کراچی

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pnb">
  <siteinfo>
    <sitename>وکیپیڈیا</sitename>
    <dbname>pnbwiki</dbname>
    <base>https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میڈیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">گل بات</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ورتنوالا</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ورتن گل بات</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وکیپیڈیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویونت گل بات</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل گل بات</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میڈیا وکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">میڈیاوکی گل بات</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچہ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچہ گل بات</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ہتھونڈائی</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ہتھونڈائی گل بات</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">گٹھ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">گٹھ گل بات</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڈیول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڈیول گل بات</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>کراچی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2543</id>
    <revision>
      <id>712755</id>
      <parentid>698387</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84129" sha1="a2sbn8ia9oo36f2zz2o7zlnw6px91wp" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = کراچی
|native_name = کراچی
|settlement_type = [[شہر]]
|image_skyline = Karachi Montage 02.PNG
|image_caption = 
|image_blank_emblem = KarachiEmblem.jpg
|image_map = Sindh Dist Karachi.svg
|map-size = 200 px
|map_caption = [[پاکستان]] وچ کراچی دا مقام
|subdivision_type = ملک
|subdivision_name = {{پرچم|پاکستان}}
|subdivision_type1 = [[پاکستان د‏‏ی انتظامی تقسیم|صوبہ]]
|subdivision_name1 = [[سندھ]]
|seat_type = مجلسِ شہر
|seat = مختلطِ شہر، گلشن قصبا
|parts_type = قصبات
|parts_style = coll
|parts = 18
|p1 = [[بلدیہ ٹاؤن|بلدیہ]]
|p2 = [[بن قاسم ٹاؤن|بن قاسم]]
|p3 = [[گڈاپ ٹاؤن|گڈاپ]]
|p4 = [[گلبرگ ٹاؤن، کراچی|گلبرگ]]
|p5 = [[گلشن ٹاؤن|گلشن]]
|p6 = [[جمشید ٹاؤن|جمشید]]
|p7 = [[کیماڑی ٹاؤن|کیماری]]
|p8 = [[کورنگی ٹاؤن|کورنگی]]
|p9 = [[لانڈھی ٹاؤن|لانڈھی]]
|p10 = [[لیاقت آباد ٹاؤن|لیاقت آباد قصبہ]]
|p11 = [[لیاری ٹاؤن|لیاری]]
|p12 = [[ملیر ٹاؤن|ملیر]]
|p13 = [[نئی کراچی ٹاؤن|نیا کراچی قصبہ]]
|p14 = [[شمالی ناظم آباد ٹاؤن|شمالی ناظم آباد قصبہ]]
|p15 = [[اورنگی ٹاؤن|اورنگی]]
|p16 = [[صدر ٹاؤن|صدر]]
|p17 = [[شاہ فیصل ٹاؤن|شاہ فیصل قصبہ]]
|p18 = [[سائٹ ٹاؤن|سائٹ]]
|government_footnotes = &lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{cite web |url=http://125.209.91.254/cdgk/Home/Government/tabid/99/Default.aspx |title=Government |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=2007-11-28 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114135435/http://125.209.91.254/cdgk/Home/Government/tabid/99/Default.aspx |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|government_type = شہر
|leader_title =  [[میئر]]
|leader_name = 
|leader_title1 = ڈپٹی میئر
|leader_name1 = 
|established_title = [[بلدیہ پنچایت]]
|established_date = 1853
|established_title1 = [[شرکۂ بلدیہ]]
|established_date1 = 1933
|established _title=1964
Karachi Divisional Council.
|established_title2 = [[شرکۂ ام البلاد]]
|established_date2 = 1976
|established_title3 = [[شہری ضلعی حکومت]]
|established_date3 = 14 اگست 2001ء
|area_magnitude = 1 E+6
|area_footnotes = &lt;ref name=&quot;area1&quot;&gt;{{cite web |url=http://125.209.91.254/cdgk/Home/AboutKarachi/tabid/221/Default.aspx |title=About Karachi |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=2007-11-28 |archive-date=2007-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205213503/http://125.209.91.254/cdgk/Home/AboutKarachi/tabid/221/Default.aspx |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|area_total_km2 = 3530
|elevation_footnotes =
|elevation_m = 8
|population_as_of = 2009
|population_footnotes = &lt;ref&gt;http://www.cleveland.com/opinion/index.ssf/2009/05/karachis_powder_keg_the_city_o.html – Karachi's powder keg: The city of 18 million is Pakistan's financial and cultural center, yet the menace of the Taliban is quietly growing there&lt;/ref&gt;
|population_note =
|population_total = 18,000,000
|population_density_km2 = 5099
|population_density_ml2 = 8207
|timezone = [[پاکستان کا معیاری وقت]]
|utc_offset = +5
|timezone_DST =
|utc_offset_DST =
|latd=24 |latm=51 |lats=36 |latNS=N
|longd=67 |longm=00 |longs=36 |longEW=E
&lt;!-- |coordinates_display=inline,title --&gt;
|postal_code_type = ڈاک رمز &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code.۔. --&gt;
|postal_code = 74000-75600
|area_code = 21
|seal = CDGKlogo.svg
|seal_size = 200px
|seal_caption = [[Seal of the City District Government Karachi]]
|website = http://www.karachicity.gov.pk
|footnotes =
}}
'''کراچی''' ({{lang-en|Karachi}}) [[پاکستان]] دا سَبھ تو‏ں وڈا شہر تے صنعتی، تجارتی، تعلیمی، مواصلا‏تی و اقتصادی مرکز ا‏‏ے۔ کراچی دنیا کاچهٹا وڈا شہر ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[[:en:List of cities proper by population]]&lt;/ref&gt; کراچی پاکستان دے صوبہ [[سندھ]] دا [[راجگڑھ]] ا‏‏ے۔ شہر دریائے اِنڈس دے مغرب وچ [[عرب سمندر]] د‏‏ی شمالی ساحل اُتے واقع ا‏‏ے۔ پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی [[بندرگاہ]] تے [[ہوائی اڈا]] وی کراچی وچ قائم ا‏‏ے۔ کراچی [[1947ء]] تو‏ں [[1960ء]] تک [[پاکستان]] دا راجگڑھ وی رہیا۔
موجودہ کراچی د‏‏ی جگہ اُتے واقع مچھیرےآں دی قدیم بستی سی۔ [[انگریز|انگریزاں]] نے اُنیويں صدی وچ اس شہر د‏‏ی تعمیر و ترقی دیاں بنیاداں رکھی۔ 1947ء وچ پاکستان د‏‏ی آزادی دے وقت کراچی نو‏‏ں نو آموز مملکت دا راجگڑھ منتخب کيتا گیا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ لکھاں مہاجرین دا دخول ہويا۔ '''پاکستان ''' دا راجگڑھ تے بین الاقوامی بندرگاہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ صنعتی سرگرمیاں ہور شہراں تو‏ں پہلے شروع ہوئے گئياں۔ [[1959ء]] وچ پاکستان دے [[راجگڑھ]] د‏‏ی [[اسلام آباد]] منتقلی دے باوجود کراچی د‏‏ی آبادی تے معیشت وچ ترقی د‏‏ی رفتار گھٹ نئيں ہوئی۔

پورے پاکستان تو‏ں لوک روزگار د‏‏ی تلاش وچ کراچی آندے نيں تے اس وجہ تو‏ں ایتھ‏ے مختلف مذہبی، نسلی تے لسانی گروہ آباد ني‏‏‏‏ں۔ کراچی نو‏‏ں ايس‏ے وجہ تو‏ں چھوٹا پاکستان وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں گروہاں د‏‏ی باہمی کشیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں 80 تے 90 د‏‏ی دہائیاں وچ کراچی لسانی فسادات، تشدد تے دہشت گردی دا شکار رہیا۔ بگڑدے ہوئے حالات نو‏‏ں سنبھالن لئی [[پاک فوج]] نو‏‏ں وی کراچی وچ مداخلت کرنی پئی۔ اکیہويں صدی وچ تیز قومی معاشی ترقی دے نال نال کراچی دے حالات وچ بہت تبدیلی آئی ا‏‏ے۔ کراچی د‏‏ی امن عامہ د‏‏ی صورت حال کافی بہتر ہوئی اے تے شہر وچ مختلف شعبےآں وچ ترقی د‏‏ی رفتار وچ بہت اضافہ ہويا ا‏‏ے۔

کراچی اِنڈس دریا دے دہانے د‏‏ی شمالی حد اُتے واقع ا‏‏ے۔ شہر اک قدرتی بندرگاہ دے گرد وجود پایا۔ کراچی 52´ 24° شمال تے 03´ 67° مشرق اُتے واقع اے ۔
 

'''کراچی'''  [[پاکستان]] دا سبھ توں وڈا [[شہر]], سمندری اڈا تے بپار دا گڑھ اے ۔ ایہ [[عرب سمندر]] دے کنڈھے اُتے واقع اے ۔
کراچی پاکستان دا صنعتی ، تجارتی ، مواصلاتی ، تعلیمی تے اقتصادی مرکز اے ۔ کراچی دا شمار دنیا دے وڈے شہراں وچ ہندا اے ۔ [[پاکستان]] دی سبھ توں وڈی بندر گاہ تے ہوائی اڈا وی کراچی وچ قائم اے ۔ کراچی 1947ء توں 1960ء تک پاکستان دا دارالحکومت وی رہیا ۔ موجودہ کراچی دی جگہ قدیم ماہی گيراں دی &quot;کولاچی جو گوٹھ &quot; ناں دی بستی قائم سی ۔ ، انگریزاں نے 19ویں صدی شہر دی تعمیر تے ترقی دی بنیاد رکھی ۔ 1947ء پاکستان دی آزادی دے ویلے کراچی نوں پاکستان دا دارالحکومت بنایا گئیا ۔

[[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|250px|کراچی د‏‏ی اک قدیم تصویر [[1889ء]]]]
قدیم [[يونانی|یونانی]] کراچی دے موجودہ علاقہ تو‏ں مختلف ناواں تو‏ں واقف سن : [[کروکولا]]، جتھ‏ے [[سکندر مقدونی]] وادی انڈس وچ اپنی مہم توں بعد، اپنی فوج د‏‏ی واپس [[بابل]] روانگی د‏‏ی تیّاری لئی خیمہ زن ہويا ؛ بندر مرونتوبارا (Morontobara)، (ممکنن کراچی د‏‏ی بندرگاہ تو‏ں نزدیک جزیرہ [[منوڑہ]] جتھ‏ے تو‏ں سکندر دا سپہ سالار نییرچس(نیارخوس) واپس اپنے وطن روانہ ہويا ؛ تے بربیریکون (بارباریکون)، جو ہندوستانی یونانیاں د‏‏ی د‏‏ی بندرگاہ سی۔ اس دے علاوہ، [[عرب]] اس علاقہ نو‏‏ں بندرگاہِ [[دیبل]] دے ناں تو‏ں جاندے سن، جتھ‏ے تو‏ں [[محمد بن قاسم]] نے [[712ء]] وچ اپنی فتوحات دا آغاز کيتا۔ برطانوی تریخ دان ایلیٹ دے مطابق موجودہ کراچی دے چند علاقے تے جزیرا [[منوڑا]]، [[دیبل]] وچ شامل سن ۔

1772ء وچ کراچی نو‏‏ں [[مسقط]] تے [[بحرین]] دے نال تجارت کرن لئی بندرگاہ منتخب کيتا گیا۔ ایہدی وجہ تو‏ں ایہ علاقہ تجارتی مرکز وچ تبدیل ہونا شروع ہوگیا۔ گوانڈھ دے علاقےآں د‏‏ی کمیونٹی وی وڈی تعداد وچ ایتھے آباد ہوگئی، ودھدے ہوئے شہر د‏‏ی حفاظت لئی شہر د‏‏ی گرد فصیل بنائی گئی تے مسقط تو‏ں توپاں درآمد کرکے شہر د‏‏ی فصیل اُتے نصب کيتیاں گئياں۔ فصیل وچ 2 در (گیٹ) سن۔ اک در دا رخ [[سمندر]] وَل سی، اس لئی ایہنوں [[کھارادر]] کہیا جاندا اے تے دوسرے در دا رخ [[لیاری ندی]] وَل سی اس لئی ایہنو‏ں [[میٹھادر]] کہیا جاندا سی ۔

[[1795ء]] تک کراچی خان قلات د‏‏ی عملداری وچ سی۔ اس سال سندھ دے حکمراناں تے [[خان قلات]] دے درمیان وچ جنگ چھڑ گئی تے کراچی اُتے سندھ د‏‏ی حکومت دا قبضہ ہوگیا۔ اس توں بعد شہر د‏‏ی بندرگاہ د‏‏ی کامیابی تے زیادہ وڈے ملک د‏‏ی تجارت دا مرکز بن جان د‏‏ی وجہ تو‏ں کراچی د‏‏ی آبادی وچ اضافہ ہويا۔ اس ترقی نے جِتھ‏ے اک طرف کئی لوکاں نو‏‏ں کراچی د‏‏ی طرف کھِچیا اوتھ‏ے برطانوی وی اس شہر وَل متوجہ ہوئے۔

انگریزاں نے [[3 فروری]] [[1839ء]] نو‏‏ں کراچی شہر اُتے حملہ کيتا تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ تن سال دے بعد شہر نو‏‏ں [[برطانوی راج|برطانوی ہندوستان]] دے نال ملحق کرکے اک ضلع د‏‏ی حیثیت دے دی۔ انگریزاں نے کراچی د‏‏ی قدرتی بندرگاہ نو‏‏ں [[دریائے سندھ]] د‏‏ی وادی دا اہ‏م تجارتی مرکز بنانے دے لئی شہر د‏‏ی ترقی اُتے اہ‏م نظر رکھی۔ [[برطانوی راج]] دے دوران وچ کراچی د‏‏ی آبادی تے بندرگاہ دونے بہت تیزی تو‏ں ودھے۔ [[1857ء]] د‏‏ی [[جنگ آزادی]] دے دوران وچ کراچی وچ 21 ويں نیٹِو انفنٹری نے [[10 ستمبر]] نو‏‏ں مغل فرماں روا [[بہادر شاہ ظفر]] تو‏ں بیعت کر لئی۔ انگریزاں نے شہر اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا تے &quot;بغاوت&quot; دا سر کچل دتا۔

[[1876ء]] وچ کراچی وچ بانی پاکستان [[محمد علی جناح]] د‏‏ی پیدائش ہوئی۔ اس وقت تک کراچی اک ترقی یافتہ شہر د‏‏ی صورت اختیار کر چکيا سی جس دا انحصار شہر دے ریلوے اسٹیشن تے بندرگاہ اُتے سی۔ اس دور د‏‏ی اکثر عمارتاں دا فن تعمیر کلاسیکی برطانوی نوآبادیات‏ی سی، جو بر صغیر دے اکثر شہراں تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اکثر عمارتاں ہن وی موجود نيں تے سیاحت دا مرکز بندی ني‏‏‏‏ں۔ اس ہی دور وچ کراچی ادبی، تعلیمی تے تہذیبی سرگرمیاں دا مرکز وی بن رہیا سی۔

کراچی آہستہ آہستہ اک وڈی بندرگاہ دے گرد اک تجارتی مرکز بندا گیا۔ 1880 د‏‏ی دہائی وچ ریل د‏‏ی پٹڑی دے ذریعے کراچی نو‏‏ں باقی ہندوستان تو‏ں جوڑا گیا۔ [[1881ء|1881]] وچ کراچی د‏‏ی آبادی 73،500 تک، [[1891ء|1891]] وچ 105،199 تے [[1901ء|1901]] وچ 115،407 تک ودھ گئی۔ [[1899ء|1899]] وچ کراچی مشرقی دنیا دا سب تو‏ں وڈا [[کݨک]] د‏‏ی درآمد دا مرکز سی۔ جدو‏ں [[1911ء|1911]] وچ برطانوی ہندوستان دا راجگڑھ [[دلی|دہلی]] بنا تاں کراچی تو‏ں گزرنے والے مسافراں د‏‏ی تعداد ودھ گئی۔ [[1936ء|1936]] وچ جدو‏ں سندھ نو‏‏ں صوبہ د‏‏ی حیثیت دتی گئی تاں کراچی نو‏‏ں اس دا راجگڑھ منتخب کيتا گیا۔
[[1947ء|1947]] وچ کراچی نو‏‏ں پاکستان دا راجگڑھ منتخب کيتا گیا۔ اس وقت شہر د‏‏ی آبادی صرف چار لکھ سی۔ اپنی نويں حیثیت د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر د‏‏ی آبادی وچ کافی تیزی تو‏ں اضافہ ہويا تے شہر خطے دا اک مرکز بن گیا۔ پاکستان دا راجگڑھ کراچی تو‏ں [[راولپنڈی]] تے فیر [[اسلام آباد]] منتقل تاں ہويا لیکن کراچی ہن وی پاکستان دا سب تو‏ں وڈا شہر تے صنعتی و تجارتی مرکز ا‏‏ے۔ کراچی 1980 تے 1990 د‏‏ی دہائیاں وچ تشدد، سیاسی تے سماجی ہنگامہ آرائی تے دہشت گردی دا شکار بنا رہیا۔ موجودہ دہائی وچ کراچی وچ امن عامہ د‏‏ی صورت حال کافی بہتر ہوئی اے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ بہت ترقی ہوئی۔

حالے کراچی وچ ترقیا‏ت‏‏ی کم بہت تیزی تو‏ں جاری ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نال نال کراچی اک [[عالمی مرکز]] د‏‏ی شکل وچ ابھر رہیا ا‏‏ے۔
 
== تریخ ==
کراچی نوں سندی تے بلوچی قبیلیاں نے کلاچی دے نال وسایا تے ایہ پرانے مچھیرے وسنیک ہلے وی ایتھے وسدے نیں مائی کلاچی دے ناں نال ہلے وی پرانی بستی ہیگی اے۔ ایہدی نیو تے کلہوڑہ ٹبر ویلے رکھی گئی۔ 1720 وچ تالپور ٹبر دی سرکار وچ ایہ آندا سی۔

== انگریزی راج ==
انگریزاں دی ایس تھاں تے اکھ سی تے اوہناں نے ایس انڈیا کمپنی تھلے ایتھے کھوجی ٹولیاں علاقے دا پتہ کرن لئی پیجیاں۔ 
فروری 1839 وچ انگریزاں ایتھے اپنا سمندری جہاز ویلزلی پیجیا تے ایس تھاں تے مل مار لیا۔ ایہ سند نال بمبئی پریزیڈنسی نال رلا دتا گیا۔ انگریزاں نے ایدی بندرگاہ نوں وڈا کیتا۔ 1857 وچ ایتھے بغاوت ہوئی پر اوہنوں مکا دتا گیا۔ 1864 وچ کراچی دا لندن نال ٹیلیگراف نال جوڑ جڑیا۔ 1878 وچ کراچی نوں پورے ہندستان نال ریل نال جوڑ دتا گیا۔ فریر ہال (1865) تے ایمپریس مارکیٹ (1890) بناۓ گۓ۔ [[محمد علی جناح]] ایتھے 1876 نوں جمیا۔ 1899 تک کراچی چڑھدے ول کنک باہر بھیجݨ دی سب توں وڈی تھاں بن چکی سی۔
ایہناں وادیاں نیں ہندو پارسی یہودی انگریز مراٹھے ورگیاں کاروباری برادریاں نوں ایتھے لے آندا۔

== حکومت ==
کراچی وچ حکومت دی پہلی نشانی 1846 وچ دسی جدوں ہیضے دے روگ نوں روکݨ لئی اک بورڈ بنیا۔ ایہ بورڈ 1852 وچ میونسپل کمیشن بنیا۔ 1853 وچ میونسپل کمیٹی بنی۔ 1933 دا میونسپل ایکٹ ایس نوں کمیٹی توں کارپوریشن بناندا اے تے شہر دا اک میئر جیہدے نال 57 کونسلر سن وی جنیا جاندا اے۔ 1947 وچ کراچی پاکستان دا راجگڑھ سی تے 1961 وچ ایس نوں لہندا پاکستان دے صوبے وچ رلایا جاندا اے۔ 1976 وچ مینسپل کارپوریشن نوں میٹروپولیٹن کارپوریشن وچ پلٹ دتا جاندا اے۔ ایہ زونل میونسپل کمیٹیاں وچ پلٹیا گیا تے ایہ پربندھ 1994 تک رہیا۔ 1996 وچ میٹروپولیٹن تھاں نوں 5 ضلعیاں وچ ونڈیا گیا جس وچ ہر ضلع [[میونسپل کارپوریشن]] سی۔ 

2001 وچ کراچی دے 5 ضلعیاں نوں اک کردتا گیا تے ایہدیاں تن تہواں بنایاں گیاں۔ تھلویاں دو پدھراں وچ 18 نگریاں تے 178 یونین کونسلاں آندیاں سن۔ ہر یونیئن کونسل دے 13 مِمبر ہُندے نیں اک ایہدا یونیئن میئر۔ ضلع کونسل سارے میئراں نوں رلا کے بݨدی اے۔ 2011 وچ ایس شہری حکومت نوں ایہدے پنج ضلعیاں وچ ونڈ دتا گیا۔

کراچی وچ 6 فوجی چھاوݨیاں وی نیں جیہناں نوں پاک فوج چلاوندی اے ۔

== جغرافیا ==
کراچی پاکستان دے لمے پاسے [[عربی سمندر]] دے کںڈے تے وس ریا اے۔ چوکھا تھاں پدھرا اے۔ اچے تھاں لیندے تے منوڑہ ول نیں۔ منگھوپیر دے پہاڑ کراچی دے اتر دکھݨ ول ہب دریا تے منگھوپیر دے وشکار نیں۔ ملیر دریا تے لیاری دریا کراچی دے دریا نیں۔ سندھ دریا دا ڈیلٹا کراچی دے کول اے۔

==موسم==
کراچی دے موسم تے سمندر دا اثر اے ۔ مینھ جولائی اگست وچ مون سون ویلے ورسدا اے۔ سیال سکا تے نرم ہُندا اے تے گرمیاں گرم تے گلی ہوندیاں نیں۔ دسمبر تے جنوری وچ موسم چنگا ٹھنڈا ہُندا اے ۔ مارچ دے انت تے گرمی شروع ہُندی اے جیہڑی جولائی وج مون سون وچ پلٹدی اے ۔ کراچی وچ سبھ توں چوکھی گرمی 18 جون 1979 نوں پئی جدوں گرمی ناپ 47 °C (117 °F) تک اپڑیا۔  کراچی دا سبھ توں نیواں گرمی ناپ 21 جنوری 1934 نوں 0 سنٹی گریڈ ناپیا گیا ۔

