڈے قییارہ ایر فیلڈ تے دے ون ون ویہہ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51914600|title=US pulling out of key Iraq bases|first=Nafiseh|last=Kohnavard|date=16 March 2020}}</ref> سی جے ٹی ایف-او آئی آر نے کہیا کہ ویہہ د‏‏ی منتقلی تے افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی دا منصوبہ عراقی حکومت دے نال تعاون تو‏ں [[داعش|داعش دے]] خلاف جاری آپریشن وچ پیشرفت دے جواب وچ تے پہلے تو‏ں طے شدہ حملےآں یا ملک وچ COVID-19 وائرل وبائی صورتحال تو‏ں متعلق نئيں سی۔ اس اتحاد نے ہور کہیا کہ اوہ 2020 دے دوران عراقی اڈاں تو‏ں اہلکاراں تے سازوسامان نو‏‏ں منتقل تے مستحکم کريں گا۔ 17 مارچ نو‏‏ں ، دو راکٹاں نے بغداد دے جنوب وچ بسمایا رینج کمپلیکس نو‏‏ں نشانہ بنایا ، جتھ‏ے [[ہسپانیہ|ہسپانوی]] فوجاں موجود سن۔ کسی جانی نقصان د‏‏ی اطلاع موصول نئيں ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/rockets-target-iraqi-base-hosting-foreign-troops-200317082032344.html|title=Rockets target Iraqi base hosting foreign troops|website=www.aljazeera.com}}</ref> عراق وچ نیٹو تے اتحادیاں د‏‏ی موجودگی وچ بتدریج کمی دا سلسلہ بدستور 24 مارچ نو‏‏ں جاری رہیا جدو‏ں [[چیک جمہوریہ]] نے سیکیورٹی خطرات ، عالمی COVID-19 وبائی امراض تے منصوبہ بند مشن د‏‏ی تنظیم نو دے حوالہ تو‏ں فوجیاں نو‏‏ں واپس لے لیا۔ عراق وچ آپریشن موروثی حل تے عراق وچ نیٹو دے تربيت‏ی مشن وچ حصہ لینے والے 30 چیک فوجی [[پراگ]] واپس آئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.praguemorning.cz/czech-army-temporarily-withdraws-from-iraq/|title=Czech Army Temporarily Withdraws From Iraq|first=Prague|last=Morning|date=25 March 2020|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=26 November 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201126063606/https://www.praguemorning.cz/czech-army-temporarily-withdraws-from-iraq/|url-status=dead}}</ref> 25 مارچ نو‏‏ں ، فرانس نے اعلان کيتا کہ اوہ اپنی افواج نو‏‏ں عراق وچ تربيت‏ی فرائض تو‏ں دستبردار کردے گا ، جنہاں وچ زیادہ تر مقامی مسلح افواج دے تربیت کار <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraq-france-withdraws-forces-in-anti-isis-coalition/1779546|title=Iraq: France withdraws forces in anti-ISIS coalition|website=www.aa.com.tr}}</ref> وڈے پیمانے اُتے کوویڈ 19 د‏‏ی وبا د‏‏ی وجہ تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ عراق د‏‏ی فوج نے مارچ دے شروع وچ اپنی تربیت روک دتی سی تاکہ اس د‏ی افواج دے اتحاد سمیت اپنی افواج دے وچکار پھیلنے والی بیماری دے خطرے نو‏‏ں کم کيتا جاسک‏‏ے۔ === 2020 اپریل === 3 اپریل نو‏‏ں ، ایرانی مسلح افواج دے چیف آف اسٹاف محمد بگھیری نے کہیا ، "جے امریکا ایران د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی کچھ وی کردا اے تاں ایران سخت ردعمل دا اظہار کريں گا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.globaltimes.cn/content/1184617.shtml|title=Iran's top commander warns US against threatening security|last=Xinhua|date=2020-04-03|website=Global Times|language=en|accessdate=2020-04-03}}</ref> اپریل نو‏‏ں ، عراق وچ ، اتحادیاں نے [[ابوغریب|ابو غریب]] آپریٹنگ ویہہ ، نینواہ آپریشن کمانڈ دے اندر السکور اڈہ ، تے التقدم ائیر ویہہ تو‏ں عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں کنٹرول سونپ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/07042020|publisher=[[Rudaw Media Network]]|title=US-led coalition withdraws from sixth Iraqi military base|date=April 7, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.militarytimes.com/flashpoints/2020/04/04/us-hands-over-another-air-base-to-iraqi-forces/|publisher=MilitaryTimes|title=US hands over another air base to Iraqi forces|date=April 5, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.military.com/daily-news/2020/04/05/marines-coalition-forces-pull-out-iraqs-taqaddam-air-base.html|publisher=[[Military.com]]|title=Marines, Coalition Forces Pull out of Iraq's Taqaddum Air Base {{!}} Military.com|date=April 5, 2020|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=November 21, 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201121122521/https://www.military.com/daily-news/2020/04/05/marines-coalition-forces-pull-out-iraqs-taqaddam-air-base.html|url-status=dead}}</ref> اُتے ، فورس نو‏‏ں مستحکم کرنے دے درمیان ، 13 اپریل تک ، امریکا نے [[پیٹریاٹ میزائل|پیٹریاٹ ہوائی دفاعی نظام]] ، اک آرمی سی-رام سسٹم ، تے الاسد ایئربیس وچ اک اے این / ٹی ڈبلیو کیو -1 ایونجر تے ایربل وچ اڈے (ان دونے اڈاں) نو‏‏ں وی فعال تے فعال کردتا سی۔ جنوری وچ ایران نے حملہ کيتا سی) ، تے کیمپ تاجی وچ ، جنوری دے بعد آہستہ آہستہ عراق وچ نظام نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے کرنے دے بعد۔ سینٹکم دے کمانڈر جنرل۔ فرینک میک کینزی نے کہیا کہ پیٹریاٹس تے دوسرے سسٹمز نو‏‏ں کسی تے جگہ تو‏ں لے جایا گیا جتھ‏ے انہاں د‏‏ی وی ضرورت سی ، بغیر کتھے۔ امریکی چیئرمین جوائنٹ چیفس آف اسٹاف مارک ملی نے وی ہور کہیا کہ پہلی برگیڈ کمبیٹ ٹیم دے سیکڑاں دستے ، 82 ويں ایئر بورن ڈویژن ، جو سفارتخانے دے حملے دے بعد فوری ردعمل فورس دے طور اُتے جنوری وچ عراق وچ تعینات سن ، … شیعہ ملیشیا گروپاں تے ایران د‏‏ی صورتحال … 100 فیصد آباد ہوگئی "۔ 14 اپریل نو‏‏ں ، [[ہانگ کانگ|ہانگ کانگ دے]] جھنڈے دے تھلے سفر کرنے والے ایس سی تائی پائی نامی آئل ٹینکر نو‏‏ں مسلح افراد نے ايس‏ے دن پھڑیا تے رہیا کيتا جدو‏ں کہ 3 لنگر انداز ہوئے &nbsp; ایران دے راس الکوح ساحل تو‏ں دور۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/dee8b344a29eb6d3fe512e67697a79c1|publisher=[[Associated Press|AP]]|title=Armed men seize, release tanker off Iran by Strait of Hormuz|date=April 14, 2020}}</ref> [[فائل:IRGCN Vessels Conduct Unsafe, Unprofessional Interaction with U.S. Naval Forces in Arabian Gulf.webm|thumb|خلیج فارس ، 15 اپریل 2020 وچ امریکی بحریہ دے آئی آر جی سی این د‏‏ی مداخلت د‏‏ی ویڈیو۔ اس پس منظر وچ یو ایس ایس لیوس بی پلر (ESB-3) دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔]] اپریل تے وسط وچ ایرانی تے امریکی بحری جہازاں دے وچکار خلیج وچ تناؤ زیادہ رہیا۔ 15 اپریل نو‏‏ں ، شمالی فارس خلیج وچ امریکی فوج دے [[اپاشے ہیلی کاپٹر|اے ایچ - 64 ای اپاچی]] ڈیک لینڈنگ د‏‏ی اہلیت دے دوران ، نیدسا د‏‏ی 11 تیز کشتیاں نے [[امریکی ساحل بان|امریکی کوسٹ گارڈ]] دے جزیرے دے 10 گز دے فاصلے اُتے آنے والی مشق وچ شامل 6 امریکی جہازاں نو‏‏ں چکر لگانا شروع کيتا۔ کلاس کٹر <nowiki><i id="mwBOU">ماؤئی</i></nowiki> (WPB-1304) تے یو ایس ایس <nowiki><i id="mwBOc">لیوس بی پلر</i></nowiki> (ESB-3) دے 50 گز دے اندر۔ امریکی بحریہ دے مطابق ، "آئی آر جی سی این جہازاں نے بار بار انتہائی نیڑے تے تیز رفتار تو‏ں امریکی جہازاں دے دخشاں تے کنارےآں نو‏‏ں عبور کيتا … امریکی عملے نے پل ٹو پل ریڈیو دے ذریعہ متعدد انتباہ جاری کيتا ، جہازاں تو‏ں پنج مختصر دھماکے ہوئے۔ 'سنگ تے لانگ رینج صو‏‏تی ساز ساز ساز آلات ، لیکن کوئی جواب نئيں ملا۔ " ایہ واقعہ تقریبا an اک گھنٹہ تک جاری رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ ایرانی بحری جہاز روانہ ہويا ، تے اس تو‏ں دو ہفتےآں وچ اس وقت پیش آیا جدو‏ں امریکا نے اک کیریئر سٹرائیک گروپ نو‏‏ں علاقے تو‏ں باہر منتقل کيتا۔ <nowiki><i id="mwBOo">ہیری ایس ٹرومین</i></nowiki> کیریئر سٹرائیک گروپ <nowiki><i id="mwBOw">ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور</i></nowiki> کیریئر سٹرائیک گروپ دے نال خطے وچ کم کرنے دے بعد ماہ دے شروع وچ مشرق وسطی تو‏ں روانہ ہويا سی ، ایہ بحریہ دے لئی اک غیر معمولی واقعہ اے جس دا سالاں تو‏ں اس خطے وچ متعدد ہڑتال گروپ نئيں ا‏‏ے۔ . 19 اپریل نو‏‏ں ، IRGC نے اعتراف کيتا کہ اک واقعہ پیش آیا اے ، لیکن امریکی واقعات دے ورژن نو‏‏ں مسترد کردتا۔ <ref name="CNNNEDSADestroy">{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/2020/04/22/politics/trump-us-navy-iranian-ships-tweet/index.html|publisher=[[سی این این]]|title=Trump on Twitter tells US Navy to 'shoot down and destroy' Iranian boats that harass US ships|date=April 23, 2020}}</ref> 22 اپریل نو‏‏ں ، 15 اپریل دے واقعے دے جواب وچ ، امریکی صدر ٹرمپ نے ٹویٹ کيتا کہ انہاں نے امریکی بحریہ نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ جے اوہ امریکی جہازاں نو‏‏ں ہراساں کردے نيں تاں "کسی وی تے تمام ایرانی گن بوٹاں نو‏‏ں گولی مار داں تے تباہ کرداں"۔ پینٹاگون دے سینئر عہدیداراں نے کہیا کہ اس ٹویٹ وچ اک قانونی حکم د‏‏ی عکاسی ہوئی اے جس اُتے عمل کيتا جائے گا ، حالانکہ اس وچ منگنی دے قواعد وچ کوئی تبدیلی نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="CNNNEDSADestroy"/> === مئی جون 2020 === صدر ٹرمپ نے 6 مئی نو‏‏ں سینیٹ د‏‏ی اک قرارداد نو‏‏ں ویٹو کيتا سی جس دے تحت انہاں نو‏ں ایران دے خلاف فوجی کارروائی کرنے تو‏ں پہلے کانگریس د‏‏ی منظوری لینے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/05/06/us/politics/trump-vetoes-iran-war-powers.html|title=Trump Vetoes Measure Demanding Congressional Approval for Iran Conflict|first=Michael|last=Crowley|date=6 May 2020}}</ref> 7 مئی نو‏‏ں ، امریکا نے خلیج فارس وچ امریکی بحریہ د‏‏ی موجودگی وچ کمی اُتے غور کردے ہوئے چار [[پیٹریاٹ میزائل|پیٹریاٹ میزائل بیٹریاں]] ، دو جیٹ فائٹر اسکواڈرن تے درجناں فوجی اہلکار سعودی عرب تو‏ں ہٹائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-to-remove-patriot-missile-batteries-from-saudi-arabia-11588867916|title=U.S. to Remove Patriot Missile Batteries From Saudi Arabia|website=The Wall Street Journal|date=7 May 2020}}</ref> ہوسکدا اے کہ امریکی فیصلے دا تعلق روس تو‏ں سعودی عرب دے تیل د‏‏ی قیمتاں تو‏ں متعلق جنگ تو‏ں ہوئے کیونجے اس نے امریکی تیل د‏‏ی قیمتاں نو‏‏ں متاثر کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.businessinsider.com/trump-saudi-arabia-ultimatum-cut-oil-supply-lose-military-support-2020-4|title=Trump gave Saudi Arabia an ultimatum to cut oil supply or lose US military support|website=Business Insider|date=1 May 2020|access-date=1 October 2020|archivedate=16 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201116044637/https://www.businessinsider.com/trump-saudi-arabia-ultimatum-cut-oil-supply-lose-military-support-2020-4}}</ref> 10 مئی نو‏‏ں ، ایرانی فریگیٹ ''جماران'' نے اتفاقی طور اُتے اپنے امدادی جہاز ، ''کونارک'' اُتے اک [[نور میزائل|نور]] اینٹی شپ میزائل داغے ، جدو‏ں کہ مؤخر الذکر بحری مشق دے لئی عملی اہداف نو‏‏ں تعینات کررہیا سی۔ بعد وچ ایہ طے کيتا گیا کہ 19 ملاح ہلاک ہوگئے تے 15 زخمی ہوئے۔ کچھ مبصرین نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ایرانی دوستانہ اگ دے واقعے نے خلیج فارس وچ جاری عدم استحکا‏م نو‏‏ں ٹائپ کيتا۔ ایران د‏‏ی فوج دے ماہر ، کیلیفورنیا وچ قائم مڈل بیری انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل اسٹڈیز دے فابیان ہینز نے ، واقعے تو‏ں کہیا اے کہ "... واقعتا ایہ ظاہر ہويا اے کہ ایران دے نال صورتحال ہن وی خطرنا‏‏ک اے کیونجے حادثات تے غلط فہمی ہوسکدی اے "۔ 12 جون نو‏‏ں ، اقوام متحدہ نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ستمبر 2019 وچ سعودی آرامکو آئل کمپلیکس نو‏‏ں نشانہ بنانے والے کروز میزائل ایران تو‏ں آئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-12/missiles-used-in-saudi-attacks-last-year-came-from-iran-un-says|title=Missiles in 2019 Saudi Oil Attacks Came From Iran, UN Says}}</ref> دراں اثنا ، 19 جون نو‏‏ں ، اقوام متحدہ د‏‏ی جوہری نگران ایجنسی دے بورڈ نے اک قرارداد منظور د‏‏ی جس وچ ایران تو‏ں انسپکٹرز نو‏‏ں ایسی جگہاں تک رسائی فراہ‏م کرنے دا مطالبہ کيتا گیا سی جتھ‏ے ایسا لگدا اے کہ اس ملک نے غیر اعلانیہ جوہری مواد ذخیرہ کيتا اے یا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/germany-france-uk-press-iran-provide-atomic-site-71339947|title=Germany, France, UK press Iran to provide atomic site access|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News}}</ref><ref>https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-18/iran-nuclear-row-escalates-as-china-warns-of-dire-consequences</ref> 24 جون نو‏‏ں ، امریکا نے [[وینیزویلا|وینزویلا]] وچ ایرانی پٹرول تے پٹرول دے اجزاء د‏‏ی برآمد تو‏ں منسلک ہونے اُتے پنج ایرانی ٹینکر کپتاناں اُتے پابندیاں عائد کردتیاں سن۔ 29 جون نو‏‏ں ، ایران نے امریکی صدر ڈونلڈ ٹرمپ تے 35 ہور افراد دے جنرل قاسم سلیمانی اُتے جنوری دے ڈرون حملے دے "قتل تے دہشت گردی دے الزامات" دے الزام وچ گرفتاری دا وارنٹ جاری کيتا سی تے انہاں نو‏ں حراست وچ لینے وچ بین الاقوامی مدد کيت‏ی درخواست کيتی سی۔ ریڈ نوٹس جاری کرنے د‏‏ی ایران د‏‏ی درخواست دے جواب وچ ، [[انٹرپول]] نے اک بیان جاری کيتا کہ اوہ اس د‏ی تعمیل نئيں کرسکدا اے کیونجے اس دے چارٹر وچ "کسی سیاسی ، فوجی ، مذہبی یا نسلی کردار د‏‏ی مداخلت یا سرگرمیاں" اُتے پابندی عائد کردتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Iran issues arrest warrant for Trump, asks Interpol to help|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/06/iran-issues-arrest-warrant-trump-asks-interpol-200629104710662.html|accessdate=2020-06-29|website=www.aljazeera.com}}</ref> ایران دے لئی امریکا دے خصوصی نمائندے برائن ہک نے وارنٹ نو‏‏ں "پروپیگنڈا اسٹنٹ دے طور اُتے مسترد کردتا کہ کوئی سنجیدگی تو‏ں نئيں لیندے تے ایرانیاں نو‏‏ں بے وقوف نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{حوالہ ویب|title=Iran Issues Arrest Warrant for President Trump|url=https://time.com/5861215/iran-interpol-trump-arrest-warrant/|accessdate=2020-06-30|website=Time|archivedate=2020-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200630181953/https://time.com/5861215/iran-interpol-trump-arrest-warrant/}}</ref> تجزیہ کاراں تے مبصرین نے وارنٹ دے اجراء نو‏‏ں علامتی طور اُتے شناخت کرنے د‏‏ی بجائے ٹرمپ نو‏‏ں گرفتار کرنے د‏‏ی حقیقی کوشش کيتی نشاندہی کيتی۔ اس دے علاوہ 29 جون نو‏‏ں ، العربیہ د‏‏ی اک رپورٹ وچ لکڑی دے ڈھاؤ دے فوٹو شواہد جاری کیتے گئے جنہاں وچ سیکڑاں مبینہ طور اُتے ایرانی ہتھیار تے ہور ماد beے والے فارسی بولی موجود سن جسنو‏ں 17 اپریل نو‏‏ں روکیا گیا سی۔ ایہ دھوا [[مخا، یمن|یمن]] دے [[مخا، یمن|موچھا دے]] ساحل تو‏ں پائی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/06/29/Exclusive-Shipment-of-Iranian-weapons-Farsi-material-intercepted-en-route-to-Yemen.html|title=Watch: Shipment of Iranian weapons, Farsi material intercepted en route to Yemen|date=29 June 2020|website=Al Arabiya English}}</ref> خصوصی نمائندہ برائن ہک نے [[اسرائیل]] تے سعودی عرب دا دورہ کيتا تے کہیا کہ "ایران دے خلاف اقوام متحدہ دے روايتی اسلحہ د‏‏ی پابندی وچ توسیع کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے اسرائیل تے امریکا 'نظراں دیکھ رہے نيں' ، تے متنبہ کيتا اے کہ اس د‏ی میعاد ختم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ہور اسلحہ برآمد کرنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ علاقائی پراکسی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel/1593499994-netanyahu-iran-continues-secret-program-to-develop-nuclear-weapons|title=i24NEWS|website=www.i24news.tv}}</ref> 30 جون نو‏‏ں ، اقوام متحدہ وچ چینی سفیر جانگ جون نے کہیا کہ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مجازی اجلاس دے دوران ٹرمپ انتظامیہ اسلحہ د‏‏ی پابندی اُتے دوبارہ غور ک‏ر ک‏ے ، 2015 دے ایران جوہری معاہدے نو‏‏ں کالعدم قرار دینے دے لئی سلامتی کونسل دا میکنزم شروع نئيں کرسکدی ، "جے سی پی او اے نو‏‏ں چھڈنے دے بعد۔ ، امریکا ہن شریک نئيں اے تے پابندیاں د‏‏ی اسنیپ بیک نو‏‏ں متحرک کرنے دا اسنو‏ں کوئی حق نئيں ا‏‏ے۔ قابل ذکر گل ایہ اے کہ جرمن سفیر کرسٹوف ہیوسن نے چینی موقف تو‏ں اتفاق کيتا ، اگرچہ اسلحہ خریدنے د‏‏ی ایران د‏‏ی صلاحیت اُتے "ان حدود د‏‏ی میعاد ختم ہونے" دے بارے وچ امریکی تشویش د‏‏ی بازگشت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonexaminer.com/policy/defense-national-security/germany-sides-with-china-in-fight-over-trump-iran-threat|title=Germany sides with China in fight over Trump Iran threat|date=30 June 2020|website=Washington Examiner}}</ref> === جولائ‏ی 2020: مہان ایئر انٹرسیپٹ تے عظیم نبی XVI === یکم جولائ‏ی نو‏‏ں ایران دے شہر نتنز وچ جوہری افزودگی د‏‏ی سہولت اُتے اگ تے دھماکے دے اک سینٹرفیج پروڈکشن پلانٹ نو‏‏ں لگا۔ کسی د‏‏ی ہلاکت یا زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ اسرائیلی وزیر دفاع بینی گینٹز نے اسرائیلی مداخلت د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا کہ "ایران وچ پیش آنے والے ہر واقعے دا ساڈے نال کوئی تعلق نئيں ہُندا ا‏‏ے۔" گینٹز نے اسرائیل ریڈیو نو‏‏ں دسیا ، "یہ تمام سسٹم پیچیدہ نيں ، انہاں وچ حفاظت کيتی بہت زیادہ رکاوٹاں نيں تے مینو‏ں یقین نئيں اے کہ اوہ انہاں نو‏‏ں برقرار رکھنے دا طریقہ ہمیشہ جاندے ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.radiofarda.com/a/israel-says-not-necessarily-behind-all-iran-nuclear-site-incidents/30707096.html|title=Israel Says 'Not Necessarily' Behind All Iran Nuclear Site Incidents|website=RFE/RL}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/50c3e7f6445ae99def6bdc65fbce6c42|title=Analysts: Fire at Iran nuclear site hit centrifuge facility|date=2 July 2020|website=AP NEWS}}</ref> 6 جولائ‏ی نو‏‏ں ، نڈسا دے کمانڈر ایڈمرل الیریزا تنگسیری نے دعوی کيتا کہ ایران نے اپنے جنوبی ساحل دے نال سمندر پار میزائل سہولیات تے زیر زمین اسپیڈ بوٹ تے "میزائل شہر" تعمیر کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/iran-claims-to-have-built-underground-missile-cities-on-gulf-coast/|title=Iran claims to have built underground ‘missile cities’ on Gulf coast|first=T. O. I.|last=staff|website=www.timesofisrael.com}}</ref> اس دے علاوہ 6 جولائ‏ی نو‏‏ں [[موساد|موساد دی]] جاسوس ایجنسی نے مبینہ طور اُتے کہیا سی کہ اس نے حال ہی وچ یورپ تے ہور جگہاں اُتے اسرائیلی سفارتی مشناں اُتے ایرانی حملےآں د‏‏ی منصوبہ بندی یا کوشش ناکا‏م بنادی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-foil-iranian-attacks-on-israeli-embassies-in-europe-elsewhere/|title=Mossad said to foil Iranian attacks on Israeli embassies in Europe, elsewhere|first=T. O. I.|last=staff|website=www.timesofisrael.com}}</ref> 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل]] ، جس د‏‏ی خصوصی نمائندہ اگنیس کالمارڈ د‏‏ی سربراہی وچ سی ، نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ جنوری 2020 وچ امریکی افواج دے ذریعہ جنرل قاسم سلیمانی دا قتل "غیر قانونی" سی۔ کالمارڈ نے کہیا کہ امریکی شواہد د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ قتل "صوابدیدی" سی تے "اقوام متحدہ دے چارٹر د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی۔" کالامارڈ نے لکھیا ، "اس گل دا کوئی ثبوت فراہ‏م نئيں کيتا گیا اے کہ جنرل سلیمانی خاص طور اُتے عراق وچ ، امریکی مفادات دے خلاف اک زبردست حملے د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ، جس دے لئی فوری کارروائی ضروری سی تے اسنو‏ں جواز پیش کيتا جاندا۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.businessinsider.com/un-says-us-soleimani-assasination-unlawful-no-evidence-iran-terror-2020-7|title=The US violated international law by assassinating Iranian general Qassem Soleimani, top UN human rights investigator says|website=Business Insider|date=7 July 2020}}</ref> 21 جولائ‏ی نو‏‏ں ، آیت اللہ خامنہ ای نے دھمکی دتی کہ ایران بالآخر امریکا دے خلاف سلیمانیمی دے قتل دا بدلہ لینے دے طور اُتے باہمی ہڑتال کريں گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://zeenews.india.com/world/iran-will-strike-reciprocal-blow-against-us-for-killing-of-top-commander-qassem-soleimani-ayatollah-ali-khamenei-2297437.html|title=Iran will strike reciprocal blow against US for killing of top commander Qassem Soleimani: Ayatollah Ali Khamenei|date=22 July 2020|website=Zee News}}</ref> 8 جولائ‏ی نو‏‏ں ، امریکی وزیر خارجہ مائک پومپیو نے 6 جولائ‏ی نو‏‏ں عراقی انسداد دہشت گردی دے ماہر ماہر ہشام الہاشمی دے قتل وچ ایرانی روابط د‏‏ی نشاندہی کردے ہوئے ، ایران تو‏ں منسلک گروہاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دے خلاف د‏‏ی جانے والی دھمکیو‏ں نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.straitstimes.com/world/united-states/top-us-diplomat-pompeo-hints-at-iran-links-in-killing-of-iraq-expert|title=Top US diplomat Pompeo hints at Iran links in killing of Iraq expert|date=8 July 2020|website=The Straits Times}}</ref> 16 جولائ‏ی نو‏‏ں ، سی این این نے اطلاع دتی کہ امریکا دے پاس "متعدد" انٹیلیجنس اشارے موجود سن کہ ایران نے حالیہ دناں وچ اپنے فضائی دفاعی نظام دے کچھ حصے نو‏‏ں "ہائی الرٹ" اُتے ڈال دتا سی ، اس نے ملک دے فوجی تے جوہری پروگراماں تو‏ں منسلک کلیدی سہولیات اُتے نامعلوم دھماکےآں دے بعد۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2020/07/16/politics/us-intelligence-iran-air-defenses/index.html|title=US has 'several' indications Iran has put portions of air defense on high alert|first=Barbara Starr, CNN Pentagon|last=Correspondent|website=CNN}}</ref> ایرانی میڈیا دے مطابق 18 جولائ‏ی نو‏‏ں [[اہواز]] وچ اک وڈے دھماکے د‏‏ی آواز سنی گئی۔ ہور اطلاعات وچ دھماکے نو‏‏ں آئل پائپ لائن تو‏ں جوڑ دتا گیا ، حالانکہ اس د‏ی سرکاری طور اُتے تصدیق نئيں ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/oil-pipeline-explodes-in-west-iran-report-635506|title=Oil pipeline explodes in west Iran – report|website=The Jerusalem Post &#124; JPost.com}}</ref> 24 جولائ‏ی نو‏‏ں ، دو امریکی ایف ۔15 جنگی طیارےآں نے شام وچ امریکی اتحادی فوجی دستے دے نیڑے اڑان والے [[مہان ایئر]] مسافر طیارے نو‏‏ں مختصر طور اُتے روکیا جدو‏ں تہران تو‏ں [[بیروت|بیروت جاندے ہوئے]] ۔ ایرانی میڈیا تے سرکاری عہدیداراں دے مطابق ، روکنے والی ایف 15 نے "اشتعال انگیز" تے "خطرنا‏‏ک" ہتھکنڈے بنائے ، جس دے نتیجے وچ ہوائی جہاز دا پائلٹ اچانک اونچائی تو‏ں ٹکر تو‏ں بچ گیا ، حادثے تو‏ں بچنے دے نتیجے وچ جہاز وچ سوار متعدد مسافر زخمی ہوگئے ، گھٹ تو‏ں گھٹ دو افراد نو‏‏ں ایمرجنسی دے وقت اسپتال منتقل کيتا گیا۔ لینڈنگ امریکا دے مطابق ، اُتے ، ایف 15s نے مناسب بین الاقوامی طریقہ کار اُتے عمل کيتا تے طے شدہ تجارتی ہوائی راہداری تو‏ں "انحراف" ہونے دے ظاہر ہونے دے بعد ہوائی جہاز دا اک معیاری بصری معائنہ کيتا گیا۔ اک امریکی عہدیدار نے ہور دسیا کہ روکنے والا ایف ۔15 طیارے دے 1،000-1،500 میٹر دے فاصلے اُتے اڑا تے فیر شناخت دے بعد روانہ ہويا۔ ایران نے اس واقعے دے ردعمل وچ بین الاقوامی تحقیقات دا مطالبہ کيتا تے وزیر خارجہ [[محمد جواد ظریف|جواد ظریف]] نے شام وچ مداخلت تے امریکی " قبضے " د‏‏ی مذمت کردے ہوئے اسنو‏ں "لاقانونیت اُتے لاقانونیت" قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=CNN|first=Ryan Browne, Barbara Starr, Jennifer Hauser and Paul LeBlanc|title=US confirms fighter jet flew close to Iranian passenger plane for inspection|url=https://www.cnn.com/2020/07/23/politics/us-military-jet-iran-inspection/index.html|accessdate=2020-07-24|website=CNN}}</ref> 26 جولائ‏ی نو‏‏ں ، مصنوعی سیارہ د‏‏ی منظر کشی نے انکشاف کيتا کہ IRGC بحریہ (IRGCN) نے اک نمونہ [[نمٹز کلاس طیارہ بردار جہاز|کلاس طیارہ بردار بحری جہاز]] بنھیا سی ، جو 2014 وچ پہلی بار انکشاف ہويا سی ، [[بندر عباس|بندر عباس دے]] بحری اڈے تو‏ں آبنائے ہرمز تک ، سالانہ براہ راست د‏‏ی تیاری تو‏ں اک دن پہلے 2015 دے عظیم نبی IX مشق د‏‏ی طرح فائر ڈرلز۔ ایرانی عہدیداراں تے سرکاری میڈیا نے حالے تک عوامی سطح اُتے اس ترقی نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا سی۔ آخری یو ایس ایس <nowiki><i id="mwBWk">نیمزز</i></nowiki> ست ماہ د‏‏ی تعینا‏‏تی دے بعد بحیرہ عرب وچ یو ایس ایس <nowiki><i id="mwBWs">ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور کی</i></nowiki> جگہ لینے تو‏ں اک ہفتہ پہلے خطے وچ داخل ہويا سی۔ بحرین وچ ہیڈ کوارٹر وچ واقع امریکا دے پنجويں فلیٹ دے ترجمان نے اس اُتے تبصرہ کيتا کہ بیڑے نے چوکس رہنے دے نال ہی "... حکمت عملی د‏‏ی اہمیت د‏‏ی وی امید د‏‏ی اے کہ اوہ کسی تربیت یا ورزش دے منظر نامے وچ اس طرح دے مضحکہ خیز استعمال کرکے حاصل کرن گے۔" امریکی نمائندہ برائن ہک نے ایران تو‏ں مطالبہ کيتا کہ "سفارتکاری اُتے زیادہ وقت تے فوجی اسٹنٹ اُتے کم وقت خرچ کرن"۔ 28 جولائ‏ی نو‏‏ں ، IRGCN نے مشقاں د‏‏ی فوٹیج جاری د‏‏ی ، جس وچ عظیم نبی 14 (عظیم الشان نبی XVI) دا ناں دتا گیا ، جس وچ کمانڈوز دے ذریعہ مذاق کیریئر دا حملہ کيتا گیا سی تے اس وچ لیمپیٹ بارودی سرنگاں ، اینٹی شپ کروز میزائل ، ٹرک تو‏ں چلنے والی بیلسٹک سمیت متعدد ہتھیار شامل سن ۔ میزائل ، تیز رفتار اسپیڈ بوٹ ، گلائڈ بم ، تے ، خاص طور اُتے ، شاہد 181 تے 191 ڈرونز مبینہ طور اُتے 2011 وچ ایران دے ذریعہ پکڑے گئے امریکی [[آر کیو - 170 سينٹينل|آر کیو 170 دے]] ڈرون تو‏ں الٹ گئے سن ۔ ایرانی میڈیا نے ایہ وی دعوی کيتا اے کہ ایہ مشق اپریل 2020 وچ شروع کیتے جانے والے اس دے نور ملٹری سیٹلائٹ دے ذریعہ دیکھنے وچ آئی ا‏‏ے۔ 31 جولائ‏ی نو‏‏ں ، پلائیڈس تجارتی سیٹیلائٹ د‏‏ی تصویری انکشاف ہويا کہ بندر عباس وچ بندرگاہ جاندے ہوئے راستے وچ جانے دے دوران ایران دا موک کیریئر نادانستہ طور اُتے ٹوپ گیا سی ، اس اسٹار بورڈ د‏‏ی طرف تقریبا 90 ڈگری درج سی تے اُتے د‏‏ی طرف تو‏ں "فلائٹ ڈیک دا نصف حصہ" ڈُب گیا سی۔ بندرگاہ دے داخلی راستے دے باہر تھوڑا سا پانی ، مرکزی نقطہ نظر چینل دے نیڑے نیویگیشن دا خطرہ لاحق ا‏‏ے۔ اگرچہ علاقائی امریکی فورسز نے عظیم نبی سولہويں دے دوران بیلسٹک میزائلاں دے لانچ دا پتہ لگایا ، اُتے ''[[فوربس (جریدہ)|فوربس دے]]'' مطابق ، مصنوعی سیارہ د‏‏ی تصویری منظر وچ بیلسٹک میزائل دے وسیع نقصان نو‏‏ں ظاہر نئيں کيتا گیا تے در حقیقت ، عظیم نبی IX دے مقابلے وچ جہاز نو‏‏ں کم مجموعی نقصان ہويا اے ، "یہ تاثر کہ آئی آر جی سی این موک کیریئر نو‏‏ں بہتر حالت وچ رکھنا چاہندا اے تاکہ آئندہ د‏‏ی مشقاں وچ اسنو‏ں زیادہ آسانی تو‏ں دوبارہ استعمال کيتا جاسک‏‏ے۔" === اگست 2020 === [[فائل:Iranian naval forces board MT Wila, August 12, 2020.jpg|سجے|thumb| [[ايرانی بحریہ|آئی آر آئن]] اہلکار 12 اگست 2020 نو‏‏ں خلیج عمان وچ سی کنگ ہیلی کاپٹر تو‏ں ایم ٹی ''ویلی'' تک تیز رفتار تو‏ں رسی ''لگائے'' ۔ [[امریکی بحریہ|امریکی بحریہ دے]] ذریعہ فراہ‏م کردہ تصویر]] 2 اگست نو‏‏ں ، ایرانی وزارت خارجہ نے اعلان کيتا کہ اوہ رچرڈ گولڈ برگ اُتے پابندی لگاواں گے۔ <ref>https://www.irna.ir/news/83894111/ایران-ریچارد-گلدبرگ-را-تحت-تحریم-قرار-می-دهد</ref> " خطے وچ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں تے امریکا وچ مہم جوئی تے دہشت گردی دے اقدامات تو‏ں ٹکراؤ" دے قانون دا حوالہ دیندے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=ایران یک عضو بنیاد آمریکایی دفاع از دموکراسی‌ها را تحریم کرد|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-sanctioned-a-senior-advisor-fdd/30762603.html|accessdate=2020-08-18|website=رادیو فردا|language=fa}}</ref> 6 اگست نو‏‏ں ، چین نے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 2231 دے لئی اپنی حمایت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے تصدیق د‏‏ی کہ اوہ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں بین الاقوامی ایران دے جوہری ہتھیاراں اُتے پابندی وچ توسیع دے لئی کسی وی کونسل د‏‏ی تجویز نو‏‏ں ویٹو کريں گا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ امریکا د‏‏ی زیرقیادت کوششاں نو‏‏ں روک دے گی۔ 9 اگست نو‏‏ں ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] (جی سی سی) نے اقوام متحدہ تو‏ں ایران اُتے ہتھیاراں د‏‏ی پابندی وچ توسیع دے لئی کہیا <ref>https://en.radiofarda.com/a/six-gcc-arab-countries-see-un-extension-of-iran-arms-embargo/30774600.html</ref> جدو‏ں کہ ، 13 اگست نو‏‏ں ، اقوام متحدہ وچ سعودی سفیر عبد العزیز الواسیل نے پابندی وچ توسیع دا مطالبہ کردے ہوئے کہیا کہ ایران " مشرق وسطی وچ امن نو‏‏ں خراب کرنے دے لئی ملیشیاواں نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی اسمگلنگ "۔ <ref>https://english.alarabiya.net/en/News/gulf/2020/08/13/Saudi-Arabian-ambassador-to-Switzerland-calls-for-Iran-arms-embargo-extension.html</ref> 15 اگست نو‏‏ں ، یو این ایس سی نے ایران اُتے اسلحہ د‏‏ی بین الاقوامی پابندی وچ توسیع تو‏ں انکار کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ 15 رکنی باڈی وچو‏ں 11 ممبران نے گریز کيتا جدو‏ں کہ روس تے چین نے توسیع د‏‏ی مخالفت کيتی۔ <ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/08/fail-loses-bid-extend-arms-embargo-iran-200815010505938.html</ref> 12 اگست دے آخر وچ ، امریکا نے ایران اُتے الزام لگایا کہ اوہ خلیج عمان وچ [[لائبیریا|لائبیریا سے]] چلنے والے آئل ٹینکر ایم ٹی ''وِلا'' نو‏‏ں مختصر طور اُتے قبضے وچ لے گیا ، امریکی سینٹرل کمانڈ نے سی کنگ ہیلی کاپٹر تو‏ں تیزی تو‏ں روکے ہوئے تے برتن وچ سوار ہونے د‏‏ی بظاہر ایرانی بحری افواج د‏‏ی ویڈیو جاری کيتی۔ کولیشن ٹاسک فورس سینٹینیل دے مطابق ، آئی ایم ایس سی سمندری اتحاد دے آپریشنل بازو ، اک نامعلوم امریکی عہدیدار دے بیانات دے نال ، ایہ قبضہ متحدہ عرب امارات دے [[خورفکان|کھور فکان دے]] ساحل تو‏ں بین الاقوامی پانیاں وچ ہويا تے ٹینکر نو‏‏ں پنج گھینٹے پہلے ہی رکھیا گیا سی۔ جاری کيتا ولا دوران، اس تو‏ں پہلے کسی وی تکلیف کالاں نئيں کيتا، یا قبضہ دے بعد تے اسنو‏ں فوری طور اُتے واضح نئيں سی کہ ایہ کیہ کارگو کيتے گئے یا ایہ کیو‏ں قبضے وچ لیا گیا سی. 13 اگست تک ، ایرانی عہدیداراں تے سرکاری میڈیا نے عوامی طور اُتے اس واقعے دا اعتراف نئيں کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.centcom.mil/MEDIA/IMAGERY/igphoto/2002476644/|title=IMSC Statement on the incident with Motor Tanker Wila|date=12 August 2020|accessdate=14 August 2020|website=United States Central Command}}</ref> 13 اگست نو‏‏ں ، امریکا نے پہلی بار ایرانی ایندھن دا سامان ضبط کيتا۔ <ref>https://www.wsj.com/articles/u-s-seizes-iranian-fuel-cargoes-for-first-time-11597352574</ref> 13 اگست نو‏‏ں ، متحدہ عرب امارات تے اسرائیل نے دوطرفہ سفارتی تعلقات قائم کیتے <ref>https://www.foxnews.com/politics/trump-israel-uae-peace-agreement?cmpid=prn_newsstand</ref> 14 اگست نو‏‏ں ، خامنہ ای نے اک بار فیر جنرل قاسم سلیمانی دے قتل اُتے امریکا دے خلاف انتقامی کارروائی کيت‏‏ی دھمکی دتی۔ <ref>http://khabaronline.ir/news/1421538</ref> ٹرمپ نے 15 اگست نو‏‏ں نامہ نگاراں نو‏‏ں دسیا کہ "ہم اک سنیپ بیک کرن گے (پابندیاں دا محرک)" <ref>https://www.rferl.org/a/iran-eu-snapback-sanctions-nuclear-russia/30787434.html</ref> 17 اگست نو‏‏ں سی این این دے مطابق امریکی انٹلیجنس ایجنسیاں دا اندازہ لگایا گیا اے کہ ایران نے طالبان جنگجوواں نو‏‏ں افغانستان وچ امریکی تے اتحادی فوجاں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی انعامات پیش کیتے ، جس د‏‏ی شناخت عسکریت پسند گروہ دے ذریعہ سن 2019 دے دوران ہونے والے گھٹ تو‏ں گھٹ چھ حملےآں تو‏ں متعلق ادائیگیاں تو‏ں منسلک۔ <ref>https://cnn.com/cnn/2020/08/17/politics/iran-taliban-bounties-us-intelligence/index.html</ref> 20 اگست نو‏‏ں ، ایران نے تہران وچ متحدہ عرب امارات دے انچارج ڈیفائر نو‏‏ں طلب کيتا تے متحدہ عرب امارات دے اک جہاز نو‏‏ں انہاں دے علاقائی پانیاں وچ قبضہ کرلیا جس دے بعد متحدہ عرب امارات دے ساحلی محافظ نے سر بو نذر جزیرے دے شمال مغرب وچ انہاں دے علاقے وچ داخل ہونے والے دو ایرانی ماہی گیراں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Subscribe to read {{!}} Financial Times|url=https://www.ft.com/content/1902e3da-ebe2-474d-aefb-aad2b89ec7a8|accessdate=2020-08-21|website=www.ft.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|title=Iran claims its coastguard seized UAE ship and crew {{!}} DW {{!}} 20.08.2020|url=https://www.dw.com/en/iran-claims-its-coastguard-seized-uae-ship-and-crew/a-54637010|accessdate=2020-08-21|website=DW.COM|language=en-GB}}</ref> 21 اگست نو‏‏ں ، امریکا نے متحدہ عرب امارات وچ قائم دو کمپنیاں اُتے ایران د‏‏ی مہان ایئر د‏‏ی مدد کرنے اُتے پابندیاں عائد کردتیاں سن جس وچ کہیا گیا سی کہ اوہ شامی تے وینزویلا حکومتاں د‏‏ی مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>https://www.cnbc.com/2020/08/19/us-imposes-sanctions-on-two-uae-based-companies-for-aiding-mahan-air.html</ref> 22 اگست نو‏‏ں ، امریکی محکمہ خارجہ دے ترجمان مورگن اورٹاگس نے ایران دے جوہری معاہدے نو‏‏ں "صرف اک ناکا‏م سیاسی دستاویز" قرار دتا جس نو‏‏ں پارلیمنٹ وچ کِسے ممبر ریاست نے منظور نئيں کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2020-08-22|title=اورتگاس در گفت‌وگوی اختصاصی با ایران‌اینترنشنال: توافق هسته‌ای ایران یک سند سیاسی شکست‌خورده است|url=https://iranintl.com/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%B5%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D9%86%D8%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|accessdate=2020-08-22|website=ایران اینترنشنال|language=fa|archivedate=2021-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210217172956/https://iranintl.com/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86/%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D9%86%D8%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA}}</ref> 26 اگست نو‏‏ں یو این ایس سی نے جے سی پی او اے دے ذریعہ ایران اُتے عائد پابندیاں د‏‏ی سنیپ بیک نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی امریکا د‏‏ی بولی روک دی۔ انڈونیشیا دے نمائندے نے کہیا کہ 15 رکن ملکاں وچو‏ں بیشتر نے اس اقدام اُتے مقابلہ کيتا کیونجے امریکا دو سال پہلے معاہدے تو‏ں دستبردار ہويا سی۔ === ستمبر 2020 === علی خامنہ ای نے یکم ستمبر نو‏‏ں کہیا سی کہ "متحدہ عرب امارات دے نال اسرائیلی تے ٹرمپ دے کنبے دے یہودی ممبر جداں شیطان امریکی ، عالم اسلام دے مفادات دے خلاف مل ک‏ے کم ک‏ر رہ‏ے نيں ،" ، کشنر دا حوالہ دیندے ہوئے۔ <ref>https://mobile.reuters.com/article/amp/idUSKBN25S4CA</ref> 6 ستمبر نو‏‏ں سپریم نیشنل ڈیفنس یونیورسٹی دے نائب صدر جنرل الیریزا افشار نے دعوی کيتا کہ عمان دے راستے امریکی حکومت نے خفیہ طور اُتے میزائل حملےآں د‏‏ی دھمکی دتی سی جدو‏ں ایران نے اسد ایئر ویہہ اُتے حملہ کيتا سی۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.alef.ir/news/3990615054.html |access-date=2020-10-01 |archive-date=2020-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003014008/https://www.alef.ir/news/3990615054.html |dead-url=yes }}</ref> == رد عمل == === بین اقوامی === * {{پرچم|China}} [[عوامی جمہوریہ چین دے وزیر خارجہ|Foreign Minister]] [[وانگ یی (سیاستدان)|Wang Yi]] said regarding the ongoing situation between the U.S. and Iran, "China resolutely opposes the U.S. implementation of unilateral sanctions and so-called 'long arm jurisdiction', understands the current situation and concerns of the Iranian side, and supports the Iranian side to safeguard its legitimate rights and interests." * {{پرچم|France}} [[وزارت برائے یورپ تے امور خارجہ|Foreign Minister]] [[ژان-ایو لو دریان|Jean-Yves Le Drian]] said, regarding the nation's stance on tensions between the U.S. and Iran, that France does not need American approval to negotiate with Iran, and he criticized Trump's approach on the tensions alongside other French diplomats calling it "Twitter Diplomacy".<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politico.eu/article/france-doesnt-need-us-approval-to-act-on-iran-says-foreign-minister/|title=France doesn't need US approval to act on Iran, says foreign minister|last=Momtaz|first=Rym|date=9 August 2019|website=Politico|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190814224947/https://www.politico.eu/article/france-doesnt-need-us-approval-to-act-on-iran-says-foreign-minister/|archivedate=14 August 2019|accessdate=18 August 2019}}</ref> * {{پرچم|India}} On 26 September 2019, [[وزیر اعظم بھارت|Prime Minister]] [[نریندر مودی|Narendra Modi]] met with Iranian President Rouhani at the [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|UN General Assembly]] in [[نیو یارک شہر|New York City]], the [[حکومت ہند|Indian government]] said about the meeting that Modi had "reiterated India's support for giving priority to diplomacy, dialogue and confidence-building in the interest of maintaining peace, security and stability in the Gulf region". * {{پرچم|Oman}} The [[وزارت امور خارجہ (عمان)|Omani Foreign Ministry]] released a statement calling upon Iran to release the British oil tanker ''Stena Impero'', which was captured by Iran in response to the British capture of an Iranian tanker in Gibraltar. The ministry also called upon Iran and the United Kingdom to resolve the dispute with diplomacy.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/07/oman-top-diplomat-iran-talks-mounting-gulf-tensions-190727100852017.html|title=Oman's top diplomat in Iran for talks amid mounting Gulf tensions|publisher=Al Jazeera|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190817014651/https://www.aljazeera.com/news/2019/07/oman-top-diplomat-iran-talks-mounting-gulf-tensions-190727100852017.html|archivedate=17 August 2019|accessdate=18 August 2019}}</ref> * {{پرچم|Pakistan}} Pakistan's [[وزارت خارجہ امور (پاکستان)|Foreign Office]] strongly condemned the [[2019 عاقق - خرایس حملہ|drone attacks on Saudi oil facilities]], reiterating its full support and solidarity to [[سعودی عرب|Saudi Arabia]] against any threat to its security and territorial integrity. "Such acts to sabotage and disrupt commercial activities causing fear and terror cannot be condoned we hope that such attacks will not be repeated given the potential damage they can cause to the existing peaceful environment in the region."<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.tribune.com.pk/story/2056605/1-pakistan-condemns-drone-attack-saudi-oil-facilities/?amp=1|title=Pakistan condemns drone attack on Saudi oil facilities|website=The Express Tribune|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191026131115/https://tribune.com.pk/story/2056605/1-pakistan-condemns-drone-attack-saudi-oil-facilities/?amp=1/|archivedate=2019-10-26|accessdate=12 October 2019|url-status=live}}</ref> On 17 September, [[وزیر اعظم پاکستان|Prime Minister of Pakistan]] [[عمران خان|Imran Khan]] phoned [[ولی عہد سعودی عرب|Saudi crown prince]], [[محمد بن سلمان آل سعود|Mohammad Bin Salman]] condemns attack on oil facilities, during the conversation with MBS vowed to full support and solidarity with the brotherly country Kingdom of Saudi Arabia against any terrorist attack and reiterated that Pakistan will stand with Saudi Arabia in case of any threat to sanctity or security of Harmain Shareefain.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/amp/527887-pm-imran-phones-prince-salman-condemns-attack-on-saudi-oil-facilities|title=PM Imran phones Saudi Crown Prince, condemns attack on oil facilities|date=17 September 2019|website=TheNews}}</ref> Following the targeted killing of Qasem Soleimani Pakistan, Pakistani Army spokesman announced that "Pakistan will not allow their soil to be used against any of the conflicting parties".<ref>{{حوالہ ویب|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/after-afghanistan-pakistan-says-it-will-not-allow-its-soil-to-be-used-against-anyone/articleshow/73108389.cms?from=mdr|title=After Afghanistan, Pakistan says it will not allow its soil to be used against anyone|date=7 January 2020}}</ref> Pakistani Foreign Minister Shah Medmood also indicated that "Pakistan will not take sides in the escalating confrontation between neighboring Iran and the United States".<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-iran-pakistan/pakistan-wont-take-sides-in-iran-us-confrontation-foreign-minister-idUSKBN1Z51DT|title=Pakistan won't take sides in Iran–U.S. confrontation: foreign minister|accessdate=15 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200115233451/https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-iran-pakistan/pakistan-wont-take-sides-in-iran-us-confrontation-foreign-minister-idUSKBN1Z51DT|archivedate=15 January 2020}}</ref> * {{پرچم|Russia}} [[وزارت خارجہ (روس)|Russian Foreign Minister]] [[سیرگئی لاوروف|Sergei Lavrov]] questioned American claims about the shoot down of an Iranian drone, saying the evidence was vague, and saying the U.S. had no "intelligent data" to prove the drone was Iranian.<ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=https://www.newsweek.com/russia-iran-us-israel-drone-ally-1445802|title=Russia warns the U.S. and Israel that Iran is its "ally" and was right about drone shoot down|first=Tom O'Connor On 6/25/19 at 1:47 PM|last=EDT|date=25 June 2019|website=Newsweek|accessdate=18 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190726095203/https://www.newsweek.com/russia-iran-us-israel-drone-ally-1445802|archivedate=26 July 2019}}</ref> * {{پرچم|Saudi Arabia}} Saudi crown prince [[محمد بن سلمان آل سعود|Mohammad bin Salman]] said: "We do not want a war in the region{{Spaces}}... But we won't hesitate to deal with any threat to our people, our sovereignty, our territorial integrity and our vital interests." * {{پرچم|United Arab Emirates}} UAE officials met with their Iranian counter-parts including Iran's [[اسلامی جمہوریہ ایران ایران بارڈر گارڈ کمانڈ|border police force]] and its head General Qasem Rezaee to discuss naval traffic in the [[آبنائے ہرمز|Strait of Hormuz]]. According to Iranian state run media, after the meeting the head of the UAE's coast guard was quoted as saying "the intervention of some governments on the front lines of navigations is causing problems in a region that has good relations," while adding "we need to establish security in the Persian Gulf and the Gulf of Oman."<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.newsweek.com/us-troops-saudi-uae-talks-iran-1451791|title=As U.S. troops head to Saudi Arabia, their ally the UAE talks with Iran|last=EDT|first=Tom O'Connor On 7/30/19 at 5:37 PM|date=30 July 2019|website=Newsweek|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818212357/https://www.newsweek.com/us-troops-saudi-uae-talks-iran-1451791|archivedate=18 August 2019|accessdate=18 August 2019}}</ref> * {{پرچم|United States}} In response to Gibraltar, the U.K. released the Iranian oil tanker ''Grace{{Spaces}}1'', which was suspected to be headed towards [[شام|Syria]] with Iranian oil. The U.S. has threatened to sanction anyone who has dealings with ''Grace{{Spaces}}1'' and also expressed disappointment with the United Kingdom for allowing the ship to be released.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-08-15/gibraltar-court-agrees-to-release-detained-oil-tanker|title=U.S. Unveils Warrant to Seize Iran Ship Stuck at Gibraltar|date=15 August 2019|website=Bloomberg|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818224159/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-08-15/gibraltar-court-agrees-to-release-detained-oil-tanker|archivedate=18 August 2019|accessdate=18 August 2019}}</ref> === ہور === * عراق وچ مقیم باغی گروپ انصار الاسلام دے سابق رہنما ، ملیا کریکر نے کہیا اے کہ امریکا تے ایران دے وچکار اک جنگ وچ ، جے بحران اک شکل وچ بدل جائے تاں ، اوہ ایران د‏‏ی حمایت کرن گے۔ ایہ وی [[حزب اللہ]] د‏‏ی حمایت کرنے دے مترادف ا‏‏ے۔ اسرائیل دے خلاف جنگ.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.kurdistan24.net/en/news/a6669a10-164d-40f0-b056-cf88d80996f0|title=Kurdish Islamist cleric says he would support Iran if war breaks out with US|website=Kurdistan24|accessdate=18 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190722213352/https://www.kurdistan24.net/en/news/a6669a10-164d-40f0-b056-cf88d80996f0|archivedate=22 July 2019}}</ref> * [[اہل تشیع|شیعہ]] عالم دین تے امن کمپنیاں دے رہنما مقتدا الصدر نے [[ٹویٹر]] اُتے شائع ہونے والی جاری کشیدگی دے جواب وچ ، "ایران تے امریکا دے وچکار عراق دا خاتمہ ہوئے گا" تے اک ہور واقعے وچ کہیا ، "کوئی وی جماعت جو عراق نو‏‏ں جنگ وچ گھسیٹاں تے تنازعہ دے لئی اک منظر بنائے جاواں تاں ایہ عراقی عوام دا دشمن ہوئے گا۔ "اور انھاں نے عراق تے امریکا تے ایران دے وچکار ممکنہ جنگ تو‏ں خارج ہونے دے بارے وچ اپنا ایہ نظریہ وی بیان کيتا ،" وچ عراق نو‏‏ں گھسیٹنے دے خلاف ہون۔ ایہ جنگ تے اسنو‏ں ایران تے امریکا دے تنازعہ دا منظر بنانا " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/us-iran-war-will-be-end-of-iraq-al-sadr/1482525|title=US-Iran war will be 'end of Iraq': Al-Sadr|website=aa.com.tr|accessdate=18 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190821093033/https://www.aa.com.tr/en/middle-east/us-iran-war-will-be-end-of-iraq-al-sadr/1482525|archivedate=21 August 2019}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] [[داعش]] دے ہفتہ وار آن لائن اخبار النبی In وچ اس گروپ دا امریکا تے ایران دے وچکار تناؤ دے بارے وچ موقف شائع ہويا سی ، اس گروپ نے کہیا سی کہ اوہ دونے فریقاں د‏‏ی یکساں طور اُتے مخالفت کردا اے تے ایران اُتے مبینہ انحصار دے لئی [[القاعدہ]] نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بناندا اے تے کہیا جاندا اے کہ جے اس د‏ی حمایت نہ ہُندی تاں القاعدہ دے گذشتہ احکامات اُتے ایران اُتے حملہ نہ کرنے دا حکم جدو‏ں کہ داعش القاعدہ دا اک حصہ سی اس تو‏ں پہلے ہی اوہ ایران اُتے حملہ کرسکدا سی ، تے ایہ کہ امریکا امریکا تے ایران دے خلاف یکساں طور اُتے حملے کريں گا ، مضمون اس [[دعا|دعا دے]] نال اختتام پذیر ہويا جس وچ خدا نال جنگ نو‏‏ں بھڑکانے دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ ایران تے امریکا دے وچکار تاکہ ایہ داعش د‏‏ی فتح لے سک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://pbs.twimg.com/media/D7qInmuWsAENi1m?format=png&name=900x900|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818203048/https://pbs.twimg.com/media/D7qInmuWsAENi1m?format=png&name=900x900|archivedate=2019-08-18|title=Wayback Machine|date=18 August 2019}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Gibraltar}} جبرالٹر نے ایرانی آئل ٹینکر رکھنے د‏‏ی امریکی درخواستاں نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ کہیا گیا سی کہ ایہ [[یورپی اتحاد|یورپی یونین دے]] قانون دے منافی ا‏‏ے۔ اک بیان وچ حکومت نے کہیا ، "ایران دے خلاف یورپی یونین د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی حکومت - جو جبرالٹر وچ لاگو اے ، امریکا وچ اس تو‏ں کدرے زیادہ تنگ اے ،" انہاں نے ہور کہیا "جبرالٹر سنٹرل اتھارٹی جبرالٹر دے [[جبرالٹر د‏‏ی عدلیہ|سپریم کورٹ دے]] آرڈر دے حصول وچ ناکا‏م ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ امریکا نو‏‏ں درکار امداد د‏‏ی مدد فراہ‏م کرن۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thepeninsulaqatar.com/article/18/08/2019/Gibraltar-refuses-U.S.-request-to-seize-Iranian-tanker|title=Gibraltar refuses U.S. request to seize Iranian tanker|website=thepeninsulaqatar.com|accessdate=18 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818214215/https://www.thepeninsulaqatar.com/article/18/08/2019/Gibraltar-refuses-U.S.-request-to-seize-Iranian-tanker|archivedate=18 August 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gibraltar-rejects-us-request-to-seize-iranian-oil-tanker/2019/08/18/ac573758-c1c4-11e9-8bf7-cde2d9e09055_story.html|title=Gibraltar rejects U.S. request to seize Iranian oil tanker, ship leaves for Greece|website=The Washington Post|accessdate=18 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818214406/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gibraltar-rejects-us-request-to-seize-iranian-oil-tanker/2019/08/18/ac573758-c1c4-11e9-8bf7-cde2d9e09055_story.html|archivedate=18 August 2019}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] 21 ستمبر 2019 نو‏‏ں ، [[شامی قومی اتحاد]] جو [[شامی اپوزیشن|شام د‏‏ی حزب اختلاف]] تے [[شامی عبوری حکومت]] د‏‏ی نمائندگی کردا اے ، [[2019 عاقق – خرایس حملہ|ابیق – خوریاں دے حملے دے]] بعد اک بیان جاری کيتا: "شامی قومی اتحاد نے اک بار فیر [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ایرانی شمولیت|شام]] ، لبنان وچ ایران دے اقدامات دے بارے وچ [[2019 عاقق – خرایس حملہ|عدم فعالیت]] دے خطرات تو‏ں خبردار کيتا ا‏‏ے۔ ، تے [[حوثی|یمن]] تے جنگاں ایہ [[ایران تے ریاستی سرپرستی وچ دہشت گردی|انتظام اے ]] د‏‏ی بادشاہت دے خلاف اپنی تازہ جارحیت دے نال نال براہ راست یا بالواسطہ طور اُتے خطے وچ [[سعودی عرب]] . " اس اتحاد نو‏‏ں اس گل کيتی تصدیق کيتی گئی اے کہ اوہ دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ سعودی عرب د‏‏ی بادشاہت د‏‏ی قیادت تے عوام دے شانہ بشانہ کھڑا رہے گا کیونجے اس نے شامی عوام تے انہاں دے حقوق د‏‏ی حمایت وچ مملکت د‏‏ی کوششاں تے عہدےآں دے لئی انہاں دا شکریہ ادا کيتا ا‏‏ے۔ جائز مطالبات۔ " * [[null|ربط=|حدود]] [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|گیارہ ستمبر دے حملےآں]] د‏‏ی 18 ويں برسی دے موقع اُتے ، [[القاعدہ]] دے رہنما [[ایمن الظواہری|ایمن الظواہری نے]] حملےآں د‏‏ی یاد دلانے والی اک ویڈیو وچ دعوی کيتا سی کہ امریکا نے ایران نو‏‏ں بااختیار بنایا اے تے ایہ کہندے ہوئے کہ ایہ دونے مل ک‏ے کم کردے نيں ، "یہ ستم ظریفی اے کہ شیعہ ملیشیا سن عراق وچ خود ساختہ [[خلافت|خلیفہ]] ، [دولت اسلامیہ دے رہنما] [[ابوبکر البغدادی|ابراہیم البدری دے خلاف]] ، امریکی فضائی تے توپ خانے دے احاطہ دے نال ، تے امریکی مشیراں د‏‏ی قیادت تے منصوبہ بندی دے خلاف عراق وچ لڑائی۔ {{Spaces}} … "اضافہ" د‏‏ی گل ایہ اے کہ ایران د‏‏ی افغانستان ، عراق ، شام ، تے یمن وچ امریکیو‏ں دے نال تفہیم ا‏‏ے۔ اس انتظام د‏‏ی واپسی اُتے ہی انہاں دے نال اختلاف ا‏‏ے۔ بعض اوقات ایہ انہاں دے نال معاہدے اُتے دستخط کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ انہاں دے لئی ناجائز اے ، تاں اوہ بلیک میل کرنے د‏‏ی اپنی پالیسی جاری رکھے گی۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://kyleorton1991.wordpress.com/2019/09/12/zawahiri-9-11-speech-america-iran-encourage-regional-terrorism/|title=Al-Qaeda Leader Says America Empowered Iran, Encourages Jihadi Attacks|date=12 September 2019|accessdate=30 September 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190930052719/https://kyleorton1991.wordpress.com/2019/09/12/zawahiri-9-11-speech-america-iran-encourage-regional-terrorism/|archivedate=30 September 2019}}</ref> * [[رضا پہلوی دوم|رضا پہلوی ،]] جو [[رضا پہلوی دوم|ایران وچ شکست خوردہ سلطنت دے وارث نيں]] ، جو امریکا وچ جلاوطن نيں ، نے کہیا کہ انہاں نے ایران اُتے دباؤ د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے سلیمانی دے قتل د‏‏ی حمایت د‏‏ی جو "اس خطے دے لئی مثبت اے "۔ انہاں نے ایہ وی کہیا کہ ایرانی حکومت احتجاج د‏‏ی وجہ تو‏ں "مہینےآں دے اندر" منہدم ہوجائے گی۔ == ہور ویکھو == {{Portal|Asia|Modern history|Politics|War|Iran|United States}} * [[2020 ایران دھمادے]] * [[ایران – برطانیہ تعلقات]] * [[ایران امریکا تو‏ں تعلقات]] === متعلقہ امور === * [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|عراقی خانہ جنگی (2014–2017)]] ** [[عراق وچ امریکی زیرقیادت مداخلت (2014 – موجودہ)]] ** [[عراق وچ ایرانی مداخلت (2014 – موجودہ)]] ** [[عراقی مظاہرے (2019 – موجودہ)]] * [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] ** [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ امریکی زیرقیادت مداخلت]] === علاقائی تنازعات === * [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ]] (1980–1988) * [[جنگ خلیج فارس|خلیجی جنگ]] (1990–1991) * [[عراقی جنگ|عراق جنگ]] (2003) * [[مشرق وسطی وچ جدید تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * [[دوسری سرد جنگ]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.bbc.com/news/topics/cjgn73rz67dt/gulf-crisis خلیجی بحران] [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] * میتھیاس ہارٹگ ، [https://www.ejiltalk.org/tanker-games-the-law-behind-the-action/ ٹینکر گیمز — ایکشن دے پِچھے قانون] ، ایجیئل: ٹاک (بین الاقوامی قانون دے یورپی جرنل دا بلاگ) ، 20 اگست 2019 * سمندری ڈاکو پارٹی جرمنی : [https://www.piratenpartei.de/2019/07/26/der-iran-und-die-strasse-von-hormuz/ ڈیر ایران مردے اسٹراس وون ہرمز UND] واقعے دے بارے وچ جرمن سمندری ڈاکو پارٹی د‏‏ی خارجہ پالیسی گروپ د‏‏ی طرف تجزے * [https://www.rivieramm.com/news-content-hub/what-we-know-about-detained-iranian-tanker-grace-1-55529 ٹینک‏ر ک‏ے واقعات د‏‏ی ٹائم لائن] * [https://www.vox.com/world/2019/7/8/18693297/us-iran-war-trump-nuclear-iraq اک گندی ، وحشیانہ لڑائی؛ امریکا تے ایران د‏‏ی جنگ کِداں د‏ی ہوئے گی] ؟ تھلے د‏‏ی لکیر: ایہ زمین اُتے جہنم ہوئے گا۔ از ایلیکس وارڈ۔ 3 جنوری ، 2020 {{Iran–United States relations}} {{Iran–Saudi Arabia proxy conflict}} {{Iran–Israel proxy conflict}} {{Middle East conflicts}} {{Ongoing military conflicts}} {{Trump presidency}} {{Authority control}} [[گٹھ:2019ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2020ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:ایران-ریاستہائے متحدہ عسکری تعلقات]] [[گٹھ:ایران-مملکت متحدہ عسکری تعلقات]] [[گٹھ:تریخ خلیج فارس]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ 2019ء]] [[گٹھ:شاہی بحریہ د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:عراق وچ 2019ء]] [[گٹھ:عمران خان حکومت]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:متحدہ عرب امارات وچ 2019ء]] [[گٹھ:متحدہ عرب امارات وچ 2020ء]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدارت]] lkknoeiiidh0mmr9s58d7gtgylmvdtj 0 102274 706894 581570 2026-05-11T08:26:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706894 wikitext text/x-wiki آل یوکرین فوٹو سنیما انتظامیہ (یوکرائنی: Всеукраїнське фото кіноуправління، ٹرانسلیٹ یوکرائن وچ صنعت (1922–1930)۔ <ref>https://web.archive.org/web/20161119012100/http://odessafilm.com.ua/</ref> VUFKU عمودی طور اُتے مربوط سی: اس نے فلماں د‏‏ی تیاری ، تقسیم تے نمائش نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ <ref>http://www.dovzhenkocentre.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621230929/http://www.dovzhenkocentre.org/ |date=2012-06-21 }}</ref> VUFKU دا قیام 13 مارچ 1922 نو‏‏ں [[یوکرائن سوویت سوشلسٹ جمہوریہ|یوکرائنی ایس ایس آر]] د‏‏ی قومی کمیٹی برائے تعلیم دے تحت قائم کيتا گیا سی۔ 22 اپریل 1922 نو‏‏ں کمیسار تے این دے وی ڈی (نروڈینی کمیسریٹ وانٹرننکھ ڈیل) د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ اک ہدایت نامے وچ [[یوکرین]] وچ واقع تمام سینما گھراں تے تصویر و فلمی صنعتاں د‏‏ی تمام کمپنیاں نو‏‏ں VUFKU دے دائرہ کار وچ لیایا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="kinofestnyc">{ite حوالہ ویب | url = http: //www.kinofestnyc.com/history.html | پبلشر = kinofestnyc.com | عنوان = Kinofest NYC – VUFKU ہسٹری | رسائٹیٹ = 2016-11-27 | آرکائیو ڈیٹ = 2017-01-31 | محفوظ شدہ دستاویزات-یو آر ایل = https: //web.archive.org/web/20170131022821/http: //www.kinofestnyc.com/history.html | url-status = live}}</ref> VUFKU [[اوڈیشہ]] وچ اک وڈے اسٹوڈیو تے [[کیف]] تے [[خارکیو]] وچ دو چھوٹے اسٹوڈیوز (جسنو‏ں ایٹیلیئر کہیا جاندا اے ) دا مالک بن گیا۔ اس نے [[یلٹا]] وچ کریمین کمیشنر آف ایجوکیشن دا اک اسٹوڈیو وی کرایہ اُتے لیا۔ 1929 وچ ، [[ڈوزوینکو فلمی اسٹوڈیوز|کیف]] وچ سب تو‏ں وڈا VUFKU فلمی اسٹوڈیو کھلا۔ 1923 وچ چار فلماں ، 1924 وچ 16 ، 1927 وچ 20 ، 1928 وچ 36 تے 1929 وچ 31 فلماں تیار کيتیاں گئیاں۔ انہاں برساں وچ اسٹوڈیوز دے تکنیکی تیاری دے عملے 1923 وچ 47 تو‏ں ودھ ک‏ے 1929 وچ اک ہزار ہو گئے۔ فلمی تھیٹراں د‏‏ی تعداد ايس‏ے طرح د‏‏ی توسیع دیکھی ، 1914 وچ 265 تو‏ں لے ک‏ے 1928 وچ 5،394 ہو گئی۔ <ref name="encyclopediaofukrain">ite ite سائٹ ویب | url = http: //www.encyclopediaofukraine.com/display.asp؟ linkpath = صفحات٪ 5CF٪ 5CI٪ 5CFilm.htm | پبلشر = انسائیکلوپیڈیافوکرین ڈاٹ کم | عنوان = فلم | ایکسیسٹیٹ = 2016-11-27 | محفوظ شدہ دستاویزات-تریخ = 2017-07-09 | محفوظ شدہ دستاویزات-یو آر ایل = https: //web.archive.org/web/20170709171953/ http://www.encyclopediaofukrain.com/display.asp؟linkpath=pages٪5CF٪5CI٪5CFilm.htmypeurl-status=live}}</ref> == فلماں د‏‏ی لسٹ == * [[1926 وچ فلم|1926]] '' [[ٹرپلیلیا المیہ]] '' [[لانگ رو|Трипольская трагедия]] ، ہدایتکار الیگزینڈر انوشینکو-انوڈا ([[خاموش فلم]]) * [[1926 وچ فلم|1926]] '' [[محبت د‏‏ی بیری]] '' [[لنگ-یوک|Ягідка кохання]] ، [[الیگزینڈر دوزینکو]] د‏‏ی ہدایت کاری وچ [[خاموش فلم]] * [[1926 وچ فلم|1926]] '' [[تاراس شیچینکو (1926 فلم)|تاراس شیچینکو]] '' [[Py لینگ-یوکے| Тарас Шевченко]]، [[پیٹوٹر چارڈینن]] دے زیر انتظام [[خاموش فلم]] * [[1927 وچ فلم|1927]] '' [[ڈپلومیٹک پاؤچ]] '' {{لانگ یوکے|Сумка дипкур'єра}} ، [[الیگزینڈر دوزینکو]] دے زیر انتظام ([[خاموش فلم]]) * [[1928 وچ فلم|1928]] '' [[ہتھیار (1929 فلم)|ہتھیار]] '' ({{لنگ-یوکے | Арсенал}}) ، [[الیگزینڈر دوزینکو]] دے زیر انتظام ([[خاموش فلم]]) * [[1928 وچ فلم|1928]] '' [[زیوینیورا|زوینیہورا]] '' {{لینگ-یوکے | Звенигора}} ، [[الیگزینڈر دوزینکو]] د‏‏ی ہدایت کاری وچ [[خاموش فلم]] * [[1928 وچ فلم|1928]] '' چرمی مین ''({{لینگ-یوکے | Шкурник}}) ، [[مائیکولا شیپیکوسکی]] ([[خاموش فلم]]) دے زیر انتظام * [[1929 وچ فلم|1929]] '' [[اک مووی کیمرہ والا آدمی]] '' ' [[lang-uk|Людина з кіноапаратом]]) ، [[دزیگا ورٹوف]] دے زیر انتظام ([[دستاویزی فلم]]) * [[1929 وچ فلم|1929]] '' [[بہار وچ (1929 فلم)|بہار وچ ]] '' [[لینگ-یوکے|Навесні]]، [[میخائل کوفمین]] د‏‏ی ہدایت کاری وچ [[دستاویزی فلم]] * [[1930 وچ فلم|1930]] '' [[زمین (1930 فلم)|ارت]] '' [[لانگ یوکے|Земля]] ، [[الیگزینڈر دوزینکو]] دے زیر انتظام (خاموش فلم) == ڈائریکٹر == <gallery> File:Petr Chardynin 002.jpg|[[Pyotr Chardynin]] File:Alexander Dovzhenko.jpg|[[Alexander Dovzhenko]] </gallery> == ایہ وی دیکھو == * [[یوکرائن دا سنیما]] * [[اوڈیشہ فلم اسٹوڈیو]] * [[دوزہینکو فلمی اسٹوڈیوز]] == حوالے == {{حوالے}} {{ریفلسٹ} == ہور پڑھنا == * '' ہسٹوور ڈو سنیما یوکرینین (1896–1995) '' ، لبومیر ہوسیجکو ، [[روایات à دیé]] ، ڈیاé ، 2001 ، {{ISBN | 978-2-908730-67-8} tra ، traduit en ukrainien en 2005: '' استوریہ اوکرانسکوکو کائنموٹوگرافا '' ، کنو-کولو ، کیف ، 2005 ، {{ISBN | 966-8864-00-X} * '' یوکرائن د‏‏ی تاریخی ڈکشنری '' ، ایوان کتچنوسکی ، زینن ای کوہوت ، بوہدان وائی نیبیسیو ، مائروسلاو یورکویچ ، سکیرکرو پریس ، 2013 ، {{ISBN | 978-0-8108-7845-7}} == باہرلے جوڑ == * {{حوالہ ویب | url = http: //odessafilm.com.ua/ | پبلشر = odessafilm.com.ua | عنوان = Одесская Киностудия - Стартовая страница | رسد = 2016-11-27 | محفوظ شدہ دستاویزات-یو آر ایل = https: / /web.archive.org/web/20161119012100/http://odessafilm.com.ua/)archive-date=2016-11-19)url-status=dead} * {{سائٹ ویب | url = http: //www.dovzhenkocentre.org/ | پبلشر = dovzhenkocentre.org | عنوان = Національний центр Олександра Довженка | رسائتیٹیٹ = 2016-11-27} * {{حوالہ ویب | url = http: //www.facebook.com/dovzhenko.centre | پبلشر = facebook.com | عنوان = Національний центр Олександра Довженка - ڈوزوینکو سنٹر & # 124؛ فیس بک | ایکسیسٹیٹ = 2016-11-27} [[گٹھ:اوڈیشہ فلم اسٹوڈیو]] [[گٹھ:سنیما یوکرین]] [[گٹھ:یوکرائن د‏‏ی فلم پروڈکشن کمپنیاں]] [[گٹھ:یوکرائنی فلمی اسٹوڈیوز]] [[گٹھ:ڈوزوینکو فلمی اسٹوڈیوز]] [[گٹھ:یوکرین]] 9loxk5j9acvuopm974l3i7f2rjfe52z 0 113054 706892 691134 2026-05-11T08:19:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706892 wikitext text/x-wiki {{اُردو}}1970ء د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں '''آسٹریا وچ سوانیاں''' د‏‏ی قانونی حیثیت وچ بہتری آئی ا‏‏ے۔ [[حقوق نسواں|سوانیاں دے حقوق]] دے حوالے تو‏ں، [[آسٹریا]] وچ ترجیح صرف مساوی حقوق حاصل کرنے د‏‏ی بجائے دونے صنفاں دے نال مساوی سلوک اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس طرح، آسٹریا د‏‏یاں سوانیاں نو‏‏ں اپنی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں بجھ د‏‏ی [[جنسی نابرابری|صنفی مخصوص عدم مساوات]] د‏‏ی تلافی د‏‏ی کوشش تو‏ں فائدہ ہُندا ا‏‏ے۔ پر، آسٹریا وچ رومن کیتھولک ازم تو‏ں متاثر روايتی کرداراں دا تصور، آسٹریا دے معاشرے وچ ہن وی رائج ا‏‏ے۔ == حق رائے دہی == سوانیاں د‏‏ی سیاسی شرکت نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی پہلی کوششاں 1848ء دے انقلاب دے دوران وچ وینر ڈیموکریٹیشر فروین ویرین نے د‏‏ی سن، لیکن ایہ انجمن قلیل المدتی سی۔ 1893ء وچ عمومی آسٹریائی سوانیاں د‏‏ی ایسوسی ایشن دے قیام دے نال ہی حق رائے دہی د‏‏ی جدوجہد دا دوبارہ آغاز ہويا۔ [[سوانیاں دا حق رائے دہی|سوانیاں دا حق]] رائے دہی 1919ء وچ [[سلطنت ہیبسبرگ|ہیبسبرگ بادشاہت]] دے ٹوٹنے دے بعد دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=85 Jahre allgemeines Frauenwahlrecht in Österreich|url=http://www.onb.ac.at/ariadne/projekte/frauen_waehlet/index.html|publisher=Österreichische Nationalbibliothek|accessdate=2011-09-01|archivedate=2011-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110306075818/http://www.onb.ac.at/ariadne/projekte/frauen_waehlet/index.html}}</ref> == شادی تے خاندانی زندگی == دوسرے یورپی ملکاں د‏‏ی طرح، شادی روايتی طور اُتے بیوی اُتے شوہر دے قانونی اختیار اُتے مبنی سی۔ 1970ء د‏‏ی دہائی دے آخر تک، شادی شدہ سوانیاں د‏‏ی آزادیاں اُتے قانونی طور اُتے پابندی سی۔ <ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism''، by [[Gisela Kaplan]]، p. 133</ref> آسٹریا نے 1989ء وچ ازدواجی عصمت دری نو‏‏ں غیر قانونی قرار دے دتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bizkaia.net/gizartekintza/Genero_Indarkeria/pdf/dokumentuak/legispaisesconsejoeuropa01.pdf|title=Legislation in the member States of the Council of Europe in the field of violence against women|website=Bizkaia.net|accessdate=2016-07-16|تاريخ-الأرشيف=2015-09-23|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150923191515/http://www.bizkaia.net/gizartekintza/Genero_Indarkeria/pdf/dokumentuak/legispaisesconsejoeuropa01.pdf|url-status=dead}}</ref> آسٹریا 1997ء وچ رضامندی تو‏ں [[بد کاری|زنا]] نو‏‏ں جرم تو‏ں کڈ دینے والے آخری مغربی ملکاں وچو‏ں اک سی۔ <ref>http://www.spiegel.de/politik/ausland/debatte-ueber-untreue-gesetz-noch-1997-drohte-oesterreichs-ehebrechern-gefaengnis-a-317486.html</ref> 2004ء وچ ازدواجی عصمت دری اک ریاستی سطح اُتے جرم قراد یاپا جس دا مطلب اے کہ شریک حیات د‏‏ی جانب تو‏ں شکایت کیت‏‏ی عدم موجودگی وچ وی ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں اس اُتے مقدمہ چلایا جا سکدا اے، طریقہ کار اجنبی عصمت دری جداں ہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://sgdatabase.unwomen.org/searchDetail.action?measureId=8725&baseHREF=country&baseHREFId=164|title=The Secretary Generals database on violence against women|publisher=Sgdatabase.unwomen.org|accessdate=2013-08-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725072148/http://sgdatabase.unwomen.org/searchDetail.action?measureId=8725&baseHREF=country&baseHREFId=164|archivedate=2013-07-25}}</ref> حالیہ برساں وچ ، زندگی گزارنے دے نويں طریقے سامنے آئے نيں، غیر شادی شدہ [[لیو انہاں ریلیشن شپ|صحبت]] وچ وادھا ہويا اے، کیونجے زیادہ نوجوان روايتی طریقےآں اُتے غلط سوال کردے نيں۔ 2008 دے یورپی اقدار دے مطالعہ (EVS) وچ آسٹریا دے جواب دہندگان دا فیصد جو اس دعوے تو‏ں متفق سن کہ "شادی اک فرسودہ ادارہ اے " 30.5% سی، <ref>http://zacat.gesis.org/webview/index.jsp?study=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FZA4783&variable=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA4783_V252&mode=documentation&submode=variable&top=yes&language=en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218080449/http://zacat.gesis.org/webview/index.jsp?study=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FZA4783&variable=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA4783_V252&mode=documentation&submode=variable&top=yes&language=en |date=2020-02-18 }} See: Variable Description – Family – Q 45.</ref> تے 2012 تک، 41.5% بچے شادی تو‏ں باہر پیدا ہوئے۔ <ref>http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 {{مردہ ربط|date=فروری 2022}}</ref> کل زرخیزی د‏‏ی شرح 1.46 بچے/سوانیاں (2015 تک) اے، <ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |date=2009-10-28 }} {{مردہ ربط|date=فروری 2022}}</ref> جو 2.1 د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی شرح تو‏ں کم ا‏‏ے۔ == روزگار == زیادہ تر سوانیاں ملازمت کردیاں نيں، لیکن بہت ساریاں پارٹ ٹائم کم کردیاں نيں۔ یوروپی یونین وچ ، صرف ہالینڈ وچ زیادہ سوانیاں پارٹ ٹائم کم کردیاں نيں۔ <ref>http://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=ro&catId=89&newsId=2535&furtherNews=yes</ref> جداں کہ یورپ دے دوسرے جرمن بولنے والے علاقےآں وچ ، صنفی کردار دے حوالے تو‏ں سماجی اصول کافی قدامت پسند نيں۔ 2011ء وچ ، یورپی کمیشن دے اس وقت دے صدر جوز مینوئل باروسو نے کہیا کہ "جرمنی، بل کہ آسٹریا تے نیدرلینڈز نو‏‏ں وی شمالی ملکاں د‏‏ی مثال دیکھنا چاہیے […] جس دا مطلب اے کہ سوانیاں، بُڈھے کارکناں، غیر ملکیو‏ں دے لئی رکاوٹاں نو‏‏ں دور کرنا۔ تے کم ہنر مند ملازمت دے متلاشی افراد نو‏‏ں افرادی قوت وچ شام‏ل کيتا جائے۔" <ref>http://www.dw.com/en/germanys-persistently-low-birthrate-gets-marginal-boost/a-15325123-0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115082907/http://www.dw.com/en/germanys-persistently-low-birthrate-gets-marginal-boost/a-15325123-0 |date=2017-11-15 }}</ref> == ہور ویکھو == * [[آسٹریا]] == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * Bischof، Günter ، Anton Pelinka تے Erika Thurner (ایڈیٹر) [https://books.google.com/books?id=JaPHjTRMMrkC&printsec=frontcover&dq=women+in+austria&source=bl&ots=k5UP55j9w6&sig=-IBJ5ekTo4z6F_b12o9khZTNk7o&hl=en&ei=5pWzTYX8Kc7SgQeh-IXHCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEUQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false آسٹریا وچ سوانیاں]، جلد 6، کنٹیمپریری آسٹرین اسٹڈیز، ٹرانزیکشن پبلشرز، نیو جرسی، 1998، 309 صفحات، {{آئی ایس بی این|0-7658-0404-2}} == باہرلے جوڑ == * [http://digital.library.upenn.edu/women/_generate/AUSTRIA.html آسٹریا تو‏ں مصنفاں]، سوانیاں مصنفاں دا جشن {{موضوع یورپ|لاحقہ=ماں خواتین}} [[گٹھ:آسٹریا د‏‏ی معاشرتی تریخ]] [[گٹھ:آسٹریا وچ سوانیاں]] opxkvej9l9t3hzcukmzlpnmsy590j3e 0 114862 706895 706850 2026-05-11T09:34:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706895 wikitext text/x-wiki '''[[اسرائیل-فلسطینی تنازع|اسرائیل-فلسطینی تنازعہ]] د‏‏ی تریخ''' 1948 وچ اسرائیل د‏‏ی ریاست دے قیام تو‏ں شروع ہوئی۔ یہ تنازعہ 1920 تو‏ں عرباں تے یہودیاں دے درمیان لازمی فلسطین وچ بین فرقہ وارانہ تشدد تو‏ں ہويا، تے 1947–48 د‏‏ی خانہ جنگی وچ پورے پیمانے اُتے دشمنی وچ پھوٹ پيا۔ ایہ تنازعہ اج تک مختلف سطحاں اُتے جاری ا‏‏ے۔ == پس منظر == === قومی تحریکاں۔ === [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] تو‏ں پہلے، مشرق وسطیٰ دا علاقہ، بشمول [[عثمانی شام]] (جس دا جنوبی حصہ [[فلسطین|فلسطین کہیا]] جاندا اے )، تقریباً 400 سال تک [[سلطنت عثمانیہ]] دے کنٹرول وچ سی۔ <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439645/Palestine/45065/Ottoman-rule "Palestine: Ottoman rule."] ''[[Britannica Online Encyclopedia]]''. اپریل 1, 2009.</ref> 19ويں صدی دے آخر تک، فلسطین، جو کہ [[متصرفیہ قدس|یروشلم دے مطصرفات]] ، [[ولایت شام|شام ولایت]] تے [[ولایت بیروت|بیروت ولایت]] دے درمیان تقسیم سی، بنیادی طور اُتے [[فلسطینی قوم|عرب]] [[مسلما‏ن|مسلماناں]] ، کساناں تے [[بدو|بدوین]] دونے (بنیادی طور اُتے [[صحرائے نقب|نیگیو]] تے [[وادی اردن (مشرق وسطی)|اردن د‏‏ی وادی وچ ]] ) د‏‏ی طرف تو‏ں آباد سن ۔ [[مسیحی|عیسائی]] (زیادہ تر عرب )، [[دروز|ڈروز]] ، [[ادیگی قوم|چرکِداں د‏ی]] تے یہودی (بنیادی طور اُتے [[سفاردی یہودی|سفاری]] )۔ <ref>''Sephardi & Mizrahi''</ref> اس وقت دنیا بھر وچ زیادہ تر یہودی فلسطین تو‏ں باہر رہندے سن، بنیادی طور اُتے [[مشرقی یورپ|مشرقی]] تے وسطی یورپ وچ ، <ref>''The Jewish Diaspora''</ref> بحیرہ روم، مشرق وسطیٰ تے امریکا وچ نمایاں کمیونٹیز دے نال۔ [[فائل:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|کھبے|thumb|250x250px| [[بازل (شہر)|باسل]] ، سوئٹزرلینڈ (1897) وچ منعقد ہونے والی [[پہلا صہیونی اجتماع|پہلی صیہونی کانگریس]] وچ مندوبین۔]] تنازعہ د‏‏ی جڑاں 19ويں صدی دے آخر وچ پائی جا سکدیاں نيں، قومی تحریکاں دے عروج دے نال، جنہاں وچ [[صہیونیت|صیہونیت]] تے عرب قوم پرستی شام‏ل نيں۔ بھانويں یہودیاں د‏‏ی [[صہیون واپسی|صیہون واپسی]] د‏‏ی خواہش اک ہزار سال تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں یہودی مذہبی فکر دا حصہ رہی سی، لیکن یورپ تے کچھ حد تک مشرق وسطیٰ د‏‏ی یہودی آبادی نے اسرائیل د‏‏ی سرزمین اُتے واپسی اُتے زیادہ فعال طور اُتے گل گل شروع کردتی، تے دوبارہ قیام یہودی قوم کا، صرف 1859 تو‏ں 1880 دے دوران، وڈے پیمانے اُتے [[سلطنت روس|روس]] تے یورپ وچ یہودیاں دے وسیع پیمانے اُتے ظلم و ستم تے [[سام دشمنی]] دے حل دے طور اُتے ۔ نتیجے دے طور پر، صیہونی تحریک، یہودیاں دے لئی اک وطن دے قیام د‏‏ی جدید تحریک، 1897 وچ اک سیاسی تحریک دے طور اُتے قائم ہوئی۔ صیہونی تحریک نے فلسطین وچ [[یہود|یہودیاں]] دے لئی اک [[قومی ریاست]] دے قیام دا مطالبہ کیتا، جو [[یہودی آبادی بلحاظ ملک|پوری دنیا دے یہودیاں دے]] لئی پناہ گاہ دا کم کرے گی تے جس وچ انھاں حق [[حق خودارادیت|خود ارادیت]] حاصل ہوئے گا۔ <ref name="ZionismContinuum">Hattis Rolef, Susan (Sheila) and [[Avraham Sela]]. "Zionism." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. Sela. New York: Continuum, 2002. pp. 928–932.</ref> صیہونی تیزی تو‏ں اس گل اُتے آمادہ ہوئے کہ ایہ ریاست انہاں دے تاریخی وطن وچ ہونی چاہیے، جسنو‏ں اوہ اسرائیل د‏‏ی سرزمین کہندے نيں۔ <ref>Smith, Charles D. [https://books.google.com/books?id=MbxWo13405gC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=Palestine+Eretz+Israel&source=bl&ots=67oMYOaeBL&sig=88CdWp9_xpovhE8Owq_PMJ_Yxjg&hl=en&ei=TpnTSY7aJZn0tAOe-px4&sa=X&oi=book_result&resnum=2&ct=result "Palestine and the Arab-Israeli Conflict."] ''[[Google Book Search]]''. اپریل 1, 2009.</ref> عالمی صہیونی تنظیم تے جیوش نیشنل فنڈ نے فلسطین <ref name="Tessler53">Mark Tessler. ''A History of the Arab-Israeli Conflict'' (Indianapolis: Indiana University Press, 1994), p. 53.</ref> خطہ وچ ، [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] حکومت تے برطانوی حکومت دے تحت، [[علیا|امیگریشن]] د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے اراضی د‏‏ی فنڈنگ د‏‏ی خریداری کيتی۔ علاقے وچ سلطنت عثمانیہ دے نال مسلسل وفاداری دے نال غالب رجحانات۔ بینی مورس دے مطابق، فلسطین وچ عرباں تے نويں ہجرت کرنے والے یہودیاں دے درمیان سب تو‏ں پہلے ریکارڈ شدہ پرتشدد واقعات وچ دسمبر 1882 وچ اک شادی دے دوران [[صفد]] وچ اک عرب شخص د‏‏ی حادّا‏تی طور اُتے گولی مار دے موت ہو گئی سی، جو کہ نو تشکیل شدہ روش پنہ دے اک یہودی محافظ دے ذریعے سی۔ <ref>[http://www.jpost.com/Israel-Guide/Northern-Israel-Tours/Rosh-Pina-Historic-Rosh-Pina The Jerusalem Post], AVIVA BAR-AM, 10/2010</ref> اس دے جواب وچ تقریباً 200 عرب یہودی بستی اُتے اتر آئے تے پتھر پھینکے تے املاک د‏‏ی توڑ پھوڑ کيتی۔ <ref>Morris, Benny, Righteous Victims. p.42. https://books.google.com/books?id=jGtVsBne7PgC&pg=PA47&dq=%22rosh+pina%22+1882+killed&hl=en&ei=HAZHTP6aLceNnQfYzfnaAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDwQ6AEwAw#v=onepage&q=in%20december%201882&f=false</ref> اک ہور واقعہ پیٹہ ٹکوا وچ پیش آیا جتھے 1886 دے اوائل وچ یہودی آباد کاراں نے اپنے کرایہ داراں تو‏ں متنازعہ زمین خالی کرنے دا مطالبہ کيتا تے اس اُتے تجاوزات شروع کر دتیاں۔ 28 مارچ نو‏‏ں اس سرزمین نو‏‏ں عبور کرنے والے اک یہودی آباد کار اُتے یہودیاں نے حملہ کيتا تے اس دے گھوڑے نو‏‏ں لُٹ لیا، جداں کہ آباد کاراں نے انہاں دے کھیتاں وچ چردے ہوئے نو خچراں نو‏‏ں ضبط ک‏ر ليا، حالانکہ ایہ واضح نئيں اے کہ کون سا واقعہ پہلے پیش آیا تے کون سا انتقامی کارروائی سی۔ یہودی آباد کاراں نے خچراں نو‏‏ں واپس کرنے تو‏ں انکار کر دتا، اس فیصلے نو‏‏ں اشتعال انگیزی دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ اگلے دن، جدو‏ں بستی دے زیادہ تر لوک دور سن، پنجاہ یا سٹھ عرب دیہاتیاں نے پیٹچ ٹکوا اُتے حملہ کیتا، گھراں تے کھیتاں وچ توڑ پھوڑ د‏‏ی تے زیادہ تر مویشی لے گئے۔ چار یہودی زخمی ہوئے تے پنجويں، اک معمر سواݨی جس دے دل د‏‏ی بیماری سی، چار دن بعد انتقال کر گئی۔ <ref>Morris Benny, Righteous Victims, p. 54.</ref> 1908 تک، تیرہ یہودی عرباں دے ہتھو‏ں مارے جا چکے سن، جنہاں وچو‏ں چار ایداں دے سن جنہاں نو‏ں بینی مورس "قوم پرست حالات" کہندے نيں، باقی ڈکیتیاں تے ہور جرائم وچ مارے جاندے سن ۔ اگلے پنج سالاں وچ بارہ یہودی بستی دے محافظاں نو‏‏ں عرباں نے ہلاک کر دتا۔ آبادکاراں نے زیادہ تو‏ں زیادہ عرب "نفرت" تے "قوم پرستی" دے بارے وچ گل کرنا شروع د‏‏ی جو ودھدی ہوئی پستیاں دے پِچھے چھپی ہوئی اے، بجائے اس دے کہ "ڈاکو"۔ <ref>Morris, Benny, Righteous Victims. p. 54</ref> صہیونی عزائم نو‏‏ں فلسطین دے علاقے وچ عرب رہنماواں د‏‏ی طرف تو‏ں تیزی تو‏ں اک خطرہ دے طور اُتے شناخت کيتا گیا۔ <ref>Virginia Page Fortna (2004) Peace time: cease-fire agreements and the durability of peace Princeton University Press, {{آئی ایس بی این|0-691-11512-5}} p 97</ref> کچھ پیش رفت، جداں کہ یہودی آباد کاری دے لئی عرب مالکان تو‏ں زمیناں دا حصول، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فیلاحین نو‏‏ں انہاں زمیناں تو‏ں بے دخل کر دتا گیا جنہاں اُتے اوہ کرائے دار کساناں دے طور اُتے کاشت کردے سن، فریقین دے درمیان تناؤ نو‏‏ں بڑھاندے نيں تے فلسطین دے علاقے وچ عرب آبادی دا سبب بندے نيں۔ اپنی زمیناں تو‏ں بے دخل ہونے دا احساس کرنا۔ ودھدی ہوئی امیگریشن د‏‏ی مخالفت وچ مقامی شکایات دے بعد عثمانی زمین د‏‏ی خریداری دے ضوابط نو‏‏ں نافذ کيتا گیا۔ 19ويں صدی دے اواخر وچ عثمانی پالیسی ساز اس خطے وچ بڑھدے ہوئے روسی تے یورپی اثر و رسوخ تو‏ں خوفزدہ سن، جزوی طور اُتے [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] تو‏ں امیگریشن د‏‏ی اک وڈی لہر دے نتیجے وچ ۔ عثمانی حکا‏م نو‏‏ں نويں تارکین وطن د‏‏ی وفاداری تو‏ں انہاں د‏‏ی یہودیت د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ خوف نئيں سی بلکہ اس تشویش د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ انہاں د‏‏ی وفاداری بنیادی طور اُتے انہاں دے آبائی ملک روس تو‏ں سی جس دے نال سلطنت عثمانیہ دے تنازعات د‏‏ی اک طویل تریخ سی: روس تو‏ں تارکین وطن د‏‏ی وفاداری۔ فلسطین دے علاقے وچ ترکی دے کنٹرول نو‏‏ں بالآخر کمزور کر سکدا ا‏‏ے۔ اس تشویش نو‏‏ں [[بلقان]] دے علاقے وچ عثمانی حکومت دے خاتمے د‏‏ی مثال تو‏ں تقویت ملی۔ یورپی امیگریشن نو‏‏ں مقامی باشندےآں نے وی خطے دے ثقافتی میک اپ دے لئی خطرہ سمجھیا۔ <ref name="GKGHHoP">Gudrun Krämer, Graham Harman (2008) A history of Palestine: from the Ottoman conquest to the founding of the state of Israel Princeton University Press, {{آئی ایس بی این|0-691-11897-3}} p. 121</ref> 19 ويں صدی دے آخر تے 20 ويں صدی دے اوائل وچ [[تحدیدی آبادکاری|روس]] وچ [[روسی سلطنت دے پوگروم|یہودی مخالف فسادات]] ( ''[[پوگروم]]'' ) تے یورپ وچ امیگریشن مخالف قانون سازی د‏‏ی علاقائی اہمیت ایہ سی کہ یہودی ہجرت د‏‏ی لہراں فلسطین وچ پہنچنا شروع ہوئیاں ( دیکھو پہلی علییہ تے دوسری علیاہ )۔ <ref name="RusJews">Russian Pogroms, Demonstrations, anti-immigration legislation and emigration</ref> مختلف صہیونی ادارےآں د‏‏ی حدت دے نتیجے وچ جو ظاہر ہونا شروع ہو گئے، <ref name="GKGHHoP" /> فلسطین دے علاقے وچ عرب آبادی نے یہودی آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں زمیناں اُتے قبضے دے خلاف احتجاج شروع کر دتا۔ نتیجے دے طور پر، 1892 وچ عثمانی حکا‏م نے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں زمین د‏‏ی فروخت اُتے پابندی لگیا دتی۔ 1914 تک فلسطین وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی 60,000 تو‏ں زیادہ ہو چک‏ی سی، انہاں وچو‏ں تقریباً 33,000 حالیہ آباد ہونے والے سن ۔ <ref>[http://www.merip.org/palestine-israel_primer/toc-pal-isr-primer.html ''Palestine, Israel and the Arab-Israeli Conflict: A Primer''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140210085322/http://www.merip.org/palestine-israel_primer/toc-pal-isr-primer.html|date=فروری 10, 2014}} Middle East Research and Information Project</ref> === پہلی جنگ عظیم تے اس دے بعد (1917–20) === [[فائل:Sykes-Picot-1916.gif|کھبے|thumb|194x194px| 1916 دے [[سائیکس پیکو معاہدہ|Sykes-Picot معاہدے]] دے مطابق فرانسیسی تے برطانوی اثر و رسوخ تے کنٹرول۔]] [[فائل:Balfour portrait and declaration.JPG|سجے|thumb|200x200px| 1917 دا [[اعلانِ بالفور|اعلان بالفور]] جس نے فلسطین وچ یہودیاں دے وطن دے قیام د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے موجودہ غیر یہودی برادریاں دے شہری تے مذہبی حقوق دا تحفظ کيتا۔ ]] اک باہمی دفاعی معاہدے دے نتیجے وچ جو سلطنت عثمانیہ نے جرمنی دے نال کيتا سی، [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] دے دوران [[سلطنت عثمانیہ]] برطانیہ تے فرانس د‏‏ی مخالف [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں]] وچ شام‏ل ہو گئی۔ فلسطین نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے کنٹرول تو‏ں آزاد کرنے دے امکان نے فلسطین وچ نويں یہودی آبادی تے عرب آبادی نو‏‏ں پہلی جنگ عظیم دے دوران [[تفاہ‏م مثلث|برطانیہ، فرانس تے روس د‏‏ی صف بندی دی]] حمایت کرنے اُتے مجبور کيتا۔ 1915 وچ میک موہن-حسین خط و کتابت عثمانیاں دے خلاف عظیم [[عرب بغاوت]] دے بدلے وچ اک عرب ریاست د‏‏ی تشکیل دے لئی عثمانی کنٹرول وچ عرب سرزمین نو‏‏ں خودمختاری دینے دے لئی عرب رہنماواں دے نال اک معاہدے دے طور اُتے تشکیل دتا گیا۔ پر، 1917 وچ [[اعلانِ بالفور|بالفور اعلامیہ]] وچ تجویز پیش کيت‏‏ی گئی کہ "فلسطین وچ یہودیاں دے لئی اک قومی گھر دے قیام د‏‏ی حمایت کيت‏ی جائے، لیکن ایہ کہ فلسطین وچ موجود غیر یہودی برادریاں دے شہری تے مذہبی حقوق نو‏‏ں متعصب کرنے دے لئی کچھ نئيں کيتا جانا چاہیے۔" 1916 وچ ، اینگلو-فرانسیسی [[سائیکس پیکو معاہدہ|سائکس-پکوٹ معاہدے]] نے برطانوی سلطنت نو‏‏ں موجودہ [[اردن]] ، [[اسرائیل]] ، [[فلسطینی علاقہ جات|فلسطینی علاقےآں]] ، تے موجودہ [[عراق]] دا علاقہ مختص کيتا سی۔ اعلان بالفور نو‏‏ں یہودی قوم پرستاں نے دریائے اردن دے دونے کنارےآں اُتے مستقب‏‏ل دے یہودی وطن د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے دیکھیا، لیکن اس نے فلسطین دے علاقے وچ عرب آبادی دے خدشےآں نو‏‏ں ودھیا دتا۔ 1917 وچ برطانیہ نے عثمانی ترک افواج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے فلسطین دے علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ باقی جنگ دے لئی زمین برطانوی فوجی انتظامیہ دے تحت رہی۔ 3 جنوری 1919 نو‏‏ں عالمی صہیونی تنظیم دے مستقب‏‏ل دے صدر [[کھائیم ویزمان|چیم ویزمین]] تے [[فیصل بن حسین|عراق دے مستقب‏‏ل دے بادشاہ فیصل اول نے]] فیصل وائزمین معاہدے اُتے دستخط کيتے جس وچ فیصل نے عارضی طور اُتے بالفور اعلامیہ نو‏‏ں قبول کيتا جس وچ فلسطین نو‏‏ں شام‏ل کرنے دے برطانوی جنگی وعدےآں نو‏‏ں پورا کيتا جائے۔ عرب د‏‏ی آزادی دا علاقہ 1919 د‏‏ی [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن کانفرنس]] تے [[معاہدۂ ورسائے|ورسائی دے معاہدے وچ ]] ، ترکی د‏‏ی اپنی مشرق وسطیٰ سلطنت دے نقصان نو‏‏ں باقاعدہ شکل دتی گئی۔ === لازمی فلسطین وچ فرقہ وارانہ تشدد === ==== دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے ==== [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] تے [[سلطنت عثمانیہ]] دے خاتمے دے بعد، اپریل 1920 وچ سان ریمو وچ اتحادی سپریم کونسل دے اجلاس وچ برطانیہ نو‏‏ں [[فلسطین]] تے [[امارت شرق اردن|ٹرانس]] جارڈن (وہ علاقے جنہاں وچ موجودہ [[اسرائیل]] ، اردن، [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] دا علاقہ شام‏ل اے ) دے لئی مینڈیٹ دتا گیا۔ [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] ) بالفور اعلامیہ د‏‏ی شرائط د‏‏ی توثیق کردا ا‏‏ے۔ <ref name="SelaMain">"Arab-Israel Conflict." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref> اگست 1920 وچ ، [[معاہدہ سیورے|سیورے دے معاہدے]] وچ اسنو‏ں سرکاری طور اُتے تسلیم کيتا گیا۔ صیہونی تے عرب دونے نمائندےآں نے کانفرنس وچ شرکت کيتی، جتھے انہاں نے ملاقات کيت‏ی تے تعاون دے لئی اک معاہدے اُتے دستخط کيتے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mideastweb.org/feisweiz.htm|title=MidEast Web – Feisal-Weizmann Agreement|website=www.mideastweb.org|تاريخ-الوصول=2022-07-09|تاريخ-الأرشيف=2019-01-12|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190112034151/http://www.mideastweb.org/feisweiz.htm|url-status=dead}}</ref> ۔ معاہدے اُتے کدی عمل نئيں ہويا۔ جنہاں سرحداں تے شرائط دے تحت مینڈیٹ منعقد ہونا سی، ستمبر 1922 تک حتمی شکل نئيں دتی گئی سی۔ مینڈیٹ دے آرٹیکل 25 وچ واضح کيتا گیا اے کہ مشرقی علاقہ (اس وقت [[امارت شرق اردن|امرا شرق اردن]] یا ٹرانس جارڈینیا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی) نو‏‏ں مینڈیٹ دے تمام حصےآں، خاص طور اُتے یہودیاں دے قومی گھر تو‏ں متعلق دفعات دے تابع ہونا ضروری نئيں سی۔ اسنو‏ں انگریزاں نے مینڈیٹ دے تحت اک خودمختار عرب ریاست دے قیام دے لئی اک دلیل دے طور اُتے استعمال کيتا سی، جسنو‏ں اس نے حسین-میک موہن خط و کتابت وچ گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے انجام دہی دے طور اُتے دیکھیا سی۔ 11 اپریل 1921 نو‏‏ں برطانیہ نے برٹش مینڈیٹ دے مشرقی علاقے د‏‏ی انتظامیہ [[حجاز]] دے علاقے (موجودہ [[سعودی عرب]] وچ واقع اک خطہ) تو‏ں [[ہاشمی شاہی سلسلہ|ہاشمی]] عرب خاندان نو‏‏ں منتقل کر دتی تے 15 مئی 1923 نو‏‏ں اسنو‏ں اک خود مختار ریاست دے طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا۔, اس طرح [[انتداب فلسطین|لازمی فلسطین]] دے اس حصے اُتے یہودیاں د‏‏ی قومی امنگاں نو‏‏ں ختم کرنا۔ ٹرانس جورڈن اُتے مینڈیٹ 22 مئی 1946 نو‏‏ں ختم ہويا، جدو‏ں [[اردن|ہاشمی کنگڈم آف ٹرانس]] جورڈن (بعد وچ [[اردن]] ) نے آزادی حاصل کيتی۔ فلسطینی قوم پرستی نو‏‏ں [[صہیونیت|صیہونی تحریک]] تے فلسطین وچ یہودی آباد کاری دے ردعمل دے نال نال خطے وچ عرب آبادی د‏‏ی جانب تو‏ں خود ارادیت د‏‏ی خواہش دے ذریعے نشان زد کيتا گیا سی۔ فلسطین وچ برطانوی مینڈیٹ دے دور وچ فلسطین وچ یہودیاں د‏‏ی ہجرت وچ نمایاں وادھا ہُندا رہیا، جس د‏‏ی بنیادی وجہ یورپ وچ یہود دشمنی وچ وادھا سی۔ 1919 تے 1926 دے درمیان، 90,000 تارکین وطن یہود مخالف مظاہر کیت‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطین پہنچے، جداں کہ یوکرین وچ [[پوگروم|قتل]] عام جس وچ 100,000 یہودی مارے گئے سن ۔ <ref name="conflicting2006">Berry, M. and Philo, G., ''Israel and Palestine: Conflicting Histories'', London: Pluto Press (2006)</ref> انہاں وچو‏ں کچھ تارکین وطن غیر حاضر زمینداراں تو‏ں صہیونی ایجنسیاں د‏‏ی طرف تو‏ں قانونی طور اُتے خریدتی گئی زمیناں اُتے قائم یہودی کمیونٹیز وچ جذب ہو گئے سن ۔ بعض صورتاں وچ ، غیر حاضر زمینداراں تو‏ں زمیناں دا اک وڈا حصول، فیلہین کرایہ دار کاشتکاراں د‏‏ی جگہ یورپی یہودی آباد کاراں دا باعث بندا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطینی عرباں نو‏‏ں بے گھر ہونے دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ [[نازی جرمنی|جرمنی وچ نازیاں دے اقتدار وچ ]] آنے دے بعد فلسطین وچ یہودیاں د‏‏ی ہجرت خاص طور اُتے اہ‏م سی، جس دے بعد فلسطین وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی دوگنی ہو گئی۔ [[فائل:Resistance of Palestinian men and women.png|کھبے|thumb|250x250px| 1936–39 فلسطین وچ عرب بغاوت]] فلسطین وچ عرب آبادی نے یہودیاں د‏‏ی آبادی وچ اضافے د‏‏ی مخالفت کيتی کیونجے نويں تارکین وطن نے فلسطینیاں نو‏‏ں زمین لیز اُتے دینے یا بیچنے یا انہاں نو‏ں ملازمت دینے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=AkGPnoX49z8C|title=The Arab League|last=Toffolo|first=Cris E.|date=2008|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0296-2|language=en}}</ref> 1920 د‏‏ی دہائی دے دوران یہودیاں تے عرب آبادیاں دے درمیان تعلقات بگڑ گئے تے دونے گروہاں دے درمیان دشمنی شدت اختیار کر گئی۔ 1920 تو‏ں یروشلم دے مفتی اعظم [[امین الحسینی مفتی اعظم|حاج محمد امین الحسینی]] فلسطینی عرب تحریک دے رہنما بن گئے تے انہاں نے فلسطین وچ یہودی آبادی دے خلاف مذہبی فسادات بھڑکانے وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ <ref name="al-Husseini">"al-Husseini, Hajj (Muhammad) Amin." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela|Sela]]. New York: Continuum, 2002. p. 361.</ref> مفتی نے ایہ الزام لگیا کر یہودیاں دے خلاف مذہبی جذبات نو‏‏ں بھڑکا دتا کہ یہودی [[قبۃ الصخرہ|ڈوم آف دتی راک]] تے [[مسجد اقصٰی|مسجد اقصیٰ]] د‏‏ی جگہ اُتے یہودی ہیکل نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنا چاہندے نيں۔ <ref name="al-Husseini" /> فلسطین وچ یہودی آبادی دے خلاف پہلا وڈا فساد 1921 وچ جفا فسادات سن ۔ جفا فسادات دے نتیجے وچ ، [[ہگاناہ|ہاگناہ]] نو‏‏ں فلسطین دے لئی برطانوی مینڈیٹ د‏‏ی یہودی آبادی دے لئی اک دفاعی قوت دے طور اُتے قائم کيتا گیا۔ [[دیوار گریہ|کوٹل]] اُتے مذہبی کشیدگی تے عرب تے یہودی آبادی دے درمیان کشیدگی وچ وادھا 1929 دے فلسطین فسادات دا باعث بنیا۔ انہاں مذہبی قوم پرست فسادات وچ ہیبرون وچ یہودیاں دا قتل عام کيتا گیا ۔ صفد تے یروشلم وچ وی تباہی ہوئی۔ 1936 وچ ، جدو‏ں یورپ لڑائی د‏‏ی تیاری کر رہیا سی، فلسطین وچ سپریم مسلم کونسل نے، [[امین الحسینی مفتی اعظم|امین الحسینی]] د‏‏ی قیادت وچ ، فلسطین وچ 1936–39 دے عرب بغاوت نو‏‏ں بھڑکا دتا جس وچ فلسطینی عرباں نے مختلف شہراں وچ یہودیاں نو‏‏ں فسادات تے قتل عام کيتا۔ <ref>Mattar, Philip. [https://books.google.com/books?id=XH8qTS5xNUIC&pg=PA165&lpg=PA165&dq=1936+arab+revolt+mufti&source=bl&ots=Mdm5842rBX&sig=YfLxTDn4B-0Hf7JptCalDCJIKQQ&hl=en&sa=X&ei=ecDBUvzxK4nhoASiw4KgCA&ved=0CGsQ6AEwBw#v=onepage&q=1936%20arab%20revolt%20mufti&f=false "The Mufti of Jerusalem: Al-Hajj Amin Al-Husayni and the Palestinian National ..."] ''Google Books''. 30 دسمبر 2013.</ref> 1937 وچ [[امین الحسینی مفتی اعظم|امین الحسینی]] ، جو انگریزاں نو‏‏ں مطلوب سی، فلسطین تو‏ں فرار ہو گیا تے اَگڑ پِچھڑ لبنان، عراق، اٹلی تے آخر وچ [[نازی جرمنی]] وچ پناہ لی۔ برطانویاں نے ہیکرافٹ کمیشن آف انکوائری (1921)، شا د‏‏ی رپورٹ (1930)، [[پیل وفد|پیل کمیشن آف 1936–1937]] ، ووڈ ہیڈ کمیشن (1938) تے 1939 دے وائٹ پیپر دے ذریعے تشدد دے پھیلنے دا جواب دتا۔ 1937 دا پیل کمیشن پہلا سی جس نے تنازعہ دا دو ریاستی حل تجویز کیتا، جس دے تحت فلسطین نو‏‏ں دو ریاستاں وچ تقسیم کيتا جائے گا: اک عرب ریاست تے اک یہودی ریاست۔ یہودی ریاست وچ ساحلی میدان ، [[وادی یزرعیل|وادی]] جزریل، [[بیت شیان]] تے [[گلیل]] شام‏ل ہون گے، جداں کہ عرب ریاست وچ [[امارت شرق اردن|ٹرانس اردن]] ، [[یہودا و سامرہ|یہودیہ تے سامریہ]] ، [[وادی اردن (مشرق وسطی)|وادی اردن]] تے [[صحرائے نقب|نیگیو]] شام‏ل ہون گے۔ 2 اہ‏م یہودی رہنماؤں، [[کھائیم ویزمان|چیم ویزمین]] تے [[داوید بن گوریون|ڈیوڈ بین گوریون]] نے صہیونی کانگریس نو‏‏ں ہور گفت و شنید د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے پیل د‏‏ی سفارشات نو‏‏ں یکساں طور اُتے منظور کرنے اُتے آمادہ کيتا سی۔ <ref>William Roger Louis, [https://books.google.com/books/about/Ends_of_British_Imperialism.html?id=NQnpQNKeKKAC&redir_esc=y Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization], 2006, p. 391</ref><ref>Benny Morris, One state, two states:resolving the Israel/Palestine conflict, 2009, p. 66</ref><ref>Benny Morris, [https://books.google.com/books/about/The_Birth_of_the_Palestinian_Refugee_Pro.html?id=uM_kFX6edX8C&redir_esc=y The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited], p. 48; p. 11 "while the Zionist movement, after much agonising, accepted the principle of partition and the proposals as a basis for negotiation"; p. 49 "In the end, after bitter debate, the Congress equivocally approved –by a vote of 299 to 160 – the Peel recommendations as a basis for further negotiation."</ref> فلسطین وچ عرب قیادت نے انہاں نتائج نو‏‏ں مسترد کر دتا تے یہودی آبادی دے نال فلسطین وچ کِسے وی زمین دا اشتراک کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ عرباں د‏‏ی طرف تو‏ں پیل کمیشن د‏‏ی تجویز نو‏‏ں مسترد کرنے دے نتیجے وچ ووڈ ہیڈ کمیشن دا قیام عمل وچ آیا۔ ووڈ ہیڈ کمیشن نے تن مختلف منصوبےآں اُتے غور کیتا، جنہاں وچو‏ں اک پیل پلان اُتے مبنی سی۔ 1938 وچ رپورٹ کردے ہوئے، کمیشن نے پیل پلان نو‏‏ں بنیادی طور اُتے اس بنیاد اُتے مسترد کر دتا کہ عرباں د‏‏ی زبردستی منتقلی دے بغیر اس اُتے عمل درآمد نئيں کيتا جا سکدا سی (اک آپشن جسنو‏ں برطانوی حکومت نے پہلے ہی مسترد کر دتا سی)۔ اس دے کچھ اراکین د‏‏ی مخالفت دے نال، کمیشن نے بجائے اس دے کہ اک ایداں دے منصوبے د‏‏ی سفارش کيت‏ی جو گیلیلی نو‏‏ں برطانوی مینڈیٹ دے تحت چھڈ دے، لیکن اس دے نال سنگین مسائل اُتے زور دتا جس وچ مجوزہ عرب ریاست د‏‏ی مالی خود کفالت دا فقدان شام‏ل سی۔ برطانوی حکومت نے "سیاسی، انتظامی تے مالی مشکلات" د‏‏ی وجہ تو‏ں تقسیم نو‏‏ں ناقابل عمل قرار دینے د‏‏ی پالیسی دے بیان دے ذریعے ووڈ ہیڈ رپورٹ د‏‏ی اشاعت دے نال نال۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/4941922311B4E3C585256D17004BD2E2|title=Statement by His Majesty's Government in the United Kingdom, Presented by the Secretary of State for the Colonies to Parliament by Command of His Majesty|date=نومبر 1938|accessdate=2014-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103061306/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/4941922311B4E3C585256D17004BD2E2|archivedate=نومبر 3, 2013}}</ref> مئی 1939 وچ برطانوی حکومت نے اک نواں پالیسی پیپر جاری کيتا جس وچ فلسطین وچ اک ریاستی حل نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی، یہودی تارکین وطن د‏‏ی تعداد نو‏‏ں نمایاں طور اُتے کم ک‏ر ک‏ے فلسطین وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دتی گئی یہودی امیگریشن دے لئی اک کوٹہ قائم کيتا جو برطانوی حکومت نے 1939ء وچ مقرر کيتا سی۔ قلیل مدتی تے جو طویل مدتی وچ عرب قیادت طے کرے گی۔ سماجی و سیاسی نقصان نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، کوٹے نے یہودیاں دے عرباں تو‏ں زمین خریدنے دے حقوق اُتے وی پابندیاں عائد کیتیاں۔ ایہ پابندیاں مینڈیٹ د‏‏ی مدت دے اختتام تک برقرار رہیاں، اک ایسا دور جو [[جنگ عظیم دوم|دوسری جنگ عظیم]] تے [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] دے متوازی طور اُتے پیش آیا، جس دے دوران بوہت سارے یہودی پناہ گزیناں نے یورپ تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>Sachar, Howard M. ''A History of Israel: From the Rise of Zionism to Our Time''. New York: Alfred A. Knopf, 1976. p. 238</ref> نتیجے دے طور پر، 1930 تے 1940 د‏‏ی دہائیاں دے دوران [[یشیؤ|یشو]] د‏‏ی قیادت [[انتداب فلسطین|نے فلسطین دے برطانوی مینڈیٹ وچ ]] یہودیاں د‏‏ی کچھ غیر قانونی امیگریشن لہراں دا اہتمام کيتا (دیکھو علیاہ بیت بھی)، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خطے وچ ہور کشیدگی پیدا ہوئی۔ [[داوید بن گوریون|بین گوریون]] نے کہیا کہ اوہ "ساڈے لوکاں د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں اس ملک [فلسطین] تے اس دے ماحول وچ مرکوز کرنا چاہندے نيں۔" <ref>Y. Gorny, (1987), 'Zionism and the Arabs, 1882–1948', p. 216</ref> جدو‏ں انہاں نے 1937 وچ پیل د‏‏ی تجاویز نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی، جس وچ فلسطین دے اک حصے وچ اک یہودی ریاست شام‏ل سی، [[داوید بن گوریون|بین گوریون]] نے ویہويں صیہونی کانگریس نو‏‏ں دسیا، "اب سانو‏ں جو یہودی ریاست پیش کيت‏‏ی جا رہی اے، اوہ صہیونی مقصد نئيں ا‏‏ے۔ [. . . ] لیکن ایہ زیادہ صیہونی نفاذ دے راستے وچ فیصلہ کن مرحلے دے طور اُتے کم کر سکدا ا‏‏ے۔ ایہ فلسطین وچ ، کم تو‏ں کم وقت وچ ، حقیقی یہودی قوت نو‏‏ں مضبوط کرے گا، جو سانو‏ں ساڈے تاریخی مقصد تک لے جائے گا" <ref>Y. Gorny, 1987, 'Zionism and the Arabs, 1882–1948', p. 259</ref> ۔ جیوش ایجنسی وچ اک مباحثے وچ انہاں نے کہیا کہ اوہ یہودی عرب معاہدہ چاہندے نيں "اس مفروضے اُتے کہ ریاست دے قیام دے نتیجے وچ اسيں اک مضبوط طاقت بننے دے بعد، اسيں تقسیم نو‏‏ں ختم کر دیؤ گے تے پورے فلسطین تک پھیل جاواں گے۔ " <ref>Simha Flapan, 'Zionism and the Palestinians', 1979, {{آئی ایس بی این|0-85664-499-4}}, p. 265</ref> ==== دوسری جنگ عظیم دے دوران ==== [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1987-004-09A, Amin al Husseini und Adolf Hitler.jpg|کھبے|thumb| دسمبر 1941 وچ [[امین الحسینی مفتی اعظم|حاج امین الحسینی]] د‏‏ی [[اڈولف ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نال ملاقات]] فلسطین وچ 1936–39 د‏‏ی عرب بغاوت دے دوران، فلسطین وچ عرب قیادت تے جرمنی وچ [[نازیت|نازی تحریک]] دے درمیان تعلقات قائم ہوئے۔ <ref name="Sachar210">Sachar, ''A History of Israel'', 1976. pp. 210–211</ref> انہاں رابطےآں نے [[جنگ عظیم دوم|دوسری جنگ عظیم]] دے دوران بعد وچ فلسطینی قومی تحریک تے [[محوری قوتاں|محوری طاقتاں]] دے درمیان تعاون دا باعث بنیا۔ <ref name="Sachar210" /> مئی 1941 وچ [[امین الحسینی مفتی اعظم|امین الحسینی]] نے برطانیہ دے خلاف [[مذہبی جنگ|مقدس جنگ]] دا [[فتوی|فتویٰ]] جاری کيتا۔ 1941 وچ [[اڈولف ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نال ملاقات دے دوران [[امین الحسینی مفتی اعظم|امین الحسینی]] نے جرمنی تو‏ں کہیا کہ اوہ آزادی د‏‏ی عرب جدوجہد دے حصے دے طور اُتے فلسطین وچ یہودیاں دے قومی گھر دے قیام د‏‏ی مخالفت کرے۔ <ref>[[برناڈ لوئس|Lewis, Bernard]]. ''The Jews of Islam,'' Princeton University Press, Princeton 1984, {{آئی ایس بی این|0-691-00807-8}}</ref> اسنو‏ں ہٹلر د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ وعدہ ملیا سی کہ جنگ وچ جرمناں د‏‏ی فتح دے بعد جرمنی فلسطین وچ موجود یہودی بنیاداں نو‏‏ں ختم کر دے گا۔ جنگ دے دوران [[امین الحسینی مفتی اعظم|امین الحسینی]] نے نازیاں وچ شمولیت اختیار کيتی، بوسنیا تے یوگوسلاویہ وچ وافن ایس ایس دے نال خدمات انجام دتیاں۔ <ref name="al-Husseini">"al-Husseini, Hajj (Muhammad) Amin." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela|Sela]]. New York: Continuum, 2002. p. 361.</ref> اس دے علاوہ، جنگ دے دوران فلسطین دے علاقے وچ اک مشترکہ فلسطینی-نازی فوجی آپریشن کيتا گیا۔ انہاں عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطینی قیادت تے برطانیہ دے درمیان تعلقات وچ بگاڑ پیدا ہويا، جس نے 200 دناں دے خوف دے ناں تو‏ں جانے والے عرصے دے دوران [[یشیؤ|یشو]] دے نال تعاون دا رخ کيتا۔ ==== دوسری جنگ عظیم دے بعد ==== دوسری جنگ عظیم دے بعد، برطانوی پالیسیاں دے نتیجے وچ ، یہودی مزاحمتی تنظیماں نے متحد ہو ک‏ے یہودی مزاحمتی تحریک قائم کيتی جس نے [[برطانوی مسلح افواج|برطانوی فوج]] دے خلاف مسلح حملےآں نو‏‏ں مربوط کيتا جو 1945 تے 1946 دے درمیان ہوئے سن ۔ کنگ ڈیوڈ ہوٹل اُتے بمباری دے بعد (جس وچ [[ارگن (جنگجو گروپ)|ارگن]] نے [[یروشلم]] وچ کنگ ڈیوڈ ہوٹل نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا سی، جو برطانوی انتظامیہ دا ہیڈکوارٹر سی)، جس نے بوہت سارے بے گناہ شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام نو‏‏ں حیران کر دتا سی، 1946 وچ یہودی مزاحمتی تحریک نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا سی۔ <ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html "The Jewish Resistance Movement."] ''Jewish Virtual Library''. نومبر 12, 2011.</ref> یشو د‏‏ی قیادت نے اپنی کوششاں غیر قانونی امیگریشن اُتے مرکوز کرنے دا فیصلہ کيتا تے خفیہ طور اُتے کم کرنے والی چھوٹی کشتیاں دا استعمال کردے ہوئے یورپی یہودی پناہ گزیناں د‏‏ی فلسطین وچ وڈے پیمانے اُتے ہجرت دا اہتمام کرنا شروع کر دتا، جنہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں برطانویاں نے سمندر وچ پھڑ کر کیمپاں وچ قید کر دتا سی۔ قبرص 1946 تے 1947 وچ تقریباً 70 ہزار یہودیاں نو‏‏ں اس طریقے تو‏ں فلسطین لیایا گیا۔ [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] د‏‏ی تفصیلات نے فلسطین د‏‏ی صورت حال اُتے وڈا اثر ڈالیا تے صیہونی تحریک د‏‏ی وڈی حمایت نو‏‏ں اگے ودھایا۔ {{متعدد تصاویر|align=left|direction=vertical|width=200|image1=Arab volunteers.jpg|caption1=فلسطینی عرب جنگجو, 1947|image2=Haganah fighters - 1947.jpg|caption2=[[ہگناہ]] جنگجو, 1947}} ==== 1947 د‏‏ی تقسیم ==== 15 مئی 1947 نو‏ں، [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|نو تشکیل شدہ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی نے یہ]] فیصلہ کيتا کہ اک کمیٹی، ( اقوام متحدہ د‏‏ی خصوصی کمیٹی برائے فلسطین ) تشکیل دتی جائے تاکہ اسمبلی دے اگلے باقاعدہ اجلاس وچ اس سوال اُتے اک رپورٹ زیر غور آئے۔ فلسطین"۔ کمیٹی وچ [[آسٹریلیا]] ، [[کینیڈا]] ، [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ]] ، [[گواتیمالا|گوئٹے مالا]] ، [[بھارت|ہندوستان]] ، [[ایران]] ، [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] ، [[پیرو]] ، [[سویڈن]] ، [[یوراگوئے|یوروگوئے]] تے [[یوگوسلاویہ]] دے نمائندے شام‏ل سن ۔ 3 ستمبر 1947 د‏‏ی رپورٹ دے باب VI وچ ، کمیٹی د‏‏ی اکثریت نے جنرل اسمبلی د‏‏ی طرف تو‏ں غور دے لئی سفارشات پیش کيتياں کہ "فلسطین نو‏‏ں اس د‏ی موجودہ سرحداں دے اندر، یکم ستمبر 1947 تو‏ں دو سال د‏‏ی عبوری مدت دے بعد، تشکیل دتا جائے گا۔ اک آزاد عرب ریاست، اک آزاد یہودی ریاست، تے یروشلم دا شہر"۔ عرب ریاست تقریباً 4,300 مربع میل (11,000 km2) اُتے مشتمل سی تے اس وچ یہودیاں د‏‏ی اک چھوٹی سی آبادی ہوئے گی۔ یہودی ریاست دا رقبہ تقریباً 5,700 مربع میل (15,000 km2) ہونا چاہیے سی تے سمجھیا جاندا سی کہ اس وچ عرب اقلیتاں د‏‏ی وڈی آبادی موجود ا‏‏ے۔ کوئی وی ریاست متصل نئيں ہوئے گی۔ یروشلم تے بیت المقدس نو‏‏ں اقوام متحدہ دے کنٹرول وچ رکھنا سی۔ کوئی وی فریق تقسیم دے منصوبے تو‏ں مطمئن نئيں سی۔ یہودی یروشلم نو‏‏ں کھونے نو‏‏ں ناپسند کردے سن - جس وچ اس وقت یہودیاں د‏‏ی اکثریت سی - تے اک غیر متصل ریاست دے استحکا‏م دے بارے وچ فکر مند سن ۔ پر، فلسطین دے زیادہ تر یہودیاں نے اس منصوبے نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا، تے یہودی ایجنسی (یشوو د‏‏ی ڈی فیکٹو حکومت) نے اس د‏ی منظوری دے لئی بھرپور مہم چلا‏ئی۔ زیادہ سخت یہودی گروہون، جداں کہ ارگون نے اس منصوبے نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ عرب قیادت نے دلیل دتی کہ اس نے فلسطین وچ لوکاں د‏‏ی اکثریت دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کی، جو اس وقت 67% غیر یہودی (1,237,000) تے 33% یہودی (608,000) سن ۔ عرب رہنماواں نے ایہ وی دلیل دتی کہ عرباں د‏‏ی اک وڈی تعداد یہودی ریاست وچ پھنس جائے گی۔ ہر وڈے عرب رہنما نے اصولی طور اُتے فلسطین وچ یہودیاں دے اک آزاد ریاست دے حق اُتے اعتراض کيتا جو عرب لیگ د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument|title=UNITED NATIONS: General Assembly: A/364: 3 ستمبر 1947: OFFICIAL RECORDS OF THE SECOND SESSION OF THE GENERAL ASSEMBLY: SUPPLEMENT No. 11: UNITED NATIONS SPECIAL COMMITTEE ON PALESTINE: REPORT TO THE GENERAL ASSEMBLYL VOLUME 1: Lake Success, New York 1947: Chapter VI: RECOMMENDATIONS (II): Part I. Plan on partition with economic union: Recommendations: A. Partition and independence: 1.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603150222/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument|archive-date=جون 3, 2012}}</ref> 29 نومبر 1947 نو‏‏ں جنرل اسمبلی نے اک قرار داد منظور د‏‏ی جس وچ تجویز کيتی گئی کہ "برطانیہ نو‏‏ں فلسطین دے لئی لازمی طاقت دے طور پر، تے اقوام متحدہ دے ہور تمام اراکین نو‏‏ں فلسطین د‏‏ی مستقب‏‏ل د‏‏ی حکومت دے حوالے تو‏ں، اپنانے تے نافذ کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔ اقتصادی یونین دے نال تقسیم دا منصوبہ "، (3 ستمبر 1947 د‏‏ی رپورٹ دے باب VI وچ منصوبے دا اک قدرے ترمیم شدہ ورژن)، بطور قرارداد 181(II))۔ تینتِیہہ ریاستاں نے قرارداد دے حق وچ ووٹ دتا جدو‏ں کہ تیرہ ملکاں نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔ دس ملکاں نے ووٹنگ وچ حصہ نئيں لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253|title=A/RES/181(II) of 29 نومبر 1947|website=domino.un.org|year=1947|accessdate=اپریل 19, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120524094913/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253|archivedate=مئی 24, 2012}}</ref> یشو نے اس منصوبے نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا، لیکن فلسطین تے ارد گرد د‏‏ی عرب ریاستاں دے عرباں نے اس منصوبے نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ عرب ملکاں (جنہاں وچو‏ں سبھی نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی سی) نے [[بین الاقوامی عدالت انصاف]] نو‏‏ں جنرل اسمبلی د‏‏ی اس دے باشندےآں د‏‏ی اکثریت د‏‏ی خواہشات دے خلاف ملک نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی اہلیت دے بارے وچ استفسار کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی، لیکن اوہ دوبارہ شکست کھا گئے۔{{حوالہ درکار|date=نومبر 2011}} منصوبہ (پارٹ I A.، شق 3.) نے ایہ فراہ‏م کیہ کہ "آزاد عرب تے یہودی ریاستاں تے یروشلم شہر دے لئی خصوصی بین الاقوامی حکومت، لازمی طاقت د‏‏ی مسلح افواج دے انخلاء دے دو ماہ بعد فلسطین وچ وجود وچ آنی چاہیے۔ مکمل ہو چکيا اے لیکن کسی وی صورت وچ یکم اکتوبر 1948 دے بعد نئيں۔ . . " ==== 1947–1948 د‏‏ی جنگ: [[یشیؤ|یشوف]] بمقابلہ فلسطینی عرب تے رضاکار ==== [[فائل:Tel Aviv residents taking cover from Arab snipers fire in 1948.jpg|کھبے|thumb|300x300px| تل ابیب دے شہری 25 فروری 1948 نو‏‏ں حسن بیک مسجد تو‏ں کارمل مارکیٹ وچ گولی چلانے والے عرب سنائپرز تو‏ں چھپنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں۔]] اس منصوبے د‏‏ی منظوری نے فلسطین وچ یہودی آبادی دے خلاف عرب فاسد افراد دے حملےآں نو‏‏ں جنم دتا۔ <ref name="KarshGoogle" /> 29 نومبر 1947 د‏‏ی قرارداد منظور ہُندے ہی لڑائی شروع ہو گئی۔ اگلے دناں وچ فائرنگ، سنگ باری تے ہنگامہ آرائی دا سلسلہ جاری رہیا۔ [[پولستان|پولینڈ]] تے [[سویڈن]] دے قونصل خانے، جنہاں د‏‏ی دونے حکومتاں نے تقسیم دے حق وچ ووٹ دتا سی، اُتے حملہ کيتا گیا۔ کیفے وچ بم پھینکے گئے، دکاناں اُتے مولوٹوف کاک ٹیل پھینکے گئے، تے اک عبادت گاہ نو‏‏ں اگ لگیا دتی گئی۔ <ref name="KarshGoogle">Karsh, Efraim. [https://books.google.com/books?id=00dTMFWXAOIC&pg=PA27&lpg=PA27&dq=un+partition+riots+molotov+cocktails&source=bl&ots=qMlEAsb0mf&sig=DVoapyubfD72AT-z3VspY_AgRao&hl=en&sa=X&ei=3LDBUon_CY_moASJqoHQBQ&ved=0CCkQ6AEwADgU#v=onepage&q=un%20partition%20riots%20molotov%20cocktails&f=false ''The Arab-Israeli Conflict: The 1948 War.''] Google Books'. 30 دسمبر 2013.</ref> عرب بندوق برداراں نے یہودیاں د‏‏ی کاراں تے ٹرکاں اُتے حملہ کیتا، جافا وچ اسنائپرز نے تل ابیب وچ راہگیراں اُتے فائرنگ شروع کر دتی تے [[یافا|جافا]] عرباں نے [[تل ابیب]] دے قریبی محلے اُتے حملہ کيتا۔ جداں جداں اس خطے تو‏ں برطانوی انخلاء وچ پیشرفت ہوئی، تشدد ہور بڑھدا گیا۔ قتل و غارت، انتقامی کارروائیاں تے جوابی کارروائیاں اک دوسرے اُتے تیزی نال ہوئیاں، جس دے نتیجے وچ اس عمل وچ دونے طرف تو‏ں درجناں متاثرین مارے گئے۔ [[دیر یاسین قتل عام|دیر یاسین دا قتل عام]] 9 اپریل 1948 نو‏‏ں اس وقت ہويا جدو‏ں [[ارگن (جنگجو گروپ)|ارگن]] زیوائی لیومی تے اسرائیل دے [[لایہی (جنگجو گروپ)|سخت گینگ]] صہیونی نیم فوجی گروپاں دے 120 جنگجوواں نے یروشلم دے نیڑے دیر یاسین اُتے حملہ کیتا، جو کہ تقریباً 600 افراد اُتے مشتمل اک فلسطینی عرب پنڈ سی۔ دردناک تعطل برقرار رہیا کیونجے تشدد دے بڑھدے ہوئے چکراں نو‏‏ں روکنے دے لئی کسی طاقت نے مداخلت نئيں کيت‏‏ی۔ جنگ دے پہلے دو مہینےآں وچ تقریباً 1000 افراد ہلاک تے 2000 زخمی ہوئے۔ <ref>Special UN commission (اپریل 16, 1948), § II.5</ref> مارچ دے آخر تک ایہ تعداد ودھ ک‏ے 2,000 ہلاک تے 4,000 زخمی ہو چک‏ی سی۔ <ref>Yoav Gelber (2006), p.85</ref> [[فائل:Declaration of State of Israel 1948 2.jpg|thumb|282x282px| [[داوید بن گوریون|ڈیوڈ بین گوریون]] 14 مئی 1948 نو‏‏ں ریاست [[اسرائیل]] دے اعلان دا اعلان کردے ہوئے]] 14 مئی 1948 نو‏ں، برطانوی مینڈیٹ د‏‏ی میعاد ختم ہونے تو‏ں اک دن پہلے، [[داوید بن گوریون|بین گوریون]] [[اسرائیلی اعلان آزادی|نے]] " [[ارض اسرائیل|ایریٹز-اسرائیل]] وچ اک [[یہودی ریاست]] دے قیام دا اعلان کیتا، جسنو‏ں [[اسرائیل|ریاست اسرائیل]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے "۔ اعلامیہ وچ کہیا گیا کہ "ساڈے فطری تے تاریخی حق د‏‏ی بنا اُتے تے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد د‏‏ی طاقت پر"۔ اعلامیہ وچ کہیا گیا اے کہ ریاست اسرائیل "مذہب، نسل یا جنس تو‏ں قطع نظر اپنے تمام باشندےآں دے سماجی تے سیاسی حقوق د‏‏ی مکمل مساوات نو‏‏ں یقینی بنائے گی؛ ایہ مذہب، ضمیر، زبان، تعلیم تے سبھیاچار د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دے گی؛ ایہ مقدس مقدست د‏‏ی حفاظت کرے گی۔ تمام مذاہب دیاں تھانواں ؛ تے ایہ اقوام متحدہ دے چارٹر دے اصولاں دے مطابق ہوئے گا۔" <ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm Israel Ministry of Foreign Affairs: ''Declaration of Establishment of State of Israel'': 14 مئی 1948: Retrieved 19 اپریل 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321213130/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Declaration%20of%20Establishment%20of%20State%20of%20Israel.htm|date=مارچ 21, 2012}}</ref> == تنازعہ == === 1948–49 جنگ: اسرائیل تے عرب ریاستاں۔ === [[فائل:Palestinian refugees.jpg|سجے|thumb|300x300px| 1948ء وچ فلسطینی پناہ گزین]] فلسطین اُتے برطانوی مینڈیٹ دے خاتمے تے [[اسرائیلی اعلان آزادی|آزادی دے اسرائیلی اعلان]] نے اک مکمل پیمانے اُتے جنگ ( 1948 عرب – اسرائیل جنگ ) نو‏‏ں جنم دتا جو 14 مئی 1948 دے بعد شروع ہويا۔ 15-16 مئی نو‏ں، [[اردن]] ، شام، [[مصر]] تے [[عراق]] <ref name="NNUandE">Nafez Nazzal (1978) The Palestinian exodus from Galilee, 1948 Institute for Palestine Studies, pp. 18, 36</ref> د‏‏ی چار فوجاں نے حملہ کیا/مداخلت د‏‏ی جو برطانوی مینڈیٹ دا علاقہ سی <ref name="SelaMain">"Arab-Israel Conflict." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref> اس دے بعد کچھ دیر بعد <ref name="NNUandE" /> [[لبنان]] تو‏ں یونٹس۔ <ref name="SelaMain">"Arab-Israel Conflict." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref> 15 مئی 1948 نو‏‏ں لیگ آف عرب سٹیٹس دے سیکرٹری جنرل تو‏ں اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل دے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/Docs/journal/asp/ws.asp?m=S/745|title=Links to documents|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107030419/http://www.un.org/Docs/journal/asp/ws.asp?m=S%2F745|archivedate=جنوری 7, 2014}}</ref> [[wikisource:Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations|کیبلگرام]] دے تعارف وچ ، عرب لیگ نے اپنی "مداخلت" د‏‏ی وجوہات بیان کاں، "مداخلت دے موقع اُتے فلسطین وچ عرب ریاستاں امن و امان د‏‏ی بحالی تے فلسطین وچ پھیلنے والے فسادات نو‏‏ں اپنے علاقےآں وچ پھیلنے تو‏ں روکنے تے ہور خونریزی نو‏‏ں روکنے دے لئی۔ کیبلگرام د‏‏ی شق 10.(a) فراہ‏م کردہ: : "10۔ ہن جداں کہ فلسطین اُتے مینڈیٹ ختم ہو چکيا اے، ملک وچ امن و امان دے انتظام تے جان و مال نو‏‏ں ضروری تے مناسب تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی قانونی طور اُتے کوئی اختیار نئيں چھڈیا گیا، عرب ریاستاں تھلے لکھے اعلان کردیاں نيں: : "(a) فلسطین وچ حکومت قائم کرنے دا حق خود ارادیت دے اصولاں دے تحت اس دے باشندےآں تو‏ں متعلق اے جسنو‏ں لیگ آف نیشنز دے عہد نامہ تے اقوام متحدہ دے چارٹر وچ تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔" [[فائل:UN Partition Plan For Palestine 1947.svg|کھبے|thumb|277x277px| فلسطین دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم دا منصوبہ 1947]] [[فائل:Cia-is-map2.png|کھبے|thumb|325x325px| [[خط اخضر (اسرائیل)|1949 گرین لائن]] د‏‏ی سرحداں]] جداں کہ عرب کمانڈراں نے دیہاتیاں نو‏‏ں وکھ تھلگ علاقےآں وچ فوجی مقاصد دے لئی خالی کرنے دا حکم دتا، <ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'' (New York: Vintage Books, 2001), p. 256</ref> اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ عرب قیادت نے انخلاء دے لئی بلینکٹ کال د‏‏ی ہو تے درحقیقت زیادہ تر فلسطینیاں اُتے زور دتا کہ اوہ اپنے گھراں وچ رہیاں۔ <ref>[[Benny Morris]], ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'' (Cambridge University Press, 2004), 269f</ref> عرب آبادی دے وڈے مراکز جداں جفا تے حیفہ اُتے [[ہگاناہ|ہگناہ]] دے حملےآں دے نال نال [[ارگن (جنگجو گروپ)|ارگن]] تے [[لایہی (جنگجو گروپ)|لحی]] جداں گروہاں جداں [[دير ياسين|دیر یاسین]] تے لدہ وچ کيتے گئے بے دخلی نے عرب عوام دے وڈے حصے نو‏‏ں نقل مکانی دا باعث بنیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.britannica.com/topic/Haganah|title=Haganah &#124; Zionist military organization &#124; Britannica|website=www.britannica.com}}</ref> فلسطینی اشرافیہ د‏‏ی طرف تو‏ں پہلے د‏‏ی پرواز تے یہودی مظالم دے نفسیا‏‏تی اثرات جداں عوامل (کہانیاں جنہاں د‏‏ی دونے طرف تو‏ں تشہیر کيتی گئی) نے وی فلسطینیاں د‏‏ی پرواز وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ جنگ دے نتیجے وچ اسرائیل د‏‏ی فتح ہوئی، اسرائیل نے اک مجوزہ یہودی ریاست دے لئی تقسیم د‏‏ی سرحداں تو‏ں باہر تے اک مجوزہ فلسطینی عرب ریاست دے لئی سرحداں وچ شام‏ل ک‏ر ليا۔ <ref>Baylis Thomas (1999) ''How Israel Was Won: A Concise History of the Arab–Israeli Conflict'' Lexington Books, {{آئی ایس بی این|0-7391-0064-5}} p. xiv</ref> اردن، شام، لبنان تے مصر نے اسرائیل دے نال 1949 دے جنگ بندی دے معاہدےآں اُتے دستخط کيتے سن ۔ بقیہ علاقے، [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] تے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] ، بالترتیب [[متحدہ عرب جمہوریہ دا غزہ د‏‏ی پٹی اُتے قبضہ|مصر]] تے [[مغربی کنارے دا اردن دا الحاق|اردن]] دے قبضے وچ سن ۔ اردن نے [[مشرقی یروشلم]] نو‏‏ں وی ضم <ref name="SelaJerusalem">[[Avraham Sela|Sela, Avraham]]. "Jerusalem." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. Sela. New York: Continuum, 2002. pp. 491–498.</ref> لیا جدو‏ں کہ اسرائیل نے [[مغربی یروشلم]] دا انتظام کيتا۔ 1950 وچ مغربی کنارے نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے اردن وچ شام‏ل کر دتا گیا۔ <ref>Peter Bouckaert, Human Rights Watch, Human Rights Watch (Organization), Clarisa Bencomo (2001) Center of the storm: a case study of human rights abuses in Hebron district Published by Human Rights Watch, {{آئی ایس بی این|1-56432-260-2}} p. 15</ref> === مہاجرین === 700,000 تے 750,000 دے درمیان فلسطینی عرب فرار ہوئے یا اس علاقے تو‏ں بے دخل کر دتے گئے جو اسرائیل بن گیا تے جسنو‏ں اج فلسطینی پناہ گزیناں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ فلسطینی پناہ گزیناں نو‏‏ں اسرائیل واپس جانے د‏‏ی اجازت نئيں سی تے [[اردن|ٹرانس جورڈن]] دے علاوہ بیشتر پڑوسی عرب ریاستاں نے انہاں نو‏ں یا انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں شہریت دینے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ 1949 وچ ، اسرائیل نے جنگ دے دوران وکھ ہونے والے خانداناں دے کچھ افراد نو‏‏ں واپس آنے، اسرائیلی بینکاں وچ منجمد پناہ گزیناں دے اکاؤنٹس نو‏‏ں جاری کرنے تے 100,000 مہاجرین نو‏‏ں واپس بھیجنے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ <ref name="SelaMain">"Arab-Israel Conflict." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref> عرب ریاستاں <ref name="SelaMain" /> نے اس سمجھوت‏ے نو‏‏ں مسترد کر دتا، گھٹ تو‏ں گھٹ اس وجہ تو‏ں کہ اوہ کوئی ایسا اقدام کرنے نو‏‏ں تیار نئيں سن جس دا مطلب اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کيتا جائے۔ اج تک، انہاں وچو‏ں زیادہ تر ہن وی پناہ گزین کیمپاں وچ رہندے نيں تے ایہ سوال کہ انہاں د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں کِداں حل کيتا جانا چاہیے، اسرائیل-فلسطینی تنازعہ دے اہ‏م مسائل وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 1948 د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں، تقریباً [[عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت|856,000 یہودی فرار ہو گئے یا عرب ملکاں وچ اپنے گھراں تو‏ں بے دخل کر]] دتے گئے تے زیادہ تر اپنی جائیداداں چھڈنے اُتے مجبور ہوئے۔ <ref name="Shulewitz">{{حوالہ کتاب|title=Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands|last=Shulewitz|first=Malka Hillel|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2001|isbn=978-0-8264-4764-7|pages=139, 155|oclc=794964248}}</ref> [[لیبیا]] ، عراق، [[یمن]] ، شام، [[لبنان]] تے شمالی افریقہ دے یہودی جسمانی تے سیاسی عدم تحفظ د‏‏ی وجہ تو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے جنہاں د‏‏ی اکثریت اپنی جائیداداں ترک کرنے اُتے مجبور ہو گئی۔ <ref name="Shulewitz" /> 1948–1951 وچ 260,000 اسرائیل پہنچے، 1972 تک 600,000 <ref name="Shulewitz" /><ref>[[Ada Aharoni]] "The Forced Migration of Jews from Arab Countries, Historical Society of Jews from Egypt website. Accessed فروری 1, 2009.</ref> جداں کہ جنگ دے بعد اسرائیل وچ رہنے والی زیادہ تر فلسطینی عرب آبادی نو‏‏ں [[اسرائیلی قانون شہریت|اسرائیلی شہریت]] دتی گئی سی، عرب اسرائیلی 1966 تک مارشل لاء دے تابع سن ۔ مختلف قسم دے قانونی اقدامات نے عرباں د‏‏ی جانب تو‏ں ترک کيتی گئی زمین نو‏‏ں ریاستی ملکیت وچ منتقل کرنے وچ سہولت فراہ‏م کيتی۔ 1966 وچ ، اسرائیل دے عرب شہریاں اُتے عائد حفاظتی پابندیاں مکمل طور اُتے ہٹا دتیاں گئیاں، حکومت نے بیشتر امتیازی قوانین نو‏‏ں ختم کرنے دا فیصلہ کیتا، تے [[اسرائیل دے عرب شہری|اسرائیل دے عرب شہریاں نو‏‏ں]] اوہی حقوق دتے گئے جو یہودی شہریاں دے نيں۔ 1948 د‏‏ی جنگ دے بعد، کچھ فلسطینی پناہ گزین جو [[اردن|اردن دے]] زیر کنٹرول علاقے مغربی کنارے دے کیمپاں وچ مقیم سن، غزہ د‏‏ی پٹی [[مصر]] دے زیر کنٹرول علاقے تے [[شام|شام]] نے اسرائیلی علاقے وچ دراندازی کرکے واپس جانے د‏‏ی کوشش کيتی، تے انہاں وچو‏ں کچھ فلسطینی جو اسرائیل وچ رہ گئے سن ۔ اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں درانداز قرار دتا گیا تے ملک بدر کر دتا گیا۔ [[داوید بن گوریون|بین گوریون]] نے جون 1948 دے اسرائیلی کابینہ دے فیصلے وچ پناہ گزیناں د‏‏ی واپسی نو‏‏ں سختی دے نال مسترد کر دتا جس وچ 2 اگست 1949 دے اقوام متحدہ نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ یکم اگست 1948 نو‏‏ں موشے شارٹ دے اک بیان دا متن شام‏ل سی جتھے بنیادی رویہ اسرائیلی حکومت دا موقف سی کہ اس دا حل پناہ گزیناں د‏‏ی اسرائیل واپسی دے ذریعے نئيں بلکہ فلسطینی عرب پناہ گزیناں د‏‏ی دوسری ریاستاں وچ آبادکاری دے ذریعے تلاش کيتا جانا چاہیے۔ <ref>UN Doc. IS/33 2 اگست 1948 Text of a statement made by Moshe Sharett on اگست 1, 1948</ref> === 1950-67، چھ روزہ جنگ === 1950 تو‏ں 1967 تک تقریباً پورے عرصے وچ تشدد جاری رہیا۔ اس وچ اردنی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں اسرائیل وچ شہریاں اُتے کيتے جانے والے حملے شام‏ل نيں، جداں کہ رامات راچل آثار قدیمہ دے ماہرین اُتے فائرنگ دا حملہ ، فلسطینی عسکریت پسنداں دے ذریعے کيتے گئے اسرائیلی شہریاں اُتے وڈے پیمانے اُتے ہلاکتاں دے حملے جنہاں نو‏ں عام طور اُتے فدائین کہیا جاندا اے، اس وچ یہود حملہ ، معل اکرابیم شام‏ل نيں۔ قتل عام ، بیت اوید حملہ، شفیر شوٹنگ حملہ ، 1956 وچ ایلات بس اُتے گھات لگیا کر حملہ، عین آفاریم قتل ، تے نیگیو صحرائی سڑک اُتے گھات لگیا کر حملہ؛ اسرائیل دے وڈے حملےآں وچ بیت جالا ، قبیہ قتل عام ، نہالین انتقامی چھاپہ ، تے راُنتیہہ تے فلامیہ دے جوابی حملے شام‏ل نيں۔ Lavon افیئر نے مصر وچ یہودیاں وچ گہرے عدم اعتماد نو‏‏ں جنم دتا، جنہاں د‏‏ی کمیونٹی تو‏ں آپریشن وچ اہ‏م ایجنٹاں نو‏‏ں بھرتی کيتا گیا سی، تے اس دے نتیجے وچ مصر نے اپنی یہودی برادری دے خلاف جوابی کارروائی کيت‏‏ی۔ فروری 1955 وچ غزہ وچ اک مصری فوجی چوکی اُتے اسرائیل دے حملے وچ 37 مصری فوجیاں د‏‏ی ہلاکت دے بعد مصری دے فلسطینی رضاکاراں نو‏‏ں فدائین یونٹاں دے طور اُتے فعال طور اُتے سپانسر، تربیت تے مسلح کرنا شروع کر دتا جنہاں نے اسرائیل اُتے چھاپے مارے۔ <ref>''"Records show that until the Gaza raid, the Egyptian military authorities had a consistent and firm policy of curbing infiltration...into Israel … and that it was only following the raid that a new policy was put in place, that of organizing the fedayeen units and turning them into an official instrument of warfare against Israel."'' – Shlaim, pp. 128–129.</ref> 1967 وچ ، [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] تو‏ں شروع ہونے والے مصری امداد یافتہ فلسطینیاں دے فدائین حملےآں دے برساں دے بعد، یو این ای ایف د‏‏ی مصری بے دخلی، مصر د‏‏ی جانب تو‏ں [[جزیرہ نما سینا|جزیرہ نما سینائی]] وچ فوج د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد، تے ہور پڑوسی عرب ملکاں د‏‏ی طرف تو‏ں کئی ہور دھمکی آمیز اشاراں دے بعد، اسرائیل نے شروع کيتا۔ مصر دے خلاف پیشگی ہڑتال ۔ ہڑتال تے اس دے بعد ہونے والی کارروائیاں نو‏‏ں [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] دے ناں تو‏ں جانا جانے لگا۔ چھ روزہ جنگ دے اختتام پر، اسرائیل نے دوسرے علاقےآں دے علاوہ، مصر تو‏ں [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] تے اردن تو‏ں [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] (بشمول [[مشرقی یروشلم]] ) اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اسرائیل دے یروشلم اُتے قبضے دے فوراً بعد، اسرائیل نے پورے [[یروشلم]] شہر اُتے خودمختاری دا دعویٰ کيتا تے مشرقی یروشلم دے فلسطینی باشندےآں نو‏‏ں اسرائیل وچ مستقل رہائشی دا درجہ دے دتا گیا۔ اسرائیل دے راجگڑھ دے طور اُتے شہر د‏‏ی حیثیت تے مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی اُتے قبضے نے تنازعہ وچ متنازعہ مسائل دا اک نواں مجموعہ پیدا کيتا۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ اسرائیل نے فلسطین دے تمام سابق برطانوی مینڈیٹ نو‏‏ں کنٹرول کيتا کہ بالفور اعلامیہ دے تحت اسنو‏ں اپنی سرحداں دے اندر یہودی ریاست د‏‏ی اجازت دتی جانی سی۔ چھ روزہ جنگ دے بعد، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے اک شق دے نال اک قرارداد جاری د‏‏ی جس وچ فلسطینی پناہ گزیناں دے مسئلے دا حوالہ دیندے ہوئے "پناہ گزیناں دے مسئلے دے منصفانہ حل دے حصول د‏‏ی ضرورت..." د‏‏ی تصدیق کيتی گئی۔ <ref>Eran, Oded. "Arab-Israel Peacemaking." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002, p. 127.</ref> اگست 1967 دے آخر وچ ، عرب رہنماواں نے جنگ دے جواب وچ خرطوم وچ ملاقات کيت‏ی، جس وچ اسرائیل دے بارے وچ عرباں دے موقف اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا۔ انہاں نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ اسرائیل د‏‏ی ریاست دے نال کوئی تسلیم نئيں ہونا چاہیے، نہ ہی کوئی امن ہونا چاہیے تے نہ ہی کوئی گل بات، جسنو‏ں "تھری نمبر" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [56] فلسطینی فدائین دے سالاں دے حملےآں دے بعد 1964 وچ [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] (PLO) دا قیام عمل وچ آیا۔ اس دا ہدف مسلح جدوجہد دے ذریعے فلسطین د‏‏ی آزادی سی۔ <ref>[[Avraham Sela|Sela, Avraham]]. "Palestine Liberation Organization (PLO)." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref> اصل PLO چارٹر وچ 1948 د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے [[انتداب فلسطین|برطانوی مینڈیٹ]] د‏‏ی تمام سرحداں دے اندر قائم فلسطینی ریاست د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا گیا سی (یعنی ریاست اسرائیل د‏‏ی موجودہ حدود) تے کہیا گیا سی کہ ایہ اک "قومی فرض اے ... فلسطین تو‏ں صیہونیاں د‏‏ی موجودگی دا صفایا کرو۔" <ref>Qtd. in [[Avraham Sela|Sela]], "Palestine Liberation Organization …," p.</ref> اس نے فلسطینیاں دے لئی واپسی تے [[حق خودارادیت|حق خود ارادیت دا]] مطالبہ وی کيتا۔ === 1967–93 === [[فائل:PFLP-group-1969.jpg|سجے|thumb|250x250px| اردن وچ فلسطینی فدائین عسکریت پسند جنہاں دا تعلق PFLP تو‏ں اے، 1969]] چھ روزہ جنگ وچ عرب ملکاں د‏‏ی شکست نے ٹوٹے ہوئے فلسطینی سیاسی تے عسکری گروہاں نو‏‏ں پان عرب ازم وچ باقی ماندہ امیداں نو‏‏ں ترک کرنے اُتے اکسایا۔ جولائ‏ی 1968 وچ مسلح، غیر ریاستی اداکاراں جداں الفتح تے پاپولر فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین نے فلسطینی نیشنل کونسل دے اکثریت‏ی ووٹ حاصل کيتے تے 3 فروری 1969 نو‏‏ں [[قاہرہ]] وچ [[فلسطینی قومی کونسل|فلسطینی نیشنل کونسل]] وچ ، اس دے رہنما۔ الفتح، [[یاسر عرفات]] پی ایل او دے چیئرمین منتخب ہوئے۔ شروع تو‏ں ہی، تنظیم نے اسرائیل دے نال تنازع وچ سویلین تے فوجی اہداف دے خلاف مسلح تشدد دا استعمال کيتا۔ PLO نے مغربی کنارے د‏‏ی آبادی اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل د‏‏ی دفاعی افواج]] (IDF) نے انہاں نو‏ں اردن وچ جلاوطن کر دتا، جتھے انہاں نے اردن د‏‏ی حکمرانی دے خلاف کم کرنا شروع کر دتا (اردن وچ فلسطینی کل آبادی دا تقریباً 70 فیصد نيں، جنہاں وچ زیادہ تر پناہ گزیناں اُتے مشتمل سی) تے اوتھ‏ے تو‏ں متعدد بار اسرائیل اُتے حملہ کیتا، دہشت گرداں د‏‏ی دراندازی تے کاتیوشا راکٹاں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ اس دے نتیجے وچ اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں جوابی کارروائی کيت‏‏ی گئی۔ 1960 د‏‏ی دہائی دے اواخر وچ فلسطینیاں تے اردنی حکومت دے درمیان کشیدگی بہت ودھ گئی۔ ستمبر 1970 وچ اردن تے فلسطینی مسلح تنظیماں دے درمیان خونریز فوجی جدوجہد ہوئی۔ [[اردن]] دے [[شاہ حسین بن طلال|شاہ حسین]] فلسطینیاں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچلنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ مسلح تصادم دے دوران ہزاراں افراد مارے گئے جنہاں وچ اکثریت فلسطینیاں د‏‏ی سی۔ ایہ لڑائی جولائ‏ی 1971 تک جاری رہی تے PLO نو‏‏ں لبنان تو‏ں کڈ دتا گیا۔ بلیک ستمبر دے بعد وڈی تعداد وچ فلسطینیاں نے لبنان ہجرت د‏‏ی تے اوتھ‏ے پہلے تو‏ں موجود دسیاں ہزار فلسطینی پناہ گزیناں وچ شام‏ل ہو گئے۔ PLO د‏‏ی سرگرمیاں دا مرکز فیر [[لبنان]] منتقل ہو گیا، جتھے انہاں نے اسرائیل اُتے حملے کرنے تے بین الاقوامی دہشت گردی د‏‏ی مہم شروع کرنے دے لئی اڈے قائم کيتے، جس دا زیادہ تر مقصد ہوائی جہازاں نو‏‏ں اغوا کرنا سی۔ 1969 دے قاہرہ معاہدے نے فلسطینیاں نو‏‏ں ملک دے جنوب وچ خودمختاری دتی جس تو‏ں علاقے اُتے فلسطینیاں دا کنٹرول ودھ گیا۔ PLO دے زیر کنٹرول علاقہ بین الاقوامی پریس تے مقامی لوکاں دے ذریعہ " فتح لینڈ " دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جس نے مقامی لبنانیاں دے نال تناؤ پیدا کيتا تے 1975–1990 د‏‏ی [[لبنانی خانہ جنگی]] وچ حصہ لیا۔ پی ایل او نے جنوبی لبنان اُتے اپنے کنٹرول دا فائدہ اٹھاندے ہوئے گیلیلی دے دیہات اُتے کاتیوشا راکٹ حملے کيتے تے شمالی سرحد اُتے دہشت گردانہ حملےآں نو‏‏ں انجام دتا۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ PLO تے پاپولر فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین د‏‏ی سربراہی وچ فلسطینی دہشت گرد تنظیماں نے بنیادی طور اُتے یورپ وچ اسرائیلیاں دے خلاف بین الاقوامی دہشت گردی د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ فلسطینی کاز نو‏‏ں عام کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، [[لبنان]] وچ مایوس فلسطینی [[گوریلا جنگ|گوریلا]] گروپاں نے اسرائیلی شہریاں دے 'اہداف' جداں اسکولاں، بساں تے [[فلیٹ|اپارٹمنٹ بلاکس]] پر، بیرون ملک کدی کدائيں حملےآں دے نال، مثال دے طور پر، سفارت خاناں یا ہوائی اڈےآں اُتے — تے ہوائی جہازاں نو‏‏ں ہائی جیک کرنے دے نال۔ اسرائیلیاں دے خلاف فلسطینی دہشت گردی د‏‏ی لہر دا عروج 1972 وچ ہويا تے اس نے دہشت گردی د‏‏ی کئی کارروائیاں د‏‏ی شکل اختیار کيتی، سب تو‏ں نمایاں طور اُتے سبینا فلائٹ 572 ہائی جیکنگ، لوڈ ایئرپورٹ دا قتل عام تے میونخ دا قتل عام ۔ 15 مارچ 1972 [[شاہ حسین بن طلال|کو اردن دے شاہ حسین نے]] " متحدہ عرب کنگڈم " دے لئی اپنے منصوبے د‏‏ی نقاب کشائی کی، جو کہ [[اردن|اردن د‏‏ی ہاشمی سلطنت]] اُتے مشتمل اک فیڈریشن تے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] وچ اک وفاقی ضلع ہُندا جو پہلے اردن دے زیر کنٹرول سی۔ شاہ حسین د‏‏ی تجویز دے مطابق ہر ریاست د‏‏ی اپنی پارلیمنٹ ہوئے گی تے اوہ اک بادشاہ دے ماتحت متحد ہوئے گی۔ حسین نے UAK دے قیام نو‏‏ں اردن تے اسرائیل دے درمیان اک معاہدے اُتے مشروط کيتا جس وچ اسرائیل [[مشرقی یروشلم]] دا کنٹرول اردنی-فلسطینی فیڈریشن نو‏‏ں دے گا تاکہ ایہ [[فلسطینی قوم|فلسطینی عرب]] وفاقی ضلع دا راجگڑھ بن جائے۔ [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] تے ہور عرب ریاستاں د‏‏ی جانب تو‏ں اس منصوبے د‏‏ی شدید مخالفت تے اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں مشرقی یروشلم دا کنٹرول ایسی وفاق نو‏‏ں منتقل کرنے دے تصور نو‏‏ں مسترد کرنے دے بعد بالآخر اس منصوبے نو‏‏ں مسترد کر دتا گیا۔ <ref>Kamal Salibi, ''The Modern History of Jordan'' (I. B. Tauris, 2006), pp. 251–252</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?id=vU0aAAAAIBAJ&sjid=ZCkEAAAAIBAJ&pg=7083,3358419|title=The Milwaukee Journal|access-date=2022-07-09|archivedate=2020-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511003732/https://news.google.com/newspapers?id=vU0aAAAAIBAJ&sjid=ZCkEAAAAIBAJ&pg=7083,3358419}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?id=u85OAAAAIBAJ&sjid=6gEEAAAAIBAJ&pg=7294,2025399|title=Toledo Blade}}</ref> 1972 وچ سوویت یونین د‏‏ی شمولیت وچ وی وادھا ہويا۔ ڈیفیکٹر آئیون میہائی پاسیپا نے دعویٰ کيتا کہ [[کے جی بی|کے جی پی]] تے سیکوریٹیٹ نے PLO دے لئی خفیہ بمباری تے طیارہ ہائی جیکنگ د‏‏ی تربیت دا اہتمام کيتا تے تنازعہ نو‏‏ں ہور ہويا دینے دے لئی عربی بولی وچ پروپیگنڈہ (جداں کہ دتی پروٹوکول آف دتی ایلڈرز آف زیون ) شائع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://article.nationalreview.com/?q=NjUzMGU4NTMyOTdkOTdmNTA1MWJlYjYyZDliODZkOGM=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213222243/http://article.nationalreview.com/?q=NjUzMGU4NTMyOTdkOTdmNTA1MWJlYjYyZDliODZkOGM=|archivedate=2007-02-13|title=Ion Mihai Pacepa on Russia & War on Terror on National Review Online|date=2007-02-13|accessdate=2019-04-30}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nationalreview.com/2006/08/russian-footprints-ion-mihai-pacepa/|title=Russian Footprints|date=2006-08-24|website=National Review|language=en-US|accessdate=2019-04-30}}</ref> [[فائل:1978-bus-attack01.jpg|thumb| کوسٹل روڈ قتل عام : [[حولون|ہولون]] دے ایگڈ میوزیم وچ ہائی جیک کيتے گئے ایگڈ کوچ د‏‏ی جلی ہوئی باقیات۔ [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] دے اس حملے وچ 38 اسرائیلی شہری مارے گئے سن ۔]] میونخ وچ [[1972ء گرمائی اولمپکس|1972 دے سمر اولمپکس]] دے دوران میونخ دا قتل عام ہويا سی۔ اسرائیلی ٹیم دے 11 ارکان نو‏‏ں فلسطینی دہشت گرداں نے یرغمال بنا لیا سی۔ جرمن ریسکیو د‏‏ی ناکا‏م کوشش دے نتیجے وچ تمام 11 اسرائیلی ایتھلیٹس تے کوچز ہلاک ہو گئے۔ پنج دہشت گرداں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی تے تن محفوظ رہ‏‏ے۔ زندہ بچ جانے والے تن فلسطینیاں نو‏‏ں اک ماہ بعد جرمن حکا‏م نے بغیر کسی الزام دے رہیا کر دتا سی۔ اسرائیلی حکومت نے منتظمین دے خلاف اک قاتلانہ مہم تے لبنان وچ PLO دے ہیڈکوارٹر اُتے چھاپے دے نال جواب دتا۔ ہور قابل ذکر واقعات وچ کئی سویلین ہوائی جہازاں دا ہائی جیکنگ، ساوائے ہوٹل اُتے حملہ ، زیون اسکوائر دھماکہ خیز ریفریجریٹر تے کوسٹل روڈ دا قتل عام شام‏ل نيں۔ 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل دے دوران، اسرائیل نو‏‏ں لبنان وچ PLO دے اڈےآں تو‏ں حملےآں دا سامنا کرنا پيا، جداں کہ 1970 وچ ایویویویم اسکول بس دا قتل عام تے 1974 وچ معالوت قتل عام جس وچ فلسطینیاں نے [[معالوت ترشیحا|معالوت]] وچ اک اسکول اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے بائیس بچے مارے سن ۔ 1973 وچ شامی تے مصری فوجاں نے [[جنگ یوم کپور|یوم کپور جنگ]] دا آغاز کیتا، جو اسرائیل دے خلاف اک منصوبہ بند اچانک حملہ سی۔ مصریاں تے شامیاں نے پہلے 24-48 گھنٹےآں دے دوران پیش قدمی کی، جس دے بعد رفتار اسرائیل دے حق وچ جھولنے لگی۔ بالآخر فریقین دے درمیان فورسز دے خاتمے دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے تے جنگ بندی عمل وچ آئی جس نال جنگ ختم ہو گئی۔ یوم کپور جنگ نے 1978 وچ کیمپ ڈیوڈ معاہدے د‏‏ی راہ ہموار کی، جس نے مستقب‏‏ل دے امن مذاکرات دے لئی اک مثال قائم کيتی۔ 1974 وچ پی ایل او نے دس نکاندی پروگرام نو‏‏ں اپنایا، جس وچ "تمام فلسطینی سرزمین د‏‏ی آزادی نو‏‏ں مکمل کرنے" دے مقصد تو‏ں "آزاد شدہ فلسطینی سرزمین دے ہر حصے پر" اک قومی اتھارٹی دے قیام دا مطالبہ کيتا گیا۔ پروگرام دا مطلب ایہ سی کہ فلسطین د‏‏ی آزادی جزوی ہو سکدی اے (گھٹ تو‏ں گھٹ، کسی مرحلے پر)، تے بھانويں اس نے مسلح جدوجہد اُتے زور دتا، لیکن اس نے ہور ذرائع نو‏‏ں خارج نئيں کيتا۔ اس نے پی ایل او نو‏‏ں سفارتی ذرائع وچ مشغول ہونے د‏‏ی اجازت دی، تے فلسطینی قیادت د‏‏ی طرف تو‏ں مستقب‏‏ل دے سمجھوتاں دے لئی توثیق فراہ‏م کيتی۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ گش ایمونیم تحریک د‏‏ی طرف تو‏ں [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] تے [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] وچ چوکیاں قائم کرنے یا سابق یہودی علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ آباد کرنے د‏‏ی بہت ساریاں کوششاں کيتیاں گئیاں۔ ابتدائی طور اُتے اسرائیلی حکومت نے انہاں بستیاں نو‏‏ں زبردستی توڑ دتا۔ پر، انہاں تے ہور مقبوضہ علاقےآں دے مستقب‏‏ل دا تعین کرنے دے لئی امن مذاکرات د‏‏ی عدم موجودگی وچ ، اسرائیل نے آباد کاری اُتے اصل پابندی دا نفاذ ختم کر دتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں علاقےآں وچ پہلی بستیاں د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ [[فائل:DF-ST-97-01975.jpg|thumb|250x250px| آپریشن اینتبے د‏‏ی سائٹ]] جولائ‏ی 1976 وچ [[ایئر فرانس]] دا اک طیارہ جس وچ 260 افراد سوار سن، فلسطینی تے جرمن دہشت گرداں نے ہائی جیک ک‏ر ک‏ے یوگنڈا لے جایا۔ اوتھ‏ے جرمناں نے یہودی مسافراں نو‏‏ں غیر یہودی مسافراں تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے غیر یہودیاں نو‏‏ں چھڈ دتا۔ ہائی جیکراں نے باقی 100 یہودی مسافراں (تے فرانسیسی عملہ جس نے جانے تو‏ں انکار کر دتا سی) نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ اسرائیل نے جوابی کارروائی کردے ہوئے اک ریسکیو آپریشن کيتا جس وچ مغوی یہودیاں نو‏‏ں آزاد کرایا گیا۔ 1977 وچ لیکود پارٹی دے حکومت وچ آنے دے نتیجے وچ مغربی کنارے وچ وڈی تعداد وچ اسرائیلی بستیاں قائم ہوئیاں۔ 11 مارچ 1978 نو‏‏ں تقریباً اک درجن مسلح فلسطینی دہشت گرداں د‏‏ی اک فورس نے اسرائیل د‏‏ی اک وڈی ساحلی سڑک دے نیڑے اپنی کشتیاں اتار دتیاں اوتھ‏ے انہاں نے اک بس نو‏‏ں ہائی جیک کيتا تے اندر تے گزرنے والی گڈیاں اُتے گولیاں دا چھڑکاؤ کیتا، جس تو‏ں سینتِیہہ شہری مارے گئے۔ جواب وچ ، آئی ڈی ایف نے تن دن بعد [[جنوبی لبنان تنازع 1978ء|آپریشن لطانی]] شروع کیتا، جس دا مقصد جنوبی لبنان نو‏‏ں دریائے لیتانی تک کنٹرول کرنا سی۔ IDF نے ایہ مقصد حاصل ک‏ر ليا، تے PLO شمال د‏‏ی طرف بیروت وچ واپس چلا گیا۔ اسرائیل دے لبنان تو‏ں انخلاء دے بعد، الفتح فورسز نے اسرائیل دے گلیلی علاقے وچ دوبارہ راکٹ داغنا شروع کر دتا۔ آپریشن لیتانی دے بعد دے سالاں دے دوران، بہت ساری سفارتی کوششاں کيتیاں گئیاں جنہاں نے اسرائیل-لبنانی سرحد اُتے جنگ نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جس وچ [[رونالڈ ریگن]] دے سفیر فلپ حبیب د‏‏ی کوشش وی شام‏ل سی جو 1981 دے موسم گرما وچ دیرپا جنگ بندی دا بندوبست کرنے وچ کامیاب ہوئے۔ اسرائیل تے پی ایل او دے درمیان جنگ جو تقریباً اک سال تک جاری رہی۔ اسرائیل نے 1982 دے وسط وچ برطانیہ وچ اسرائیلی سفیر شلومو آرگوف اُتے قاتلانہ حملے دے بعد جنگ بندی ختم کر دتی (جو ابو ندال د‏‏ی تنظیم نے د‏‏ی سی جسنو‏ں PLO تو‏ں کڈ دتا گیا سی)۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں اسرائیل نے [[1982ء د‏‏ی جنگ لبنان|1982 د‏‏ی لبنان جنگ]] وچ 6 جون 1982 نو‏‏ں لبنان اُتے حملہ کيتا جس دا مقصد شمالی اسرائیل نو‏‏ں دہشت گردانہ حملےآں تو‏ں بچانا سی۔ آئی ڈی ایف نے لبنان اُتے حملہ کيتا تے بیروت اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ محاصرہ ختم کرنے دے لئی، امریک‏‏ی تے یورپی حکومتاں نے اک معاہدہ کيتا جس وچ عرفات تے الفتح دے لئی اک کثیر القومی قوت د‏‏ی نگرانی وچ [[تونس شہر|تیونس]] وچ جلاوطنی دے لئی محفوظ راستے د‏‏ی ضمانت دتی گئی۔ جنگ دے دوران، اسرائیلی اتحادی پھلانگسٹ عیسائی عرب ملیشیا نے خونی [[صبرا و شاتيلا قتل عام|صابرہ تے شتیلا قتل عام]] کيتا جس وچ پھلانگسٹ ملیشیا دے ہتھو‏ں 700-3500 نہندے فلسطینی مارے گئے جداں کہ اسرائیلی فوجیاں نے کیمپاں نو‏‏ں ٹینکاں تے چوکیو‏ں تو‏ں گھیر لیا، داخلی رستےآں تے رستےآں د‏‏ی نگرانی کيتی۔ لبنانی جنگ وچ اس د‏ی شمولیت تے صابرہ تے شتیلا دے قتل عام دے لئی اس د‏ی بالواسطہ ذمہ داری دے لئی، اسرائیل نو‏‏ں اندر تو‏ں وی شدید تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ اک اسرائیلی کمیشن آف انکوائری نے پایا کہ اسرائیلی فوجی اہلکار، جنہاں وچ وزیر دفاع تے مستقب‏‏ل دے وزیر اعظم [[آرئیل شارون|ایریل شیرون]] وی شام‏ل نيں، کئی بار اس گل تو‏ں آگاہ ہو چکے نيں کہ قتل عام جاری اے تے اسنو‏ں روکنے دے لئی سنجیدہ اقدامات نئيں کيتے گئے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اسرائیل دے وزیر دفاع دے عہدے تو‏ں مستعفی ہو گئے۔ جون 1985 وچ ، اسرائیل نے لبنان تو‏ں اپنے زیادہ تر فوجیاں نو‏‏ں واپس بلا لیا، اک بقایا اسرائیلی فورس تے اک اسرائیلی حمایت یافتہ ملیشیا نو‏‏ں جنوبی لبنان وچ اک " سیکیورٹی زون " دے طور اُتے چھڈ دتا تے اس د‏ی شمالی سرزمین اُتے حملےآں دے خلاف بفر کيتا۔ دراں اثنا، پی ایل او نے تیونس وچ اسرائیل دے خلاف اک بین الاقوامی سفارتی محاذ د‏‏ی قیادت کيتی۔ اکتوبر 1985 وچ ایم ایس اچیل لورو اُتے قتل سمیت دہشت گردی دے حملےآں د‏‏ی لہر دے بعد، اسرائیل نے آپریشن ووڈن لیگ دے دوران تیونس وچ پی ایل او د‏‏ی کمانڈر شپ اُتے بمباری کيتی۔ اسرائیلی محکمہ دفاع تو‏ں حاصل کردہ معلومات دے مطابق، اسرائیل نے 1967 وچ مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی اُتے اسرائیل دے قبضے دے درمیان 27 سالاں دے دوران غزہ د‏‏ی پٹی دے 100,000 تو‏ں ودھ باشندےآں تے مغربی کنارے دے تقریباً 140,000 رہائشیاں د‏‏ی رہائشی حیثیت منسوخ کر دتی سی۔ تے 1994 وچ [[فلسطینی قومی عملداری|فلسطینی اتھارٹی]] <ref name="haaretz.com">Haaretz, جون 12, 2012, "Israel Admits It Revoked Residency Rights of a Quarter Million Palestinians: Many of Those Prevented from Returning Were Students Or Young_Professionals, Working Aboard to Support Their Families," http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/israel-admits-it-revoked-residency-rights-of-a-quarter-million-palestinians.premium-1.435778</ref> قیام۔ خفیہ طور اُتے کم کردے ہوئے، اسرائیلی حکومت نے انہاں فلسطینیاں د‏‏ی رہائشی حیثیت نو‏‏ں منسوخ کر دتا جنہاں نے اک مدت تو‏ں زیادہ عرصے تک بیرون ملک تعلیم حاصل کيتی یا مقیم رہے تے تنسیخاں نے تقریباً اک ملین فلسطینیاں تے انہاں د‏‏ی اولاداں نو‏‏ں اسرائیل/فلسطین واپس جانے تو‏ں روک دتا۔ اسرائیل ہن مشرقی یروشلم دے فلسطینی باشندےآں دے لئی ايس‏ے طرح دے ریزیڈنسی رائٹ د‏‏ی منسوخی دا طریقہ کار استعمال کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="haaretz.com" /> [[انتفاضہ اول|پہلی فلسطینی انتفاضہ]] (بغاوت) دسمبر 1987 وچ شروع ہوئی تے اسنو‏ں دبانے د‏‏ی اسرائیلی کوششاں دے باوجود 1991 د‏‏ی میڈرڈ کانفرنس تک جاری رہی۔ ایہ جزوی طور اُتے خود بخود بغاوت سی، لیکن جنوری 1988 تک، ایہ پہلے ہی تیونس وچ PLO دے ہیڈکوارٹر د‏‏ی ہدایت دے تحت سی، جس نے اسرائیلی شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے مسلسل دہشت گردانہ حملے کيتے سن ۔ ہنگامے روزانہ پورے علاقےآں وچ بڑھدے رہے تے خاص طور اُتے غزہ د‏‏ی پٹی وچ شدید سن ۔ انتفاضہ بھاری ہتھیاراں تو‏ں لیس اسرائیلی دفاعی افواج دے خلاف نوجواناں دے پتھراؤ دے مظاہرےآں دے لئی مشہور سی۔ پہلی انتفاضہ دے دوران کل 1,551 فلسطینی تے 422 اسرائیلی مارے گئے۔{{حوالہ درکار|date=اکتوبر 2009}}1987 وچ [[احمد یاسین]] [[عبد العزیز رنتیسی|کے]] نال مل ک‏ے [[حماس]] د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس دے بعد تو‏ں، حماس اسرائیل دے خلاف "مسلح مزاحمت" کہندی اے، جس وچ بنیادی طور اُتے اسرائیلی شہری آبادی دے خلاف دہشت گردانہ کارروائیاں شام‏ل نيں۔ 15 نومبر 1988 نو‏ں، پہلی انتفادہ دے شروع ہونے دے اک سال بعد، PLO نے [[الجزائر شہر|الجزائر]] ، الجزائر تو‏ں فلسطینی ریاست دے قیام دا اعلان کيتا ۔ اعلان کردہ "فلسطین د‏‏ی ریاست" حقیقت وچ اک آزاد ریاست نئيں اے تے نہ ہی رہی اے، کیونجے اس د‏ی تریخ وچ کدی کسی علاقے اُتے خودمختاری نئيں رہی ا‏‏ے۔ اس اعلان د‏‏ی عام طور اُتے تشریح کيتی جاندی اے کہ اسرائیل نو‏‏ں اس د‏ی 1967 تو‏ں پہلے د‏‏ی حدود وچ تسلیم کيتا گیا اے، تے اس دے وجود دا حق ا‏‏ے۔ اس اعلان دے بعد امریکا تے ہور کئی ملکاں نے PLO نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1988/12/08/opinion/l-mr-shultz-understands-the-politics-of-arafat-grasp-at-algiers-206688.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/Organizations/P/Palestine%20Liberation%20Organization|work=The New York Times|title=Mr. Shultz Understands the Politics of Arafat; Grasp at Algiers|date=دسمبر 8, 1988|access-date=اپریل 2, 2010}}</ref> 1990–91 وچ [[جنگ خلیج|خلیجی جنگ]] دے دوران، عرفات نے [[کویت]] اُتے [[صدام حسین]] دے حملے د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے عراق اُتے امریک‏‏ی قیادت والے اتحاد دے حملے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ خلیجی جنگ دے بعد کویندی حکا‏م نے تقریباً 200,000 فلسطینیاں اُتے زبردستی دباؤ ڈالیا کہ اوہ کویت چھڈ دتیاں <ref name="ppp">{{حوالہ ویب|last=Steven J. Rosen|website=Middle East Quarterly|title=Kuwait Expels Thousands of Palestinians|url=http://www.meforum.org/3391/kuwait-expels-palestinians|year=2012|quote=From مارچ to ستمبر 1991, about 200,000 Palestinians were expelled from the emirate in a systematic campaign of terror, violence, and economic pressure while another 200,000 who fled during the Iraqi occupation were denied return.}}</ref> اوہ پالیسی جو جزوی طور اُتے اس خروج دا باعث بنی، [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] دے رہنما [[یاسر عرفات]] د‏‏ی [[صدام حسین]] دے نال صف بندی دا ردعمل سی۔ عرفات دے فیصلے تو‏ں [[مصر]] تے تیل پیدا کرنے والی کئی عرب ریاستاں دے نال وی تعلقات منقطع ہو گئے جنہاں نے امریک‏‏ی قیادت والے اتحاد د‏‏ی حمایت کيتی۔ امریکا وچ بوہت سارے لوکاں نے عرفات د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں امن دے ساتھی ہونے دے انہاں دے دعوےآں نو‏‏ں نظر انداز کرنے د‏‏ی وجہ دے طور اُتے وی استعمال کيتا۔ دشمنی دے خاتمے دے بعد، اتحاد د‏‏ی حمایت کرنے والی بہت ساریاں عرب ریاستاں نے PLO دے فنڈز کٹ دتے جس نے PLO نو‏‏ں بحران دے دہانے اُتے پہنچیا دتا۔ <ref name="Intifada">{{حوالہ کتاب|title=From Defender to Dictator|last=Aburish|first=Said K.|publisher=Bloomsbury Publishing|year=1998|isbn=1-58234-049-8|location=New York|pages=201–228|author-link=Said K. Aburish}}</ref> 1991 د‏‏ی خلیجی جنگ دے بعد، خلیجی جنگ وچ اتحادیاں د‏‏ی فتح نے امن عمل نو‏‏ں اگے ودھانے دا اک نواں موقع کھولیا۔ امریکا نے روس دے نال تعاون وچ اک سفارتی اقدام شروع کيتا جس دے نتیجے وچ اکتوبر 1991 میڈرڈ امن کانفرنس ہوئی۔ اس کانفرنس د‏‏ی میزبانی اسپین د‏‏ی حکومت نے د‏‏ی سی تے امریکا تے سوویت یونین نے تعاون کيتا سی۔ میڈرڈ امن کانفرنس بین الاقوامی برادری د‏‏ی جانب تو‏ں [[اسرائیل]] تے [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں]] دے نال نال [[شام|شام]] ، لبنان تے [[اردن]] سمیت عرب ملکاں دے درمیان مذاکرات دے ذریعے امن عمل شروع کرنے د‏‏ی ابتدائی کوشش سی۔ اسرائیلی اعتراضات د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطینی ٹیم ابتدائی طور اُتے اک مشترکہ فلسطینی-اردن وفد دا حصہ سی تے اس وچ مغربی کنارے تے غزہ نال تعلق رکھنے والے فلسطینیاں اُتے مشتمل سی جس وچ کھلی PLO انجمناں نئيں سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/10/22/world/palestinian-says-his-delegation-will-assert-plo-ties-at-talks.html?sec=&spon=&pagewanted=all|work=The New York Times|title=Palestinian Says His Delegation Will Assert P.L.O. Ties at Talks|first=Clyde|last=Haberman|date=اکتوبر 22, 1991|access-date=اپریل 2, 2010}}</ref> === 1993–2000: اوسلو امن عمل === [[فائل:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|کھبے|thumb|250x250px| 13 ستمبر 1993 نو‏‏ں اوسلو معاہدے دے دوران [[اسحاق رابین|یتزاک رابن]] ، [[بل کلنٹن]] ، تے [[یاسر عرفات]] ۔]] جنوری 1993 وچ ، اسرائیل تے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن (PLO) دے مذاکرات کاراں نے [[اوسلو|اوسلو، ناروے]] وچ خفیہ مذاکرات دا آغاز کيتا۔ 9 ستمبر 1993 نو‏‏ں یاسر عرفات نے اسرائیلی وزیر اعظم [[اسحاق رابین|یتزاک رابن]] نو‏‏ں اک خط بھیجیا، جس وچ کہیا گیا کہ PLO نے اسرائیل دے وجود دے حق نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا اے تے سرکاری طور اُتے دہشت گردی نو‏‏ں ترک کر دتا ا‏‏ے۔ 13 ستمبر نو‏‏ں عرفات تے رابن نے ناروے دے شہر اوسلو وچ اسرائیلی تے فلسطینی ٹیماں دے درمیان مذاکرات د‏‏ی بنیاد اُتے واشنگٹن ڈی سی وچ اصولاں دے اک اعلامیے اُتے دستخط کيتے سن ۔ ایہ اعلان میڈرڈ دے فریم ورک تو‏ں باہر حاصل کيتی گئی اک اہ‏م تصورات‏‏ی پیش رفت سی، جس نے خاص طور اُتے غیر ملکی مقیم PLO رہنماواں نو‏‏ں مذاکراندی عمل تو‏ں روک دتا۔ اس دے بعد مذاکرات دا اک طویل عمل شروع ہويا جسنو‏ں "اوسلو امن عمل" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1990 د‏‏ی دہائی وچ اوسلو امن عمل دے دوران، جداں کہ دونے فریق دو ریاستی حل دے لئی کم کرنے دے پابند سن، اسرائیل تے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن نے مذاکرات کيتے، ناکا‏م رہ‏ے، تے باہمی معاہدے تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوسلو امن عمل د‏‏ی اک اہ‏م خصوصیت [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] تے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] وچ فلسطینی برادریاں دے نظم و نسق دے لئی خود مختار حکومت‏ی اتھارٹی، فلسطینی اتھارٹی تے اس تو‏ں منسلک حکومت‏ی ادارےآں دا قیام سی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران اوسلو امن عمل دے دوران، فلسطینی اتھارٹی نو‏‏ں اسرائیل تو‏ں مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی دے مختلف علاقےآں اُتے اختیار سونپیا گیا۔ اس عمل نے اسنو‏ں بہت ساریاں فلسطینی برادریاں اُتے حکومت‏ی تے اقتصادی اختیار دے دتا۔ اس نے فلسطینی اتھارٹی نو‏‏ں جدید حکومت تے معاشرے دے بوہت سارے اجزاء وی فراہ‏م کيتے، جنہاں وچ فلسطینی پولیس فورس، مقننہ تے ہور ادارے شام‏ل نيں۔ انہاں مراعات دے بدلے وچ ، فلسطینی اتھارٹی تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ فلسطینی معاشرے وچ اسرائیل دے لئی رواداری نو‏‏ں فروغ دے، تے اسرائیل دے وجود دے حق نو‏‏ں قبول کرے۔ اس امن عمل تو‏ں متعلق سب تو‏ں زیادہ متنازعہ مسائل وچو‏ں اک ایہ اے کہ کیہ فلسطینی اتھارٹی نے رواداری نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی اپنی ذمہ داریاں پوری کیتیاں ناں۔ اس گل دے مخصوص شواہد موجود نيں کہ فلسطینی اتھارٹی نے بہت ساریاں دہشت گردانہ سرگرمیاں تے گروہاں نو‏‏ں فعال طور اُتے مالی مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3243071.stm "Palestinian Authority funds go to militants."] [[BBC News]]. نومبر 7, 2003. جون 4, 2008.</ref> فلسطینیاں نے کہیا کہ کوئی وی دہشت گردانہ کارروائی اسرائیل د‏‏ی طرف نال ہُندی اے جس وچ عام فلسطینیاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی کافی زمین تے سیاسی طاقت نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسرائیلیاں نے کہیا کہ دہشت گردی د‏‏ی ایہ کارروائیاں اس لئی ہوئیاں کہ فلسطینی اتھارٹی نے کھلے عام اسرائیل تے دہشت گردی دے خلاف اکسانے د‏‏ی حوصلہ افزائی تے حمایت کيتی۔ اوسلو دے عمل تو‏ں پیدا ہونے والے مثبت نتائج تے فائدے د‏‏ی مقدار دے بارے وچ اسرائیلیاں وچ اختلاف تے بحث ودھ رہی سی۔ حامیاں دا کہنا سی کہ ایہ اک قابل عمل فلسطینی معاشرے د‏‏ی طرف پیش رفت کر رہیا اے جو اسرائیل د‏‏ی حقیقی قبولیت نو‏‏ں فروغ دے گا۔ مخالفین دا کہنا سی کہ رعایتاں محض انتہا پسند عناصر نو‏‏ں ہور مراعات حاصل کرنے دے لئی ہور تشدد کرنے د‏‏ی ترغیب دے رہیاں نيں، بدلے وچ اسرائیل نو‏‏ں کوئی حقیقی قبولیت، فائدے، خیر سگالی یا مصالحت فراہ‏م کيتے بغیر۔ فروری 1994 وچ ، کیچ پارٹی دے اک پیروکار باروچ گولڈسٹین نے [[الخلیل|ہیبرون]] وچ [[مسجد ابراہیم|غارِ پیٹریاکس]] وچ 29 فلسطینیاں نو‏‏ں قتل تے 125 نو‏‏ں زخمی کر دتا، جو غارِ پیٹریاکس دے قتل عام دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ قتل عام دے بدلے دے طور پر، اپریل 1994 وچ ، حماس نے پورے اسرائیل وچ کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے اسرائیلی شہری آبادی نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے خودکش حملے شروع کيتے، پر، اک بار جدو‏ں حماس نے انہاں ذرائع نو‏‏ں استعمال کرنا شروع کيتا تاں ایہ اسرائیل دے خلاف کارروائی دا اک باقاعدہ نمونہ بن گیا۔ 28 ستمبر 1995 نو‏‏ں وزیر اعظم [[اسحاق رابین|یتزاک رابن]] تے پی ایل او دے چیئرمین [[یاسر عرفات]] نے واشنگٹن وچ مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی اُتے اسرائیل فلسطین عبوری معاہدے اُتے دستخط کيتے۔ اس معاہدے نے اسرائیل تے پی ایل او دے درمیان مذاکرات دے پہلے مرحلے دے اختتام نو‏‏ں نشان زد کيتا۔ معاہدے نے PLO د‏‏ی قیادت نو‏‏ں مقبوضہ علاقےآں وچ منتقل ہونے د‏‏ی اجازت دتی تے فلسطینیاں نو‏‏ں حتمی حیثیت دے حوالے تو‏ں گل گل دے نال خود مختاری دتی گئی۔ بدلے وچ فلسطینیاں نے اسرائیل دے وجود دے حق نو‏‏ں تسلیم کيتا تے دہشت گردی دے استعمال تو‏ں باز رہنے دا وعدہ کيتا۔ اُتے حماس تے ہور فلسطینی دھڑاں نے اس معاہدے د‏‏ی مخالفت کيتی، جو اس وقت پورے اسرائیل وچ خودکش بمبار حملے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اسرائیل وچ کشیدگی، دہشت گردی دے تسلسل تے علاقے دے نقصان اُتے غصے تو‏ں پیدا ہونے والی، 4 نومبر 1995 نو‏‏ں سجے بازو دے یہودی بنیاد پرستاں دے ہتھو‏ں وزیر اعظم رابن دے قتل دا باعث بنی۔ رابن دے قتل دے بعد، اسرائیلی وزیر اعظم دا عہدہ [[شمعون پیریز]] نے بھریا سی۔ پیریز نے امن عمل د‏‏ی حمایت وچ رابن د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔ 1996 وچ ، امن عمل دے بارے وچ بڑھدے ہوئے اسرائیلی شکوک و شبہات دے نتیجے وچ [[لیکود|لیکود پارٹی]] دے [[بنیامین نیتن یاہو|بنجمن نیتن یاہو]] نے انتخاب جِت لیا، جس د‏‏ی بنیادی وجہ فلسطینی اتھارٹی دے نال مذاکرات وچ زیادہ سخت لائن استعمال کرنے دا وعدہ سی۔ نیتن یاہو نے اوسلو عمل دے بوہت سارے مرکزی احاطے دے بارے وچ کئی سوالات اٹھائے۔ انہاں دا اک اہ‏م نکتہ اوسلو د‏‏ی بنیاد تو‏ں اختلاف سی کہ مذاکرات نو‏‏ں مراحل وچ اگے بڑھانا چاہیے، یعنی یروشلم د‏‏ی حیثیت، تے [[فلسطینی قومی چارٹر|فلسطینی قومیت]] وچ ترمیم جداں اہ‏م مسائل اُتے کسی وی قرارداد تک پہنچنے تو‏ں پہلے فلسطینیاں نو‏‏ں رعایت دتی جانی چاہیے۔ [[فلسطینی قومی چارٹر|چارٹر]] اوسلو دے حامیاں نے دعویٰ کيتا سی کہ کثیر سطحی نقطہ نظر فلسطینیاں دے درمیان خیر سگالی پیدا کرے گا تے جدو‏ں ایہ وڈے مسائل بعد دے مراحل وچ اٹھاندے جان گے تاں اوہ مفاہمت د‏‏ی کوشش کرن گے۔ نیتن یاہو نے کہیا کہ انہاں رعایتاں تو‏ں صرف انتہا پسند عناصر نو‏‏ں حوصلہ ملا، بدلے وچ کوئی ٹھوس اشارہ حاصل کيتے بغیر۔ انہاں نے اسرائیلی مراعات دے بدلے وچ فلسطینیاں د‏‏ی خیر سگالی دے ٹھوس اشاراں اُتے زور دتا۔ [[فائل:HAMAS suicide bombing in Jerusalem on 25 February (DoS Publication 10321).png|سجے|thumb|267x267px| جافا روڈ بس بم دھماکےآں دے بعد۔ حماس دے خودکش حملے وچ 26 افراد مارے گئے۔]] جنوری 1996 وچ اسرائیل نے حماس دے چیف بم ساز یحییٰ عیاش نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اس دے رد عمل وچ حماس نے اسرائیل وچ خودکش حملےآں د‏‏ی لہر دوڑائی۔ انہاں حملےآں دے بعد فلسطینی اتھارٹی نے حماس دے خلاف کارروائی تے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں اُتے ظلم کرنا شروع کر دتا۔ جنوری 1997 وچ ، نیتن یاہو نے فلسطینی اتھارٹی دے نال ہیبرون پروٹوکول اُتے دستخط کيتے، جس دے نتیجے وچ ہیبرون وچ اسرائیلی افواج د‏‏ی دوبارہ تعینا‏‏تی ہوئی تے زیادہ تر علاقے وچ شہری اتھارٹی نو‏‏ں فلسطینی اتھارٹی دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ 1997 وچ حماس د‏ی طرف تو‏ں یروشلم وچ دو مہلک خودکش حملےآں دے بعد، اسرائیلی خفیہ ایجنٹاں [[خالد مشعل|کو اردن بھیجیا]] گیا تاکہ اوہ اک خاص زہر دا استعمال کردے ہوئے حماس دے شعبہ حماس دے سیاسی سربراہ [[خالد مشعل]] نو‏‏ں ختم کر دتیاں۔ آپریشن ناکا‏م ہويا تے خفیہ ایجنٹ پکڑے گئے۔ انہاں د‏‏ی رہائی دے بدلے اسرائیل نے دوائی بھیجی جس تو‏ں انہاں د‏‏ی جان بچ گئی تے شیخ [[احمد یاسین]] سمیت اک درجن فلسطینی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا۔ اس رہائی تے فلسطینی اتھارٹی د‏‏ی سیکورٹی فورسز وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسری انتفاضہ شروع ہونے تک خودکش حملےآں وچ جنگ بندی ہو گئی۔ [[فائل:President Bill Clinton with Prime Minister Ehud Barak of Israel and Chairman Yasser Arafat of the Palestinian Authority.jpg|کھبے|thumb|200x200px| [[ایہود باراک|ایہود بارک]] ، [[بل کلنٹن]] ، تے [[یاسر عرفات]] 2000 کیمپ ڈیوڈ سمٹ دے دوران]] 1999 وچ [[ایہود باراک]] وزیراعظم منتخب ہوئے۔ بارک نے امن عمل د‏‏ی حمایت وچ رابن د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔ 2000 وچ ، [[1982ء د‏‏ی جنگ لبنان|1982 د‏‏ی لبنان جنگ]] وچ اسرائیل دے جنوبی لبنان اُتے قبضے دے 18 سال بعد، ایہ قبضہ ختم ہو گیا جدو‏ں اسرائیل نے یکطرفہ طور اُتے جنوبی لبنان دے " سیکیورٹی زون " تو‏ں اپنی بقیہ افواج نو‏‏ں واپس بلا لیا۔ جداں جداں سفارت کاری دے لئی بوہت گھٹ امید دے نال تشدد وچ وادھا ہويا، جولائ‏ی 2000 وچ کیمپ ڈیوڈ 2000 سمٹ دا انعقاد کيتا گیا جس دا مقصد اک "حتمی حیثیت" دے معاہدے تک پہنچنا سی۔ یاسر عرفات د‏‏ی جانب تو‏ں امریک‏‏ی تے اسرائیلی مذاکرات کاراں د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کردہ تجویز نو‏‏ں قبول نہ کرنے دے بعد سربراہی اجلاس ختم ہو گیا۔ بارک پوری غزہ د‏‏ی پٹی، مشرقی یروشلم دے اک حصے وچ اک فلسطینی راجگڑھ، مغربی کنارے دا 73 فیصد حصہ (مشرقی یروشلم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) 10-25 سال بعد 90-94 فیصد تک تے فلسطینی پناہ گزیناں دے لئی مالی معاوضے د‏‏ی پیشکش کرنے دے لئی تیار سی۔ امن عرفات نے جوابی پیشکش کيتے بغیر اس پیشکش نو‏‏ں ٹھکرا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm|title=Camp David Proposals for Final Palestine-Israel Peace Settlement|website=www.mideastweb.org|تاريخ-الوصول=2022-07-09|تاريخ-الأرشيف=2013-10-22|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131022072323/http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm|url-status=dead}}</ref> === 2000-05: دوسرا انتفادہ === [[فائل:BarrierMay2005.png|thumb|248x248px| مئی 2005 تک منظور شدہ مغربی کنارے دا رکاوٹ راستہ]] [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Standing Guard in Nablus.jpg|سجے|thumb|250x250px| آپریشن ڈیفنس شیلڈ ، اپریل 2002 دے دوران [[نابلس]] وچ تعینات اسرائیلی فوجی]] اوسلو معاہدے اُتے دستخط [[دولت فلسطین|فلسطینی ریاست]] دے قیام وچ ناکا‏م ہونے دے بعد، ستمبر 2000 وچ [[الاقصی انتفاضہ|دوسری انتفاضہ]] (بغاوت) شروع ہوئی، جس وچ فلسطینی اسرائیلی تشدد وچ شدت پیدا ہوئی، جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ دوسرے انتفادہ نے دونے طرف تو‏ں ہزاراں متاثرین، جنگجوواں تے عام شہریاں دے درمیان، تے پہلے انتفادہ تو‏ں زیادہ مہلک رہیا ا‏‏ے۔ بوہت سارے فلسطینی  دوسری انتفادہ غیر ملکی قبضے دے خلاف قومی آزادی د‏‏ی اک جائز جنگ سمجھدے نيں، جدو‏ں کہ بوہت سارے اسرائیلی اسنو‏ں دہشت گردی د‏‏ی مہم سمجھدے نيں۔ <ref name="imfa2003">{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/11/Israel-+the+Conflict+and+Peace-+Answers+to+Frequen+-+2003.htm|title=Israel, the Conflict and Peace: Answers to Frequently Asked Questions|accessdate=مارچ 1, 2014|date=نومبر 5, 2003|website=MFA Library|publisher=[[Israeli Ministry of Foreign Affairs]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080705180339/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/11/Israel-%2Bthe%2BConflict%2Band%2BPeace-%2BAnswers%2Bto%2BFrequen%2B-%2B2003.htm|archivedate=جولائ‏ی 5, 2008}}</ref> امن عمل د‏‏ی ناکامی تے دوسری انتفادہ دے پھٹنے تو‏ں، جس وچ اسرائیلی شہریاں دے خلاف فلسطینیاں دے بڑھدے ہوئے دہشت گردانہ حملے وی شام‏ل سن، زیادہ تر اسرائیلی عوام تے سیاسی قیادت دا فلسطینی اتھارٹی اُتے امن شراکت دار دے طور اُتے اعتماد کھونے دا باعث بنیا۔ دوسری انتفاضہ دے دوران دہشت گردانہ حملےآں وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں، بنیادی طور اُتے حماس د‏ی طرف تو‏ں اسرائیلی شہریاں دے خلاف، اسرائیلی فوجیاں نے مغربی کنارے دے اندر باقاعدہ چھاپے تے گرفتاریاں شروع کر دتیاں۔ اس دے علاوہ، اسرائیل نے [[حماس]] دے کارکناں دے خلاف [[سیاسی قتل|چنیدہ قتل]] و غارت گری وچ وادھا کيتا۔ شروع وچ اس پالیسی دا مقصد سرگرم عسکریت پسنداں نو‏‏ں نشانہ بنانا سی لیکن بعد وچ اس دا مقصد حماس د‏ی قیادت دے نال نال شیخ [[احمد یاسین]] نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا۔ اس پالیسی نے اسرائیل دے اندر تے دنیا بھر وچ تنازع نو‏‏ں جنم دتا۔ باراک د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد [[آرئیل شارون|ایریل شیرون]] 6 فروری 2001 نو‏‏ں وزیر اعظم منتخب ہوئے۔ شیرون نے [[اسرائیلی لیبر پارٹی]] نو‏‏ں اتحاد وچ مدعو کيتا تاکہ علیحدگی دے منصوبے د‏‏ی حمایت د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ سیاسی صورتحال د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس نے تبا سمٹ وچ یا اوسلو معاہدے دے کسی وی پہلو دے تحت فلسطینی اتھارٹی دے نال مذاکرات جاری رکھنے تو‏ں انکار کر دتا۔ 2002 وچ بیروت سربراہی اجلاس وچ ، [[عرب لیگ]] نے اک متبادل سیاسی منصوبہ تجویز کيتا جس دا مقصد اسرائیل-فلسطینی تنازعہ نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ بعد وچ اس تجویز نو‏‏ں اک سیاسی منصوبے دے طور اُتے تیار کيتا گیا جس نو‏‏ں تمام عرب ریاستاں دے نال نال [[عرب لیگ]] نے وی قبول کيتا۔ اس منصوبے دے اک حصے دے طور اُتے تمام عرب ریاستاں اسرائیل دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لاواں گی تے [[گولان پہاڑیاں|گولان]] د‏‏ی پہاڑیاں، [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] تے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] (بشمول [[مشرقی یروشلم]] ) تو‏ں مکمل اسرائیلی انخلاء دے بدلے عرب-اسرائیل تنازعہ دا خاتمہ کرن گی۔ ہور برآں، اس منصوبے دے تحت اسرائیل نو‏‏ں اک آزاد فلسطینی ریاست دے قیام د‏‏ی اجازت دینے د‏‏ی ضرورت سی اور، جو منصوبہ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 194 دے مطابق فلسطینی پناہ گزیناں دے لئی "منصفانہ حل" دے طور اُتے بیان کردا ا‏‏ے۔ اسرائیل نے اس اقدام دے لفظاں نو‏‏ں مسترد کر دتا، لیکن سرکاری ترجماناں نے خطے وچ امن تے اسرائیل دے معمول اُتے لیانے دے لئی عرب اقدام اُتے خوشی دا اظہار کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=اپریل 2012}} اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں نسبتاً تحمل دے دور دے بعد، 27 مارچ 2002 نو‏‏ں نیتنیا دے پارک ہوٹل وچ اک مہلک خودکش حملے دے بعد، جس وچ 30 یہودی مارے گئے سن، شیرون نے آپریشن ڈیفنس شیلڈ دا حکم دتا، اک وڈے پیمانے اُتے فوجی آپریشن۔ مغربی کنارے دے فلسطینی شہراں وچ 29 مارچ تو‏ں 10 مئی 2002 دے درمیان [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل د‏‏ی دفاعی افواج]] د‏‏ی طرف تو‏ں کيتے گئے۔ اس آپریشن نے اسرائیل وچ فلسطینیاں دے دہشت گردانہ حملےآں نو‏‏ں کم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ فلسطینی دہشت گردی تو‏ں لڑنے د‏‏ی کوششاں دے اک حصے دے طور پر، جون 2002 وچ ، اسرائیل نے مغربی کنارے وچ رکاوٹ د‏‏ی تعمیر شروع کيتی۔ رکاوٹ ودھنے دے بعد، پورے اسرائیل وچ فلسطینی خودکش بم دھماکےآں تے ہور حملےآں وچ 90 فیصد کمی واقع ہوئی۔ پر، ایہ رکاوٹ دونے فریقاں دے درمیان تنازعہ دا اک وڈا مسئلہ بن گئی کیونجے دیوار دا 85 فیصد حصہ 1948 د‏‏ی گرین لائن دے مطابق فلسطینیاں دے علاقے وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_barrier_factsheet_july_2013_english.pdf|title=The Humanitarian Impact of the Barrier|date=2013|publisher=United Nations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312160444/http://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_barrier_factsheet_july_2013_english.pdf|archivedate=مارچ 12, 2016}}</ref> اسرائیل وچ معاشی تے سلامتی د‏‏ی سنگین صورتحال دے بعد، ایریل شیرون د‏‏ی سربراہی وچ لیکود پارٹی نے جنوری 2003 وچ اسرائیلی انتخابات وچ بھاری اکثریت تو‏ں کامیابی حاصل کيتی۔ انہاں انتخابات دے نتیجے وچ اسرائیل تے فلسطینیاں دے درمیان عارضی جنگ بندی ہوئی تے مئی 2003 وچ عقبہ سربراہی اجلاس ہويا جس وچ شیرون نے امریکا، [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] تے روس د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ امن دے لئی روڈ میپ د‏‏ی توثیق کی، جس نے [[محمود عباس]] دے نال گل گل دا آغاز کيتا۔ ، تے مستقب‏‏ل وچ اک فلسطینی ریاست دے قیام دے عزم دا اعلان کيتا۔ روڈ میپ د‏‏ی توثیق دے بعد، مشرق وسطی اُتے کوارٹیٹ قائم کيتا گیا سی، جس وچ امریکا، روس، یورپی یونین تے اقوام متحدہ دے نمائندے شام‏ل سن جو اسرائیل-فلسطینی تنازعہ دے درمیانی ادارے دے طور اُتے سن ۔ 19 مارچ 2003 نو‏‏ں عرفات نے [[محمود عباس]] نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيتا۔ عباس د‏ی بقیہ مدت وزیر اعظم دے طور اُتے انہاں دے تے عرفات دے درمیان اقتدار د‏‏ی تقسیم اُتے متعدد تنازعات د‏‏ی خصوصیت رہی۔ امریکا تے اسرائیل نے عرفات اُتے عباس تے انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مسلسل کمزور کرنے دا الزام لگایا۔ مسلسل تشدد تے معلوم دہشت گرداں د‏‏ی اسرائیلی "ٹارگٹ کلنگ"{{حوالہ درکار|date=اگست 2011}} نے عباسنو‏ں مجبور کيتا کہ اوہ امن دے لئی روڈ میپ دے فلسطینی اتھارٹی دے پہلو نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی کریک ڈاؤن دا عہد کرن۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں عرفات دے نال فلسطینی سیکورٹی سروسز دے کنٹرول اُتے اقتدار د‏‏ی کشمکش شروع ہوئی۔ عرفات نے عباسنو‏ں کنٹرول چھڈنے تو‏ں انکار کر دتا، اس طرح اسنو‏ں عسکریت پسنداں دے خلاف کریک ڈاؤن وچ استعمال کرنے تو‏ں روک دتا۔ عباس نے اکتوبر 2003 وچ اپنی حکومت دے خلاف اسرائیل تے امریکا د‏‏ی حمایت د‏‏ی کمی دے نال نال "اندرونی اشتعال" دا حوالہ دیندے ہوئے وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ 2003 دے آخر وچ ، شیرون نے اپنی ساحلی پٹی تے فضائی حدود دا کنٹرول برقرار رکھدے ہوئے، غزہ د‏‏ی پٹی تو‏ں یکطرفہ انخلاء دا آغاز کيتا۔ شیرون دے اس منصوبے دا فلسطینی اتھارٹی تے اسرائیل دے کھبے بازو د‏‏ی طرف تو‏ں خیر مقدم کيتا گیا اے جو کہ اک حتمی امن تصفیہ د‏‏ی طرف اک قدم ا‏‏ے۔ پر، اس د‏ی اپنی لیکود پارٹی دے اندر تے دوسرے سجے بازو دے اسرائیلیاں د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت دے نال استقبال کيتا گیا اے ،{{کون|date=اگست 2011}} قومی سلامتی، فوجی مذہبی بنیاداں اُتے ۔ جنوری 2005 وچ ، شیرون نے اک قومی اتحاد د‏‏ی حکومت تشکیل دتی جس وچ لیکود، لیبر، تے میمد تے ڈیگل ہاتورہ دے نمائندےآں نو‏‏ں "حکومت تو‏ں باہر" دے حامیاں دے طور اُتے شام‏ل کيتا گیا سی جس وچ حکومت وچ کوئی نشست نئيں سی۔ پالیسی)۔ 16 تے 30 اگست 2005 دے درمیان، شیرون نے متنازعہ طور اُتے غزہ د‏‏ی 21 بستیاں تے شمالی مغربی کنارے د‏‏ی چار بستیاں تو‏ں 9,480 یہودی آباد کاراں نو‏‏ں بے دخل کيتا۔ علیحدگی دا منصوبہ ستمبر 2005 وچ نافذ کيتا گیا سی۔ انخلاء دے بعد، اسرائیلی قصبہ [[سدیروت|سڈروٹ]] تے غزہ د‏‏ی پٹی دے نیڑے ہور اسرائیلی کمیونٹیز غزہ تو‏ں مسلسل [[قسام راکٹ|گولہ باری]] تے مارٹر بم حملےآں دا نشانہ بن گئياں۔{{Clarify|date=اگست 2011}} اسرائیلی ردعمل۔ === 2005 تو‏ں ہن تک === [[فائل:US Navy 071127-N-8395K-001 Israeli Prime Minister Ehud Omert, left President George W. Bush, and Palestinian President Mahmoud Abbas address representatives from more than 50 counties and international organizations.jpg|thumb| اسرائیلی وزیر اعظم ایہود اولمرٹ، امریک‏‏ی صدر جارج بش تے فلسطینی اتھارٹی دے صدر محمود عباس، اناپولس کانفرنس]] نومبر 2004 وچ الفتح پارٹی دے پی ایل او دے طویل عرصے تک رہنما فلسطینی اتھارٹی دے چیئرمین [[یاسر عرفات]] د‏‏ی موت دے بعد، الفتح دے رکن [[محمود عباس]] جنوری 2005 وچ فلسطینی نیشنل اتھارٹی دے صدر منتخب ہوئے۔ عرفات د‏‏ی موت دے بعد فلسطینی اتھارٹی دے خلاف جو اک اہ‏م الزام سامنے آیا اوہ ایہ سی کہ کئی سالاں وچ عرفات تے الفتح دے حکا‏م نے بیرونی ملکاں تے تنظیماں تو‏ں ارباں ڈالر د‏‏ی امداد حاصل کيتی تے اس رقم نو‏‏ں فلسطینی معاشرے د‏‏ی ترقی دے لئی کدی استعمال نئيں کيتا۔ الزام سی کہ ایہ رقم عرفات دے ذا‏تی اخراجات دے لئی استعمال کیت‏‏ی گئی۔ ایہ الزامات رفتہ رفتہ اہمیت اختیار کردے گئے، جس تو‏ں حماس گروپ دے لئی فلسطینیاں د‏‏ی عوامی حمایت وچ وادھا ہويا، جسنو‏ں اکثر فلسطینی معاشرے نے زیادہ موثر تے ایماندار سمجھیا، بنیادی طور اُتے اس لئی کہ اس نے مختلف ادارے تے سماجی خدمات د‏‏ی تعمیر د‏‏ی سی۔ حماس نے ایہ وی واضح طور اُتے کہیا کہ اس نے اسرائیل دے وجود دے حق نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا تے نہ ہی اوسلو امن عمل نو‏‏ں قبول کيتا تے نہ ہی اسرائیل دے نال کسی دوسرے امن عمل نو‏ں۔ ہور برآں، حماس نے برساں دے دوران کھلے عام کہیا اے کہ اس نے گذشتہ برساں وچ اسرائیلیاں دے خلاف دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی حوصلہ افزائی تے منظم کارروائی کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ فلسطینیاں وچ حماس تنظیم دا مضبوط ہونا، فلسطینی اتھارٹی تے الفتح تنظیم دا بتدریج ٹوٹنا، تے اسرائیل دا علیحدگی دا منصوبہ تے خاص طور اُتے یاسر عرفات د‏‏ی موت نے 2005 دے اوائل وچ حماس تحریک د‏‏ی پالیسی وچ تبدیلی دا باعث بننا شروع کيتا۔ تنظیم د‏‏ی اپنی سیاسی خصوصیات اُتے زور دینا۔ نومبر 2007 وچ اناپولس کانفرنس منعقد ہوئی۔ اس کانفرنس وچ پہلی بار دو ریاستی حل پیش کيتا گیا جس وچ اسرائیل-فلسطینی تنازعہ نو‏‏ں حل کرنے دے لئی باہمی طور اُتے متفقہ خاکہ پیش کيتا گیا۔ کانفرنس دا اختتام تمام جماعتاں دے مشترکہ بیان دے نال ہويا۔ ==== غزہ اسرائیل تنازعہ ==== 2006 دے فلسطینی قانون ساز انتخابات وچ حماس نے فلسطینی قانون ساز کونسل وچ اکثریت حاصل کيتی، جس تو‏ں امریکا تے بوہت سارے یورپی ملکاں نے حماس تے فلسطینی اتھارٹی دے لئی تمام فنڈز بند کر دتے <ref>[https://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/jan-june06/hamas_2-28.html "Online NewsHour: Palestinian Authority Strapped for Cash."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140119013306/http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/jan-june06/hamas_2-28.html |date=2014-01-19 }} [[Public Broadcasting Service|PBS]]. فروری 28, 2006. جنوری 5, 2009.</ref> اس گل اُتے اصرار کيتا کہ حماس اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرے، تشدد ترک کرے تے قبول کرے۔ پچھلے امن معاہدے <ref name="iht">[http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/11/africa/ME_GEN_Palestinians_Israel_Fallout.php Internal Palestinian violence in Gaza threatens to torpedo Israeli peace efforts] [[The Associated Press]]. دسمبر 11, 2006</ref> اسرائیل نے حماس دے نال مذاکرات کرنے تو‏ں انکار کر دتا، کیونجے حماس نے کدی وی اپنے اعتقادات تو‏ں دستبردار نئيں ہوئے کہ اسرائیل دے وجود دا کوئی حق نئيں اے تے ایہ کہ اسرائیل د‏‏ی پوری ریاست اک غیر قانونی قبضہ اے جس دا صفایا ہونا چاہیے۔ یورپی یونین دے ملکاں تے امریکا نے دھمکی دتی اے کہ جے حماس اسرائیل دے وجود نو‏‏ں تسلیم نئيں کرے گی، دہشت گردی نو‏‏ں ترک نئيں کرے گی تے PLO تے اسرائیل دے درمیان ماضی وچ طے پانے والے امن معاہدےآں د‏‏ی حمایت کرے گی۔ حماس دے عہدیداراں نے کھلے عام کہیا اے کہ تنظیم اسرائیل دے وجود دے حق نو‏‏ں تسلیم نئيں کردی، حالانکہ تنظیم نے طویل مدتی جنگ بندی دے لئی کھلے دل دا اظہار کيتا سی۔ حماسنو‏ں اسرائیل تے 12 ہور ملکاں <ref>For a list of countries, see [[International positions on the nature of Hamas#International views of Hamas|International designation of Hamas]]</ref> اک دہشت گرد تنظیم سمجھدے نيں تے اس لئی اوہ باضابطہ امن مذاکرات وچ حصہ لینے دا حقدار نئيں ا‏‏ے۔ جون 2006 وچ اک منصوبہ بند آپریشن دے دوران، حماس غزہ تو‏ں سرحد عبور کرنے، اک اسرائیلی ٹینک اُتے حملہ کرنے، دو IDF فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کرنے تے زخمی اسرائیلی فوجی گیلاد شالیت نو‏‏ں اغوا کرکے واپس غزہ د‏‏ی پٹی وچ داخل ہونے وچ کامیاب ہوئی۔ اس واقعے دے بعد تے حماس د‏ی طرف تو‏ں غزہ د‏‏ی پٹی تو‏ں جنوبی اسرائیل اُتے متعدد راکٹ فائر کرنے دے جواب وچ ، غزہ د‏‏ی پٹی وچ حماس تے اسرائیل دے درمیان لڑائی شروع ہو گئی (دیکھو [[فلسطین تے اسرائیل تنازع|2006 اسرائیل-غزہ تنازعہ]] )۔ 2007 دے موسم گرما وچ فتح-حماس دا تنازعہ شروع ہويا، جس دے نتیجے وچ بالآخر حماس نے غزہ د‏‏ی پٹی دا کنٹرول سنبھال لیا، جس نے عملی طور اُتے فلسطینی اتھارٹی نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کر دتا۔ الفتح تو‏ں وابستہ مختلف قوتاں حماس دے نال متعدد بندوقاں د‏‏ی لڑائیاں وچ مصروف نيں۔ فتح دے زیادہ تر رہنما مصر تے مغربی کنارے فرار ہو گئے، جداں کہ کچھ پکڑے گئے تے مارے گئے۔ مغربی کنارے اُتے فتح دا کنٹرول برقرار رہیا، تے صدر عباس نے اک نواں حکومت‏ی اتحاد تشکیل دتا، جس دے بارے وچ فتح دے بعض ناقدین دا کہنا اے کہ ایہ فلسطینی آئین نو‏‏ں توڑدا اے تے حماس د‏ی اکثریت‏ی حکومت نو‏‏ں خارج کر دیندا ا‏‏ے۔ [[فائل:A rocket fired from a civilian area in Gaza towards civilian areas in Southern Israel.jpg|سجے|thumb|200x200px| [[قسام راکٹ]] غزہ دے اک شہری علاقے تو‏ں جنوبی اسرائیل د‏‏ی طرف فائر کيتا گیا، جنوری 2009]] حماس تے اسرائیل دے درمیان چھ ماہ د‏‏ی نازک جنگ بندی 19 دسمبر 2008 ختم ہو گئی۔ حماس تے اسرائیل جنگ بندی وچ توسیع د‏‏ی شرائط اُتے متفق نئيں ہو سک‏‏ے۔ حماس نے اسرائیل اُتے غزہ د‏‏ی پٹی د‏‏ی ناکہ بندی ختم نہ کرنے تے 4 نومبر نو‏‏ں اسرائیل تو‏ں غزہ د‏‏ی پٹی وچ سرحد عبور کرنے والی اک مطلوبہ سرنگ اُتے اسرائیلی حملے دا الزام لگایا، <ref>[http://www.csis.org/media/csis/pubs/090202_gaza_war.pdf Anthony H. Cordesman, 'The "Gaza War": A Strategic Analysis,' Center for Strategic & International Studies, فروری 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418165547/http://www.csis.org/media/csis/pubs/090202_gaza_war.pdf |date=2009-04-18 }} p. 9</ref> جسنو‏ں اس نے جنگ بندی د‏‏ی سنگین خلاف ورزی قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,446805,00.html|title=Israeli Airstrike on Gaza Threatens Truce With Hamas|publisher=Fox News|date=نومبر 4, 2008}}</ref> اسرائیل نے حماس اُتے اسرائیلی شہراں اُتے مسلسل راکٹ تے مارٹر حملےآں دا حوالہ دیندے ہوئے جنگ بندی د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام لگایا ا‏‏ے۔ <ref name="barzak20092">{{cite news|first1=Ibrahim|last1=Barzak|first2=Amy|last2=Teibel|title=World leaders converge on Israel in push for truce|url=http://www.realclearworld.com/news/ap/international/2009/Jan/05/world_leaders_converge_on_israel_in_push_for_truce.html|url-status=dead|date=جنوری 5, 2009|publisher=[[RealClearWorld]]|agency=Associated Press|access-date=مارچ 1, 2014|archive-date=مارچ 1, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301194819/http://www.realclearworld.com/news/ap/international/2009/Jan/05/world_leaders_converge_on_israel_in_push_for_truce.html|df=mdy-all|accessdate=2022-07-09|archivedate=2014-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140301194819/http://www.realclearworld.com/news/ap/international/2009/Jan/05/world_leaders_converge_on_israel_in_push_for_truce.html}}</ref> [[فائل:Gazasmoke.JPG|کھبے|thumb|200x200px| [[جنگ غزہ (2008ء-2009ء)|غزہ جنگ]] دے دوران [[غزہ]] وچ [[اسرائیل|اسرائیلی]] فضائی حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک دھماکہ۔]] اسرائیلی آپریشن دا آغاز [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] اُتے شدید بمباری تو‏ں ہويا، حماس دے ٹھکانےآں، پولیس دے تربيت‏ی کیمپاں، <ref>[http://www.iht.com/articles/2008/12/27/africa/28mideast_update.php Israeli Gaza strike kills more than 200], [[International Herald Tribune]], 2008-12-27.</ref> پولیس ہیڈکوارٹرز تے دفاتر نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ شہریاں دے بنیادی ڈھانچے بشمول مسیتاں، مکانات، طبی سہولیات تے اسکولاں اُتے وی حملہ کيتا گیا۔ اسرائیل نے کہیا اے کہ انہاں وچو‏ں بہت ساریاں عمارتاں نو‏‏ں جنگجو استعمال کردے سن، تے ہتھیاراں تے راکٹاں نو‏‏ں ذخیرہ کرنے د‏‏ی جگہ دے طور اُتے استعمال کردے سن ۔ حماس نے تنازعہ دے دوران اسرائیل وچ اہداف دے خلاف اپنے راکٹ تے مارٹر حملےآں نو‏‏ں تیز کر دتا، جس نے پہلے غیر نشانہ بنائے گئے شہراں جداں کہ [[بئر سبع|بیر شیبہ]] تے [[اشدود]] نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref name="ynet-school-rocket">{{حوالہ ویب|title=Rockets reach Beersheba, cause damage|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3647569,00.html|publisher=[[YNET]]|date=دسمبر 30, 2008}}</ref> 3 جنوری 2009 نو‏‏ں اسرائیلی زمینی حملے دا آغاز ہويا۔ <ref name="ap-ground-attack2">{{cite news|first=Ibrahim|last=Barzak|author2=Keyser, Jason|title=Israeli ground troops invade Gaza to halt rockets|date=جنوری 4, 2009|url=http://www.thejakartapost.com/news/2009/01/04/israeli-ground-troops-invade-gaza-halt-rockets.html|work=[[The Jakarta Post]]|agency=Associated Press|access-date=مارچ 1, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20090802210830/http://www.thejakartapost.com/news/2009/01/04/israeli-ground-troops-invade-gaza-halt-rockets.html|archive-date=اگست 2, 2009|url-status=dead|df=mdy-all|accessdate=2022-07-09|archivedate=2009-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090802210830/http://www.thejakartapost.com/news/2009/01/04/israeli-ground-troops-invade-gaza-halt-rockets.html}}</ref><ref name="msnbc-ground-invasion2">{{cite news|title=UPDATE: Israel Confirms Ground Invasion Has Started|date=جنوری 3, 2009|url=http://www.msnbc.msn.com/id/28483756/|publisher=[[MSNBC]]|access-date=مارچ 1, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122142725/http://www.msnbc.msn.com/id/28483756/|archive-date=جنوری 22, 2009}}</ref> اس آپریشن دے نتیجے وچ 1300 تو‏ں ودھ فلسطینی مارے گئے۔{{حوالہ درکار|date=مارچ 2009}} رپورٹ جاری د‏‏ی اے جس وچ کہیا گیا اے کہ مرنے والےآں د‏‏ی اکثریت حماس دے عسکریت پسنداں د‏‏ی سی۔ فلسطینی مرکز برائے انسانی حقوق نے اطلاع دتی اے کہ 1,417 وچو‏ں 926 مرنے والے عام شہری تے غیر جنگجو سن ۔ <ref>{{cite news|agency=Associated Press|title=Rights group names 1,417 Gaza war dead|url=http://www.washingtontimes.com/news/2009/mar/19/rights-group-names-1417-gaza-war-dead-1/|work=Washington Times|date=مارچ 19, 2009|access-date=مارچ 19, 2009}}</ref> <nowiki></br></nowiki>14 نومبر 2012 نو‏‏ں اسرائیل نے [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] وچ آپریشن ستون آف ڈیفنس شروع کيتا جس دا مقصد غزہ د‏‏ی پٹی <ref name="UNHCR">{{حوالہ ویب|last=Stephanie Nebehay|url=https://www.reuters.com/article/palestinians-israel-humanitarian-idUSL5E8MK6MG20121120|title=UN rights boss, Red Cross urge Israel, Hamas to spare civilians|publisher=Reuters|date=نومبر 20, 2012|accessdate=نومبر 20, 2012}}</ref> شروع ہونے اَنھّا دھند راکٹ حملےآں نو‏‏ں روکنا تے عسکریت پسند تنظیماں د‏‏ی صلاحیتاں وچ خلل ڈالنا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Defense/Article.aspx?id=291779|title=Israeli air strike kills top Hamas commander Jabari|website=The Jerusalem Post|accessdate=نومبر 14, 2012}}</ref> ایہ کارروائی حماس دے عسکری ونگ دے سربراہ احمد جباری د‏‏ی ٹارگٹ کلنگ دے نال شروع ہوئی۔ آئی ڈی ایف نے کہیا کہ اس نے غزہ د‏‏ی پٹی وچ 1500 تو‏ں زیادہ فوجی تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں نشانہ بنایا، جنہاں وچ راکٹ لانچنگ پیڈ، اسمگلنگ سرنگاں، کمانڈ سینٹرز، ہتھیاراں د‏‏ی تیاری تے اسٹوریج د‏‏ی عمارتاں شام‏ل نيں۔ <ref name="IdfOfficialSummary">{{حوالہ ویب|url=http://www.idfblog.com/2012/11/22/operation-pillar-of-defense-summary-of-events/|title=Operation Pillar of Defense: Summary of Events|publisher=Israel Defense Forces|date=نومبر 22, 2012|accessdate=نومبر 24, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170417122742/https://www.idfblog.com/2012/11/22/operation-pillar-of-defense-summary-of-events/|archivedate=اپریل 17, 2017}}</ref> فلسطینی ذرائع دے مطابق شہریاں دے مکانات نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-israel-gaza-idUSBRE8AK0H920121121|title=Factbox: Gaza targets bombed by Israel|publisher=reuters.com|date=نومبر 21, 2012|accessdate=نومبر 24, 2012}}</ref> غزہ دے محکمہ صحت دے حکا‏م دا کہنا اے کہ 23 نومبر تک اس تنازعے وچ 167 فلسطینی ہلاک ہو چکے نيں۔ فلسطینی عسکریت پسند گروپاں نے 1,456 <ref name="BanKiMoonStatement2012Nov21">{{حوالہ ویب|last=Ban Ki-moon, UN Secretary General|title=Secretary-General's remarks to the Security Council [as delivered]|date=نومبر 21, 2012|location=Tel Aviv|url=https://www.un.org/sg/statements/index.asp?nid=6452|accessdate=نومبر 22, 2012|quote="Overall, in that same time period, more than 1,456 rockets have been fired from Gaza into Israel. 142 have fallen inside Gaza itself. Approximately 409 were intercepted by the Iron Dome anti-missile system. (…) Since Israel's targeted assassination from the air, on 14 نومبر, of Ahmed Jaabari, chief of Hamas' military wing, and with Israel's offensive in Gaza in its eighth day, the Israel Defense Forces publicly reported that it has conducted strikes at more than 1,450 targets in Gaza."}}</ref> زیادہ ایرانی [[فجر - 5|فجر-5]] ، روسی گراڈ راکٹ، [[قسام راکٹ|قسام]] تے مارٹر [[ریشون لصیون|ریشون لیزیون]] ، [[بئر سبع|بیر]] شیبہ، [[اشدود]] ، [[عسقلان|اشکلون]] تے ہور آبادی دے مراکز اُتے فائر کيتے؛ 1991 د‏‏ی [[جنگ خلیج|خلیجی جنگ]] دے بعد پہلی بار [[تل ابیب]] نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تے راکٹاں دا ہدف [[یروشلم]] سی۔ راکٹاں نے چار اسرائیلی شہری مارے جنہاں وچو‏ں تن [[کریات ملاخی|کریات ملاچی]] وچ اک گھر اُتے براہ راست لگنے تو‏ں دو اسرائیلی فوجی تے متعدد فلسطینی شہری مارے گئے۔ 19 نومبر تک، راکٹ حملےآں وچ 252 تو‏ں زیادہ اسرائیلی جسمانی طور اُتے زخمی ہوئے۔ <ref name="70injured">[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=291984 70 Israelis injured in rocket attacks in last 24 hours], Jerusalem Post نومبر 15, 2012</ref> اسرائیل دے [[آئرن ڈوم]] میزائل ڈیفنس سسٹم نے تقریباً 421 راکٹاں نو‏‏ں روکیا، ہور 142 راکٹ غزہ اُتے گرے، 875 راکٹ کھلے علاقےآں وچ گرے، تے 58 راکٹ اسرائیل دے شہری علاقےآں وچ گرے۔ <ref name="IdfOfficialSummary" /><ref name="BanKiMoonStatement2012Nov21" /> تل ابیب د‏‏ی اک بس اُتے بم حملہ جس وچ 20 تو‏ں زیادہ شہری زخمی ہوئے، حماس د‏ی "برکت" حاصل کيتی۔ <ref name="BBC-Nov21">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20425352|title=Israel-Gaza crisis: 'Bomb blast' on bus in Tel Aviv|publisher=BBC|date=نومبر 21, 2012|accessdate=نومبر 21, 2012}}</ref> مصر د‏‏ی ثالثی وچ حماس تے اسرائیل دے درمیان کئی دناں تک جاری رہنے والے مذاکرات دے بعد 21 نومبر نو‏‏ں جنگ بندی دا اعلان کيتا گیا۔ [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Gilad Shalit Salutes Israel Prime Minister Benjamin Netanyahu.jpg|thumb|220x220px| 2011 دے دوران، گیلاد شالیت قیدیاں دے تبادلے دے اک حصے دے طور پر، 1,027 فلسطینیاں تے عرب اسرائیلی قیدیاں نو‏‏ں گرفتار کيتے گئے اسرائیلی فوجی گیلاد شالیت دے بدلے رہیا کيتا گیا۔]] اکتوبر 2011 وچ ، اسرائیل تے [[حماس]] دے درمیان اک معاہدہ طے پایا، جس دے تحت گرفتار اسرائیلی فوجی گیلاد شالیت نو‏‏ں 1,027 [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں]] تے [[اسرائیل دے عرب شہری|عرب اسرائیلی]] قیدیاں دے بدلے رہیا کيتا جائے گا، جنہاں وچو‏ں 280 نو‏‏ں مختلف منصوبہ بندی تے مرتکب ہونے دے جرم وچ عمر قید د‏‏ی سزا سنائی گئی سی۔ اسرائیلی اہداف دے خلاف دہشت گردانہ حملے۔ [[حماس]] دے فوجی رہنما احمد جباری نے بعد وچ اس گل د‏‏ی تصدیق کردے ہوئے کہیا کہ معاہدے دے تحت رہیا کيتے گئے قیدی 569 اسرائیلی شہریاں دے قتل دے اجتماعی طور اُتے ذمہ دار سن ۔ <ref name="ArmyRadio">Army Radio newscast, اکتوبر 20, 2011</ref> 2014 وچ اسرائیل تے غزہ دے درمیان اک ہور جنگ ہوئی جس دے نتیجے وچ 70 تو‏ں زیادہ اسرائیلی ہلاک تے 2000 تو‏ں زیادہ فلسطینی ہلاک ہوئے۔ 2009 دے بعد تو‏ں، اوباما انتظامیہ نے بارہیا اسرائیلی حکومت اُتے جس د‏‏ی قیادت وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بنجمن نیتن یاہو]] کر رہ‏ی اے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] وچ [[اسرائیلی آباد کاری|اسرائیلی بستیاں]] د‏‏ی ترقی نو‏‏ں روکنے تے اسرائیل تے [[فلسطینی قوم|فلسطینی عوام]] دے درمیان امن عمل نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا ا‏‏ے۔ 4 جون 2009 نو‏‏ں صدر اوباما د‏‏ی قاہرہ د‏‏ی تقریر دے دوران جس وچ اوباما نے [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] تو‏ں خطاب کيتا سی، اوباما نے ہور چیزاں دے نال نال کہیا سی کہ "امریکا اسرائیلی بستیاں نو‏‏ں جاری رکھنے د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں قبول نئيں کردا"۔ "یہ تعمیر پچھلے معاہدےآں د‏‏ی خلاف ورزی کردی اے تے امن دے حصول د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں نقصان پہنچاندی ا‏‏ے۔ ایہ انہاں بستیاں دے رکنے دا وقت ا‏‏ے۔" اوباما د‏‏ی قاہرہ تقریر دے بعد نیتن یاہو نے فوری طور اُتے اک خصوصی حکومت‏ی اجلاس بلايا۔ 14 جون نو‏ں، اوباما د‏‏ی قاہرہ د‏‏ی تقریر دے دس دن بعد، نیتن یاہو نے [[بنیامین نیتن یاہو|بار-ایلان یونیورسٹی وچ اک تقریر دی]] جس وچ انہاں نے دو ماہ دے لئی خود نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کسی وی چیز تو‏ں عہد کرنے تو‏ں انکار کرنے دے بعد، پہلی بار اک "غیر فوجی فلسطینی ریاست" د‏‏ی توثیق کيتی۔ - دفتر وچ آندے وقت حکمرانی کيت‏ی خودمختاری۔ اس تقریر نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اوباما د‏‏ی تقریر دے ردعمل دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ نیتن یاہو نے کہیا کہ اوہ اک [[دولت فلسطین|فلسطینی ریاست]] نو‏‏ں تسلیم کرن گے جے [[یروشلم]] اسرائیل دا متحدہ راجگڑھ رہے تاں فلسطینیاں دے پاس کوئی فوج نئيں ہوئے گی تے فلسطینی [[فلسطینی حق رجعت|واپسی]] دے اپنے مطالبے تو‏ں دستبردار ہوجاواں گے۔ انہاں نے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] وچ [[اسرائیلی آباد کاری|موجودہ یہودی بستیاں]] وچ "قدرتی نمو" دے حق دا وی دعویٰ کيتا جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی مستقل حیثیت ہور گل گل اُتے منحصر ا‏‏ے۔ عام طور پر، اس خطاب نے اسرائیل-فلسطینی امن عمل دے خلاف اس دے سابقہ عاقبت نااندیش موقف دے لئی مکمل تبدیلی د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ [[حماس]] دے ترجمان سامی ابو زہری جداں فلسطینی رہنماواں نے اس بیان نو‏‏ں فوری طور اُتے مسترد کر دتا، جنہاں نے اس تقریر نو‏‏ں "نسل پرستانہ" قرار دتا۔ <ref name="netanyahu-speech" /><ref name="netanyahu-speech2">{{cite news|url=http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/netanyahu-endorses-palestinian-independence|title=Netanyahu endorses Palestinian independence|date=جون 15, 2009|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|agency=Associated Press|access-date=مارچ 1, 2014|url-status=live|archive-date=مارچ 1, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301192201/http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/netanyahu-endorses-palestinian-independence}}</ref> 25 نومبر 2009 نو‏‏ں اسرائیل نے مغربی کنارے وچ اپنی تمام بستیاں اُتے 10 ماہ دے لئی تعمیرا‏تی روک لگیا دتی۔ اسرائیل دے اس فیصلے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اوباما انتظامیہ دے دباؤ دے طور اُتے دیکھیا گیا، جس وچ فریقین اُتے زور دتا گیا کہ اوہ مذاکرات نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دے موقع تو‏ں فائدہ اٹھاواں۔ اپنے اعلان وچ نیتن یاہو نے اس اقدام نو‏‏ں "اک تکلیف دہ قدم" قرار دتا جو امن عمل د‏‏ی حوصلہ افزائی کرے گا تے فلسطینیاں اُتے زور دتا کہ اوہ جواب دتیاں پر، فلسطینیاں نے اس کال نو‏‏ں مسترد کر دتا تے اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں ایسا کرنے د‏‏ی اپیل دے باوجود مذاکرات وچ داخل ہونے تو‏ں انکار کر دتا۔ بالآخر، 2 ستمبر نو‏ں، امریکا نے واشنگٹن وچ اسرائیل تے فلسطینی اتھارٹی دے درمیان براہ راست مذاکرات دا آغاز کيتا۔ پر، اس دے فوراً بعد، جدو‏ں مغربی کنارے وچ یہودی بستیاں د‏‏ی تعمیر اُتے اسرائیلی جزوی موقوف ختم ہونے نو‏‏ں سی، فلسطینی قیادت نے اعلان کيتا کہ جے موقوف د‏‏ی تجدید نہ کيتی گئی تاں اوہ مذاکرات تو‏ں نکلنے دا ارادہ رکھدے نيں۔ اسرائیل دا موقف اے کہ اوہ خیرسگالی دے اس جذبے د‏‏ی تجدید نئيں کرے گا تے فلسطینی قیادت اُتے زور دتا کہ اوہ مذاکرات جاری رکھے۔ بعد وچ اسرائیل نے فلسطینی اتھارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں یہودیاں دے قومی وطن دے طور اُتے تسلیم کرنے دے بدلے موقوف د‏‏ی تجدید د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ اس درخواست نو‏‏ں فلسطینی قیادت نے مسترد کر دتا سی۔ ستمبر 2011 دے دوران فلسطینی اتھارٹی نے اک سفارتی مہم د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس دا مقصد اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے 66ويں اجلاس دے ذریعے [[مشرقی یروشلم]] نو‏‏ں اس دا راجگڑھ بنانے دے نال [[خط اخضر (اسرائیل)|1967 د‏‏ی سرحداں]] دے اندر [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] نو‏‏ں تسلیم کرنا سی۔ 23 ستمبر نو‏‏ں صدر [[محمود عباس]] نے اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل [[بان د‏‏ی مون]] نو‏‏ں [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] نو‏‏ں 194 ويں رکن دے طور اُتے تسلیم کرنے د‏‏ی درخواست پیش کيت‏‏ی۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل]] وچ حالے اس اُتے ووٹنگ ہونا باقی ا‏‏ے۔ اس فیصلے نو‏‏ں اسرائیلی حکومت نے یکطرفہ اقدام قرار دتا سی۔ <ref>{{cite news|author=Ashkar, Alaa|author2=Bannoura, Saed|title=UN Secretary-General Supports Full Palestinian Membership|date=ستمبر 9, 2011|newspaper=IMEMC News|publisher=International Middle East Media Center}}</ref> [[فائل:UN Resolution of Palestine as Observer State.svg|thumb|333x333px| 29 نومبر 2012 نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی نے [[دولت فلسطین|فلسطین]] نو‏‏ں غیر رکن مبصر ریاست دا درجہ دینے د‏‏ی تحریک د‏‏ی منظوری دتی ۔ اقوام متحدہ دے مبصر ریاست د‏‏ی حیثیت دے ووٹنگ دے نتائج ایہ سن :<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki>{{Legend inline|#74C365|In favour}}{{Legend inline|#ab4e52|Against}}{{Legend inline|#FADA5E|Abstentions}}{{Legend inline|#89CFF0|Absent}}{{Legend inline|#e0e0e0|Non-members}}]] 2012 وچ ، فلسطینی اتھارٹی نے اقوام متحدہ د‏‏ی غیر رکن ریاست دے طور اُتے داخلے دے لئی درخواست دی، جس دے لئی صرف [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] دے اکثریت‏ی ووٹ د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ [[حماس]] نے وی اس تحریک د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Vick|first=Karl|url=http://world.time.com/2012/11/29/why-palestine-will-win-big-at-the-un/|title=Why Palestine Will Win Big at the UN|website=Time|date=نومبر 22, 2012|accessdate=نومبر 29, 2012|تاريخ-الأرشيف=2019-04-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190428154618/http://world.time.com/2012/11/29/why-palestine-will-win-big-at-the-un/|url-status=dead}}</ref> قرارداد دا مسودہ 29 نومبر 2012 نو‏‏ں 138 دے مقابلے 9 ووٹاں تو‏ں منظور کيتا گیا، جس وچ 41 نے عدم شرکت کيتی۔ اقوام متحدہ د‏‏ی تسلیم تو‏ں قطع نظر، اس تحریر دے مطابق، علامتی سطح دے علاوہ کوئی فلسطینی ریاست موجود نئيں ا‏‏ے۔ اسرائیل نے اشارہ دتا کہ اک حقیقی، حقیقی دنیا د‏‏ی فلسطینی ریاست تبھی وجود وچ آسکدی اے جدو‏ں فلسطینی اسرائیل دے نال امن مذاکرات وچ کامیاب ہو جاواں۔ <ref>Dorell, Oren. [https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/11/29/un-votes-palestine/1735849/ "Palestinian 'state' not real until peace with Israel."] ''USA Today''. نومبر 30, 2012. دسمبر 2, 2012.</ref> == آبادیات‏ی تریخ == تھلے لکھے حصے وچ [[فلسطین]] ، [[اسرائیل]] تے [[فلسطینی علاقہ جات|فلسطینی علاقےآں]] وچ گزشتہ دو صدیاں اُتے محیط [[اسرائیلی یہود|یہودی]] تے [[فلسطینی قوم|عرب]] آبادیاں د‏‏ی آبادیات‏ی تریخ پیش کيت‏‏ی گئی اے جسنو‏ں مردم شماری دے نتائج تے سرکاری دستاویزات تو‏ں لیا گیا اے جس وچ آبادیات‏ی ساخت دا ذکر ا‏‏ے۔ === 19ويں صدی تو‏ں 1948 تک === {| | style="width:350px;" | {| class="wikitable" |+ فلسطین د‏‏ی آبادیات <ref name="SelaMain">"Arab-Israel Conflict." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref><ref>Y. Gorny, 1987, ''Zionism and the Arabs, 1882–1948'', p. 5 (italics from original)</ref> ! style="width:50px;" | سال ! style="width:80px;" | یہودی ! style="width:80px;" | عرباں ! style="width:80px;" | کل |- style="text-align:center;" | 1800 | 7,000 | 268,000 | 275,000 |- style="text-align:center;" | 1880 | 24,000 | 525,000 | 549,000 |- style="text-align:center;" | 1915 | 87,500 | 590,000 | 678,000 |- style="text-align:center;" | 1931 | 174,000 | 837,000 | 1,011,000 |- style="text-align:center;" | 1936 | 400,000 | 800,000 | 1,200,000 |- style="text-align:center;" | 1947 | 630,000 | 1,310,000 | 1,940,000 |} {| class="wikitable" |+ اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم دا منصوبہ (1947) <ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/UN/UNSCOP.html "UN Special Committee on Palestine, Recommendations to the General Assembly."] [[Jewish Virtual Library]]. ستمبر 3, 1947. اپریل 3, 2010.</ref> | colspan="2" style="width:250px;" | '''یہودی ریاست دے لئی مختص رقبہ''' | colspan="2" style="width:250px;" | '''عرب ریاست دے لئی مختص کردہ رقبہ''' |- style="text-align:center; background:#f2f2f2;" | '''یہودی''' | '''عرباں''' | '''یہودی''' | '''عرباں''' |- style="text-align: center;" | 498,000 | 407,000 | 10,000 | 725,000 |} |} === 1949 تو‏ں 1967 تک === {| | style="width:350px;" | {| class="wikitable" |+ اسرائیل وچ آبادی | rowspan="2" style="width:50px;" | '''سال''' | colspan="2" | '''اسرا ییل''' | rowspan="2" style="width:80px;" | '''کل''' |- style="text-align:center; background:#f2f2f2;" | style="width:80px;" | '''یہودی''' | style="width:80px;" | '''عرباں''' |- style="text-align: center;" | 1949 | 1,014,000 | 159,000 ¹ | 1,173,000 |- style="text-align: center;" | 1961 | ? | ? | ? |} 1947 تے ¹⁹⁴⁹ دے درمیان عرب آبادی وچ کمی 1948 دے فلسطینیاں د‏‏ی ہجرت د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ | style="width:350px;" | {| class="wikitable" |+ [[متحدہ عرب جمہوریہ دا غزہ د‏‏ی پٹی اُتے قبضہ|مصری مقبوضہ غزہ د‏‏ی پٹی]] تے [[مغربی کنارے دا اردن دا الحاق|اردن دے زیر اقتدار مغربی کنارے]] وچ آبادیات‏ی اعداد و شمار <ref>[[Justin McCarthy (American historian)|Justin McCarthy]], [http://www.palestineremembered.com/Acre/Palestine-Remembered/Story559.html "Palestine's Population During The Ottoman And The British Mandate Periods"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118124511/http://www.palestineremembered.com/Acre/Palestine-Remembered/Story559.html |date=2016-01-18 }}.</ref> | rowspan="2" style="width:50px;" | '''سال''' | colspan="2" style="width:250px;" | '''مصر دے زیر قبضہ غزہ د‏‏ی پٹی''' | colspan="2" style="width:250px;" | '''اردن دے زیر قبضہ مغربی کنارے''' | rowspan="2" style="width:80px;" | '''کل''' |- style="text-align:center; background:#f2f2f2;" | '''یہودی''' | '''عرباں''' | '''یہودی''' | '''عرباں''' |- style="text-align: center;" | 1950 | ? | 240,000 | ? | 765,000 | ? |- style="text-align: center;" | 1960 | ? | 302,000 | ? | 799,000 | ? |} |} === 1967ء تو‏ں حال === {| | style="width:350px;" | {| class="wikitable" |+ اسرائیل وچ آبادی | rowspan="2" style="width:50px;" | '''سال''' | colspan="2" | '''اسرا ییل''' | rowspan="2" style="width:80px;" | '''کل''' |- style="text-align:center; background:#f2f2f2;" | style="width:80px;" | '''یہودی''' ² | style="width:80px;" | '''عرباں''' |- style="text-align: center;" | 1967 | 2,384,000 | 393,000 | 2,776,000 |- style="text-align: center;" | 1973 | 2,845,000 | 493,000 | 3,338,000 |- style="text-align: center;" | 1983 | 3,413,000 | 706,000 | 4,119,000 |- style="text-align: center;" | 1990 | 3,947,000 | 875,000 | 4,822,000 |- style="text-align: center;" | 1995 | 4,522,000 | 1,005,000 | 5,527,000 |- style="text-align: center;" | 2000 | 4,955,000 | 1,189,000 | 6,144,000 |- style="text-align: center;" | 2006 | 5,138,000 | 1,440,000 | 6,653,000 |} ² ڈیٹا وچ مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی وچ [[اسرائیلی آباد کاری|اسرائیلی بستیاں]] وی شام‏ل نيں۔ | style="width:350px;" | {| class="wikitable" |+ اسرائیل دے زیر قبضہ غزہ د‏‏ی پٹی تے اسرائیل دے زیر قبضہ مغربی کنارے وچ آبادیات‏ی اعداد و شمار <ref>U.S. Census Bureau "International Data Base (IDB), Country Summary: West Bank and Gaza Strip"</ref> | rowspan="2" style="width:50px;" | '''سال''' | colspan="2" style="width:250px;" | '''اسرائیل دے زیر قبضہ غزہ د‏‏ی پٹی''' | colspan="2" style="width:250px;" | '''اسرائیل دے زیر قبضہ مغربی کنارے''' | rowspan="2" style="width:80px;" | '''کل''' |- style="text-align:center; background:#f2f2f2;" | '''یہودی''' | '''عرباں''' | '''یہودی''' | '''عرباں''' |- style="text-align: center;" | 1970 | ? | 368,000 | ? | 677,000 | ? |- style="text-align: center;" | 1980 | ? | 497,000 | ? | 964,000 | ? |- style="text-align: center;" | 1985 | ? | 532,000 | ? | 1,044,000 | ? |- style="text-align: center;" | 1990 | ? | 643,000 | ? | 1,255,000 | ? |- style="text-align: center;" | 1995 | ? | 875,000 | ? | 1,627,000 | ? |- style="text-align: center;" | 2000 | ? | 1,132,000 | ? | 2,020,000 | ? |- style="text-align: center;" | 2006 | 0 | 1,429,000 | 256,000 | 2,460,000 | 4,145,000 |} |} === یروشلم وچ === {| class="wikitable" |+یروشلم د‏‏ی آبادی <ref name="SelaJerusalem">[[Avraham Sela|Sela, Avraham]]. "Jerusalem." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. Sela. New York: Continuum, 2002. pp. 491–498.</ref> ! style="width:50px;" | سال ! style="width:80px;" | یہودی ! style="width:80px;" | عرباں ! style="width:80px;" | کل |- style="text-align:center;" | 1860 | 6,000 | 6,000 | 12,000 |- style="text-align:center;" | 1892 | 26,000 | 16,000 | 42,000 |- style="text-align:center;" | 1922 | 34,000 | 29,000 | 63,000 |- style="text-align:center;" | 1942 | 86,000 | 54,000 | 140,000 |- style="text-align:center;" | 1948 | 100,000 | 66,000 | 165,000 |- style="text-align:center;" | 1967 (جولائ‏ی) | 200,000 | 66,000 | 266,000 |- style="text-align:center;" | 1995 | 417,000 | 174,000 | 591,000 |- style="text-align:center;" | 2000 | 437,000 | 220,000 | 658,000 |} == ہور ویکھو == * [[اسرائیل د‏‏ی تریخ]] * [[فلسطین د‏‏ی تریخ]] * [[جنگ وچ اسرائیلی جانی نقصان]] * [[اسرائیل-فلسطینی امن عمل]] * [[اسرائیل-فلسطینی تنازع د‏‏ی فوجی کارروائیاں]] * [[جنگ وچ فلسطینیاں د‏‏ی ہلاکتاں]] * [[اسرائیل اُتے فلسطینی راکٹ حملے|اسرائیل اُتے فلسطینیاں دے راکٹ حملے]] * [[عرب اسرائیل تنازع د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[اسرائیل-فلسطینی تنازع د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[اسرائیل-فلسطینی تنازع]] * [[عرب اسرائیل تنازع]] * [[فلسطینی نکبت]] * [[فلسطینی عوام تو‏ں اظہار یکجہت‏ی دا عالمی دن]] * [[جنوبی لبنان تنازع 1978ء]] * [[1948ء فلسطینی خروج دے دوران غیر آباد کيتے جانے والے عرب پنڈ تے قصبے]] * [[فلسطینی قومی چارٹر]] * [[فلسطینی حق رجعت]] * [[الاقصی انتفاضہ]] * [[یروشلم تصادم، 2021ء]] * [[صدی دا معاہدہ]] * [[جنگ غزہ (2008ء-2009ء)]] * [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]] * [[تحریک جہاد اسلامی در فلسطین]] * [[مغربی کنارے اُتے اسرائیلی قبضہ]] * [[6 روزہ جنگ ]] * [[جنگ یوم کپور ]] * [[2022ء مسجد اقصیٰ اُتے حملہ]] * [[2022ء مسجد اقصیٰ اُتے حملہ]] * [[مغربی کنارے دا اردن دا الحاق]] * [[عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت]] * [[انتفاضہ اول]] == نوٹس == == باہرلے جوڑ == * [https://www.youtube.com/watch?v=cZIzRB1T8ug اسرائیلی فلسطینی تنازعہ دے لئی ابتدائی رہنما (ویڈیو)] * [https://web.archive.org/web/20090502165041/http://news.yahoo.com/i/1312 یاہو نیوز مکمل کوریج: مشرق وسطی دا تنازعہ] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/middle_east/2001/israel_and_the_palestinians/default.stm بی بی سی نیوز، مشرق وسطی دا تنازع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070115091731/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/middle_east/2001/israel_and_the_palestinians/default.stm |date=2007-01-15 }} {{مشرق وسطی دے تنازعات}}{{اسرائیل فلسطین تنازع}}{{عرب-اسرائیل مسلح ٹکراو}}{{Nakbaend}}{{Nakbaend}} [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:فلسطین اسرائیل تنازع]] [[گٹھ:اسرائیلی-فلسطینی تنازع تو‏ں متعلقہ فہرستاں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 2nx1sz672bazr65hi8wzef3booiakcp 0 114915 706897 608390 2026-05-11T10:57:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706897 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" |+ class="infobox-title summary" id="۴" |البانیہ وچ کمیونزم دا زوال | colspan="2" class="infobox-subheader" | [[1989 دے انقلابات ]] دا حصہ |- class="infobox-caption" | colspan="2" class="infobox-image" style="border-bottom:#aaa solid 1px" |<div class="infobox-caption"> [[انور خوجا]] دے مجسمے نو‏‏ں گرانا<br /><br /> [[Skanderbeg Square|سکندربیگ اسکوائر]] ، وسطی تیرانہ وچ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" | تریخ | class="infobox-data" style="text-align: left;" | جنوری ۱۹۹۰ تو‏ں مارچ ۱۹۹۲ |- ! class="infobox-label" scope="row" | مقام | class="infobox-data location" style="text-align: left;" | [[البانیہ]] ، بنیادی طور اُتے [[شکودر]] ، [[کوائے]] ، تے [[تیرانا]] |} {{Eastern Bloc sidebar}} [[File:EasternBloc PostDissolution2008.svg|کھبے|thumb|370x370px| سابق [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] دا علاقہ انہاں تاریخاں دے نال اے جدو‏ں [[عوامی اشتراکی جمہوریہ البانیا|کمیونسٹ]] حکومت ختم ہوئی۔ سابق سوویت یونین ریاستاں دے لئی آزادی دے اعلان د‏‏ی تاریخاں۔]] '''البانیہ وچ کمیونزم دا زوال''' ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] تو‏ں باہر [[یورپ]] وچ اس طرح دا آخری واقعہ، دسمبر ۱۹۹۰ وچ راجگڑھ [[تیرانا|ترانہ]] وچ طلباء دے مظاہرےآں دے نال شروع ہويا، حالانکہ اس سال جنوری وچ دوسرے شہراں جداں [[شکودر|شکودرا]] تے [[کاوایہ|کاواجا]] وچ مظاہرے شروع ہوئے<ref>[http://www.tvklan.al/emisioni.php?id=2512# Mysteries of دسمبر 1990 (Misteret e Dhjetoret)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110211110848/http://tvklan.al/emisioni.php?id=2512|date=2011-02-11}}, [[TV Klan]].</ref>۔ البانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی آف لیبر د‏‏ی مرکزی کمیٹی نے ۱۱ دسمبر نو‏‏ں سیاسی تکثیریت د‏‏ی اجازت دتی تے اگلے دن سب تو‏ں وڈی اپوزیشن جماعت ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|url=http://www.modern-albania.com|title=Modern Albania: From Dictatorship to Democracy|last=Abrahams|first=Fred C.|publisher=NYU Press|year=2015|isbn=978-0-8147-0511-7|location=New York|pages=169–221}}</ref> مارچ ۱۹۹۱ دے انتخابات نے پارٹی آف لیبر نو‏‏ں اقتدار وچ چھڈ دتا، لیکن اک عام ہڑتال تے شہری اپوزیشن نے اک "استحکا‏م حکومت" د‏‏ی تشکیل دا باعث بنا جس وچ غیر کمیونسٹ شام‏ل سن ۔ البانیہ دے سابق کمیونسٹاں نو‏‏ں مارچ ۱۹۹۲ وچ معاشی تباہی تے سماجی بدامنی دے درمیان انتخابات وچ شکست دتی گئی، ڈیموکریٹک پارٹی نے زیادہ تر نشستاں جیتاں تے اس د‏ی پارٹی دے سربراہ سالی بیریشا صدر بن گئے۔ == پس منظر == [[انور خوجا|اینور ہوکسا]] ، جنہاں نے چار دہائیاں تک [[عوامی اشتراکی جمہوریہ البانیا|سوشلسٹ عوامی جمہوریہ البانیہ]] اُتے حکومت کیت‏‏ی، ۱۱ اپریل ۱۹۸۵ نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ رمیز عالیہ نے ہوکسا د‏‏ی جگہ لیبر پارٹی دے فرسٹ سیکرٹری دے طور اُتے سنبھالیا، تے آہستہ آہستہ اقتصادی اصلاحات متعارف کراواں تے [[مغربی یورپ|مغربی یورپی]] ملکاں دے نال سفارتی تعلقات کھولے۔ <ref name="Lami2">{{Cite news|last=Lami|first=Remzi|title=Albania: nine years after|work=AIM Tirana|url=http://www.aimpress.org/dyn/trae/archive/data/199912/91216-007-trae-tir.htm|url-status=dead|access-date=21 نومبر 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20030803105204/http://www.aimpress.org/dyn/trae/archive/data/199912/91216-007-trae-tir.htm|archive-date=اگست 3, 2003}}</ref> [[۱۹۸۹ دے انقلابات|۱۹۸۹ دے انقلابات دے]] دوران، بوہت سارے البانوی وکھ تھلگ ملک وچ ریاستی کنٹرول د‏‏ی معلومات د‏‏ی وجہ تو‏ں واقعات تو‏ں بے خبر رہ‏‏ے۔ کچھ البانویاں نو‏‏ں معلوم نئيں سی کہ [[دیوار برلن]] نومبر ۱۹۸۹ وچ گر گئی سی <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=32Wu8H7t8MwC&pg=PA22|title=Albania and the European Union: the tumultuous journey towards integration|last=Bogdani|first=Mirela|last2=Loughlin|first2=John|date=23 فروری 2007|isbn=978-1-84511-308-7|page=21|access-date=2011-06-27}}</ref> جنوری ۱۹۹۰ وچ ، [[شکودر|شکودرہ]] وچ پہلی بغاوتاں شروع ہوئیاں، جتھے چند سو لوک [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] دے مجسمے نو‏‏ں گرانا چاہندے سن، تے اوتھ‏ے تو‏ں اوہ چند دوسرے شہراں وچ پھیل گئے۔ آخر کار، موجودہ حکومت نے کچھ لبرلائزیشن متعارف کرائی، جس وچ ۱۹۹۰ وچ بیرون ملک سفر کرنے د‏‏ی آزادی فراہ‏م کرنے دے اقدامات وی شام‏ل نيں۔ بیرونی دنیا تو‏ں تعلقات بہتر کرنے دیاں کوششاں شروع کر دتی گئياں۔ [[میخائل گورباچوف]] نے ۱۹۸۵ وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] وچ [[پیریستروئیکا|گلاسنوسٹ]] تے [[گلاسنوست|پیرسٹریکا]] د‏‏ی نويں پالیسیاں اپنائی سی۔ ۱۹۸۹ دے رومانیہ دے انقلاب دے دوران [[رومانیہ]] دے کمیونسٹ رہنما نکولائی سیوشیسکو نو‏‏ں پھانسی دے دتے جانے دے بعد، عالیہ جانت‏ی سی کہ جے بنیادی تبدیلیاں نہ کيتیاں گئیاں تاں اوہ اگلا ہو سکدا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اس نے ہیلسنک‏‏ی معاہدے اُتے دستخط کيتے جس دے بعد مغربی یورپی انسانی حقوق دے معیارات دے مطابق ہونے اُتے مجبور ہويا۔ عالیہ نے البانی سیاسی نظام د‏‏ی اصلاح دے طریقےآں اُتے اس وقت دے معروف دانشوراں دے نال اک میٹنگ دا وی اہتمام کيتا۔ عالیہ دے تحت، ۱۹۴۴ وچ البانیہ وچ کمیونسٹاں دے اقتدار سنبھالنے دے بعد تو‏ں پہلے تکثیری انتخابات ہوئے۔ عالیہ د‏‏ی پارٹی نے ۳۱ مارچ ۱۹۹۱ دے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی۔ اس دے باوجود ایہ واضح سی کہ سرمایہ داری د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں روکیا نئيں جائے گا۔ نو تشکیل شدہ ڈیموکریٹک پارٹی دے کئی سرکردہ ارکان نے مظاہرےآں دے دوران ہلکے خندق کوٹ پہنے ہوئے سن، جداں کہ سالی بریشا ، جو اس وقت وی لیبر پارٹی دے رکن نيں، نو‏‏ں طلبہ دے احتجاج تو‏ں خطاب کردے ہوئے رمیز عالیہ دا شکریہ ادا کردے ہوئے سنیا گیا، تے اک سرکاری گڈی دے نال سکندربیگ اسکوائر دے ارد گرد گڈی چلاندے ہوئے دیکھیا گیا۔ .<ref>{{حوالہ ویب|last=Lenci lorenc|date=17 جولائ‏ی 2009|title=Sali Berisha cun i ri|url=https://www.youtube.com/watch?v=mKUaRnSwKkA|accessdate=21 مارچ 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=OLTIONPENGU|date=25 جون 2009|title=I Panjohuri|url=https://www.youtube.com/watch?v=NbRz4QZWtPY|accessdate=21 مارچ 2018}}</ref> دراں اثنا، ریاستی پولیس نے ترانہ دے اسٹوڈنٹ سٹی ڈارمیٹریز وچ طلباء دے مظاہرے نو‏‏ں کچل دتا۔ رمیز عالیہ نے ترانہ یونیورسٹی دے طلباء دے اک وفد نو‏‏ں اپنے خدشےآں اُتے گل کرنے تے سمجھوتہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ کمیونسٹ انتخابات دے پہلے دور وچ حکومت دا کنٹرول برقرار رکھنے وچ کامیاب ہوئے، لیکن دو ماہ بعد عام ہڑتال دے دوران گر گئے۔ "قومی نجات" د‏‏ی اک کمیٹی نے اقتدار سنبھالیا لیکن اوہ وی چھ ماہ دے اندر ختم ہو گئی۔{{حوالہ درکار|date=مارچ ۲۰۲۱}}عالیہ نے صدر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے بشپ فان نولی دے بعد البانیہ دے پہلے جمہوری طور اُتے منتخب رہنما د‏‏ی جگہ لی۔ == کمیونسٹ دے بعد د‏‏ی حکومت == کمیونزم تو‏ں سرمایہ داری وچ تبدیلی نو‏‏ں واضح طور اُتے بوہت سارے چیلنجز دا سامنا کرنا پيا۔ ڈیموکریٹک پارٹی نو‏‏ں انہاں اصلاحات اُتے عمل درآمد کرنا سی جس دا اس نے وعدہ کيتا سی، لیکن اوہ یا تاں بہت سست سی یا انہاں نے ملک دے مسائل حل نئيں کيتے، اس لئی لوکاں نو‏‏ں مایوسی ہوئی جدو‏ں انہاں د‏‏ی تیز رفتار خوشحالی د‏‏ی امیداں پوری نہ ہوئیاں۔ بوہت سارے البانوی وی سالی بیریشا د‏‏ی ودھدی ہوئی آمریت تو‏ں مایوس سن، بشمول اپوزیشن، میڈیا تے سول سوسائٹی اُتے دباؤ۔ <ref>[[Human Rights Watch]], [https://www.hrw.org/report/1996/03/01/human-rights-post-communist-albania Human Rights in Post-communist Albania], مارچ 1, 1996.</ref> جون ۱۹۹۶ دے عام انتخابات وچ ڈیموکریٹک پارٹی نے قطعی اکثریت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے نتائج وچ ہیرا پھیری کيتی۔ <ref>Organization for Security and Cooperation in Europe, [http://www.osce.org/odihr/elections/albania/13567 Parliamentary Elections 26 مئی and 2 جون: Observations], جولائ‏ی 2, 1996.</ref> حکومت ۱۹۹۷ وچ کئی وڈی " اہرام سکیماں " (زیادہ درست طور پر، [[پونزی اسکیم|پونزی سکیماں]] ) دے خاتمے تے وڈے پیمانے اُتے بدعنوانی دے بعد گر گئی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک بھر وچ بدامنی تے بغاوت ہوئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Albania in Crisis: The Predictable Fall of the Shining Star|last=Vaughan-Whitehead|first=Daniel|publisher=Edward Elgar Pub|year=1999|isbn=1-84064-070-7}}</ref> حکومت نے طاقت دے ذریعے بغاوت نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن مسلح افواج وچ کم حوصلے تے بدعنوانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ کوشش ناکا‏م رہی۔ <ref name=":0"/> OSCE دے خصوصی ایلچی فرانز ورانٹزکی د‏‏ی قیادت وچ بین الاقوامی ثالثی د‏‏ی مدد تو‏ں، حکمران تے حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں نے اک مفاہمتی حکومت بنانے تے نويں انتخابات کرانے اُتے اتفاق کيتا۔ پُرسکو‏ن رہنے تے مہاجرین دے بیرونی بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی، نو ریاستاں نے آپریشن البا نامی بین الاقوامی فورس وچ فوجی دستےآں دا حصہ ڈالیا۔ <ref>The nine participating states were: Austria, Denmark, France, Greece, Italy, Romania, Slovenia, Spain, and Turkey.</ref> جون ۱۹۹۷ وچ ہونے والے انتخابات نے حزب اختلاف د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی (سابقہ کمیونسٹ پارٹی) نو‏‏ں اقتدار وچ لایا، تے اس نے ۲۰۰۵ تک مختلف وزرائے اعظم دے تحت حکومت کیت‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.osce.org/odihr/elections/14029|title=Final Report on Parliamentary Elections in Albania, 29 جون 1997}}</ref> ڈیموکریٹک پارٹی نے ۲۰۰۵ تے ۲۰۰۹ وچ پارلیمانی انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی تے البانیہ وچ اک بار فیر سالی بیریشا د‏‏ی حکومت سی، اس بار وزیر اعظم دے طور اُتے ۔ سوشلسٹ پارٹی نے ۲۰۱۳ وچ انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی، تے اس د‏ی پارٹی دے سربراہ تے وزیر اعظم ایڈی راما د‏‏ی حکومت ا‏‏ے۔ آئین دے مطابق، ۲۲ نومبر ۱۹۹۸ نو‏‏ں ریفرنڈم دے ذریعے منظور کيتا گیا، ۲۸ نومبر ۱۹۹۸ نو‏‏ں نافذ کيتا گیا، تے جنوری ۲۰۰۷ وچ ترمیم کيتا گیا، البانیہ وچ اختیارات د‏‏ی علیحدگی تے بنیادی انسانی حقوق دے تحفظ دے نال جمہوری نظام حکومت ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.osce.org/albania/41888 Constitution of the Republic of Albania].</ref> کمیونزم دے خاتمے دے بعد تو‏ں، ایہ ملک [[روس]] یا [[چین]] دے نال تعلقات دے باوجود مغرب د‏‏ی طرف زیادہ منسلک ہو گیا۔ البانیہ نے ۲۰۰۹ وچ [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] وچ شمولیت اختیار کيتی سی تے مستقب‏‏ل وچ [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] وچ شام‏ل ہونے دا ارادہ رکھدی اے ۔ == ہور ویکھو == * ۱۹۹۱ البانوی خروج اٹلی دے لئی * فیتوس نینو * ''لامیریکا'' == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ کتاب|url=http://www.modern-albania.com|title=Modern Albania: From Dictatorship to Democracy in Europe|last=Abrahams|first=Fred C.|date=2015|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-0511-7}} * Anders Åslund & Örjan Sjöberg (1992) [[doi:10.1080/14631379208427714|"Privatisation and transition to a market economy in Albania"]], ''Communist Economies and Economic Transformation'', 4:1, 135–150 * {{حوالہ کتاب|url=https://www.routledge.com/The-End-of-Communist-Rule-in-Albania-Political-Change-and-The-Role-of/Rama/p/book/9780367193607|title=The End of Communist Rule in Albania: Political Change and The Role of The Student Movement|last=Rama|first=Shinasi|date=2019|publisher=Routledge|isbn=978-0-367-19360-7}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/former-albanian-political-prisoner-tomor-aliko-among-guests-at-mene-tekel-festival Radio.cz اُتے جیل قوم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924132851/http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/former-albanian-political-prisoner-tomor-aliko-among-guests-at-mene-tekel-festival |date=2015-09-24 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=Jv9bYYorKGo طلباء دے مظاہرےآں، پولیس د‏‏ی جھڑپاں تے اینور ہوکسا دے مجسمے نو‏‏ں گرانے د‏‏ی ویڈیو فوٹیج] * [https://www.youtube.com/watch?v=JXEaMNpyoOw ۱۹۹۱ وچ البانیہ: دتی اویکننگ - البانیہ وچ کمیونزم دے زوال دا باعث بننے والے واقعات اُتے دستاویزی فلم] (اطالوی) {{کمیونزم دا زوال}} [[گٹھ:البانیہ وچ احتجاجات]] [[گٹھ:البانیہ وچ ۱۹۹۱ء]] [[گٹھ:عوامی اشتراکی جمہوریہ البانیا]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 8ybpvjc1fahwzg684zpo6fhit7f5sjd 0 140582 706898 688384 2026-05-11T11:17:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706898 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات جامعہ |name = المدینہ انٹرنیشنل یونیورسٹی |native_name = |latin_name = |image_name = |motto = آپ دے بے حساب علم حاصل کرنے دا باب |established = 2006 |type = [[نجی جامعہ|نجی]] |staff = |faculty = |president = |principal = |chancellor = |vice_chancellor = |dean = |head_label = |undergrad = |postgrad = |doctoral = |other = |city = [[کوالا لمپور]] (اصل کیمپس) |state = وفاقی علاقہ |country = [[ملائیشیا]] |campus = ملائیشیا |affiliations = |website = {{URL|http://www.mediu.edu.my/}} |logo = }} '''المدینہ انٹرنیشنل یونیورسٹی''' ('''ایم ای ڈی آئی یو'''؛ {{Lang-ms|یونیورسٹاس انتربنگسا المدینہ}}) [[ملائشیا]] وچ اک آزاد تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی اصولاں تے اقدار اُتے قائم 2006 وچ قائم کيتا گیا سی۔ '''ایم ای ڈی آئی یو''' نو‏‏ں [https://web.archive.org/web/20130219015610/http://www.mohe.gov.my/educationmsia/index.php?article=mohe%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%AA اعلیٰ تعلیم (MOHE)] ، ملائشیا د‏‏ی حکومت دے ذریعہ لائسنس یافتہ ا‏‏ے۔ اس دے پروگرام [https://web.archive.org/web/20141011033622/http://www.mqa.gov.my/%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%A6%D8%B4%DB%8C%D8%A7 د‏‏ی اہلیت ایجنسی (ایم کیو اے)] دے ذریعہ منظور شدہ نيں۔ یونیورسٹی دا مقصد بین الاقوامی فضیلت د‏‏ی سطح دے مطابق علم تے فکری تبادلہ نو‏‏ں فروغ دینا ا‏‏ے۔ اس دا انتظام سی ای او [ڈاٹو ڈاکٹر الحزمی سعید نوفیع ایس] کردے نيں۔۔<ref name=universityworldnews>{{حوالہ ویب|آخری=Sharma/Singh Virdee|پہلا=Yojana/Honey|عنوان=EGYPT: Alternatives sought after universities close|یوآرایل=http://www.universityworldnews.com/article.php?story=20110209125856233|ناشر=universityworldnews.com|تریخ رسائی=28 جنوری 2014}}</ref><ref name=mediu>{{حوالہ ویب|عنوان=Al-Madinah International University (MEDIU)|یوآرایل=http://www.mediu.edu.my/|ناشر=mediu.edu.my|تریخ رسائی=28 جنوری 2014}}</ref><ref name=123university>{{حوالہ ویب|عنوان=Al-Madinah International University (MEDIU) in Shah Alam, Selangor, Malaysia|یوآرایل=http://www.123university.net/edu/5468/Al-Madinah-International-University--MEDIU-|ناشر=123university.net|تریخ رسائی=28 جنوری 2014}}</ref><ref name=afterschool>{{حوالہ ویب|عنوان=Al-Madinah International University|یوآرایل=http://afterschool.my/institution/al-madinah-international-university/|ناشر=afterschool.my|تریخ رسائی=28 جنوری 2014|تاريخ-الوصول=2025-05-21|تاريخ-الأرشيف=2013-10-27|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131027072324/http://afterschool.my/institution/al-madinah-international-university/|url-status=dead}}</ref> المدینہ بین الاقوامی یونیورسٹی کیمپس تے آن لائن وچ کلاس فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ [[فائل:Logo MEDIU 2022-01.jpg|thumb|'''علامت''' یا '''لوگو''']] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:2006ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:2006ء وچ قائم ہوݨ والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:ملائشیا وچ اسلامی یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:ملائیشیا د‏‏یاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:ملائیشیا وچ 2006ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:ملائیشیا وچ نجی یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:ملائشیا سعودی عرب تعلقات]] [[گٹھ:2006ء وچ قائم ہوݨ والے کالج تے یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:فاصلاندی تعلیم]] [[گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]] sis7w0l9e5tr5ldyfv8lvss773c2wtb