{|class=&quot;wikitable&quot; &quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|
|colspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:120%;&quot;|کراچی دا موسم
|-
! style=&quot;background: #F3552E; color: #000000&quot; height=&quot;17&quot;|ناپ
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|1
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|2
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|3
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|4
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|5
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|6
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|7
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|8
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|9
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|10
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|11
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot;|12
|-
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot; height=&quot;16;&quot;|ریکارڈ اچا (°C)
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|32.8
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|36.1
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|41.5
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|44.4
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|47.8
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|47.0
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|42.2
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|41.7
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|42.8
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|43.3
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|38.5
|style=&quot;text-align:center; background: #FB9B13; color:#000000;&quot;|34.5
|-
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot; height=&quot;16;&quot;|مدرا اچا (°C)
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|25.6
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|26.4
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|28.8
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|30.6
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|32.3
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|33.3
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|32.2
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|30.8
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|30.7
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|31.6
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|30.5
|style=&quot;text-align:center; background: #FEC040; color:#000000;&quot;|27.3
|-
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot; height=&quot;16;&quot;|مدرا نیواں (°C)
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|14.1
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|15.9
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|20.3
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|23.7
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|26.1
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|27.9
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|27.4
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|26.2
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|25.3
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|23.5
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|20.0
|style=&quot;text-align:center; background: #FEE040; color:#000000;&quot;|15.7
|-
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot; height=&quot;16;&quot;|ریکارڈ نیواں (°C)
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|0.0
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|3.3
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|7.0
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|12.2
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|17.7
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|22.1
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|22.2
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|20.0
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|18.0
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|10.0
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|6.1
|style=&quot;text-align:center; background: #FFFF90; color:#000000;&quot;|1.3
|-
! style=&quot;background: #F3552E; color:#000000;&quot; height=&quot;16;&quot;|مینہ (mm)
|style=&quot;text-align:center; background: #CCCCFF; color:#000000;&quot;|3.6
|style=&quot;text-align:center; background: #CCCCFF; color:#000000;&quot;|6.4
|style=&quot;text-align:center; background:#CCCCFF; color:#000000;&quot;|8.3
|style=&quot;text-align:center; background: #CCCCFF; color:#000000;&quot;|4.9
|style=&quot;text-align:center; background: #CCCCFF; color:#000000;&quot;|0
|style=&quot;text-align:center; background: #CCCCFF; color:#000000;&quot;|3.9
|style=&quot;text-align:center; background: #CCCCFF; color:#000000;&quot;|66.4
|style=&quot;text-align:center; background: #CCCCFF; color:#000000;&quot;|44.8
|style=&quot;text-align:center; background: #CCCCFF; color:#000000;&quot;|22.8
|style=&quot;text-align:center; background: #CCCCFF; color:#000000;&quot;|0.3
|style=&quot;text-align:center; background: #CCCCFF; color:#000000;&quot;|1.7
|style=&quot;text-align:center; background: #CCCCFF;; color:#000000;&quot;|4.5
|-
|}

== موسم،جغرافیہ تے محل وقوع ==
[[فائل:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|300px|thumb|سیٹل لائٹ تو‏ں کراچی دا اک منظر]]
کراچی جنوبی پاکستان وچ بحیرہ عرب دے عین شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ شہر دا رقبہ 3،527 مربع [[الف پیما|کلومیٹر]] ا‏‏ے۔ ایہ اک ناہموار میدانی علاقہ اے جس د‏‏ی شمالی تے مغربی سرحداں پہاڑیاں ني‏‏‏‏ں۔ شہر دے درمیانہاں وچو‏ں دو وڈی ندیاں لنگھدی نيں، [[ملیر ندی]] تے [[لیاری ندی]]۔ (سیلابی ند یاں) اس دے نال نال شہر تو‏ں کئی تے چھوٹی وڈی ندیاں)( تے برسات‏ی نالے)لنگھدی ني‏‏‏‏ں۔ کراچی د‏‏ی بندرگاہ شہر دے جنوب مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ چونکہ بندرگاہ ہر طرف تو‏ں زمین تو‏ں گھری ہوئی اے اس ليے اسنو‏ں اک بہت خوبصورت قدرتی بندرگاہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

=== موسم ===
ساحل سمندر اُتے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر دا موسم بہت معتدل ا‏‏ے۔ شہر وچ بارشاں کم ہُندیاں نيں، سال وچ اوسطا 250 ملی میٹر، جنہاں دا زیادہ تر حصہ [[مون سون]] وچ ہُندا ا‏‏ے۔ کراچی وچ گرمیاں [[اپریل]] تو‏ں [[اگست]] تک باقی رہندیاں نيں تے اس دوران وچ ہويا وچ نمی دا تناسب وی زیادہ رہندا ا‏‏ے۔ [[نومبر]] تو‏ں [[فروری]] شہر وچ [[موسم سرما]] منیا جاندا ا‏‏ے۔ [[دسمبر]] تے [[جنوری]] شہر وچ سب تو‏ں زیادہ آرام دہ موسم دے مہینے نيں تے اس وجہ تو‏ں شہر وچ انہاں ہی دناں وچ سب تو‏ں زیادہ تقاریب اورسیاحت ہُندی ا‏‏ے۔
اس شہر دا عام طور موسم سرما تو‏ں زیادہ واسطہ نئيں پڑدا تے ایتھ‏ے دا موسم گرم مرطوب ہی رہندا اے لیکن 21 جنوری 1934 وچ کراچی والےآں نے اک ایسا دن دیکھیا جدو‏ں کراچی دا درجہ حرارت 0 ڈگری ہوئے گیا۔

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 75%;widthborder:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot; align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background: #F0F8FF; width: 25%; color: #000080&quot; align=&quot;right&quot; height=&quot;15&quot; | کراچی درجہ حرارت
| جنوری
| فروری
| مارچ
| اپریل
| مئی
| جون
| جولائ‏ی
| اگست
| ستمبر
| اکتوبر
| نومبر
| دسمبر
|-
| style=&quot;background: #F0F8FF; color:#000080&quot; align=&quot;right&quot; |زیادہ تو‏ں زیادہ (اوسط)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[درجۂ صد|سینٹی گریڈ]] وچ )&lt;/small&gt;
| style=&quot;background: #FFFACD; color:#000000;&quot; | 25
| style=&quot;background: #FFFACD; color:#000000;&quot; | 26
| style=&quot;background: #FFFFCC; color:#000000;&quot; | 29
| style=&quot;background: #FFD800; color:#000000;&quot; | 32
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 34
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 44
| style=&quot;background: #FFA812; color:#000000;&quot; | 43
| style=&quot;background: #FFD800; color:#000000;&quot; | 31
| style=&quot;background: #FFD800; color:#000000;&quot; | 31
| style=&quot;background: #FFA812; color:#000000;&quot; | 33
| style=&quot;background: #FFD800; color:#000000;&quot; | 31
| style=&quot;background: #FFFACD; color:#000000;&quot; | 27
|-
| style=&quot;background: #F0F8FF; color:#000080&quot; align=&quot;right&quot; height=&quot;15;&quot; |کم تو‏ں کم (اوسط)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(سینٹی گریڈ وچ )&lt;/small&gt;
| style=&quot;background: #CCCCFF; color: black;&quot; | 13
| style=&quot;background: #CCCCFF; color: black;&quot; | 14
| style=&quot;background: #F0F8FF; color: black;&quot; | 19
| style=&quot;background: #FFFFCC; color: black;&quot; | 23
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 26
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 28
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 27
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 26
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 25
| style=&quot;background: #FFFFCC; color: black;&quot; | 22
| style=&quot;background: #F0F8FF; color: black;&quot; | 18
| style=&quot;background: #CCCCFF; color: black;&quot; | 14
|-
|}

{{Weather box
|location = کراچی
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 25.6
|Feb high C = 26.4
|Mar high C = 28.8
|Apr high C = 30.6
|May high C = 32.3
|Jun high C = 33.3
|Jul high C = 32.2
|Aug high C = 30.8
|Sep high C = 30.7
|Oct high C = 31.6
|Nov high C = 30.5
|Dec high C = 27.3
|year high C = 30.0
|Jan low C = 14.1
|Feb low C = 15.9
|Mar low C = 20.3
|Apr low C = 23.7
|May low C = 26.1
|Jun low C = 27.9
|Jul low C = 27.4
|Aug low C = 26.2
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 23.5
|Nov low C = 20.0
|Dec low C = 15.7
|year low C = 22.2
|Jan record high C = 32.8
|Feb record high C = 36.1
|Mar record high C = 41.5
|Apr record high C = 44.4
|May record high C = 47.8
|Jun record high C = 47.0
|Jul record high C = 42.2
|Aug record high C = 41.7
|Sep record high C = 42.8
|Oct record high C = 43.3
|Nov record high C = 38.5
|Dec record high C = 34.5
|year record high C = 47.8
|Jan record low C = 0.0
|Feb record low C = 3.3
|Mar record low C = 7.0
|Apr record low C = 12.2
|May record low C = 17.7
|Jun record low C = 22.1
|Jul record low C = 22.2
|Aug record low C = 20.0
|Sep record low C = 18.0
|Oct record low C = 10.0
|Nov record low C = 6.1
|Dec record low C = 1.3
|year record low C = 0.0
|Jan rain mm = 3.6
|Feb rain mm = 6.4
|Mar rain mm = 8.3
|Apr rain mm = 4.9
|May rain mm = 0
|Jun rain mm = 3.9
|Jul rain mm = 66.4
|Aug rain mm = 44.8
|Sep rain mm = 22.8
|Oct rain mm = 0.3
|Nov rain mm = 1.7
|Dec rain mm = 4.5
|source = HKO (normals, 1962–1987)&lt;ref name = HKO&gt;{{cite web
| url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/karachi_e.htm
| title = Climatological Information for Karachi, Pakistan
| publisher = [[ہانگ کانگ رصد گاہ]]
| accessdate = 2011-05-02
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107021605/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/karachi_e.htm
| archivedate = 2019-01-07
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = PakMet (extremes, 1931–2008)&lt;ref name = pakmet&gt;{{cite web
| url = http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm
| title = Karachi (During 1931–2008)
| publisher = Pakistan Meteorological Department
| accessdate = 2011-05-02
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107021607/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm
| archivedate = 2019-01-07
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
}}

== حکومت ==

کراچی شہر د‏‏ی بلدیا دا آغاز [[1933ء]] وچ ہويا۔ ابتدا وچ شہر دا اک [[میئر]]، اک نائب میئر تے 57 کونسلر ہُندے سن ۔ [[1976ء]] وچ بلدیا کراچی نو‏‏ں بلدیا عُظما کراچی بݨا دتا گیا۔ سن [[2000ء]] وچ حکومت پاکستان نے سیاسی، انتظامی تے مالی وسائل تے ذمہ داریاں نو‏‏ں نچلی سطح تک منتقل کرنے دا منصوبہ بنایا۔ اس دے بعد [[2001ء]] وچ اس منصوبے دے نفاذ تو‏ں پہلے کراچی انتظامی ڈھانچے وچ دوسرے درجے د‏‏ی انتظامی وحدت یعنی ڈویژن، [[کراچی ڈویژن]]، سی۔ کراچی ڈویژن وچ پنج ضلعے، [[ضلع کراچی جنوبی]]، [[ضلع کراچی شرقی]]، [[ضلع کراچی غربی]]، [[ضلع کراچی وسطی]] تے [[ضلع ملیر]] شامل سن ۔

سن [[2001ء]] وچ انہاں تمام ضلعاں نو‏‏ں اک ضلعے وچ جوڑ لیا گیا۔ ہن کراچی دا انتظامی نظام تن سطحاں اُتے واقع ا‏‏ے۔
* سٹی ڈسٹرکٹ گورنمنٹ
* ٹاؤن میونسپل ایڈمنسٹریشن
* یونیئن کونسل ایڈمنسٹریشن

ضلع کراچی نو‏‏ں 18 ٹاؤن(بلدیات) وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں سب د‏‏ی منتخب بلدیات‏ی انتظامیہ موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی ذمہ داریاں تے اختیارات وچ پانی د‏‏ی فراہمی، نکاسی آب، کوڑے د‏‏ی صفائی، سڑکاں د‏‏ی مرمت، باغات، ٹریفک سگنل (حمل و نقل کيتی ہ‏م آہنگی) تے چند ہور زمرے آندے ني‏‏‏‏ں۔ بقیہ اختیارات ضلعی انتظامیہ دے حوالے ني‏‏‏‏ں۔


ایہ ٹاؤنز(بلدیات) ہور 178 یونین کونسلاں وچ تقسیم نيں جو مقامی حکومتاں دے نظام د‏‏ی بنیادی اکائی ا‏‏ے۔ ہر یونین کونسل 13 افراد د‏‏ی باڈی اُتے مشتمل اے جس وچ ناظم تے نائب ناظم وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ یوسی ناظم مقامی انتظامیہ دا سربراہ تے شہری حکومت دے منصوبہ جات تے بلدیات‏ی خدمات دے علاوہ عوام د‏‏ی شکایات حکا‏م بالا تک پہنچانے دا وی ذمہ دار ا‏‏ے۔

2005ء وچ مقامی حکومتاں دے انتخابات وچ سید [[سید مصطفیٰ کمال|مصطفیٰ کمال]] نے کامیابی حاصل کيتی تے [[نعمت اللہ خان]] د‏‏ی جگہ کراچی دے ناظم قرار پائے جدو‏ں کہ [[نسرین جلیل]] شہر د‏‏ی نائب ناظمہ قرار پاواں۔ [[سید مصطفیٰ کمال|مصطفیٰ کمال]] ناظم دا عہدہ سنبھالنے تو‏ں پہلے صوبا سندھ دے وزیر برائے انفارمیشن ٹیکنالوجی سن ۔ انہاں تو‏ں پہلے کراچی دے ناظم نعمت اللہ خان 2004ء تے 2005ء دے لئی ایشیا دے بہترین ناظمین وچو‏ں اک قرار پائے سن ۔ مصطفیٰ کمال نعمت اللہ خان دا شروع کردہ سفر جاری رکھدے ہوئے شہر وچ ترقی وچ کافی تیزی تو‏ں کم کيتا۔ لیکن 2010 دے بعد کراچی شہر وچ بلدیات‏ی نظام دے خاتمے دے بعد تو‏ں کراچی شہر د‏‏ی ترقی کافی حد تک رک سی گئی سی لیکن 2015 وچ عام انتخابات دے بعد تو‏ں نويں حکومتاں دے بعد شہر د‏‏ی تعمیر و ترقی دا دوبارہ تو‏ں آغاز ہوچکيا ا‏‏ے۔

کراچی شہر مندرجہ ذیل قصبات وچ تقسیم اے &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welcome to Karachi City&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.karachicity.gov.pk/ |access-date=2020-10-08 |archive-date=2002-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020325142014/http://www.karachicity.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:
{{Robelbox|theme=16|title=کراچی شہر دے قصبات}}
{|
|-
|style=&quot;width:200px;&quot;|&lt;ul&gt;&lt;ol start=&quot;1&quot;&gt;
&lt;li&gt; [[بلدیہ ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[بن قاسم ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[گڈاپ ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[گلبرگ ٹاؤن، کراچی|گلبرگ ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[گلشن ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[جمشید ٹاؤن]]
&lt;/ol&gt;&lt;/ul&gt;
|style=&quot;width:200px;&quot;|&lt;ul&gt;&lt;ol start=&quot;7&quot;&gt;
&lt;li&gt; [[کیماڑی ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[کورنگی ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[لانڈھی ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[لیاقت آباد ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[لیاری ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[ملیر ٹاؤن]]
&lt;/ol&gt;&lt;/ul&gt;
|style=&quot;width:200px;&quot;|&lt;ul&gt;&lt;ol start=&quot;13&quot;&gt;
&lt;li&gt; [[نیو کراچی ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[نارتھ ناظم آباد ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[اورنگی ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[صدر ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[شاہ فیصل ٹاؤن]]
&lt;li&gt; [[سائٹ ٹاؤن]]
&lt;/ol&gt;&lt;/ul&gt;
|-
|}
{{Robelbox-close}}

واضح رہے کہ [[ڈیفنس ہاؤسنگ اتھارٹی]] کراچی وچ قائم اے لیکن اوہ کراچی دا ٹاؤن نئيں تے نہ ہی کسی ٹاؤن دا حصہ اے بلکہ پاک افواج دے زیر انتظام ا‏‏ے۔

== شہری انتظامیہ ==
{{نقشہ کراچی بلحاظ ٹاؤن تے چھاؤنیاں}}

== اعداد و شمار ==

گذشتا 150 سالاں وچ کراچی د‏‏ی آبادی و ہور اعداد و شمار وچ واضح تبدیلی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ غیر سرکاری تے بین الاقوامی ذرائع دے مطابق کراچی د‏‏ی موجودہ آبادی 24 ملین ا‏‏ے۔ جو 1947ء دے مقابلے وچ 37 گنیازیادہ ا‏‏ے۔ آزادی دے وقت کراچی د‏‏ی آبادی محض 4 لکھ سی۔ تقسیم ہند (1947) دے نتیجے وچ دس لکھ لوک ہجرت ک‏ر ک‏ے کراچی وچ آ بتاں۔&lt;ref&gt;[http://arifhasan.org/wp-content/uploads/2012/12/HistoricalMaps-Karachi.pdf کراچی دے قدیم نقشے۔]&lt;/ref&gt; شہر د‏‏ی آبادی اس وقت 5 فیصد سالانہ دے حساب تو‏ں ودھ رہی اے جس وچ اہ‏م ترین کردار دیہات تو‏ں شہراں نو‏‏ں منتقلی ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق ہر ماہ 45 ہزار افراد شہر قائد پہنچدے ني‏‏‏‏ں۔ کراچی دنیا دے وڈے شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

کراچی اک کثیر النسلی، کثیر اللسانی تے کثیر الثقافتی بین الاقوامی شہر ا‏‏ے۔ 1998ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق کراچی د‏‏ی 94 اعشاریہ 04 فیصد آبادی شہر وچ قیام پزیر ا‏‏ے۔ اس طرح اوہ صوبہ [[سندھ]] دا سب تو‏ں جدید علاقہ ا‏‏ے۔

کراچی وچ سبھ تو‏ں زیادہ آبادی [[اردو]] بولݨ والے مہاجرین د‏‏ی اے جو 1947ء وچ [[تقسیم ہند|تقسیم برصغیر]] دے بعد ہندوستان دے مختلف علاقےآں تو‏ں آک‏ے کراچی وچ آباد ہوئے سن ۔ ہندوستان تو‏ں آئے ہوئے انہاں مسلم مہاجرین نو‏‏ں نو آموز مملکت پاکستان د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مدد تو‏ں مختلف رہائش گاہاں نوازی گئياں جنہاں وچو‏ں اکثر پاکستان چھڈ ک‏‏ے بھارت جانے والی ہندو تے سکھ برادری د‏‏ی سی۔

شہر دے ہور باسیاں وچ [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[پشتون|پٹھان]]، [[گجرا‏تی زبان|گجرا‏تی]]، [[کشمیری]]، [[سرائیکی زبان|سرائیکی]]، [[براہوی]]، [[بنگالی]] تے 10 لکھ تو‏ں ودھ [[افغان]] مہاجرین شامل نيں جو 1979ء وچ [[افغانستان]] اُتے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] د‏‏ی جارحیت دے بعد ہجرت کرکے شہر قائد پہنچے سی ۔ ایہناں توں علاوہ ہزاراں [[عرب]]، [[ایران|ایرانی]]، [[اراکانی]] دے مسلم مہاجرین ([[میانمار|برما]] د‏‏ی [[راکھائن]] ریاست دے ) تے افریقی مہاجرین وی کراچی وچ قیام پزیر ني‏‏‏‏ں۔ آتش پرست [[پارسی|پارسیاں]] د‏‏ی وڈی تعداد وی تقسیم ہند تو‏ں پہلے تو‏ں کراچی وچ رہائش پزیر ا‏‏ے۔ کراچی دے پارسیاں نے شہر د‏‏ی تریخ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا اے تے اہ‏م سرکاری عہدےآں تے کاروباری سرگرمیاں وچ بھرپور طریقے تو‏ں شامل رہے ني‏‏‏‏ں۔ آزادی دے بعد انہاں د‏‏ی اکثریت مغربی ملکاں نو‏‏ں ہجرت کرگئی اُتے ہن وی شہر وچ 5 ہزار پارسی آباد ني‏‏‏‏ں۔ استو‏ں علاوہ شہر وچ [[گوا]] نال تعلق رکھنے والے کیتھولک [[مسیحی|مسیحیاں]] د‏‏ی وی وڈی تعداد آبادی اے جو [[برطانوی راج]] دے زمانے وچ ایتھ‏ے پہنچی سی۔

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!|سال
!|1856
!|1872
!|1881
!|1891
!|1901
!|1911
!|1921
!|1931
!|1941
!|1951
!|1961
!|1972
!|1981
!|1998
!|2006
|-
!| آبادی
| 56,875
| 56,753
| 73,560
| 105,199
| 136,297
| 186,771
| 244,162
| 300,799
| 435,887
| 1,068,459
| 1,912,598
| 3,426,310
| 5,208,132
| 9,269,265
| 11,969,284
|}

1998ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق شہر د‏‏ی لسانی تقسیم اس طرح تو‏ں اے:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!|بولیاں
!|تناسب مردم شماری 1981
!|بولیندڑ گِݨتی
!|تناسب مردم شماری 1998
!|بولیندڑ گِݨتی
|-
! [[اردو]]
| 48.52%
| 4,497,747
| 54.34%
| 2,830,098
|-
! [[پنجابی زبان|پنچابی]]
| 13.06%
| 7,097,446
| 10.99%
| ،389,736
|-
! [[سرائیکی]]
| 2.11%
| 195,581
| 3.99%
| 529,624
|-
! [[پشتو]]
| 11.42%
| 2,158,650
| 8.71%
| 453,628
|-
! [[سندھی]]
| 7.22%
| 669,340
| 6.29%
| 327,591
|-
! [[بلوچی]]
| 4.34%
| 402,386
| 4.39%
| 228,636
|-
!| ہور
| 12.44%
| 1,153,126
| 12.27%
| 639,560
|-
!| تمام
| 100%
| 9,269,265
| 100%
| 5,208,132
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!|مذاہب
!|آبادی دا تناسب (فیصد)
|-
! [[مسیحی]]
| 2.35%
|-
! [[ہندو مت]]
| 0.83%
|-
! احمدی
| 0.17%
|-
!| ہور
| 0.13%
|}

== اقتصادیات ==

[[فائل:Karachi downtown.jpeg|thumb|250px|کراچی د‏‏ی بلند عمارتاں دا اک منظر]]

کراچی پاکستان دا تجارتی راجگڑھ اے تے جی ڈی پی دے بیشتر حصہ دا حامل ا‏‏ے۔ قومی محصولات دا 65 فیصد کراچی تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ پاکستان دے تمام سرکاری و نجی بینکاں دے دفاتر کراچی وچ قائم ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچو‏ں تقریباً تمام دے دفاتر [[پاکستان]] د‏‏ی [[وال اسٹریٹ]] &quot;[[آئی آئی چندریگر روڈ]]&quot;(سابق میکلیوڈ روڈ) اُتے قائم ني‏‏‏‏ں۔

[[دبئی]] دا معروف تعمیرا‏تی ادارہ ایمار پراپرٹیز کراچی دے دو جزیرے بنڈل تے بڈو اُتے 43 ارب امریکی ڈالرز د‏‏ی لاگت تو‏ں تعمیرا‏تی کم دا آغاز کر رہیا ا‏‏ے۔ کراچی پورٹ ٹرسٹ 20 ارب روپے دے اک منصوبے [[پورٹ ٹاور کمپلیکس]] دا آغاز کر رہ‏ی اے جو اک ہزار 947 فٹ بلندی دے نال پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں بلند عمارت ہوئے گی۔ اس وچ اک ہوٹل، اک شاپنگ سینٹر تے اک نمائشی مرکز شامل ہوئے گا۔ عمارت د‏‏ی اہ‏م ترین خوبی اس دا گھمدا ہويا ریستوران ہوئے گا جس د‏‏ی گیلری تو‏ں بدولت کراچی بھر دا نظارہ کيتا جاسک‏‏ے گا۔ مذکورہ ٹاور کلفٹن دے ساحل اُتے تعمیر کيتا جائے گا۔


بینکنگ تے تجارتی راجگڑھ ہونے دے نال نال کراچی وچ پاکستان وچ کم کرنے والے تمامبین الاقوامی ادارےآں دے وی دفاتر قائم ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے پاکستان دا سب تو‏ں وڈا بازار حصص [[کراچی سٹاک ایکسچینج|کراچی اسٹاک ایکسچینج]] وی موجود اے جو ہن [[پاکستان سٹاک ایکسچینج|پاکستان اسٹاک ایکسچینج]] بن چکيا ا‏‏ے۔ اس نے 2005ء وچ پاکستان دے جی ڈی پی وچ 7 فیصد اضافے وچ اہ‏م ترین کردار ادا کيتا سی۔

انفارمیشن اینڈ کمیونیکیشنز ٹیکنالوجیز (آئی سی ٹی)، الیکٹرانک میڈیا تے کال سینٹرز دا نواں رحجان وی شہر د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کر رہیا ا‏‏ے۔ غیر ملکی کمپنیاں (شرکتاں) دے کال سینٹرز نو‏‏ں ترقی لئی بنیادی ہدف قرار دتا گیا اے تے حکومت نے آئی ٹی شعبے وچ غیر ملکی سرمایہ کاری دے ليے محصولات وچ 80 فیصد تک کمی دے ليے کم کر رہ‏ی اے [حوالہ درکار]۔ کراچی پاکستان دا سافٹ ویئر مرکز وی ا‏‏ے۔ پاکستان دے کئی نجی ٹیلی وژن تے ریڈیو چینلاں دے صدر دفاتر وی کراچی وچ نيں ۔ جیہناں وچو‏ں [[جیو ٹی وی|جیو]]، اے آروائی، ڈان، ہم، ایکسپرس تے آج ٹی وی مشہور ني‏‏‏‏ں۔ 

کراچی وچ کئی صنعتی زون واقع نيں جنہاں وچ کپڑ‏ے، ادویات، دھاتاں تے آٹو موبائل د‏‏ی صنعتاں بنیادی اہمیت د‏‏ی حامل ني‏‏‏‏ں۔ مزيد برآں کراچی وچ اک نمائشی مرکز ایکسپو سینٹر وی اے جس وچ کئی علاقائی و بین الاقوامی نمائشاں منعقد ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ [[ٹویوٹا]] تے [[سوزوکی]] موٹرز دے کارخانے وی کراچی وچ قائم ني‏‏‏‏ں۔ اس صنعت تو‏ں متعلق ہور ادارےآں وچ [[ملت ٹریکٹرز]]، آدم موٹر کمپنی تے [[ہینو پاک]] دے کارخانے وی ایتھے موجود ني‏‏‏‏ں۔ گڈیاں د‏‏ی تیاری دا شعبہ پاکستان وچ سب تو‏ں زیادہ تیزی تو‏ں ابھرتی ہويا صنعتی شعبہ اے جس دا مرکز کراچی ا‏‏ے۔

[[کراچی بندرگاہ]] تے [[محمد بن قاسم بندرگاہ]] پاکستان د‏‏ی دو اہ‏م ترین بندرگاہاں نيں جدو‏ں کہ [[جناح بین الاقوامی ہواگاہ|جناح بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ملک دا سب تو‏ں وڈا ہوائی اڈا ا‏‏ے۔

1960ء د‏‏ی دہائی وچ کراچی نو‏‏ں ترقی پزیر دنیا وچ ترقی دا رول ماڈل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جس دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ [[جنوبی کوریا]] نے شہر دا دوسرا پنج سالہ منصوبہ برائے 1960ء تا 1965ء نقل کيتا۔

== تعمیرات ==

[[پورٹ ٹاور کمپلیکس]] (مجوزہ)

کریسنٹ بے (منظور شدہ)

کراچی کریک مرینا (زیر تعمیر)

ڈولمین ٹاورز (زیر تعمیر)

آئی ٹی ٹاور (منظور شدہ)

بنڈل جزیرہ (منظور شدہ)

بڈو جزیرہ (منظور شدہ)

اسکوائر ون ٹاورز (زیر تعمیر)

کراچی ماس ٹرانزٹ نظام

انشاء ٹاورز (منظور شدہ)

ایف پی سی سی آئی ٹاور (مجوزہ)

== ثقافت ==

[[فائل:Hindu Gymkhana Karachi.jpeg|thumb|250px|ہندو جیم خانہ (ناپیا)]]

کراچی پاکستان دے چند اہ‏م ترین ثقافتی ادارےآں دا گھر ا‏‏ے۔ تزئین و آرائش دے بعد ہندو جیم خانہ وچ قائم کردہ نیشنل اکیڈمی آف پرفارمنگ آرٹس (ناپیا) کلاسیکی موسیقی تے جدید تھیٹر سمیت ہور شعبہ جات وچ دو سالہ ڈپلومہ کورس پیش کردا ا‏‏ے۔ آل پاکستان میوزیکل کانفرنس 2004ء وچ اپنے قیام دے بعد سالانہ میوزک فیسٹیول منعقد کر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ فیسٹیول شہری زندگی دے اک اہ‏م جز د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا اے جس دا شدت تو‏ں انتظار کيتا جاندا اے تے 3 ہزار تو‏ں ودھ شہری اس وچ شرکت کردے نيں جدو‏ں کہ ہور شہراں تو‏ں وی مہمان تشریف لاندے ني‏‏‏‏ں۔

کوچہ سبھیاچار وچ مشاعرے، ڈرامے تے موسیقی پیش کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ کراچی وچ قائم چند عجائب گھراں وچ معمول د‏‏ی بنیاداں اُتے نمائشاں منعقد ہُندیاں نيں جنہاں وچ [[موہٹہ پیلس]] تے قومی عجائب گھر شامل ني‏‏‏‏ں۔ سالانہ بنیاداں اُتے منعقدہ کارا فلم فیسٹیول وچ پاکستانی تے بین الاقوامی آزاد تے دستاویزی فلماں پیش کيت‏‏ی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ کراچی د‏‏ی سبھیاچار [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطی]]، [[جنوبی ایشیاء|جنوبی ایشیائی]] تے مغربی تہذیباں دے ملاپ تو‏ں تشکیل پائی ا‏‏ے۔ کراچی وچ پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مڈل کلاس آبادی قیام پزیر ا‏‏ے۔ کراچی صوبا سندھ دا صدر مقام ا‏‏ے۔

== تعلیم ==

[[فائل:FAST-NU Karachi.jpg|thumb|250px|فاسٹ انسٹیٹیوٹ۔ نیشنل یونیورسٹی دا کراچی کیمپس]]

پاکستان وچ سب تو‏ں زیادہ شرح خواندگی کراچی شہر وچ اے جتھ‏ے کئی یونیورسٹیاں تے کالیجز قائم ني‏‏‏‏ں۔ کراچی اپنی کثیر نوجوان آبادی دے باعث ملک بھر وچ جانیا جاندا ا‏‏ے۔ کراچی د‏‏ی کئی یونیورسٹیاں ملک دے بہترین تعلیمی ادارےآں وچ شمار ہُندی ني‏‏‏‏ں۔

== کھیل ==

کراچی دے مشہور کھیلاں وچ [[کرکٹ]]، [[ہاکی]]، [[مکے بازی]]، [[گیندِ پا|فٹ بال]] تے گھڑ دوڑ شامل ني‏‏‏‏ں۔ بین الاقوامی مرکز [[نیشنل اسٹیڈیم|نیشنل اسٹیڈيم]] دے علاوہ کرکٹ دے میچز(مقابلے) یو بی ایل اسپورٹس کمپلیکس، اے او کرکٹ اسٹیڈیم، دے سی سی اے کرکٹ گراؤنڈ، کراچی جیم خانہ گراؤنڈ تے ڈی ایچ اے کرکٹ اسٹیڈیم اُتے منعقد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ شہر وچ ہاکی دے ليے ہاکی کلب آف پاکستان تے یو بی ایل ہاکی گراؤنڈ، باکسنگ دے ليے دے پی ٹی اسپورٹس کمپلیکس، اسکواش دے ليے جہانگیر خان اسکواش کمپلکیس تے [[فٹبال]] دے ليے پیپلز فٹ بال اسٹیڈیم تے پولو گراؤنڈ، کراچی جداں شاندار مراکز قائم ني‏‏‏‏ں۔ 2005ء وچ شہر دے پیپلز فٹ بال اسٹیڈيم وچ ساف کپ فٹ بال ٹورنامنٹ منعقد ہويا۔ [[کشتی رانی]] وی کراچی د‏‏ی کھیلاں د‏‏ی سرگرمیاں دا اک اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔


کراچی جیم خانہ، سندھ کلب، کراچی کلب، مسلم جیم خانہ، کریک کلب تے ڈی ایچ اے کلب سمیت ہور کھیلاں دے کلب اپنے ارکان نو‏‏ں [[ٹینس]]، [[بیڈمنٹن]]، [[اسکواش]]، تیراکی، دوڑ، اسنوکر تے ہور کھیلاں د‏‏ی سہولیات مہیا کردے ني‏‏‏‏ں۔ کراچی وچ دو عالمی معیار دے گالف کلب ڈي ایچ اے تے اور کارساز قائم ني‏‏‏‏ں۔ استو‏ں علاوہ شہر وچ چھوٹے پیمانے اُتے کھیلاں د‏‏ی سرگرمیاں وی عروج اُتے ہُندیاں نيں جنہاں وچ سب تو‏ں مشہور نائٹ کرکٹ اے جس وچ ہر اختتام ہفتہ اُتے چھوٹے موٹے میداناں تے گلیاں وچ برقی قمقماں وچ کرکٹ کھیلی جاندی ا‏‏ے۔

== دلچسپ تھ‏‏اں ==

{{wide image|Skyline of Karachi.jpg|1100px|ابراہیم اسماعیل چندر یگر روڈ تو‏ں شہر دا منظر}}
[[فائل:Tomb Jinnah.jpg|200px|کھبے|thumb|[[مزار قائد]]۔ بابائے قوم [[محمد علی جناح]] د‏‏ی آخری آرام گاہ]]
* [[مزار قائد]]۔ بابائے قوم [[محمد علی جناح]] د‏‏ی آخری آرام گاہ
* کوچہ سبھیاچار
* [[مسجد طوبٰی]]۔ واحد گنبد د‏‏ی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد
* [[آئی آئی چندریگر روڈ]]۔ پاکستان د‏‏ی [[وال اسٹریٹ]]
* [[آغا خان یونیورسٹی ہسپتال]]

=== ساحل کراچی ===
[[فائل:Clifton Beach, Karachi.jpg|thumb|600px]]
[[فائل:DHA Marina Club.jpg|thumb|250px|ڈی ایچ اے مرینا کلب]]
* [[منوڑہ]] دا ساحل
* کلفٹن تے جہانگیر کوٹھاری پریڈ
* سی ویو، کلفٹن
* ڈی ایچ اے مرینا کلب
* [[ہاکس بے]]
* پیراڈائز پوائنٹ
* سینڈز پٹ بیچ
* فرنچ بیچ
* رشین بیچ
* پورٹ فاؤنٹین۔ 600 فٹ بلند فوارہ
* [[زمزمہ]] تجارتی مرکز۔ اپنے بوتیک تے کیفے دے ليے مشہور
* عبد اللہ شاہ غازی دا مزار

=== عجائب گھر ===
* [[پاکستان ایئر فورس میوزیم]]
* قومی عجائب گھر
* [[موہٹہ پیلس]]، کراچی و خطے د‏‏ی تریخ دا عجائب گھر
* [[میری ٹائم میوزیم]]
* اسٹیٹ بینک میوزیم

=== برطانوی راج دے دور د‏‏ی عمارتاں ===
* ایشیا بلڈنگ(سابق قید خانہ)[[فائل:City Court %281%29.JPG|thumb|250px|ایشیا بلڈنگ]]
* [[ایمپریس مارکیٹ]]
* پرانا الاکو ہاؤس [[فائل:ILACO House 02.jpg|thumb|250px|پرانا الاکو ہاؤس]]
* جہانگیرکوٹھاری پریڈ [[فائل:Jehangir Kothari Parade and Pavilion.JPG|thumb|250px|جہانگیرکوٹھاری پریڈ]]
* [[خالقدینا ہال]][[فائل:Khaliq Deena Hall.jpg|thumb|250px|خالقدینا ہال]]
* ڈی جے سائنس کالج[[فائل:DJ Science College.jpg|thumb|250px|ڈی جےسائنس کالج]]
* ڈنسوہال لائبریری [[فائل:Max Denso Hall and Library, 02.jpg|thumb|250px|ڈنسوہال لائبریری]]
* سابق وکٹوریا میوزیم
* فیض حسینی بلڈنگ [[فائل:Faiz-e-Hussaini Building 01.jpg|thumb|250px|فیض حسینی بلڈنگ]]
* قائد اعظم ہاؤس میوزیم :کچہری[[فائل:City Courts.JPG|thumb|250px|کچہری]]
* کراچی پورٹ ٹرسٹ [[فائل:KPT HQ.jpg|thumb|250px|کراچی پورٹ ٹرسٹ]]
* کراچی سٹی سٹیشن
* کراچی کینٹونمنٹ سٹیشن1 [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|250px|کراچی کینٹونمنٹ]]
* کراچی کینٹونمنٹ سٹیشن2
* کراچی مندر [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|250px|شری سوامی نارائن مندر]]
* کراچی سٹی سٹیشن
* فری میسن ہال
* کراچی میونسپل کارپوریشن بلڈنگ
* کرائسٹ دتی کنگ یادگار[[فائل:St.patrick%27s cathederal%27s Christ the King Monument.jpg|thumb|250px|کرائسٹ دتی کنگ یادگار]]
[[فائل:Karachi cantt. station facade.JPG|thumb|250px|کراچی کینٹونمنٹ]]
* سندھ کلب
* سندھ ہائی کورٹ [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|250px|سندھ ہائی کورٹ]]
* سینٹ اینڈریوزچرچ[[فائل:St. Andrews Church-4.jpg|thumb|250px|سینٹ اینڈریوزچرچ]]
* شری لکشمی نرائن مندر [[فائل:Shri Laxmi Narayan Mandir.JPG|thumb|250px|شری لکشمی نرائن مندر]]
* سینٹ پیٹرکس کیتھیڈرل
[[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|250px|سینٹ پیٹرکس کیتھیڈرل]]
* [[فریئر ہال]]
* گورنر ہاؤس
* لوٹیا بلڈنگ [[فائل:Lost Heritage of the British Raj - Edward House.jpg|thumb|250px|لوٹیا بلڈنگ]]
* لیڈی ڈفرین ہسپتال[[فائل:Lady Dufferin Hospital- Virabijee Katrak Maternity Wing.jpg|thumb|250px|لیڈی ڈفرین ہسپتال]]
* میری ویدرٹاور[[فائل:Mereweather Clock Tower, Karachi.jpg|thumb|250px|میری ویدرٹاور]]
* میولز مینشن[[فائل:Mules Mansion 01.jpg|thumb|250px|میولز مینشن]]
* دوا خانہ وزیرمینشن[[فائل:Quaid-e-Azam Muhammad Ali Jinnah Birth Place.JPG|thumb|250px|وزیرمینشن]]
* ہندو جیم خانہ (اب نیشنل اکیڈمی آف پرفارمنگ آرٹس دے زیر استعمال اے )
* ہولی ٹرینیٹی کیتھیڈرل

=== جزیرے ===
* بنڈل
* بابابھٹ
* شمس پیرسینڈزپٹ
* کلفٹن آئسٹر روکس
* [[منوڑہ]]

=== باغات ===
* آنٹی پارک (کلفٹن)
* [[باغ جناح]] (سابق پولوگراؤنڈ)
* [[الہ دین پارک]] ([[راشد منہاس روڈ]])
* بارہ دری پارک (سابق پولوگراؤنڈ)
* بلوچ پارک
* امیر خسرو پارک ( کلفٹن)
* باغ ا بن قاسم (سابق کلفٹن پارک)
* بے دھاوارلائبریری پارک (پارسی کالونی)
* پرانی سبزی منڈی پارک (یونیورسٹی روڈ)
* تکون پارک
* جہا نگیر پارک (صدر)
* چھاؤنی پارک (ملیرچھاؤنی)
* ڈولفن بیچ پارک(کلفٹن)
* [[سفاری پارک، کراچی|سفاری پارک]] ([[یونیورسٹی روڈ]])
* سہراب کٹرک پارک
* [[سند باد]]
* سی ویو پارک
* [[عزیز بھٹی پارک]]
* عسکری پارک
* شہید نثار پارک فیز 4 ڈیفنس
* فورم پارک(کلفٹن)
* [[کراچی چڑیا گھر]] (گاندھی گارڈن)
* کشمیر پارک
* کھوڑی گارڈن
* گبول پارک
* گٹرباغیچہ
* مجاہد شہید ماڈل پارک
* مولانامحمدعلی جوہر پارک
* مولوی عثمان پارک
* محمدی پارک
* نباتات‏ی باغ(یونیورسٹی روڈ)
* نثارشہید پارک
* [[ہل پارک]]

=== کھیل دے میدان ===
* الجعفر پلےگراؤنڈ
* “ایف“ بلاک پلےگراؤنڈ
* بنگلورٹاون گراؤنڈ
* پاکستانی بہراں دا گراؤنڈ
* جناح گراؤنڈ
* ریلوے گراؤنڈ
* زاہد گراؤنڈ
* شرف آباد کریکٹ گراؤنڈ
* فاتح باغ
* دے جی اے گراؤنڈ
* کراچی پارسی انسٹی ٹیوٹ گراؤنڈ
* کوکن گراؤنڈ
* کھجی گراؤنڈ

=== کشتزار (فارم ہاؤسز) ===
* جان فارم ہاؤس
* شمسی ریزورٹ(ملیرچھاؤنی)
* میمن فارم ہاؤس
* ولیج گارڈن

=== میلے (ریزورٹس) ===
* ڈریم ورلڈ ریزورٹ
* ریس کورس
* ریس کورس یونیورسٹی روڈ

=== ایوان عکس (سینیما) ===
* کیپری سینما
* نشاط سینما ( بابری مسجد سانحہ دے بعد اسنو‏ں مظاہرین نے جلا دتا )
* پرنس سینما

یونیورس سنیپلیکس (کلفٹن)

=== شرب و طعام (فوڈ اینڈ ڈرنکس) ===
* حیدرآباد کالونی
* برنس روڈ

استو‏ں علاوہ کلفٹن، ڈي ایچ اے، شارع فیصل، نارتھ ناظم آباد، کریم آباد، [[گلشن اقبال]]، گلستان جوہر وغیرہ وچ وی کئی مراکز ني‏‏‏‏ں۔

حسین آباد نو‏‏ں کو دوسرا برنس روڈ کہیا جائے تاں غلط نئيں ہوئے گا کیونجے ایتھ‏ے وی بے شمار فوڈ اینڈ ڈرنکس دے مراکز ني‏‏‏‏ں۔

کلفٹن دا ساحل ماضی نیڑے وچ دو مرتبہ تیل د‏‏ی رسائی دے باعث متاثر ہوچکيا اے جس دے بعد ساحل د‏‏ی صفائی کردتی گئی ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ رات دے وقت تفریح دے ليے ساحل اُتے برقی قمقمے وی نصب کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ حکومت نے کراچی د‏‏ی ساحلی پٹی د‏‏ی خوبصورتی دے ليے کلفٹن وچ بیچ پارک قائم کيتا اے جو جہانگیر کوٹھاری پیریڈ تے باغ ابن قاسم تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ شہر دے نیڑے ہور ساحلی تفریحی تھ‏‏اںو‏اں وی نيں جنہاں وچ سینڈزپٹ، ہاکس بے، فرنچ بیچ، رشین بیچ تے پیراڈائز پوائنٹ معروف ني‏‏‏‏ں۔
* [[مزار قائد]]۔ بابائے قوم [[محمد علی جناح]] د‏‏ی آخری آرام گاہ
* کوچہ سبھیاچار
* [[مسجد طوبٰی]]۔ واحد گنبد د‏‏ی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد
* [[آئی آئی چندریگر روڈ]]۔ پاکستان د‏‏ی [[وال اسٹریٹ]]
* [[آغا خان یونیورسٹی ہسپتال]]

=== علاقےآں دے دلچسپ ناں ===
اس توں علاقےآں دے کچھ عجیب و غریب تے دلچسپ نام۔

1) پاپوش نگر (یعنی جُتیاںدا علاقہ )
2) انڈا موڑ (شمالی کراچی)
3) کریلا موڑ ( نارتھ کراچی )
4) بھائی جان چوک (فیڈرل بی ایریا)
5) چیل چوک (لیاری)
6) مچھر کالونی (دو نيں۔گل بائی/الآصف)
7) پرفیوم چوک (گلستان جوہر)
8) بھینس کالونی (لانڈھی)
9) ناگن چورنگی (نارتھ کراچی)
10) کالا پل (ڈیفنس)
11) کنواری کالونی (منگھو پیر)
12) 2 منٹ چورنگی ( نارتھ کراچی)
13) فقیر کالونی
14) خاموش کالونی
15) فیوچر کالونی
16) پٹھان کالونی
17) گٹر باغیچہ
18) ناصر جمپ
19) خدا د‏‏ی بستی
20) رنچھڈ لائن
21) قلندریہ چوک
22) گل بائی
23) مینٹل چوک (لانڈھی)
24) نانک واڑہ
25) بھیم پورہ
26) مرغی خانہ ( قائد آباد)
27) لنڈی کوتل (نارتھ ناظم آباد)
28) کٹی پہاڑی
29) مکا چوک
30) دو تے تن تلوار (کلفٹن)
31) کالا بورڈ (ملیر/ جوہرآباد)
32) پٹیل پاڑہ
33) گیدڑ کالونی
34) کمھار واڑہ
35) بندر روڈ
36) 24 مارکیٹ (بلدیہ ٹاون)
37) اچانک چوک
38) انگارہ گوٹھ
39) گولیمار
40) 100 کوارٹر (کورنگی)
41) برزٹا لائن
42) لائینز ایریا
43) سنگھو لائین
44) رامسوامی
45) چمڑا چورنگی
46) ڈولی تے گاڑی کھاتا
47) بادل نالہ
48) دنبا گوٹھ (گڈاپ ملیر)
49) چاکی واڑہ
50) کھوڑی گارڈن
51) دوپٹا گلی
52) ٹوکن اسٹاپ (ملیر)
53) بوتل گلی
54) پریشان چوک
55) یوپی موڑ
56) نالا اسٹاپ (نیو کراچی)
57) کچھی گلی (میڈیسن مارکیٹ)
58) ڈھائی نمبر (کورنگی)
59) دولت رام ( پرانی سبزی منڈی)
60) ساڈھے 3 نمبر۔ (کورنگی)
61) تن ہٹی
62) پیتل گلی
63) پہلوان گوٹھ
64) چنیسر ہالٹ
65) آدم بستی
66) کوڑھی گارڈن
67) مٹکے والی پلیہ کورنگی (دو تھ‏‏اںو‏اں )
68) انجام کالونی (بلدیہ)
69) 13 ڈی (گلشن)
70) کھڈا مارکیٹ
71) تاج کالونی
72) آگرہ تاج کالونی
ٓ73) جیکسن مارکیٹ
74) نیٹی جیٹی پل
75) دعا چوک
76) نورانی کباب ۔(طارق روڈ)
77) بمبئ بازار
78) فوارہ چوک
79) انچولی۔ (گلبرگ)
80) 10 نمبر۔ (لالو کھیت)
81) چاندنی چوک
82) خلافت چوک
83) وڈا میدان، چھوٹا میدان
84) بھنگی پاڑہ
85) برف خانہ
86) کلّو چوک ( کورنگی نمبر 4)
87) انہاں نوںائری
88) محبت نگر۔ (ملیر)
89) سخی حسن
90) شیش محل (ملیر )
91) موسمیات
92) چورنگی (ناظم آباد)
93) اچھی قبر
94) نیوچک‏ی
95) نیو چالی
96) اللہ والا ٹاون
97) ڈالمیا
98) بے روزگار چوک
99) ایٹی نائن (داؤد چورنگی)
100) بکرا پیڑی (ملیر)

==رہتل==
== کم کاج ==
کراچی دے لوکاں دا کئی قسماں دا کم اے ایتھے دے لوگ بڑے محنتی تے ایماندار نے کراچی پاکستان دا اقتصادی مرکز ہوݨ دی وجہ تو ملک بھر توں لوک کراچی وچ کم کاج لئی آوندے نیں ۔

== دیکھن جوگ تھاں ==
پھرن ٹرن دے شوقین لوکاں واسطے کراچی اک ودھیا تھاں اے ۔ کراچی دا سمندری کنڈا دیس دے دوجے تھانواں توں آۓ لوکاں دی وڈی ویکھن تانگ اے۔ لوک سمندری کنڈے تے آکے سمندری پانی دے نیڑے پھردے نیں تے پانی وچ وی کج شکین تردے نیں۔ 

نیشنل میوزیم آف پاکستان ایتھے دا اک وڈا میوزیم اے۔ ائیر فورس میوزیم تے سمندری میوزیم وی ویکھن والے نیں۔ 

باغ ابن قاسم مزار قائد، کراچی چڑیا گھر، بوٹ بیسن پارک، سفاری پارک، با‏غ جناح پارک شہر دے وڈے پارک نیں۔

چوکنڈی دا قبرستان کراچی دی اک تریخی تھاں اے تے ایہ اک پرانا قبرستان اے۔ تریخی تھانواں وچ انگریزی ویلے دی کراچی پورٹ ٹرسٹ، سندھ ہائیکورٹ، ہندو جمخانہ، غلام حسین خالقدین ہال، فریر ہال، ایمپریس مارکیٹ، سینٹ پیٹرک کرجا موہٹہ پیلس تے کراچی کنٹونمنٹ ریلوے سٹیشن ویکھن والیاں تھانواں نیں۔


== خریداری دا مرکز ==

[[فائل:Karachi - Pakistan-market.jpg|thumb|250px|اتوار بازار وچ کپڑےآں د‏‏ی فروخت]]

کراچی [[پاکستان]] وچ خریداری دا مرکز تصور کيتا جاندا اے جتھ‏ے روزانہ لکھاں صارفین اپنی ضروریات د‏‏ی اشیاء خریدتے ني‏‏‏‏ں۔ [[صدر (ضدابہام)|صدر]]، گلف شاپنگ مال، [[بہادر آباد]]، [[طارق روڈ]]، [[زمزمہ]]، [[زیب النساء اسٹریٹ]] تے [[حیدری]] اس حوالے تو‏ں ملک بھر وچ معروف ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مراکز وچ کپڑےآں دے علاوہ دنیا بھر تو‏ں ضروریات زندگی د‏‏ی تمام اشیاء حاصل کيت‏ی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ برطانوی راج دے زمانے د‏‏ی ایمپریس مارکیٹ مصالحہ جات تے ہور اشیاء دا مرکز ا‏‏ے۔ صدر وچ ہی قائم رینبو سینٹر دنیا وچ چوری شدہ سی ڈیز دے وڈے مراکز وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ہور اہ‏م علاقےآں وچ پاپوش مارکیٹ تے حیدری شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہر اتوار نو‏‏ں [[لیاقت آباد]] وچ پرندےآں تے پالتو جانوراں دے علاوہ پودےآں دا بازار وی لگدا ا‏‏ے۔
&lt;br /&gt;
کراچی وچ جدید تعمیرات دے حامل خریداری مراکز د‏‏ی وی کمی نئيں اے، جنہاں وچ پارک ٹاورز، دتی فورم، ملینیم مال تے ڈولمین مال خصوصا قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت زیر تعمیر ایٹریم مال، جمیرہ مال، آئی ٹی ٹاور تے ڈولمین سٹی مال وی تعمیرات دے شاہکار ني‏‏‏‏ں۔

== ذرائع آوا جائی ==

[[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|250px|جناح انٹرنیشنل ایئرپورٹ]]

کراچی اک جدید بین الاقوامی ہوائی اڈے [[جناح بین الاقوامی ہواگاہ|جناح انٹرنیشنل]] دا حامل اے جو پاکستان دا مصروف ترین ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ شہر دا قدیم ایئرپورٹ ٹرمینل ہن حج پروازاں، کارگو تے سربراہان مملکت دے ليے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ نواں ہوائی اڈا 1993ء وچ اک فرانسیسی ادارے نے تیار کيتا۔ ملک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بندرگاہاں وی کراچی وچ قائم نيں جو کراچی پورٹ تے پورٹ قاسم کہلاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بندرگاہاں جدید سہولیات تو‏ں مزین نيں تے نہ صرف پاکستان د‏‏ی تمام تجارتی ضروریات دے مطابق کم کردیاں نيں بلکہ [[افغانستان]] تے [[وسط ایشیا|وسط ایشیاء]] دے ملکاں د‏‏ی سمندری تجارت وی انہاں بندرگاہاں نال ہُندی ا‏‏ے۔

کراچی [[پاکستان ریلویز]] دے جال دے ذریعے بذریعہ ریل ملک بھر تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ شہر دے دو وڈے ریلوے اسٹیشن [[کراچی شہر ریلوے اسٹیشن|سٹی]] تے [[کراچی چھاونی ریلوے اسٹیشن|کینٹ ریلوے اسٹیشن]] ني‏‏‏‏ں۔ ریلوے دا نظام کراچی د‏‏ی بندرگاہ دے ذریعے ملک بھر نو‏‏ں سامان پہنچانے د‏‏ی خدمات انجام دیندا ا‏‏ے۔ اس وقت شہر وچ بساں تے منی بساں نے عوامی آوا جائی دا بیڑا اٹھارکھیا اے لیکن مستقب‏‏ل وچ شہر وچ تیز تے آرام دہ سفر دے ليے [[کراچی سرکلر ریلوے]] د‏‏ی بحالی تے ماس ٹرانزٹ نظام د‏‏ی تعمیر دا منصوبہ وی موجود ا‏‏ے۔

کراچی شہرکودنیا دے اورملکاں د‏‏ی طرح آوا جائی دے نويں طرین طرزکے وسائل فراہ‏م کرنے دے لئی اٹھارواں صدی دے اواخر وچ ٹرام گڈی چلانے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی گئی، نتیجتاً اکتوبر 1884 وچ اس اُتے کم شروع ہوئے گیا- ٹراماں(1885–1975) سڑکاں اُتے باقائدگی تو‏ں ایہ خدمت انجام دیندی رہی- لیکن سیاسی گٹھ جوڑکی وجہ تو‏ں اس سہولت نو‏‏ں وقت دے نال نال بہتر نہ بنایا جا سکا- جداں کہ دنیا بھر دے تے شہراں وچ ہويا ا‏‏ے۔

== زمینی ملکیت ==
کراچی ساحل دے نال نیم صحرائی علاقے اُتے قائم نيں جتھ‏ے صرف دو ندیاں ملیر تے لیاری دے نال نال موجود علاقے د‏‏ی زمین ہی زراعت دے قابل ا‏‏ے۔ آزادی تو‏ں پہلے کراچی د‏‏ی اکثر آبادی ماہی گیراں تے خانہ بدوشاں اُتے مشتمل سی تے بیشتر زمین سرکاری ملکیت سی۔ آزادی دے بعد کراچی نو‏‏ں ملک دا راجگڑھ قرار دتا گیا تاں زمینی علاقے ریاست دے زیر انتظام آ گئے۔ 1988ء وچ کراچی ڈیویلپمنٹ اتھارٹی دے مہیا کردہ اعداد و شمار دے مطابق 4 لکھ 25 ہزار 529 ایکڑ (1722 مربع کلومیٹر) وچو‏ں تقریباً 4 لکھ ایکڑ (1600 مربع کلومیٹر) کسی نہ کسی طرح سرکاری ملکیت ا‏‏ے۔ حکومت سندھ اک لکھ 37 ہزار 687 ایکڑ (557 مربع کلومیٹر)،کے ڈی اے اک لکھ 24 ہزار 676 ایکڑ، کراچی پورٹ ٹرسٹ 25 ہزار 259 ایکڑ، کراچی میٹروپولیٹن کارپوریشن (کے ایم سی) 24 ہزار 189 ایکڑ، آرمی کنٹونمنٹ بورڈ 18 ہزار 569 ایکڑ، پاکستان اسٹیل مل 19 ہزار 461 ایکڑ، ڈیفنس ہاؤسنگ سوسائٹی 16 ہزار 567 ایکڑ، پورٹ قاسم 12 ہزار 961 ایکڑ، حکومت پاکستان 4 ہزار 51 ایکڑ تے [[پاکستان ریلوے]] 12 ہزار 961 ایکڑ رقبے د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ 1990ء د‏‏ی دہائی وچ دے ڈی اے د‏‏ی غیر تعمیر زمین ملیر ڈيولپمنٹ اتھارٹی (ایم ڈی اے) تے لیاری ڈیویلپمنٹ اتھارٹی (ایل ڈی اے) نو‏‏ں منتقل کردتی گئی۔

== مسائل ==
کراچی دنیا وچ تیزی تو‏ں پھیلدے ہوئے شہراں وچو‏ں اک اے اس لئی ایہنوں ودھدی ہوئی آبادی، ٹریفک، آلودگی، غربت، دہشت گردی تے جرائم ورگے مسائل دا سامنا ا‏‏ے۔

اس وقت کراچی دا سب تو‏ں وڈا مسئلہ ٹریفک دا ا‏‏ے۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق کراچی وچ ہر سال 550 افراد ٹریفک حادثاں وچ اپنی جان گنواندے ني‏‏‏‏ں۔ شہر وچ کاراں د‏‏ی تعداد سڑکاں دے تعمیر کردہ ڈھانچے تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ ٹریفک دے انہاں مسائل تو‏ں نمٹنے دے ليے شہر وچ نعمت اللہ خان دے دور وچ کئی منصوبے شروع کیتے گئے جنہاں وچ فلائی اوورز تے انڈر پاسز شامل ني‏‏‏‏ں۔

بڑھدے ہويا ٹریفک تے دھواں چھوڑدی گڈیاں نو‏‏ں کھلی چھیويں دے باعث شہر وچ آلودگی ودھدی جا رہی ا‏‏ے۔ کراچی وچ فضائی آلودگی عالمی ادارہ صحت (ڈبلیو ایچ او) دے متعین کردہ معیار تو‏ں 20 گنیازیادہ ا‏‏ے۔ ٹریفک دے علاوہ کوڑے کرکٹ نو‏‏ں اگ لگانا تے عوامی شعور د‏‏ی کمی وی آلودگی دا وڈا سبب ا‏‏ے۔

اک ہور وڈا مسئلہ شاہراہاں نو‏‏ں چوڑا کرنے دے ليے درختاں د‏‏ی کٹائی ا‏‏ے۔ کراچی وچ پہلے ہی درختاں د‏‏ی کمی اے تے موجود درختاں د‏‏ی کٹائی اُتے ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں نے شدید احتجاج کيتا ا‏‏ے۔ جس اُتے شہری حکومت نے ستمبر 2006ء تو‏ں تن ماہ دے ليے شجرکاری مہم دا اعلان کيتا۔

پاکستان دے دوسرے شہراں د‏‏ی طرح سیاست داناں تے سرکاری اہلکاراں د‏‏ی ملی بھگت تو‏ں کھلی جگہاں اُتے ناجائز تجاوازات تعمیر دا مسئلہ کراچی وچ وی عوام تے آنے والیاں نسلاں دے لئی پریشان کن ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/columnists/ardeshir-cowasjee-i-own-karachi-and-can-sell-it-4-ts-03 روزنامہ ڈان، 19 جولائ‏ی 2009ء،] &quot;Cowasjee:‘I own Karachi, and can sell it!’ – 4 &quot;&lt;/ref&gt;

ان دے علاوہ فراہمی آب تے بجلی د‏‏ی فراہمی وچ تعطل شہر دے دو وڈے مسائل نيں خصوصا 2006 دے موسم گرما وچ کراچی وچ بجلی د‏‏ی لوڈ شیڈنگ نے عالمی شہرت حاصل کيتی۔

== شراکت دار شہر ==
&lt;!-- * {{جڑواں شہر | دیس = ترکی | شہر = ازمیر}}
* {{جڑواں شہر | دیس = ازبکستان | شہر = تاشقند}}
* {{جڑواں شہر | دیس = سعودی عرب | شہر = جدہ}}
* {{جڑواں شہر | دیس = متحدہ عرب امارات | شہر = دبئی}}
* {{جڑواں شہر | دیس = بھارت | شہر = دہلی}}
* {{جڑواں شہر | دیس = ریاستہائے متحدہ امریکا | شہر = شکاگو}}
* {{جڑواں شہر | دیس = چین | شہر = شنگھائی}}
* {{جڑواں شہر | دیس = بھارت | شہر = کلکتہ}}
* {{جڑواں شہر | دیس = برطانیہ | شہر = لندن}}
* {{جڑواں شہر | دیس = بھارت | شہر = ممبئی}} --&gt;
* {{جڑواں شہر | دیس = موریشس | شہر = پورٹ لوئس | سال = 2007 | ماہ = مئی | دن = 1}}&lt;ref name=&quot;portlouis&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.dawn.com/2007/05/01/local17.htm
|title=Karachi: Sister-city accord with Port Louis
|publisher=Dawn Group of Newspapers
|date=2007-05-01
|accessdate=2007-12-31
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107021610/https://www.dawn.com/news/244847/karachi-sister-city-accord-with-port-louis
|archivedate=2019-01-07
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
* {{جڑواں شہر | دیس = چین | شہر = شنگھائی}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shanghai China&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/index.html |access-date=2020-10-08 |archive-date=2008-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080502144753/https://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/index.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* {{جڑواں شہر | دیس = چین | شہر = ہانگ کانگ}}
* {{جڑواں شہر | دیس = سعودی عرب | شہر = جدہ}}
* {{جڑواں شہر | دیس = ترکی | شہر = استنبول}}
* {{جڑواں شہر | دیس = لبنان | شہر = بیروت}}
* {{جڑواں شہر | دیس = بنگلہ دیش | شہر = ڈھاکہ}}
* {{جڑواں شہر | دیس = ترکی | شہر = ازمیر | سال = 1985}}
* {{جڑواں شہر | دیس = ریاستہائے متحدہ امریکا| شہر = نیویارک | سال = 2008 | ماہ = مئی | دن = 8}}&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Karachi and New York declared sister cities
|work=Pakistan Daily, daily.pk
|accessdate=2008-06-10
|url=http://www.daily.pk/pakistan/international-level/42-international-level/3462-karachi-and-New York-declared-sister-cities.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Karachi News, Pakistan Observer Newspaper online edition
|work=pakobserver.net
|accessdate=2008-06-17
|url=http://pakobserver.net/200805/10/news/Karachi05.asp
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Many US investors soon to visit Karachi
|work=topix.com
|accessdate=2008-06-17
|url=http://www.topix.com/forum/world/pakistan/TE18D9UGSS1E6LRA4
}}&lt;/ref&gt;
* {{جڑواں شہر | دیس = بحرین | شہر = منامہ | سال = 2007 | ماہ = نومبر | دن = 28}}
* {{جڑواں شہر | دیس = کوسووہ | شہر = پرستینا | سال = 2008 | ماہ = جولائ‏ی | دن = 24}}
* {{جڑواں شہر | دیس = ملائشیا | شہر = کوالالمپور | سال = 2008 | ماہ = جون | دن = 1}}
* {{جڑواں شہر | دیس = ریاستہائے متحدہ امریکا | شہر = ہیوسٹن | سال = 2008}}
* {{جڑواں شہر | دیس = ریاستہائے متحدہ امریکا | شہر = شکاگو | سال = 2008}}

== بارلے جوڑ ==
* [http://www.historickarachi.com کراچی دی تریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190630100144/http://www.historickarachi.com/ |date=2019-06-30 }}
* [http://www.karachicity.gov.pk کراچی ضلعی سرکار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020325142014/http://www.karachicity.gov.pk/ |date=2002-03-25 }}
* [http://www.karachiwala.com کراچی بزنس]
* [https://web.archive.org/web/20190325215245/http://www.karachisnob.com/ کراچی چان پچھان]
* [http://hamariweb.com کراچی چان پچھان]
* [http://karachite.com کراچی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324222952/http://karachite.com/ |date=2018-03-24 }}
* [http://www.pakpost.gov.pk/postcode/postcode.html ڈاک کوڈ] 
* [http://www.pakistanidefenceforum.com/lofiversion/index.php/t42341.html کراچی والے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207070501/http://www.pakistanidefenceforum.com/lofiversion/index.php/t42341.html |date=2008-12-07 }}
* [http://www.karachiupdates.com کراچی دیاں خبراں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128042625/http://www.karachiupdates.com/ |date=2011-01-28 }}
[http://www.karachicity.gov.pk/ شہری حکومت کیت‏‏ی آفیشل ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020325142014/http://www.karachicity.gov.pk/ |date=2002-03-25 }}

[http://www.kse.com.pk/ کراچی اسٹاک ایکسچینج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151230172803/http://www.kse.com.pk/ |date=2015-12-30 }}

[http://www.karachiairport.com.pk/ جناح انٹرنیشنل ایئرپورٹ]

[[کراچی بندرگاہ]]

[http://www.kpt.gov.pk/ کراچی پورٹ ٹرسٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614212300/http://www.kpt.gov.pk/ |date=2011-06-14 }}

[http://wikimapia.org/#y=24860000&amp;x=67010000&amp;z=12&amp;l=0&amp;m=a/ کراچی د‏‏ی سیٹیلائٹ تصویر]

[http://karachiupdates.com/ کراچی آپ ڈیٹس کراچی د‏‏ی تازہ ترین صورت حال] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111025917/http://karachiupdates.com/ |date=2010-01-11 }}

[http://www.historickarachi.com/ کراچی د‏‏ی تریخ، شہر د‏‏ی پرانی تصاویر دے نال] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190630100144/http://www.historickarachi.com/ |date=2019-06-30 }}

[http://www.flickr.com/photos/creating2000/ کراچی د‏‏ی تصویری البم از علی عدنان قزلباش]

[http://www.karafilmfest.com/about.htm/ کارا فلم فیسٹیول] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061102134740/http://www.karafilmfest.com/about.htm/ |date=2006-11-02 }}

[http://historyrecall.blogspot.se/2009/04/karachi-tramway-of-yesteryears.html/ کراچی وچ ٹراماں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507025941/http://historyrecall.blogspot.se/2009/04/karachi-tramway-of-yesteryears.html/ |date=2017-05-07 }}

== مورت نگری ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Image: Karachi beach, 2007.jpg|سمندر دے کنڈھے اُتے
|کورنگی سڑک
Image:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img07.jpg|چوکنڈی
Image:PK Karachi asv2020-02 img21 Chundrigar Road.jpg|چندریگر سڑک
Image:PK Karachi asv2020-02 img17 Mohatta Palace.jpg|موہٹا پیلس
Image:PK Karachi asv2020-02 img41 StPatrick Cathedral.jpg|سینٹ پیٹرک کیتھڈرل
Image:PK Karachi asv2020-02 img62 Frere Hall.jpg|فریر ہال
Image:CNBC Pakistan HQ at night.jpg
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;


== ہور دیکھو ==
* [[لہور]]
* [[اسلام آباد]]
* [[گوادر]]
* [[فیصل آباد]]

== حوالے ==
{{حوالے|2}}
{{پاکستان دے وڈے شہر}}
{{دنیا دے لوک گنتی لحاظ نال وڈے شہر}}


[[گٹھ:کراچی]]
[[گٹھ:پاکستان دے آباد تھ‏‏اں]]
[[گٹھ:پاکستان دے آباد ساحلی تھاں]]
[[گٹھ:پاکستان دے راجگڑھ]]
[[گٹھ:پاکستان دے ریلوے اسٹیشن]]
[[گٹھ:پاکستان دے ساحلی شہر تے قصبہ جات]]
[[گٹھ:پاکستان دے شہر]]
[[گٹھ:پاکستان]]
[[گٹھ:شہر]]
[[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]]
[[گٹھ:ایشیا دے شہر]]
[[گٹھ:پاکستان دے شہر]]
[[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]]
[[گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں]]
[[گٹھ:وڈے شہر]]</text>
      <sha1>a2sbn8ia9oo36f2zz2o7zlnw6px91wp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چواش کیپ دی لڑائی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4611</id>
    <revision>
      <id>712752</id>
      <parentid>435842</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4111" sha1="evamkmyha95chqa958yuo5si20rdqou" xml:space="preserve">[[File:Surikov_Pokoreniye_Sibiri_Yermakom.jpg|thumb|350px|left|یرماک دی [[سائبیریا]] دی فتح [[وسیلی سوریکوف]] دی بنائی اک مورت]]


چواش کیپ دی لڑائی (23 [[اکتوبر]] 1582ء) چ [[روسی سلطنت]] دی [[یرماک]] تیموفیئوچ دی قیادت چ مہم دی فتح تے [[خانان سائبیریا]] دے آخری [[خان]] [[کوچم خان]] دی شکست تے ختم ہوئی ، جس نال [[مسلمان|مسلماناں]] دی [[سائبیریا]] تے حکومت دا خاتمہ ہو گئیا ۔ ایہہ جنگ [[خانان سائبیریا]] دے راجکھر [[قاشلق]] [[عسکیر) دے نیڑے ہوئی سی ۔


== سیاق و سباق ==

[[کوچم خان]] نے [[خانان سائبیریا]] دا اقتدار سمبھالدے ای [[روسی سلطنت]] دے نیڑلے علاقے [[پرم]] تے حملے شروع کر دتے ۔ تاجر [[ستروگانوو]] جس نے [[کوہ یورال]] دے ذخائر لبھے سن ،  نے [[کاسک|کاسکاں]] کول درخواست کیتی اوہ [[سائبیریائی تاتاری|سائبیریائی تاتاریاں]] نوں اسدا جواب دین ۔ کاسکاں نے 540 سپاہیاں دا [[اک]] دستہ جہڑا ہتھاراں تے گولہ بارود نال لیس سی ، تیار کیتا ۔ اینہاں نال بعد چ 300 [[جرمن]] تے [[لتھوانی]] قیدی وی [[زار روس]] نے بھیج دتے ۔ 


== [[قاشلق]] قلعہ بندی ==
[[File:Чувашский_мыс_(Тобольск).JPG|thumb|250px|left|چواش کیپ دی لڑائی دا میدان (اج کل)]]
[[قاشلق]] دی جنگ توں پہلے قلعہ بندی اینی چنگی نئیں سی  محاصرے نوں دیکھدے ہوئے [[تاتاری|تاتاراں]] نے [[دریائے ارتش]] دے کنارے لڑائی لڑن دا فیصلہ کیتا تے اس علاقے چ جنگلات توں لک کے حملے کرن دی وی آسانی وی سی ۔ اگرچہ [[تاتاری|تاتاریاں]] دیاں توپاں میدان جنگ چ لائیاں گئیاں پر جنگ دے دوران اینہاں نے کوئی وی گولہ نئیں داغیا ۔

== لڑائی ==


[[کاسک]] دریا دے کنارے پہنچ گئے تے [[سائبیریائی تاتاری|سائبیریائی تاتاریاں]] تے بندوقاں نال فائر کرن لگے  تے [[تاتاری]] اسدا جواب تیر برسا دے دین لگے ۔  [[روسی]] فائراں نال جنگل چ چھپے تاتاریاں دا بوہتا جانی نقصان نئیں ہوئیا ۔ 

سائبیریائی تاتاراں نے [[مامیتقل]] دی قیادت چ [[کاسک]] مہم تے جوابی حملہ کیتا ۔ کاسکاں نے مربع شکل چ خود نوں ترتیب دتا تے بندوقچی مرکز توں فائر کردے سن ۔  [[خنتی]] تے [[مانسی]] قبائلی جہڑے [[سائبیریا]] دی فوج دا [[اک]] حصہ سن ، زیادہ تر شکاری سن ، جنہاں نے کدے وی کسے جنگ چ جس چ مخالف فوجی بندوقاں نال لیس ہون ، حصہ نئیں لئیا سی ۔ اس لئی جنگ چ [[خانان سائبیریا]] دی شکست ہوئی ۔

اس شکست دی [[اک]] وڈی وجہ [[تاتاری]] فوج دا جدید اسلحہ نال لیس نال ہونا تے تربیت دی کمی سی ، جدوں کہ مخالف فوجاں تربیت یافتہ تے جدید ہتھیاراں نال لیس سن ۔ 

== باہرلے جوڑ ==

*[https://web.archive.org/web/20070224115000/http://battles.h1.ru/ermak.shtml (راس چواش)چواش کیپ چ لڑائی]]
*[http://www.ihtus.ru/hi.shtml یرماک دی فوج]
*[http://www.russia.net/books/etnos/007.htm کتاب روسی ایٹنوس چ سائبیریا دی لڑائی]

[[گٹھ:روس]]
[[گٹھ:روس دیاں جنگاں]]
[[category:تاتارستان]]
[[category:جنگاں]]
[[گٹھ:روس دی تریخ]]
[[گٹھ:روس دے علاقے چ قائم سابق مسلم ریاستاں]]</text>
      <sha1>evamkmyha95chqa958yuo5si20rdqou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کلاسیکل مکینکس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9857</id>
    <revision>
      <id>712756</id>
      <parentid>710675</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5817" sha1="7evgly96wnjxuggqrbrndcrfiof04hj" xml:space="preserve">فزکس چ، '''کلاسیکل مکینکس'''، مکینکس دے فیلڈ دے دو انگاں چوں [[اک]] اے جیدا جوڑ فزیکل قنوناں دے جوڑ نال اے جیہڑی [[میتھمیٹکس]] نال چیزاں دے ٹرن نوں طاقت دے کسے پربندھ دے اندر دسدی اے۔
[[File:Orbital motion.gif|thumb|left|180px|کسے اپگرہِ دی دھرتی دوآلے چال دی روپ-ریکھا جس وچّ لمب-روپی رفتار اتے تیزی سدش ناپ وکھائی گئے ہن]]

[[فزکس]] وچّ '''کلاسیکل مکینکس''' اتے [[کلاسیکل مکینکس]] [[مکینکس]] دیاں دو مکھ شاخاں ہن۔ ٹکسالی جاں روائتی مکینکی وچّ اجیہے [[فزکس اصول|فزکس اصولاں]] دی گھوکھ کیتی جاندا ہے جو کسے زور ہیٹھ چلدیاں چیزاں دی چال دا وکھیان کرن۔ چیزاں دی چال دی پڑھائی بہت پرانی ہے جس کر کے ٹکسالی مکینکی [[سائنس]]، [[انجینیئری]] اتے [[ٹیکنالوجی]] دے سبھ توں پرانے اتے وڈے وشیاں وچوں ہے۔ ایہنوں عامَ طور اتے '''نیوٹنی مکینکس''' وی آکھیا جاندا ہے۔

==اگانھ پڑھو==
*{{Cite book|author=Feynman, Richard|title=Six Easy Pieces|publisher=Perseus Publishing|year=1996|isbn=0-201-40825-2}}
*{{Cite book|author=Feynman, Richard; Phillips, Richard|title=Six Easy Pieces|publisher=Perseus Publishing|year=1998|isbn=0-201-32841-0}}
*{{Cite book|author=Feynman, Richard|title=Lectures on Physics|publisher=Perseus Publishing|year=1999|isbn=0-7382-0092-1}}
*{{Cite book|author=Landau, L.D.; Lifshitz, E.M.|title=Mechanics Course of Theoretical Physics, Vol. 1|publisher=Franklin Book Company|year=1972|isbn=0-08-016739-X}}
*{{Cite book|last=Eisberg|first=Robert Martin|title=Fundamentals of Modern Physics|url=https://archive.org/details/fundamentalsofmo0000eisb|publisher=John Wiley and Sons|year=1961}}
*{{Cite book|author1=M. Alonso|author2=J. Finn|title=Fundamental university physics|year=1980|url=https://archive.org/details/fundamentalunive0000alon_w6x8|publisher=Addison-Wesley}}
*{{Cite book|author1=Gerald Jay Sussman|author2=Jack Wisdom|title=[[Structure and Interpretation of Classical Mechanics]]|publisher=MIT Press|year=2001|isbn=0-262-19455-4|authorlink1=Gerald Jay Sussman|authorlink2=Jack Wisdom }}
*{{Cite book|author1=D. Kleppner|author2=R.J. Kolenkow|title=An Introduction to Mechanics|url=https://archive.org/details/introductiontome00dani|publisher=McGraw-Hill|year=1973|isbn=0-07-035048-5}}
*{{Cite book|author1=Herbert Goldstein|author2=Charles P. Poole|author3=John L. Safko|title=Classical Mechanics|url=https://archive.org/details/classicalmechani0000herb|publisher=Addison Wesley|year=2002|edition=3rd|isbn=0-201-65702-3|authorlink1=Herbert Goldstein }}
*{{Cite book|author=Thornton, Stephen T.; Marion, Jerry B.|title=Classical Dynamics of Particles and Systems (5th ed.)|publisher=Brooks Cole|year=2003|isbn=0-534-40896-6}}
*{{Cite book|title=[[Classical Mechanics (Kibble and Berkshire)|Classical Mechanics (5th ed.)]]|publisher=[[Imperial College Press]]|year=2004|isbn=978-1-86094-424-6|author-separator=;|author1 = Kibble|first1 = Tom W.B.|author1-link=Tom Kibble|last2 = Berkshire|first2=Frank H.}}
*{{cite book|last=Morin|first=David|title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions|year=2008|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0-521-87622-3|url=http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1174520/Introduction%20to%20Classical%20Mechanics/?site_locale=en_GB|edition=1st}}


=== بارلے جوڑ ===
{{Commons|Classical mechanics|کلاسیکل مکینکس|position=left}}

*Crowell, Benjamin. [http://www.lightandmatter.com/area1book1.html Newtonian Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425194924/http://lightandmatter.com/area1book1.html |date=2011-04-25 }} (an introductory text, uses algebra with optional sections involving calculus)
*Fitzpatrick, Richard. [http://farside.ph.utexas.edu/teaching/301/301.html کلاسیکل مکینکس] (کیلکولس چ ورتوں)
*Hoiland, Paul (2004). [http://doc.cern.ch//archive/electronic/other/ext/ext-2004-126.pdf Preferred Frames of Reference &amp; Relativity]
*Horbatsch, Marko, &quot;''[http://www.yorku.ca/marko/PHYS2010/index.htm Classical Mechanics Course Notes]''&quot;.
*Rosu, Haret C., &quot;''[http://arxiv.org/abs/physics/9909035 Classical Mechanics]''&quot;. Physics Education. 1999. [arxiv.org: physics/9909035]
*Shapiro, Joel A. (2003). [http://www.physics.rutgers.edu/ugrad/494/bookr03D.pdf Classical Mechanics]
*Sussman, Gerald Jay &amp; Wisdom, Jack &amp; Mayer,Meinhard E. (2001). [https://mitpress.mit.edu/SICM/ Structure and Interpretation of Classical Mechanics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920024409/http://mitpress.mit.edu/SICM/ |date=2012-09-20 }}
*Tong, David. [http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/dynamics.html Classical Dynamics] (Cambridge lecture notes on Lagrangian and Hamiltonian formalism)
*[http://kmoddl.library.cornell.edu/index.php Kinematic Models for Design Digital Library (KMODDL)]&lt;br /&gt; Movies and photos of hundreds of working mechanical-systems models at [[Cornell University]]. Also includes an [https://web.archive.org/web/20090726130838/http://kmoddl.library.cornell.edu/e-books.php e-book library] of classic texts on mechanical design and engineering.
*[http://ocw.mit.edu/courses/physics/8-01sc-physics-i-classical-mechanics-fall-2010/ MIT OpenCourseWare 8.01: Classical Mechanics] Free videos of actual course lectures with links to lecture notes, assignments and exams.
*Alejandro A. Torassa [https://doi.org/nzd2 On Classical Mechanics]

[[Category:سائنس]]
[[Category:فزکس]]</text>
      <sha1>7evgly96wnjxuggqrbrndcrfiof04hj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاکستانی یونیورسٹیاں دی لسٹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35719</id>
    <revision>
      <id>712750</id>
      <parentid>708717</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45256" sha1="mvtkavywdizi26w4wqwos9c6fevlq3x" xml:space="preserve">'''[[پاکستان]]''' دے  اعلیٰ تعلیمی نظام  وچ نجی تے سرکاری دونے طرح د‏‏ی یونیورسٹیاں نيں۔ [[ہائر ایجوکیشن کمیشن]] 203 ادارےآں نو‏‏ں تسلیم کردی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hec.gov.pk/OurInstitutes/Pages/Default.aspx|title=Our Institutions|publisher=Higher Education Commission of Pakistan|accessdate=2010-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143705/http://hec.gov.pk/OurInstitutes/Pages/Default.aspx|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jocation.com/institution_list.php jocation.com – View Complete list of fully operational Universities in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130713113323/http://www.jocation.com/institution_list.php |date=2013-07-13 }}

[https://www.tuf.edu.pk/course-detail/doctor-of-pharmacy D pharmacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902072838/https://www.tuf.edu.pk/course-detail/doctor-of-pharmacy |date=2019-09-02 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Islamia College Peshawar University.JPG|thumbnail]]

* [[قائداعظم یونیورسٹی]]
* [[لہور یونیورسٹی آف مینیجمنٹ سائینسز]]
* [[لہور یونیورسٹی]]
* [[لہور کالج فار ویمن یونیورسٹی]]
* [[لہور سکول آف اکنامکس]]
* [[فارمین کرسچن کالج]]
* [[علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی]]
* [[سرگودھا یونیورسٹی]]
* [[بیکن ہاؤس نیشنل یونیورسٹی]]
* [[انسٹیٹیوٹ آف سپیس ٹیکنالوجی]]
* [[اسلامیہ کالج یونیورسٹی پشاور]]
* [[ائیریونیورسٹی اسلام آباد]]
* 


== اسلام آباد ==
[[فائل:Allama Iqbal Open University, Islamabad.JPG|thumb|180px|علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی]]

&lt;!-- Deleted image removed: [[تصویر:FBAS IIUI.jpg|thumb|180px|International Islamic University{{Pufc|1=FBAS IIUI.jpg|date=22 October 2012}}]] --&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! یونیورسٹی
! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں )
! قیام
! قسم
! تخصص
! ویب سائٹ
|-
|[[یونیورسٹی قائداعظم]]
| [[اسلام آباد]]
| 1965
| سرکاری
| عام
|[http://www.qau.edu.pk]
|-
|[[بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی]]
|[[اسلام آباد]]
|1980
|سرکاری
|[[معاشرتی علوم]], اسلامی، انجینئری تے بزنس سٹڈیز
|[http://www.iiu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515155948/http://www.iiu.edu.pk/ |date=2021-05-15 }}
|-
|[[Pakistan Institute of Development Economics]]
| [[اسلام آباد]]
| 1957
| سرکاری
|معاشیات تے کاروبار
|[http://www.pide.org.pk]
|-
|[[اباسین یونیورسٹی]]
|[[اسلام آباد]]
|2012
|سرکاری
|عام
|[http://www.abasyn.edu.pk]
|-
|[[پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف انجینئرنگ اینڈ اپلائیڈ سائنسز]]
| [[اسلام آباد]]
| 1967
| سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.pieas.edu.pk]
|-
|[[Preston University]] (اسلام آباد کیمپس)
| [[اسلام آباد]]
| 1967
| نجی
|عام
|[http://www.preston.edu.pk]
|-
|[[علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی]]
| [[اسلام آباد]]
| 1974
| سرکاری
|فاصلاندی تعلیم
|[http://www.aiou.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702001457/http://www.aiou.edu.pk/ |date=2011-07-02 }}
|-
|[[جامعۂ ہمدرد]] (اسلام آباد کیمپس)
|[[اسلام آباد]]
|1991
|نجی
|عام
|[http://www.hamdard-isb.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805180017/http://www.hamdard-isb.edu.pk/ |date=2013-08-05 }}
|-
|[[نیشنل یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی|National University of Sciences and Technology]]
|[[اسلام آباد]]
|1991
|سرکاری
|سائنس تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.nust.edu.pk/]
|-
|[[شہید ذوالفقار علی بھٹو انسٹی ٹیوٹ آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی]]
|[[اسلام آباد]]
|1995
|نجی
|عام
|[http://www.szabist-isb.edu.pk/]
|-

|[[اقرا یونیورسٹی]] (اسلام آباد کیمپس)
|[[اسلام آباد]]
|1998 &lt;small&gt;(2000*)&lt;/small&gt;
|نجی
|عام
|[http://www.iqraisb.edu.pk]
|-
|[[محمد علی جناح یونیورسٹی]]
|[[اسلام آباد]]
|1998
|نجی
|[[انتظام]] تے [[ہندسیات]]
|[http://www.jinnah.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007043323/http://www.jinnah.edu.pk/ |date=2011-10-07 }}
|-
|[[یونیورسٹی لاہور]] (اسلام آباد کیمپس)
|[[اسلام آباد]]
|1999 &lt;small&gt;(2002)*&lt;/small&gt;
|نجی
|عام
|[http://www.uolisb.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609053750/http://www.uolisb.edu.pk/ |date=2021-06-09 }}
|-
|[[جامعۂ بحریہ]]
|[[اسلام آباد]]
|2000
|سرکاری/بحریہ
|عام
|[http://www.bahria.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427170702/http://www.bahria.edu.pk/ |date=2012-04-27 }}
|-
|[[کومسٹس انسٹیٹیوٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی]]
|[[اسلام آباد]]
|2000
|سرکاری
|[[اطلاعاندی طرزیات]]
|[http://www.comsats.edu.pk]
|-
| [[نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز|National University of Computer and Emerging Sciences – FAST]]
|[[اسلام آباد]]
|2000
|نجی
|[[اطلاعاندی طرزیات]]
|[http://www.nu.edu.pk]
|-
|[[یونیورسٹی نمل]]
|[[اسلام آباد]]
|2000
|سرکاری
|زباناں
|[http://www.numl.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528200656/http://www.numl.edu.pk/ |date=2010-05-28 }}
|-
|[[Alkauthar Islamic University]]
|[[اسلام آباد]]
|2002
|سرکاری
|شیعہ اسلام
|[http://www.alkauthar.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240229144552/https://alkauthar.edu.pk/ |date=2024-02-29 }}
|-
|[[ائیر یونیورسٹی (اسلام آباد)|Air University]]
|[[اسلام آباد]]
|2002
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے بزنس مینجمنٹ
|[http://www.au.edu.pk/]
|-
|[[وفاقی جامعۂ اردو]]
|[[اسلام آباد]]
|2002
|سرکاری
|عام
|[http://www.fuuast.edu.pk/]
|-
|[[فاؤنڈیشن یونیورسٹی، اسلام آباد|Foundation University]]
|[[اسلام آباد]]
|2002
|نجی
|عام
|[http://www.fui.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017210710/https://fui.edu.pk/ |date=2021-10-17 }}
|-
|[[انسٹی ٹیوٹ آف اسپیس ٹیکنالوجی]]
|[[اسلام آباد]]
|2002
| سرکاری
|[[خلائی طرزیات]]
|[http://www.ist.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160112040622/http://www.ist.edu.pk/ |date=2016-01-12 }}
|-
|[[رفاہ انٹرنیشنل یونیورسٹی]]
|[[اسلام آباد]]
|2002
|نجی
|طبی تے [[ہندسیات]]
|[http://www.riphah.edu.pk/]
|-
|[[سینٹر فار یڈوانس اسٹڈیز انہاں انجینئرنگ]]
|[[اسلام آباد]]
|2003
|نجی
|[[ہندسیات]] تے بزنس مینجمنٹ
|[http://www.case.edu.pk/]
|-
|[[نیشنل ڈیفینس یونیورسٹی، پاکستان|National Defence University]]
|[[اسلام آباد]]
|2007
|سرکاری
|عسکری
|[http://www.ndu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/ |date=2021-09-21 }}
|}

== بلوچستان ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! یونیورسٹی
! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں )
! قیام
! قسم
! تخصص
! ویب سائٹ
|-
|[[یونیورسٹی بلوچستان]]
|[[کوئٹہ]]
|1971
|سرکاری
|عام
|[http://www.uob.edu.pk/]
|-
|[[بلوچستان یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی خضدار]]
|[[خضدار]]
|1987
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://buetk.edu.pk]
|-
|[[Al-Hamd Educational Society|Al-Hamd Islamic University]]
|[[کوئٹہ]]
|1995 &lt;small&gt;(2005)*&lt;/small&gt;
|نجی
|عام
|[http://www.aiu.edu.pk/]
|-
|[[اقرا یونیورسٹی]]
|[[کوئٹہ]]
|1998
|نجی
|عام
|[http://www.iqra.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021090548/https://iqra.edu.pk/ |date=2020-10-21 }}
|-
| Balochistan University of Information Technology, Engineering and Management Sciences
|[[کوئٹہ]]
|2002
|سرکاری
|[[اطلاعاندی طرزیات]], [[ہندسیات]] تے انتظامی علوم
|[http://www.buitms.edu.pk]
|-
|[[Sardar Bahadur Khan Women University]]
|[[کوئٹہ]]
|2004
|سرکاری
|عام
|[http://www.sbkwu.edu.pk/]
|-
|}
&lt;small&gt;* جامعی درجہ عطا .&lt;/small&gt;

== خیبر پختونخوا ==
[[فائل:Islamia College Peshawar University.JPG|thumb|180px|اسلامیہ کالج یونیورسٹی]]
[[فائل:Chakdara.jpg|thumb|180px|یونیورسٹی آف مالاکنڈ، چکدرہ]]
[[فائل:Comsats Abbottabad.jpg|thumb|180px|کامسیٹس ایبٹ آباد]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! یونیورسٹی
! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں )
! قیام
! قسم
! تخصص
! ویب سائٹ
|-
|[[اسلامیہ کالج یونیورسٹی]]
|[[پشاو‏ر]]
|1913 &lt;small&gt;(2008*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|عام
|[http://www.icp.edu.pk/]
|-
|[[پاکستان فوجی درسگاہ]]
|[[کاکول]]، [[ایبٹ آباد]]
|1947
|عسکری
|عسکری
|[http://www.pakistanarmy.gov.pk/]
|-
|[[باچا خان یونیورسٹی]]
|[[چارسدہ]]
|2012ء
|
|عام
|[http://www.bkuc.edu.pk/ BKUC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127203406/http://bkuc.edu.pk/ |date=2016-01-27 }}
|-
|[[Cecos university]]
|[[پشاو‏ر]]
|1986
|نجی
|[[اطلاعاندی طرزیات]]
|[http://www.cecos.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224055353/http://www.cecos.edu.pk/ |date=2017-12-24 }}
|-
|[[ایبٹ آباد انٹرنیشنل میڈیکل کالج]]
|[[ایبٹ آباد]]
|2008
|نجی
|طبی
|[http://www.aimca.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718225628/http://www.aimca.edu.pk/ |date=2019-07-18 }}
|-
|[[Al-Razi Medical College]]
|[[ایبٹ آباد]]
|2012
|نجی
|طبی
|[http://www.alrazimedicalcollege.com.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191002230505/http://www.alrazimedicalcollege.com.pk/ |date=2019-10-02 }}
|-
|[[ایوب طب کالج]]
|[[ایبٹ آباد]]
|1979
|سرکاری
|طبی
|[http://www.ayubmed.edu.pk]
|-
|[[Bannu Medical College]]
|[[بناں]]
|2007
|سرکاری
|طبی
|[http://www.mbbs8bmc.wordpress.com]
|-
|[[Saidu Medical College]]
|[[سوات]]
|1998
|سرکاری
|طبی
|[http://www.smcswat.wordpress.com]
|-
|[[Women Medical College]]
|[[ایبٹ آباد]]
|2000
|نجی
|طبی
|[http://www.wmc.edu.pk]
|-
|[[Frontier Medical College]]
|[[ایبٹ آباد]]
|1996
|نجی
|طبی
|[http://www.fmc.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023232359/http://fmc.edu.pk/ |date=2020-10-23 }}
|-
|[[Peshawar Medical College]]
|[[پشاو‏ر]]
|2005
|نجی
|طبی
|[http://www.prime.edu.pk]
|-
|[[Rehman Medical Colleg]]
|[[پشاو‏ر]]
|2010
|نجی
|طبی
|[http://www.rmi.edu.pk]
|-
|[[Pak International Medical College]]
|[[پشاو‏ر]]
|2010
|نجی
|طبی
|[http://www.pimc.edu.pk]
|-
|[[Gomal Medical College]]
|[[ڈیرہ اسماعیل خان]]
|1998
|سرکاری
|طبی
|[http://www.gmcdikhan.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924214115/https://www.gmcdikhan.edu.pk/ |date=2021-09-24 }}
|-
|[[KUST Institute of Medical Sciences]]
|[[کوہاٹ]]
|2006
|سرکاری
|طبی
|[http://www.kust.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624151251/http://www.kust.edu.pk/ |date=2013-06-24 }}
|-
|[[Khyber Girls Medical College]]
|[[پشاو‏ر]]
|2004
|سرکاری
|طبی
|[http://www.kgmc.edu.pk]
|-
| Kabir Medical College
|[[پشاو‏ر]]
|1995
|نجی
|طبی
|[http://www.gandhara.edu.pk]
|-
|[[Jinnah Medical College]]
|[[پشاو‏ر]]
|2009
|نجی
|طبی
|[http://www.jmcp.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924174609/http://www.jmcp.edu.pk/ |date=2021-09-24 }}
|-
|[[NUML university]]
|[[پشاو‏ر]]
|1970
|نجی
|عام
|[http://www.numl.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528200656/http://www.numl.edu.pk/ |date=2010-05-28 }}
|-
|[[Abdul Wali khan university]]
|[[مردان]]
|2009
|سرکاری
|عام
|[http://www.awkum.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629184455/http://www.awkum.edu.pk/ |date=2013-06-29 }}
|-
|[[جامعۂ پشاو‏ر]]
|[[پشاو‏ر]]
|1950
|سرکاری
|عام
|[http://www.upesh.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111014223316/http://www.upesh.edu.pk/ |date=2011-10-14 }}
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر]]
|[[پشاو‏ر]]
|1980
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }}
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر]]
|[[جلوزئی]]
|2012
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }}
|-
|[[یونیورسٹی گومل]]
|[[ڈیرہ اسماعیل خان]]
|1974
|سرکاری
|عام
|[http://www.gu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109071558/http://www.gu.edu.pk/ |date=2018-01-09 }}
|-
|[[Fast university]]
|[[پشاو‏ر]]
|2000
|نجی
|[[اطلاعاندی طرزیات]]
|[http://www.nu.edu.pk/]
|-
|[[Peshawar college of Engineering]]
|[[پشاو‏ر]]
|1996
|نجی
|[[ہندسیات]]
|[http://www.pce.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر]]
|[[کوہاٹ]]
|2011
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }}
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر|University of Engineering and Technology]]
|[[مردان]]
|1980
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }}
|-
|[[Iqra university]]
|[[پشاو‏ر]]
|1998
|نجی
|عام
|[http://www.iqrapsh.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030622170312/http://www.iqrapsh.edu.pk/ |date=2003-06-22 }}
|-
|[[زرعی یونیورسٹی پشاو‏ر]]
|[[پشاو‏ر]]
|1981
|سرکاری
|زرعی علوم، ویٹرنری تے انتظامی علوم
|[http://www.aup.edu.pk/]
|-
|[[قرطبہ یونیورسٹی|Qurtuba University of Science and Information Technology]]
|[[پشاو‏ر]]
|2001
|نجی
|عام
|[http://www.qurtuba.edu.pk/]
|-
|[[Preston University]]
|[[کوہاٹ]]
|1984
|نجی
|عام
|[http://www.preston.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر|University of Engineering and Technology]]
|[[پشاو‏ر]]
|1980
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }}
|-
|[[غلام اسحاق انسٹیٹیوٹ برائے انجینیرنگ سائنس اینڈ ٹیکنالوجی]]
|[[ٹوپی، خیبر پختونخوا|ٹوپی]], [[ضلع صوابی|صوابی]]
|1988 &lt;small&gt;(1993)*&lt;/small&gt;
|نجی
|[[ہندسیات]] [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.giki.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر|University of Engineering and Technology]]
|[[بناں]]
|1980
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }}
|-
| Institute of Management Sciences
|[[پشاو‏ر]]
|1995 &lt;small&gt;(2002)*&lt;/small&gt;
|سرکاری
|انتظامی علوم s
|[http://imsciences.edu.pk]
|-
|[[کومسٹس انسٹیٹیوٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی]]
|[[ایبٹ آباد]]
|2001
|سرکاری
|سائنس و ٹیکنالوجی
|[http://www.ciit.net.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924172521/http://www.ciit.net.pk/ |date=2021-09-24 }}
|-
|[[Kohat University of Science and Technology]]
|[[کوہاٹ]]
|2001
|سرکاری
|سائنس تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.kust.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624151251/http://www.kust.edu.pk/ |date=2013-06-24 }}
|-
|[[قرطبہ یونیورسٹی|Qurtuba University of Science and Information Technology]]
|[[ڈیرہ اسماعیل خان]]
|2001
|نجی
|عام
|[http://www.qurtuba.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر|University of Engineering and Technology]]
|[[مردان]]
|1980
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }}
|-
|[[یونیورسٹی سرحد]]
|[[پشاو‏ر]]
|2001
|نجی
|سائنس و ٹیکنالوجی
|[http://www.suit.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر]]
|[[ایبٹ آباد]]
|1980
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }}
|-
|[[Nust university]]
|[[رسالپور]]
|1991
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.nust.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی مالاکنڈ]]
|[[چکدرہ]]
|2001
|سرکاری
|عام
|[http://www.uom.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026225936/https://www.uom.edu.pk/ |date=2020-10-26 }}
|-
|[[بناں]]
|[[بناں]]
|2001 &lt;small&gt;(2005)*&lt;/small&gt;
|سرکاری
|سائنس تے [[ٹیکنالوجی]]
|[https://web.archive.org/web/20201022010339/https://www.ustb.edu.pk/]
|-
|[[گاندھارا یونیورسٹی]]
|[[پشاو‏ر]]
|2002
|نجی
|طبی علوم
|[http://www.gandhara.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی ہزارہ]]
|[[مانسہرہ]]
|2002
|سرکاری
|عام
|[http://www.hu.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی شہید بینظیر بھٹو برائے خواتین]]
|[[پشاو‏ر]]
|2005
|سرکاری
|عام
|[http://www.fwu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702132833/http://www.fwu.edu.pk/ |date=2012-07-02 }}
|-
|[[اباسین یونیورسٹی]]
|[[پشاو‏ر]]
|2007
|نجی
|عام
|[http://www.abasyn.edu.pk/]
|-
|[[خیبر میڈیکل یونیورسٹی]]
|[[پشاو‏ر]]
|2007
|سرکاری
|طبی علوم
|[http://www.kmu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926123326/http://www.kmu.edu.pk/ |date=2021-09-26 }}
|-
|[[Northern University (Nowshehra)|Northern University]]
|[[نوشہرہ]]
|2008
|نجی
|عام
|[http://www.northern.edu.pk/]
|-
|[[Shaheed Benazir Bhutto University (Sheringal)|Shaheed Benazir Bhutto University]]
|شرنگال، [[دیر بالا]]
|2009
|سرکاری
|عام
|[http://www.sbbu.edu.pk/]
|-
|[[Swat University]]
|[[سوات]], [[سیدو شریف]]
|2009
|سرکاری
|عام
|[http://www.uswat.edu.pk/index.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621040118/http://www.uswat.edu.pk/index.php |date=2013-06-21 }}
|-
|[[Tracks Institute Management Education &amp; IT]],
|[[بناں]]
|2013
|سرکاری
|عام
|[http://www.tracksinstitute.webs.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024131759/https://tracksinstitute.webs.com/ |date=2020-10-24 }}
|}
&lt;small&gt;* جامعی درجہ عطا .&lt;/small&gt;

== پنجاب ==
[[فائل:Main building FJWU.JPG|thumb|180px|فاطمہ جناح ویمن یونیورسٹی راولپنڈی]]
[[فائل:Government College University, Lahore - Tower1.jpg|thumb|180px|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی, لاہور]]]]

[[فائل:FCC-in-1930.jpg|thumb|180px|[[فورمین کرسچین کالج]], [[لاہور]]]]
[[فائل:UET Lahore Auditorium.jpg|thumb|180px|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور|یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]], [[لاہور]].]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! یونیورسٹیPEER MEHR ALI SHAH ARID AGRICULTURE UNIVERSITY RAWALPINDI
! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں )KHUSHAB
! قیام2007
! قسمGOVT.
! تخصص سرکاری
! ویب سائٹ
|-
|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]]
|[[لاہور]]
|1860 &lt;small&gt;(2005*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|طبی علوم
|[http://www.kemu.edu.pk/]
|-
|[[ایئر یونیورسٹی (پاک فضائیہ)|ایئر یونیورسٹی]]
|[[ملتان]]
|2011
|سرکاری
|عام
|[http://www.au.edu.pk]
|-
|[[انفارمیشن ٹیکنالوجی یونیورسٹی]]
|[[لاہور]]
|2013
|نجی
|IT
|[http://www.itu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927073824/https://itu.edu.pk/ |date=2021-09-27 }}
|-
|[[جامعۂ بحریہ]]
|[[لاہور]]
|2013
|سرکاری/بحریہ
|عام
|[http://www.bahria.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427170702/http://www.bahria.edu.pk/ |date=2012-04-27 }}
|-
|[[واہ انجینئرنگ کالج]]
|[[واہ]]
|2002
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.wecuw.edu.pk]
|-
|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور]]
|[[لاہور]]
|1864 &lt;small&gt;(2002*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|عام
|[http://www.gcu.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041020020125/http://www.gcu.edu.pk/ |date=2004-10-20 }}
|-
|[[فارمین کرسچین کالج]]
|[[لاہور]]
|1864 &lt;small&gt;(2004*)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;نجی (غیر منافع بخش)&lt;/small&gt;
|عام
|[http://www.fccollege.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226032932/http://www.fccollege.edu.pk/ |date=2018-12-26 }}
|-
|[[نیشنل کالج آف آرٹس]]
|[[لاہور]]
|1875 &lt;small&gt;(1985*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|[[فنون لطیفہ]] تے [[کثیرالوسیط|ملٹی میڈیا]]
|[http://www.nca.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی پنجاب]]
|[[لاہور]]
|1882
|سرکاری
|عام
|[http://www.pu.edu.pk]
|-
|[[یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز]]
|[[لاہور]]
|1882 &lt;small&gt;(2002*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|ویٹرنری
|[http://www.uvas.edu.pk]
|-
|[[کنیئرڈ کالج]]
|[[لاہور]]
|1913 &lt;small&gt;(2002*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|عام
|[http://www.kinnaird.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128111218/http://www.kinnaird.edu.pk/ |date=2021-11-28 }}
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور]]
|[[لاہور]]
|1921 &lt;small&gt;(1961*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.uet.edu.pk/]
|-
|[[لاہور کالج برائے خواتین یونیورسٹی]]
|[[لاہور]]
|1922 &lt;small&gt;(2002*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|عام
|[http://www.lcwu.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور]]
|[[نارووال]]
|2012
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.uet.edu.pk/]
|-
|[[لاہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز]]
|[[لاہور]]
|1984
|نجی
|عام
|[http://www.lums.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور]]
|[[کالا شاہ کاکو]]
|2006
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.uet.edu.pk/]
|-
|[[منہاج انٹرنیشنل یونیورسٹی]]
|[[لاہور]]
|1984 &lt;small&gt;(2005*)&lt;/small&gt;
|نجی
|عام
|[http://www.mul.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور]]
|[[گوجرانوالہ]]
|2003
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.uet.edu.pk/]
|-
|[[انسٹی ٹیوٹ آف انجینرنگ اینڈ فرٹیلایزر ریسرچ]]
|[[فیصل آباد]]
|1986
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.iefr.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026101026/https://www.iefr.edu.pk/ |date=2020-10-26 }}
|-
|[[انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ سائنسز، لاہور]]
|[[لاہور]]
|1987 &lt;small&gt;(2002*)&lt;/small&gt;
|نجی
|انتظامی علوم تے کمپیوٹر سائنس
|[http://www.pakaims.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234531/http://www.pakaims.edu.pk/ |date=2016-03-03 }}
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور]]
|[[فیصل آباد]]
|2004
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.uet.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف ساؤتھ ایشیا، لاہور|یونیورسٹی آف ساؤتھ ایشیا]]
|[[لاہور]]
|1988 &lt;small&gt;(2005*)&lt;/small&gt;
|نجی
|عام
|[http://www.usa.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف مینجمینٹ اینڈ ٹیکنالوجی (پاکستان)]]
|[[لاہور]]
|1990 &lt;small&gt;(2004*)&lt;/small&gt;
|نجی
|نظامت تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.umt.edu.pk/]
|-
|[[امپیریل کالج آف بزنس سٹڈیز]]
|[[لاہور]]
|1991 &lt;small&gt;(2002*)&lt;/small&gt;
|نجی
|بزنس سٹڈیز
|[http://www.imperial.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130630034639/http://www.imperial.edu.pk/ |date=2013-06-30 }}
|-
|[[لاہور سکول آف اکنامکس]]
|[[لاہور]]
|1993 &lt;small&gt;(1997*)&lt;/small&gt;
|نجی
|عام
|[http://www.lahoreschoolofeconomics.edu.pk/]
|-
|[[این ایف سی انسٹی ٹیوٹ آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی ٹریننگ]]
|[[ملتان]]
|1993
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.nfciet.edu.pk]
|-
|[[نیشنل کالج آف بزنس ایڈمنسٹریشن و اکنامکس]]
|[[لاہور]]
|1994 &lt;small&gt;(2002*)&lt;/small&gt;
|نجی
|انتظامی علوم
|[http://www.ncbae.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی کالج لاہور]]
|[[لاہور]]
|1994
|نجی
|عام
|[http://www.ucl.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی فاطمہ جناح برائے خواتین]]
|[[راولپنڈی]]
|1998
|سرکاری
|عام
|[http://www.fjwu.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707142353/http://www.fjwu.edu.pk/ |date=2013-07-07 }}
|-
|[[یونیورسٹی لاہور]]
|[[لاہور]]
|1999 &lt;small&gt;(2002*)&lt;/small&gt;
|نجی
|عام
|[http://www.uol.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006161045/http://www.uol.edu.pk/ |date=2011-10-06 }}
|-
|-
|[[سویڈش کالج آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی واہ کینٹ]]
|[[واہ]]
|1995 &lt;small&gt;(2005*)&lt;/small&gt;
|نجی
|[[ہندسیات]]
|[http://www.sceat.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111035627/http://www.sceat.edu.pk/ |date=2014-01-11 }}
|-
|[[سپیریئر گروپ آف کالجز]]
|[[لاہور]]
|2000 &lt;small&gt;(2004*)&lt;/small&gt;
|نجی
|عام
|[http://superior.edu.pk/]
|-
|[[پی آئی ایم ایس اے ٹی]]
|[[لاہور]]
|2001
|نجی
|[[انتظام]], ٹیکنالوجی تے بزنس سٹڈیز
|[http://pimsat-khi.edu.pk]
|-
|[[جی آئی ایف ٹی یونیورسٹی]]
|[[گوجرانوالہ]]
|2002 &lt;small&gt;(2004*)&lt;/small&gt;
|نجی
|عام
|[http://www.gift.edu.pk/]
|-
|[[گلوبل انسٹی ٹیوٹ لاہور]]
|[[لاہور]]
|1996
|نجی
|انتظامی علوم تے [[اطلاعاندی طرزیات]]
|[http://www.global.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی ہجویری]]
|[[لاہور]]
|2002
|نجی
|عام
|[http://www.hup.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی وسطی پنجاب]]
|[[لاہور]]
|2002
|نجی
|عام
|[http://www.ucp.edu.pk/]
|-
|[[لاہور لیڈز یونیورسٹی]]
|[[لاہور]]
|1995
|نجی
|عام
|[http://www.leads.edu.pk/]
|-
|[[کومسیٹس انسٹی ٹیوٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی]]
|[[لاہور]]
|2001
|نجی
|[[اطلاعاندی طرزیات]]
|[http://www.ciitlahore.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006191344/http://www.ciitlahore.edu.pk/ |date=2011-10-06 }}
|-
|[[یونیورسٹی آف ایجوکیشن]]
|[[لاہور]]
|2002
|سرکاری
|تعلیم
|[http://www.ue.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی فیصل آباد]]
|[[فیصل آباد]]
|2002
|نجی
|عام
|[http://www.tuf.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104203613/http://tuf.edu.pk/ |date=2012-01-04 }}
|-
|[[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور]]
|[[لاہور]]
|2002
|سرکاری
|طبی علوم
|[http://www.uhs.edu.pk/]
|-
|[[سرگودھا یونیورسٹی]]
|[[سرگودھا]]
|2002
|سرکاری
|عام
|[http://uos.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302044118/http://www.uos.edu.pk./ |date=2022-03-02 }}
|-
|[[ورچوئل یونیورسٹی آف پاکستان]]
|[[لاہور]]
|2002
|سرکاری
|اطلاعاندی و مواصلا‏تی ٹیکنالوجی
|[http://www.vu.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610163032/http://www.vu.edu.pk/ |date=2019-06-10 }}
|-
|[[بیکن ہاوس نیشنل یونیورسٹی]]
|[[لاہور]]
|2003
|نجی
|عام
|[http://www.bnu.edu.pk/]
|-
|[[علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی]], (لاہور کیمپس)
|[[لاہور]]
|1974
|سرکاری
|عام
|[http://www.aiou.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702001457/http://www.aiou.edu.pk/ |date=2011-07-02 }}
|-
|[[پریسٹن یونیورسٹی]], (لاہور کیمپس)
|[[لاہور]]
|1984
|نجی
|[[انتظام]]
|[http://www.preston.edu.pk/]
|-
|[[نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز]], (لاہور کیمپس)
|[[لاہور]]
|1985
|سرکاری
|کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز
|[http://lhr.nu.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی نمل]], (لاہور کیمپس)
|[[لاہور]]
|2003
|سرکاری
|جدید زباناں
|[http://www.numllahore.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805071210/http://www.numllahore.edu.pk/ |date=2013-08-05 }}
|-
|[[یونیورسٹی گجرات]]
|[[گجرات]]
|2004
|سرکاری
|عام
|[http://www.uog.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226013543/http://www.uog.edu.pk/ |date=2018-12-26 }}
|-
|[[واہ یونیورسٹی]]
|[[واہ]]
|2005
|نجی
|عام
|[http://www.wecuw.edu.pk/]
|-
|[[ہائی ٹیک یونیورسٹی]]
|[[ٹیکسلا]]
|2007 &lt;small&gt;(2009*)&lt;/small&gt;
|نجی
|انتظامی علوم [[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.hitecuni.edu.pk/]
|-
|[[جی سی یونیورسٹی فیصل آباد]]
|[[فیصل آباد]]
|1897 &lt;small&gt;(2002*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|عام
|[http://www.gcuf.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004005053/http://gcuf.edu.pk/ |date=2006-10-04 }}
|-
|[[نیشنل ٹیکسٹائل یونیورسٹی]]
|[[فیصل آباد]]
|1959 &lt;small&gt;(2002*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|ٹیکسٹائل
|[http://www.ntu.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723155342/http://www.ntu.edu.pk/ |date=2013-07-23 }}
|-
|[[یونیورسٹی زرعیہ فیصل آباد]]
|[[فیصل آباد]]
|1961
|سرکاری
|عام
|[http://www.uaf.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف ایرڈ ایگریکلچر]]
|[[راولپنڈی]]
|1970 &lt;small&gt;(1994*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|زرعی علوم
|[http://www.uaar.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922192643/https://uaar.edu.pk/ |date=2020-09-22 }}
|-
|[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی]]
|[[ملتان]]
|1975
|سرکاری
|عام
|[http://www.bzu.edu.pk/]
|-
|[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]]
|[[بہاولپور]]
|1975
|سرکاری
|عام
|[http://www.iub.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، ٹیکسلا]]
|[[ٹیکسلا]]
|1975 &lt;small&gt;(1993*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.uettaxila.edu.pk]
|-
|[[غازی یونیورسٹی]]
|[[ڈیرہ غازی خان]]
|2011
|سرکاری
|عام
|
|-
|[[قرشی یونیورسٹی]]
|[[لاہور]]
|2011
|نجی
|تحقیق
|[http://www.qu.edu.pk/]
|}
&lt;small&gt;* جامعی درجہ عطا .&lt;/small&gt;

== سندھ ==

[[فائل:Audio Visual Centre KU.jpg|thumb|180px|یونیورسٹی آف کراچی]]

[[فائل:SSUET.jpg|thumb|180px|سر سید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! یونیورسٹی
! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں )
! قیام
! قسم
! تخصص
! ویب سائٹ
|-

|[[Liaquat University of Medical and Health Sciences]]
|[[لاڑکانہ]]
|1881 &lt;small&gt;(2002)*&lt;/small&gt;
|سرکاری
|طبی علوم
|[http://www.lumhs.edu.pk/]
|-
|[[سندھ مدرسۃ الاسلام|یونیورسٹی سندھ مدرسۃ الاسلام]]
|[[کراچی]]
|1885 &lt;small&gt;(2012*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|عام
|[http://smiu.edu.pk//]
|-
|[[Shaheed Benazir Bhutto University, Shaheed Benazirabad]]
|[[بینظیرآباد]]
|2010
|سرکاری
|عام
|[http://www.sbbusba.edu.pk/]
|-
|[[این ای ڈی یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]]
|[[کراچی]]
|1921 &lt;small&gt;(1977)*&lt;/small&gt;
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.ue.edu.pk/]
|-
|[[DHA Suffa University]]
|[[کراچی]]
|2012
|نجی
|عام
|[http://www.dsu.edu.pk/]
|-
|[[انڈس یونیورسٹی]]
|[[کراچی]]
|2002
|نجی
|عام
|[http://www.indus.edu.pk/]
|-
|[[ڈاؤ یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز]]
|[[کراچی]]
|1945 &lt;small&gt;(2003)*&lt;/small&gt;
|سرکاری
|طبی علوم
|[http://www.duhs.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916140753/http://duhs.edu.pk/ |date=2020-09-16 }}
|-
|[[جامع سندھ]]
|[[جامشورو]]
|1947
|سرکاری
|عام
|[http://www.usindh.edu.pk/]
|-
|[[انسٹی ٹیوٹ آف کوسٹ اینڈ مینیجمینٹ اکاؤنٹنٹس آف پاکستان]]
|[[کراچی]]
|1951 &lt;small&gt;(1966*)&lt;/small&gt;
|سرکاری
|[[حسابداری]]
|[http://www.icmap.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020033640/https://www.icmap.com.pk/ |date=2020-10-20 }}
|-
|[[یونیورسٹی کراچی]]
|[[کراچی]]
|1951
|سرکاری
|عام
|[http://www.uok.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125103641/http://www.uok.edu.pk/ |date=2021-01-25 }}
|-
|[[Institute of Business Administration, Karachi]]
|[[کراچی]]
|1955
|سرکاری
|بزنس سٹڈیز
|[http://www.iba.edu.pk]
|-
|[[داؤد کالج آف انجینیرنگ]]
|[[کراچی]]
|1962 &lt;small&gt;(2007)*&lt;/small&gt;
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.dcet.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140430041749/http://www.dcet.edu.pk/ |date=2014-04-30 }}
|-
|[[مہران یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]]
|[[جامشورو]]
|1963 &lt;small&gt;(1977)*&lt;/small&gt;
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.muet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226191526/http://www.muet.edu.pk/ |date=2021-02-26 }}
|-
|[[پاکستان نیوی انجینئرنگ کالج]]
|[[کراچی]]
|1966
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.pnec.nust.edu.pk/]
|-
|[[پاک بحریہ]]
|[[کراچی]]
|1970
|سرکاری
|عسکری
|[http://www.paknavy.gov.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430203704/http://www.paknavy.gov.pk/ |date=2009-04-30 }}
|-
|[[Quaid-e-Awam University of Engineering, Science and Technology]]
|[[نوابشاہ]]
|1974 &lt;small&gt;(1996)*&lt;/small&gt;
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.quest.edu.pk/]
|-
|[[یونیورسٹی شاہ عبد اللطیف]]
|[[خیرپور]]
|1974 &lt;small&gt;(1987)*&lt;/small&gt;
|سرکاری
|عام
|[http://www.salu.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728074249/http://www.salu.edu.pk/ |date=2013-07-28 }}
|-
|[[سندھ زرعی یونیورسٹی]]
|[[ٹنڈو جام]]
|1977
|سرکاری
|زرعی علوم تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://sau.edu.pk/]
|-
|[[آغا خان یونیورسٹی]]
|[[کراچی]]
|1983
|نجی
|طبی علوم
|[http://www.aku.edu/]
|-
|[[پریسٹن یونیورسٹی (پاکستان)]]
|[[کراچی]]
|1984
|نجی
|عام
|[http://www.preston.edu.pk/]
|-
|[[بقائی میڈیکل یونیورسٹی]]
|[[کراچی]]
|1989 &lt;small&gt;(1996)*&lt;/small&gt;
|نجی
|طبی علوم
|[http://www.baqai.edu.pk/]
|-
|[[Indus Valley School of Art and Architecture]]
|[[کراچی]]
|1989 &lt;small&gt;(1994*)&lt;/small&gt;
|نجی
|فنون تے فن تعمیرات
|[http://www.indusvalley.edu.pk/]
|-
|[[جامعۂ ہمدرد]]
|[[کراچی]]
|1991
|نجی
|عام
|[http://www.hamdard.edu.pk/]
|-
|[[سرسید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]]
|[[کراچی]]
|1993
|نجی
|[[ہندسیات]]
|[http://www.ssuet.edu.pk/]
|-
|[[Sukkur Institute of Business Administration]]
|[[سکھر]]
|1994
|سرکاری
|بزنس تے آئی ٹی
|[http://www.iba-suk.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021093048/https://www.iba-suk.edu.pk/ |date=2020-10-21 }}
|-
|[[Textile Institute of Pakistan]]
|[[کراچی]]
|1994 &lt;small&gt;(2001)*&lt;/small&gt;
|نجی
|ٹیکسٹائل و ملبوست (ڈیزائن / سائنس / بزنس)
|[http://www.tip.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209141002/http://www.tip.edu.pk/ |date=2014-02-09 }}
|-
|[[انسٹی ٹیوٹ آف بزنس مینجمنٹ]]
|[[کراچی]]
|1995
|نجی
|بزنس مینجمنٹ، انجینئری تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.iobm.edu.pk/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120070946/http://iobm.edu.pk/index.html |date=2009-01-20 }}
|-
|[[شہید ذوالفقار علی بھٹو انسٹی ٹیوٹ آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی]]
|[[کراچی]]
|1995
|نجی
|عام
|[http://www.szabist.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702055620/http://www.szabist.edu.pk/ |date=2013-07-02 }}
|-
|[[Ziauddin Medical University]]
|[[کراچی]]
|1995
|نجی
|طبی علوم
|[http://www.zu.edu.pk/]
|-
|[[Isra University]]
|[[حیدرآباد، سندھ|حیدرآباد]]
|1997
|نجی
|عام
|[http://www.isra.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703065713/http://www.isra.edu.pk/ |date=2013-07-03 }}
|-
|[[Karachi Institute of Economics and Technology]]
|[[کراچی]]
|1997
|نجی
|عام
|[http://www.pafkiet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827021820/http://pafkiet.edu.pk/ |date=2014-08-27 }}
|-
|[[Greenwich University (Karachi)]]
|[[کراچی]]
|1998
|نجی
|عام
|[http://www.greenwichuniversity.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801090420/http://www.greenwichuniversity.edu.pk/ |date=2013-08-01 }}
|-
|[[اقرا یونیورسٹی]]
|[[کراچی]]
|1998 &lt;small&gt;(2000)*&lt;/small&gt;
|نجی
|عام
|[http://iqra.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021090548/https://iqra.edu.pk/ |date=2020-10-21 }}
|-
|[[Jinnah University for Women]]
|[[کراچی]]
|1998
|نجی
|عام
|[http://www.juw.edu.pk/]
|-
|[[محمد علی جناح یونیورسٹی]]
|[[کراچی]]
|1998
|نجی
|عام
|[http://www.jinnah.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007043323/http://www.jinnah.edu.pk/ |date=2011-10-07 }}
|-
|[[جامعۂ بحریہ]]
|[[کراچی]]
|2000
|سرکاری/بحریہ
|عام
|[http://www.bahria.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427170702/http://www.bahria.edu.pk/ |date=2012-04-27 }}
|-
|[[Dadabhoy Institute of Higher Education]]
|[[کراچی]]
|2000
|نجی
|عام
|[http://www.dadabhoy.edu.pk/]
|-
|[[نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز]]
|[[کراچی]]
|2000
|نجی
|[[اطلاعاندی طرزیات]] علوم
|[http://www.nu.edu.pk/]
|-
|[[Institute of Business and Technology (Biztek)]]
|[[کراچی]]
|2001
|نجی
|بزنس
|[http://www.biztek.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202113607/http://www.biztek.edu.pk/ |date=2014-02-02 }}
|-
| PIMSAT
|[[کراچی]]
|2001
|نجی
|[[انتظام]], ٹیکنالوجی تے بزنس سٹڈیز
|[http://pimsat-khi.edu.pk]
|-
|[[وفاقی جامعۂ اردو]]
|[[کراچی]]
|2002
|سرکاری
|عام
|[http://www.fuuast.edu.pk]
|-
|[[Benazir Bhutto Shaheed University (Karachi)]]
|[[کراچی]]
|2010 &lt;small&gt;(2007)*&lt;/small&gt;
|سرکاری
|عام
|[http://www.bbsul.du.pk]
|-
|[[شہید محترمہ بے نظیر بہٹو میڈیکل یونیورسٹی]]
|[[لاڑکانہ]]
|2008
|سرکاری
|طبی
|[http://www.smbbmu.edu.pk]
|-
|[[Quaid-e-Awam University of Engineering, Technology and Science Larkana Branch]]
|[[لاڑکانہ]]
|2011
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.quest.edu.pk]
|-
|[[Usman Institute Of Technology(Hamdard-Univsersity),Karachi]]
|[[کراچی]]
|1994
|سرکاری
|[[ہندسیات]]
|[http://www.uit.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528152930/http://uit.edu.pk/ |date=2009-05-28 }}
|-
|[[ZA Bhutto Agricultural College Dokri]]
|[[لاڑکانہ]]
|1992
|سرکاری
|زرعی کلیہ
|[http://www.sau.edu.pk/zabac.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140303225743/http://www.sau.edu.pk/zabac.html |date=2014-03-03 }}
|-
|[[SZABIST Larkana Campus]]
|[[لاڑکانہ]]
|2004
|نجی
|عام
|[http://www.larkana.szabist.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324130029/http://www.larkana.szabist.edu.pk/ |date=2018-03-24 }}
|-
|}
&lt;small&gt;* جامعی درجہ عطا .&lt;/small&gt;

== آزاد کشمیر ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! یونیورسٹی
! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں )
! قیام
! قسم
! تخصص
! ویب سائٹ
|-
|[[میرپور یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی|میرپور یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی، میرپور]]
|[[میر پور (کشمیر)|میر پور]]
|1980 &lt;small&gt;(2008)*&lt;/small&gt;
|سرکاری
|[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]]
|[http://www.must.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024150949/http://must.edu.pk/ |date=2020-10-24 }}
|-
|[[آزاد جموں‏ و کشمیر یونیورسٹی]]
|[[مظفر آباد]]
|1980
|سرکاری
|عام
|[http://www.ajku.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213133609/http://ajku.edu.pk/campus.php?CampusID=2 |date=2013-12-13 }}
|-
|[[آزاد جموں‏ کشمیر میڈیکل کالج]]
|[[مظفر آباد]]
|2012
|سرکاری
|طبی
|[http://www.ajkmc.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210903112532/http://ajkmc.edu.pk/ |date=2021-09-03 }}
|-
|[[محترمہ بے نظیر بھٹو شہید میڈیکل کالج میرپور آزاد کشمیر]]
|[[میر پور (کشمیر)|میر پور]]
|2010
|سرکاری
|طبی
|[http://mbbsmc.edu.pk/]
|-
|[[الخیر یونیورسٹی]]
|[[میر پور (کشمیر)|میر پور]]
|1994 &lt;small&gt;(2011*)&lt;/small&gt;
|نجی
|عام
|[http://www.alkhair.edu.pk/]
|-
|[[محی الدین اسلامی یونیورسٹی]]
|[[نیرین شریف]]
|2000
|سرکاری
|عام
|[http://www.miu.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221111165632/http://www.miu.edu.pk/ |date=2022-11-11 }}
|-
|}
&lt;small&gt;* جامعی درجہ عطا .&lt;/small&gt;

== گلگت بلتستان ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! یونیورسٹی
! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں )
! قیام
! قسم
! تخصص
! ویب سائٹ
|-
|[[قراقرم انٹرنیشنل یونیورسٹی]]
|[[گلگت]]
|2002
|سرکاری
|عام
|[http://www.kiu.edu.pk//]
|-
|[[قراقرم انٹرنیشنل یونیورسٹی]]
|[[سکردو]]
|2012
|سرکاری
|عام
|[http://www.kiu.edu.pk//]
|-
|}

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{موضوعات ایشیا|فہررست جامعات}}
{{موضوعات پاکستان}}

[[گٹھ:پاکستان تعلیم متعلقہ فہرستاں]]
[[گٹھ:پاکستان د‏‏ی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]]
[[گٹھ:یونیورسٹیاں و کالج د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک]]
[[گٹھ:لسٹ ایشیا د‏‏ی یونیورسٹیاں تے کلیات]]
[[گٹھ:لسٹ پاکستان د‏‏ی یونیورسٹیاں تے کلیات]]

{{D pharmacy| https://www.tuf.edu.pk/course-detail/doctor-of-pharmacy}}


[[Category:پاکستانی یونیورسٹیاں]]</text>
      <sha1>mvtkavywdizi26w4wqwos9c6fevlq3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خواجہ احمد یسوی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57046</id>
    <revision>
      <id>712744</id>
      <parentid>710735</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nobatali</username>
        <id>45499</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>712744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15340" sha1="dk0db755h87c0bicejyrggslprga8pn" xml:space="preserve">[[File:Hoca Ahmet Yesevi.png|thumb|middle|220px|Common Turkic: Xoca Ahmed Yesevi]]
{{Infobox philosopher
 &lt;!-- Scroll down to edit this page --&gt;
 &lt;!-- Philosopher Category --&gt;
|region = [[وشکارلا ایشیا]]
|color = #B0C4DE

&lt;!-- Image and Caption --&gt;
|image =[[File:Туркестан.jpg|thumb|262px|[[خواجہ احمد یسوی دا مقبرہ]]]]
|caption = [[اشک آباد]] وچ یادگار

&lt;!-- Information --&gt;
|name        =  احمد یسوی
|native_name = احمد یساوی
|birth_date  = 1093
|death_date  = 1166
|school_tradition = [[تصوف]] 
|main_interests = [[فقہ]] تے  [[حدیث]]
|influences = 
|influenced = 
|notable_ideas = 
}}


{{Arial| خواجہ '''احمد یساوی''' جاں'''احمد یسوی''' ({{lang-ar|أحمد يسوي}}, {{lang-uz|Ahmad Yasaviy}}, ''Аҳмад Ясавий'', ئەحمەد يەسەۋىي; {{lang-kz|Ахмет Ясауи}}, ''Axmet Yasawï'', احمەت ياساۋئ; {{lang-tm|Ahmet Ýasawy}}, ''Ахмет Ясавы'', آحمِت يَسَویٛ; {{lang-tr|Ahmet Yesevi}})}} [[سیرام]] شہر وچ  1093 نوں پیدا ہوئے, تے 1166  وچ [[حضرت ترکستان]] (موجودہ [[ترکستان (شہر)]]) وچ فوت ہوئے ؛ ایہ دونے شہر ہن [[قازقستان]] وچ نیں ؛ اک [[ترک لوک|ترک الاصل]] &lt;ref&gt;{{cite book|ref=harv|last=Ro'i|first=Yaacov|title=Islam in the Soviet Union: From the Second World War to Gorbachev|url=https://books.google.com/books?id=iEJg6Ivwt2wC&amp;pg=PA373|year=2000|publisher=C. Hurst &amp; Co. Publishers|isbn=978-1-85065-403-2}}, page 373&lt;/ref&gt; شاعر تے [[صوفی]] سن ، آپ [[ترکستان]] دے علاقے وچ اولین روحانی شخصیت سن  جسنے ایتھے صوفی سلسلے دی نیہہ رکھی تے آپ دا ساری [[ترک بولیاں|ترک لسانی]] دنیا اتے گُوڑا اثر ہے ۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/biography/Ahmed-Yesevi |title=Encyclopædia Britannica (2007): Related Articles to &quot;Ahmed Yesevi, or Ahmad Yasawi, or Ahmed Yasavi (Turkish author)&quot;, accessed March 18, 2007 |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2013-04-09}}&lt;/ref&gt; ایس ویلے تک یساوی پہلے معلوم شاعر نیں جسنے [[وچکارلی ترک بولیاں|وچکارلی ترک بولی]] وچ شاعری کیتی ۔&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.wdl.org/en/item/6935/ |title=Book of Wisdom |last1= |first1= |last2= |first2= |date=1904 |website=World Digital Library |publisher=Lithographic Printing House of the Kazan Imperial University |pages=366 |access-date= |quote= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224201223/https://www.wdl.org/en/item/6935/ |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.natcom.unesco.kz/turkestan/e12_divan.htm |title= Divan-i Khikmet |last1= |first1= |last2= |first2= 
|date= |website=Kazakhstan National Commission For UNESCO - natcom.unesco.kz |publisher= |access-date= |quote=}}&lt;/ref&gt;  
احمد یسوی نے پہلے ترک صوفی سلسلے '''یساویہ'' دی نیہہ رکھی ، جو بوہت چھیتی ترک بولیاں بولن والے علاقےآں وچ پھیل گیا۔ &lt;ref&gt;[http://www2.let.uu.nl/Solis/anpt/ejos/pdf6/melikoff-final.pdf I.Melikoff, 'Ahmad Yesevi and Turkic popular Islam', EJOS, VI (2003), No. 8, 1-9, ISSN 0928-6802] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061225092136/http://www2.let.uu.nl/Solis/anpt/ejos/pdf6/melikoff-final.pdf |date=2006-12-25 }} {{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;آپ اپنے مرشد [[یوسف ہمدانی]] وانگ [[حنفی]] مکتبہ فکر نال تعلق رکھدے سن .&lt;ref name=&quot;TDV&quot;&gt;The Foundation of the [[Presidency of Religious Affairs]], ''İslâm Ansiklopedisi'', vol. 3, p. 161, İstanbul, 1989.&lt;/ref&gt;

==پچھوکڑ==
یساوی دے والد دا ناں ابراہیم سی ۔7 سال دی عمر آپ یتیم ہوگئے تے یساوی دی پرورش اسدے روحانی والد [[:tr:Arslan Baba|ارسلان بابا]] نے کیتی ۔
ست سال دی عمر وچ ہی آپ نے ارسلان بابا دی نگرانی ہیٹھ بوہت ساریاں روحانی منزلاں طے کر لئیاں ۔ نوجوانی وچ ہی آپ روحانیت دیاں اعلی مزلاں اُتے پہنچ گئے تے ہولی ہولی پر پاسے آپ دا چرچہ ہون لگ پیا ۔ یساوی دے والد شیخ ابراہیم  اس علاقے وچ پہلے ہی اپنے روحانی مرتبے پاروں جانے جاندے سن تے اینہاں نال کئی کرامات منسوب نیں ۔ اس وجہ توں ایہ دیکھیا گیا کہ ،اپنے خاندان دے احترام پاروں ، ایہ خاموش تے شریف نوجوان ، جو ہمیشہ اپنی وڈی بھین دی مندا ، اک اہم روحانی منزل اُتے اُپڑ گیا ۔

احمد یساوی بعد وچ [[بخارا]] چلے گئے تے [[یوسف ہمدانی]] توں روحانی علوم سکھے &lt;ref&gt;Y. N. Öztürk: ''The Eye of the Heart'' (Redhouse Press Istanbul 1988), p.49&lt;/ref&gt; یوسف ہمدانی دے انتقال مگروں , پہلے عبداللہ بارقی تے فیر حسن اندکی ہمدانی دی خانقاہ دے  سربراہ بنے &lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt; 1160ء وچ حسن اندکی دے انتقال مگروں احمد یساوی [[سلسلہ نقشبندیہ]] مرشد اعلی بنے ۔آپ نے فیر اپنی تھاں [[عبدالخالق گجدوانی]] نوں ،اپنے مرشد یوسف ہمدانی دی ہدایت تحت، دے دتی تے خود [[ترکستان]] وچ [[اسلام]] دی تبلیغ لئی [[ترکستان (شہر)]] چلے گئے ۔&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;
===سلسلہ نسب===
خاندان شیخ ابراهیم دی روایت مطابق اپ دا سلسلہ نسب امام محمد حنفیه بن [[علی ابن ابی طالب]] نال جا ملدا اے:'''شیخ ابراهیم بن شیخ الیاس بن شیخ محمود بن شیخ محمود(؟!) بن شیخ محمد بن شیخ افتخار بن شیخ عمر بن شیخ عثمان بن شیخ حسین بن شیخ حسن بن شیخ اسماعیل بن شیخ موسی بم شیخ مؤمن بن شیخ هارون بن شیخ الشیوخ بحر العرفان جبل الاطمینان قطب ترکستان خواجه اسحاق باب بن عبدالرحمن بن عبدالقهار بن عبدالفتاح بن امام الحنفی بن علی بن ابیطالب '''.
==اثر==


خواجہ احمد یسوی نے [[وسطی ایشیا]] وچ [[اسلام]] دی تبلیغ لئی گرانقدر کوششاں کیتیاں تے علاقے وچ اینہاں دے بوہت سارے شاگرد ہوئے ۔یساوی دی شاعری نے [[وسطی ایشیا|وچکارلے ایشیا]] دے ترک ساہت وچ  مذہبی فوک شاعری دی اک نویں صنف ایجاد کیتی تے بعد والیاں صدیاں وچ بوہت سارے مذہبی شاعراں اُتے اثر پایا ۔&lt;ref&gt;John L. Esposito, ed., The Oxford Encyclopedia of the Islamic World, Volume 1, New York: Oxford University Press, 1995, p. 271&lt;/ref&gt;یساوی نے [[قازق سٹیپ]] دے لوکاں لئی ''یسی'' شہر نوں تعلیم دے وڈے مرکز بدل دتا ۔تے فیر آپ نے 63 سال دی عمر وچ غور وفکر تے مراقبہ لئی عمر وقف کر دتی ۔ آپ نے اک زیر زمین اک کمرہ جاں تہہ خانہ بنوایا جتھے آپ نے باقی عمر گزاری ۔ ترک مفکر حسن بصری چانتی چانن پاندے نیں کہ''ایہ [[سلجوقی سلطنت|سلجوقی بادشاہ]] سن جو عظیم صوقی شاعر [[رومی]] نوں [[قونیہ]] لیائے تے سلجوقاں دے ویلے وچ ہی احمد یساوی ،اک دوجے عظیم صوفی ، رہے تے تعلیم دتی ۔اینہاں دوناں عالماں دا اثر اج تک جاری اے ۔&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.religion-online.org/showchapter.asp?title=1656&amp;C=1643 |title=Hasan Basri Çantay, &quot;Chapter 7: Islamic Culture in Turkish Areas&quot;, in Islam&amp;nbsp;— The Straight Path: Islam Interpreted by Muslims by Prof. Kenneth W. Morgan, Published by The Ronald Press Company, New York 1958 |publisher=Religion-online.org |date= |accessdate=2013-04-09 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224201225/http://www.religion-online.org/showchapter.asp?title=1656&amp;C=1643%20 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;یساوی نوں [[ایڈورڈ کیمپبیل]] ([[ارنیسٹ سکاٹ]] دے ناں نال لکھدا) نے وی خواجگان دے رکن دے طور اتے دسیا اے ۔&lt;ref&gt;The People of the Secret by [[Edward Campbell (journalist)|Edward Campbell]] (1983) ISBN 0-86304-038-1&lt;/ref&gt; 
==ورثہ==
[[خواجہ احمد یسوی دا مقبرہ]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://archnet.org/library/dictionary/entry.tcl?entry_id=DIA1011 |title=Yasavi (Shrine of Ahmed Yasavi), ArchNet Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Archnet.org |date= |accessdate=2013-04-09 |archive-date=2006-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060526212020/http://archnet.org/library/dictionary/entry.tcl?entry_id=DIA1011 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; بعد وچ [[تیموری سلطنت]] دے بانی [[امیر تیمور]] نے آپ دی قبر اُتے [[ترکستان (شہر)]] وچ بنوایا ۔ یساوی طریقہ جاں سلسلہ ''تجات'' ،جو آپ نے قایم کیتا ، دا اثر بعد وچ کئی صدیاں تک رہیا ، 19ویں صدی وچ [[امارت بخارا]] دے دربار وچ یساوی ، سید عطا شیخ دی اہم پوزیشن سی ۔&lt;ref&gt;Devin Deweese &quot;The Politics of Sacred Lineages in 19th-century Central Asia: Descent groups linked to Khwaja Ahmad Yasavi in Shrine Documents and Genealogical Charters&quot; ''International Journal of Middle Eastern Studies'' Vol.31 (1999) pp507-530&lt;/ref&gt; دوجے صوفی سلسلےآں دے مقابلے وچ یساویہ وچ شامانی عنصراں دا بوہتا اثر اے ۔&lt;ref&gt;[http://www.bashat-cbf.org/publications/the_sacred_sites_of_kyrgyzstan.pdf &quot;The Sacred Sites of Kyrgyzstan&quot;, Cholpon K. Dyikanova, Taalaibek K. Dyikanov, Jarkyn B. Samanchina (eds.), Bishkek, 2004-2005, p. 8, citing Demidov, 1988, p. 3] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929023233/http://www.bashat-cbf.org/publications/the_sacred_sites_of_kyrgyzstan.pdf |date=September 29, 2007 }}&lt;/ref&gt;


پہلی قازق ترک یونیورسٹی [[احمد یسوی یونیورسٹی]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.yesevi.edu.tr/ |title=Ahmet Yesevi University Official Site |publisher=Yesevi.edu.tr |date= |accessdate=2013-04-09}}&lt;/ref&gt; دا ناں آپ دے اعزاز وچ رکھیا گیا اے ۔


نقشبندی ادریس شاہ نے احمد یسوی دا سلسلہ نسب ''کتاب الکتاب'' وچ لکھیا اے.&lt;ref&gt;{{cite book|ref=harv|last=Shah|first=Idries|authorlink=Idries Shah|title=The Book of the Book|url=https://books.google.com/books?id=WviNfB2q_oEC|year=1976|publisher=Octagon Press Ltd|isbn=978-0-900860-12-6}}, page 9&lt;/ref&gt; یساوی [[کشمیر]] وچ وی نیں ۔{{cn|date=May 2016}}

یساوی دا مقبرہ [[تیمور]] نے نویں ڈھانچے اُتے بنوایا ۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |title=Tamerlane (1336 - 1405) - The Last Great Nomad Power |last1= |first1= |last2= |first2= |date=1997-2000  |website=Silk Road Foundation |publisher= |access-date= |quote=}}&lt;/ref&gt;

[[ديوان حكمت]]  احمد یساوی دی ترک بولی وچ لکھی کتاب اے ۔&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.wdl.org/en/item/6935/ |title=Book of Wisdom |last1= |first1= |last2= |first2= |date=1904 |website=World Digital Library |publisher=Lithographic Printing House of the Kazan Imperial University |pages=366 |access-date= |quote= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224201223/https://www.wdl.org/en/item/6935/ |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;1895ء تے 1905ء وچ یساوی دیاں نظماں ([[دیوان حکمت]]) [[قازان]] ([[تاتارستان]]،[[روسی سلطنت]])توں شائع ہوئیاں ۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.natcom.unesco.kz/turkestan/e12_divan.htm |title= Divan-i Khikmet |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=Kazakhstan National Commission For UNESCO - natcom.unesco.kz |publisher= |access-date= |quote=}}&lt;/ref&gt;
== اشعار ==
آپ دا مجموعه اشعار   [[دیوان حکمت]] دے ناں توں معروف اے تے ایہ [[ترک بولیاں|ترکی بولی]] وچ اے   .&lt;ref&gt;صوفیان نخستین در ادبیات ترک، محمد فواد کوپریلی، ترجمه توفیق. ه سبحانی، ص ۱۷۱&lt;/ref&gt;

{{Arial|مناجات نامه

الهی قادرا پروردکارا

رحم قیل بندنکا ای کردکارا

اجابت سندین و مندین مناجات

ای- ای ذوالجلال جمله حاجات

الهی جاجتیم‌نی سن روا قیل

کریم سن لطف ائله دردیم دوا قیل

الهی ذات پاکینک حرمتیدین

آییرکیل بیزنی شیطان زحمتیدین

منکا توفیق سوییدین سن ایچورکیل

کرم بیرله گناهیم‌نی کیچورکیل

که بیلماس‌ده گناه بسیار قیلدیم

کونکل‌لارنی بوزوب آزار قیلدیم

که هر عاصی ایرور رحمت‌کا لایق

کیل ای احد دعاغه بول موافق}}

==حوالے==
{{حوالے}}
* {{cite book | author = John G. Bennett | title = The Masters of Wisdom | url = https://archive.org/details/mastersofwisdom0000benn_u7x2 | publisher = Bennett Books | year = 1995 | isbn = 1-881408-01-9}}
{{commons cat|Kazan of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasavi}}
==باہرلے جوڑ==
*{{ru icon}} [http://www.heritagenet.unesco.kz/kz/content/history/monument/turkestan1/mavzol_yasav.htm UNESCO Heritage Mausoleum Hoja Ahmed Yasevi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927223520/http://www.heritagenet.unesco.kz/kz/content/history/monument/turkestan1/mavzol_yasav.htm |date=2007-09-27 }}
*{{ru icon}} [https://web.archive.org/web/20071009080729/http://www.nlrk.kz/structure/csbk/xai/xai.htm National Library of the Republic of Kazakhstan - Hoja Ahmed Yasaui]
*{{ru icon}} [http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/112/948.htm Great Soviet Encyclopedia. Turkestan (city in Kazakh SSR)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219071054/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/112/948.htm |date=2008-02-19 }}{{dead link|date=April 2013}}

{{Islamic theology}}
&lt;!-- No text or source to substantiate (probably derived 1166-63=1103):

--&gt;


{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Yassawi, Khoja Akhmet}}
[[Category:1103ء دے جم]]
[[Category:1093ء دے جم]]
[[Category:1166ء دیاں موتاں]]
[[Category:صوفی شاعر]]
[[Category:مسلم مبلغ]]
[[Category:صوفی]]
[[Category:ترک صوفی]]
[[Category:ترک لوک]]
[[Category:مسلم مفکر]] 
[[Category:ترکستان]]
[[گٹھ:ترک شخصیتاں]]
[[گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ]]
[[گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016]]
[[گٹھ:ترکستانی شخصیتاں]]</text>
      <sha1>dk0db755h87c0bicejyrggslprga8pn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>712746</id>
      <parentid>712744</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jeż0216</username>
        <id>45502</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/712744|712744]] دی کیتی ہوئی ریوین [[Special:Contributions/Nobatali|Nobatali]] ([[User talk:Nobatali|گل]]) واپس کرو AI generated image</comment>
      <origin>712746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15257" sha1="l57rngdjphbrmwa4hp4eaculld72ehh" xml:space="preserve">{{Infobox philosopher
 &lt;!-- Scroll down to edit this page --&gt;
 &lt;!-- Philosopher Category --&gt;
|region = [[وشکارلا ایشیا]]
|color = #B0C4DE

&lt;!-- Image and Caption --&gt;
|image =[[File:Туркестан.jpg|thumb|262px|[[خواجہ احمد یسوی دا مقبرہ]]]]
|caption = [[اشک آباد]] وچ یادگار

&lt;!-- Information --&gt;
|name        =  احمد یسوی
|native_name = احمد یساوی
|birth_date  = 1093
|death_date  = 1166
|school_tradition = [[تصوف]] 
|main_interests = [[فقہ]] تے  [[حدیث]]
|influences = 
|influenced = 
|notable_ideas = 
}}


{{Arial| خواجہ '''احمد یساوی''' جاں'''احمد یسوی''' ({{lang-ar|أحمد يسوي}}, {{lang-uz|Ahmad Yasaviy}}, ''Аҳмад Ясавий'', ئەحمەد يەسەۋىي; {{lang-kz|Ахмет Ясауи}}, ''Axmet Yasawï'', احمەت ياساۋئ; {{lang-tm|Ahmet Ýasawy}}, ''Ахмет Ясавы'', آحمِت يَسَویٛ; {{lang-tr|Ahmet Yesevi}})}} [[سیرام]] شہر وچ  1093 نوں پیدا ہوئے, تے 1166  وچ [[حضرت ترکستان]] (موجودہ [[ترکستان (شہر)]]) وچ فوت ہوئے ؛ ایہ دونے شہر ہن [[قازقستان]] وچ نیں ؛ اک [[ترک لوک|ترک الاصل]] &lt;ref&gt;{{cite book|ref=harv|last=Ro'i|first=Yaacov|title=Islam in the Soviet Union: From the Second World War to Gorbachev|url=https://books.google.com/books?id=iEJg6Ivwt2wC&amp;pg=PA373|year=2000|publisher=C. Hurst &amp; Co. Publishers|isbn=978-1-85065-403-2}}, page 373&lt;/ref&gt; شاعر تے [[صوفی]] سن ، آپ [[ترکستان]] دے علاقے وچ اولین روحانی شخصیت سن  جسنے ایتھے صوفی سلسلے دی نیہہ رکھی تے آپ دا ساری [[ترک بولیاں|ترک لسانی]] دنیا اتے گُوڑا اثر ہے ۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/biography/Ahmed-Yesevi |title=Encyclopædia Britannica (2007): Related Articles to &quot;Ahmed Yesevi, or Ahmad Yasawi, or Ahmed Yasavi (Turkish author)&quot;, accessed March 18, 2007 |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2013-04-09}}&lt;/ref&gt; ایس ویلے تک یساوی پہلے معلوم شاعر نیں جسنے [[وچکارلی ترک بولیاں|وچکارلی ترک بولی]] وچ شاعری کیتی ۔&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.wdl.org/en/item/6935/ |title=Book of Wisdom |last1= |first1= |last2= |first2= |date=1904 |website=World Digital Library |publisher=Lithographic Printing House of the Kazan Imperial University |pages=366 |access-date= |quote= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224201223/https://www.wdl.org/en/item/6935/ |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.natcom.unesco.kz/turkestan/e12_divan.htm |title= Divan-i Khikmet |last1= |first1= |last2= |first2= 
|date= |website=Kazakhstan National Commission For UNESCO - natcom.unesco.kz |publisher= |access-date= |quote=}}&lt;/ref&gt;  
احمد یسوی نے پہلے ترک صوفی سلسلے '''یساویہ'' دی نیہہ رکھی ، جو بوہت چھیتی ترک بولیاں بولن والے علاقےآں وچ پھیل گیا۔ &lt;ref&gt;[http://www2.let.uu.nl/Solis/anpt/ejos/pdf6/melikoff-final.pdf I.Melikoff, 'Ahmad Yesevi and Turkic popular Islam', EJOS, VI (2003), No. 8, 1-9, ISSN 0928-6802] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061225092136/http://www2.let.uu.nl/Solis/anpt/ejos/pdf6/melikoff-final.pdf |date=2006-12-25 }} {{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;آپ اپنے مرشد [[یوسف ہمدانی]] وانگ [[حنفی]] مکتبہ فکر نال تعلق رکھدے سن .&lt;ref name=&quot;TDV&quot;&gt;The Foundation of the [[Presidency of Religious Affairs]], ''İslâm Ansiklopedisi'', vol. 3, p. 161, İstanbul, 1989.&lt;/ref&gt;

==پچھوکڑ==
یساوی دے والد دا ناں ابراہیم سی ۔7 سال دی عمر آپ یتیم ہوگئے تے یساوی دی پرورش اسدے روحانی والد [[:tr:Arslan Baba|ارسلان بابا]] نے کیتی ۔
ست سال دی عمر وچ ہی آپ نے ارسلان بابا دی نگرانی ہیٹھ بوہت ساریاں روحانی منزلاں طے کر لئیاں ۔ نوجوانی وچ ہی آپ روحانیت دیاں اعلی مزلاں اُتے پہنچ گئے تے ہولی ہولی پر پاسے آپ دا چرچہ ہون لگ پیا ۔ یساوی دے والد شیخ ابراہیم  اس علاقے وچ پہلے ہی اپنے روحانی مرتبے پاروں جانے جاندے سن تے اینہاں نال کئی کرامات منسوب نیں ۔ اس وجہ توں ایہ دیکھیا گیا کہ ،اپنے خاندان دے احترام پاروں ، ایہ خاموش تے شریف نوجوان ، جو ہمیشہ اپنی وڈی بھین دی مندا ، اک اہم روحانی منزل اُتے اُپڑ گیا ۔

احمد یساوی بعد وچ [[بخارا]] چلے گئے تے [[یوسف ہمدانی]] توں روحانی علوم سکھے &lt;ref&gt;Y. N. Öztürk: ''The Eye of the Heart'' (Redhouse Press Istanbul 1988), p.49&lt;/ref&gt; یوسف ہمدانی دے انتقال مگروں , پہلے عبداللہ بارقی تے فیر حسن اندکی ہمدانی دی خانقاہ دے  سربراہ بنے &lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt; 1160ء وچ حسن اندکی دے انتقال مگروں احمد یساوی [[سلسلہ نقشبندیہ]] مرشد اعلی بنے ۔آپ نے فیر اپنی تھاں [[عبدالخالق گجدوانی]] نوں ،اپنے مرشد یوسف ہمدانی دی ہدایت تحت، دے دتی تے خود [[ترکستان]] وچ [[اسلام]] دی تبلیغ لئی [[ترکستان (شہر)]] چلے گئے ۔&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;
===سلسلہ نسب===
خاندان شیخ ابراهیم دی روایت مطابق اپ دا سلسلہ نسب امام محمد حنفیه بن [[علی ابن ابی طالب]] نال جا ملدا اے:'''شیخ ابراهیم بن شیخ الیاس بن شیخ محمود بن شیخ محمود(؟!) بن شیخ محمد بن شیخ افتخار بن شیخ عمر بن شیخ عثمان بن شیخ حسین بن شیخ حسن بن شیخ اسماعیل بن شیخ موسی بم شیخ مؤمن بن شیخ هارون بن شیخ الشیوخ بحر العرفان جبل الاطمینان قطب ترکستان خواجه اسحاق باب بن عبدالرحمن بن عبدالقهار بن عبدالفتاح بن امام الحنفی بن علی بن ابیطالب '''.
==اثر==


خواجہ احمد یسوی نے [[وسطی ایشیا]] وچ [[اسلام]] دی تبلیغ لئی گرانقدر کوششاں کیتیاں تے علاقے وچ اینہاں دے بوہت سارے شاگرد ہوئے ۔یساوی دی شاعری نے [[وسطی ایشیا|وچکارلے ایشیا]] دے ترک ساہت وچ  مذہبی فوک شاعری دی اک نویں صنف ایجاد کیتی تے بعد والیاں صدیاں وچ بوہت سارے مذہبی شاعراں اُتے اثر پایا ۔&lt;ref&gt;John L. Esposito, ed., The Oxford Encyclopedia of the Islamic World, Volume 1, New York: Oxford University Press, 1995, p. 271&lt;/ref&gt;یساوی نے [[قازق سٹیپ]] دے لوکاں لئی ''یسی'' شہر نوں تعلیم دے وڈے مرکز بدل دتا ۔تے فیر آپ نے 63 سال دی عمر وچ غور وفکر تے مراقبہ لئی عمر وقف کر دتی ۔ آپ نے اک زیر زمین اک کمرہ جاں تہہ خانہ بنوایا جتھے آپ نے باقی عمر گزاری ۔ ترک مفکر حسن بصری چانتی چانن پاندے نیں کہ''ایہ [[سلجوقی سلطنت|سلجوقی بادشاہ]] سن جو عظیم صوقی شاعر [[رومی]] نوں [[قونیہ]] لیائے تے سلجوقاں دے ویلے وچ ہی احمد یساوی ،اک دوجے عظیم صوفی ، رہے تے تعلیم دتی ۔اینہاں دوناں عالماں دا اثر اج تک جاری اے ۔&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.religion-online.org/showchapter.asp?title=1656&amp;C=1643 |title=Hasan Basri Çantay, &quot;Chapter 7: Islamic Culture in Turkish Areas&quot;, in Islam&amp;nbsp;— The Straight Path: Islam Interpreted by Muslims by Prof. Kenneth W. Morgan, Published by The Ronald Press Company, New York 1958 |publisher=Religion-online.org |date= |accessdate=2013-04-09 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224201225/http://www.religion-online.org/showchapter.asp?title=1656&amp;C=1643%20 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;یساوی نوں [[ایڈورڈ کیمپبیل]] ([[ارنیسٹ سکاٹ]] دے ناں نال لکھدا) نے وی خواجگان دے رکن دے طور اتے دسیا اے ۔&lt;ref&gt;The People of the Secret by [[Edward Campbell (journalist)|Edward Campbell]] (1983) ISBN 0-86304-038-1&lt;/ref&gt; 
==ورثہ==
[[خواجہ احمد یسوی دا مقبرہ]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://archnet.org/library/dictionary/entry.tcl?entry_id=DIA1011 |title=Yasavi (Shrine of Ahmed Yasavi), ArchNet Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Archnet.org |date= |accessdate=2013-04-09 |archive-date=2006-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060526212020/http://archnet.org/library/dictionary/entry.tcl?entry_id=DIA1011 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; بعد وچ [[تیموری سلطنت]] دے بانی [[امیر تیمور]] نے آپ دی قبر اُتے [[ترکستان (شہر)]] وچ بنوایا ۔ یساوی طریقہ جاں سلسلہ ''تجات'' ،جو آپ نے قایم کیتا ، دا اثر بعد وچ کئی صدیاں تک رہیا ، 19ویں صدی وچ [[امارت بخارا]] دے دربار وچ یساوی ، سید عطا شیخ دی اہم پوزیشن سی ۔&lt;ref&gt;Devin Deweese &quot;The Politics of Sacred Lineages in 19th-century Central Asia: Descent groups linked to Khwaja Ahmad Yasavi in Shrine Documents and Genealogical Charters&quot; ''International Journal of Middle Eastern Studies'' Vol.31 (1999) pp507-530&lt;/ref&gt; دوجے صوفی سلسلےآں دے مقابلے وچ یساویہ وچ شامانی عنصراں دا بوہتا اثر اے ۔&lt;ref&gt;[http://www.bashat-cbf.org/publications/the_sacred_sites_of_kyrgyzstan.pdf &quot;The Sacred Sites of Kyrgyzstan&quot;, Cholpon K. Dyikanova, Taalaibek K. Dyikanov, Jarkyn B. Samanchina (eds.), Bishkek, 2004-2005, p. 8, citing Demidov, 1988, p. 3] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929023233/http://www.bashat-cbf.org/publications/the_sacred_sites_of_kyrgyzstan.pdf |date=September 29, 2007 }}&lt;/ref&gt;


پہلی قازق ترک یونیورسٹی [[احمد یسوی یونیورسٹی]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.yesevi.edu.tr/ |title=Ahmet Yesevi University Official Site |publisher=Yesevi.edu.tr |date= |accessdate=2013-04-09}}&lt;/ref&gt; دا ناں آپ دے اعزاز وچ رکھیا گیا اے ۔


نقشبندی ادریس شاہ نے احمد یسوی دا سلسلہ نسب ''کتاب الکتاب'' وچ لکھیا اے.&lt;ref&gt;{{cite book|ref=harv|last=Shah|first=Idries|authorlink=Idries Shah|title=The Book of the Book|url=https://books.google.com/books?id=WviNfB2q_oEC|year=1976|publisher=Octagon Press Ltd|isbn=978-0-900860-12-6}}, page 9&lt;/ref&gt; یساوی [[کشمیر]] وچ وی نیں ۔{{cn|date=May 2016}}

یساوی دا مقبرہ [[تیمور]] نے نویں ڈھانچے اُتے بنوایا ۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |title=Tamerlane (1336 - 1405) - The Last Great Nomad Power |last1= |first1= |last2= |first2= |date=1997-2000  |website=Silk Road Foundation |publisher= |access-date= |quote=}}&lt;/ref&gt;

[[ديوان حكمت]]  احمد یساوی دی ترک بولی وچ لکھی کتاب اے ۔&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.wdl.org/en/item/6935/ |title=Book of Wisdom |last1= |first1= |last2= |first2= |date=1904 |website=World Digital Library |publisher=Lithographic Printing House of the Kazan Imperial University |pages=366 |access-date= |quote= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224201223/https://www.wdl.org/en/item/6935/ |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;1895ء تے 1905ء وچ یساوی دیاں نظماں ([[دیوان حکمت]]) [[قازان]] ([[تاتارستان]]،[[روسی سلطنت]])توں شائع ہوئیاں ۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.natcom.unesco.kz/turkestan/e12_divan.htm |title= Divan-i Khikmet |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=Kazakhstan National Commission For UNESCO - natcom.unesco.kz |publisher= |access-date= |quote=}}&lt;/ref&gt;
== اشعار ==
آپ دا مجموعه اشعار   [[دیوان حکمت]] دے ناں توں معروف اے تے ایہ [[ترک بولیاں|ترکی بولی]] وچ اے   .&lt;ref&gt;صوفیان نخستین در ادبیات ترک، محمد فواد کوپریلی، ترجمه توفیق. ه سبحانی، ص ۱۷۱&lt;/ref&gt;

{{Arial|مناجات نامه

الهی قادرا پروردکارا

رحم قیل بندنکا ای کردکارا

اجابت سندین و مندین مناجات

ای- ای ذوالجلال جمله حاجات

الهی جاجتیم‌نی سن روا قیل

کریم سن لطف ائله دردیم دوا قیل

الهی ذات پاکینک حرمتیدین

آییرکیل بیزنی شیطان زحمتیدین

منکا توفیق سوییدین سن ایچورکیل

کرم بیرله گناهیم‌نی کیچورکیل

که بیلماس‌ده گناه بسیار قیلدیم

کونکل‌لارنی بوزوب آزار قیلدیم

که هر عاصی ایرور رحمت‌کا لایق

کیل ای احد دعاغه بول موافق}}

==حوالے==
{{حوالے}}
* {{cite book | author = John G. Bennett | title = The Masters of Wisdom | url = https://archive.org/details/mastersofwisdom0000benn_u7x2 | publisher = Bennett Books | year = 1995 | isbn = 1-881408-01-9}}
{{commons cat|Kazan of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasavi}}
==باہرلے جوڑ==
*{{ru icon}} [http://www.heritagenet.unesco.kz/kz/content/history/monument/turkestan1/mavzol_yasav.htm UNESCO Heritage Mausoleum Hoja Ahmed Yasevi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927223520/http://www.heritagenet.unesco.kz/kz/content/history/monument/turkestan1/mavzol_yasav.htm |date=2007-09-27 }}
*{{ru icon}} [https://web.archive.org/web/20071009080729/http://www.nlrk.kz/structure/csbk/xai/xai.htm National Library of the Republic of Kazakhstan - Hoja Ahmed Yasaui]
*{{ru icon}} [http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/112/948.htm Great Soviet Encyclopedia. Turkestan (city in Kazakh SSR)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219071054/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/112/948.htm |date=2008-02-19 }}{{dead link|date=April 2013}}

{{Islamic theology}}
&lt;!-- No text or source to substantiate (probably derived 1166-63=1103):

--&gt;


{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Yassawi, Khoja Akhmet}}
[[Category:1103ء دے جم]]
[[Category:1093ء دے جم]]
[[Category:1166ء دیاں موتاں]]
[[Category:صوفی شاعر]]
[[Category:مسلم مبلغ]]
[[Category:صوفی]]
[[Category:ترک صوفی]]
[[Category:ترک لوک]]
[[Category:مسلم مفکر]] 
[[Category:ترکستان]]
[[گٹھ:ترک شخصیتاں]]
[[گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ]]
[[گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016]]
[[گٹھ:ترکستانی شخصیتاں]]</text>
      <sha1>l57rngdjphbrmwa4hp4eaculld72ehh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وائیٹ ہول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62401</id>
    <revision>
      <id>712747</id>
      <parentid>710327</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21234" sha1="lejkgs2yl4by5yfivxpg1zxlrsp8b2i" xml:space="preserve">[[جنرل رلیٹیوٹی]] وچّ، اک [[وائیٹ ہول]]، [[سپیس ٹائیم]] دے اک پرکلپت علاقے  دا اک حصہ ہندا اے جس وچّ باہروں داخل نہیں ہویا جا سکدا، بھاویں مادے اتے [[روشنی]] اس وچوں باہر نکل سکدے ہن ۔ اس سمجھ مطابق، ایہہ [[بلیک ہول]] دا اک الٹا روپ ہندا اے، جس (بلیک ہول) وچّ صرف باہروں ہی داخل ہویا جا سکدا اے اتے مادے اتے روشنی بلیک ہول وچوں باہر نہیں آ سکدے ۔ وائیٹ ہولاں [[اندرونی بلیک ہولاں]] دی [[تھیوری]] وچّ دسدیاں ہن ۔ مستقبل وچّ کسے بلیک ہول علاقے توں علاوہ، [[آئینسٹائین فیلڈ مساوات]] دا اجیہا اک حلّ، بلیک ہولاں دے ماضی وچّ اک وائیٹہول دا علاقے  رکھدا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Carroll |first=Sean M. |title=Spacetime and Geometry |url=https://archive.org/details/spacetimegeometr0000sean |date=2004 |publisher=Addison Wesley |isbn=0-8053-8732-3|edition=5.7}}&lt;/ref&gt;پھیر وی، ایہہ علاقے  اوہناں بلیک ہولاں لئی ہوند نہیں رکھدا جو [[گریویٹیشنل ٹکراؤ]] راہیں بنیاں ہون، اتے نہ ہی کسے قسم دے طبیعاتی عمل ہی معلوم ہن جہناں راہیں کوئی وائیٹ ہول بنائی جا سکے ۔ کدے وی کوئی وائیٹ ہول دیکھی/پرکھی نہیں گئی ۔ اسدے نال ہی، [[تھرموڈائنامکس]] دے اصول بیان کردے ہن کہ [[کائنات]] اندرلی کلّ خالص [[اینٹروپی]] جاں ودھ سکدی اے جاں ستھر ہی رہِ سکدی اے۔ وائیٹ ہولاں اس قنون دی اُلنگھنا کردیاں ہن، کیونکہ اوہ [[اینٹروپی]] نوں گھٹاؤن ولّ مجبور کردیاں ہن ۔

بلیک ہولاں دی طرحاں، وائیٹ ہولاں ماس، [[چارج]]، اتے [[اینگولر مومینٹم]] ورگیاں [[خاصیت]]اں رکھدیاں ہن ۔ ایہہ وی ہور کسے ماس  دی طرحاں مادے نوں کھچدیاں ہن، پر کسے وائیٹ ہول ولّ ڈگّ رہیاں وستواں کدے وی وائیٹ ہول دے [[اوینٹ-ہورائزن]] {{citation needed|date=ستمبر 2015}} تکّ نہیں پہنچ سکدیاں ہونگیاں (بھاویں [[ودھ توں ودھ پھیلائے شوارزچلڈ حلّ]] دے معاملے وچّ، جو تھلے چرچت کیتا گیا اے، ماضی  وچّ وائیٹ ہول دا ایوینٹ ہورائزن اک بلیکہول دا مستقبل وچّ اوینٹ ہورائزن بن جاندا اے، اسلئی اسدے ولّ ڈگّ رہی کوئی وی وستو انت نوں بلیک ہول ہورائزن نوں پہنچدی اے)۔ کسے سطح  توں بغیر کوئی [[گریویٹیشنل پھیلڈ]] دی سوچ کرو ۔ گریوٹی کارن [[ایکسلریشن]] کسے شریر دی سطح اتے ودھ توں ودھ ہندا اے۔ پر کیونکہ بلیک ہولاں کسے سطح  دی کمی والیاں ہندیاں ہن، اسلئی گریوٹی کارن ایکسلریشن [[ایکسپونینشیئل]] (بہت تیزی نال) ودھ جاندا اے، پر کسے آخری ملّ تکّ نہیں پہنچدا کیونکہ کسے [[سنگلرٹی]] اندر کوئی وی وچار کیتے جا سکن سطح ہندی ہی نہیں ۔

[[کوانٹم مکینکس]] وچّ [[بلیک ہول]] [[ہاکنگ ریڈیئیشن]] دا [[نکاس]] کردی اے اتے اس کارن [[ریڈیئیشن]] دی کسے گیس نال حرارتی توازن ([[تھرمل-اکئلیبریئم]]) تکّ آ جاندی اے۔ کیونکہ کوئی [[حرارتی توازن]] حالت اک سماں-پلٹ-ستھرتا ([[ٹائم-ریورسل انویریئنٹ]]) ہندی اے، [[سٹیفن ہاکنگ]] نے ترک کیتا کہ حرارتی توازن [[حالت]] وچّ کسے بلیک ہول دا سماں-پلٹں حرارتی توازن دے وچّ پھیر توں دوبارہ اک بلیک ہول ہندی اے۔ استوں ایہہ مطلب ہو سکدا اے کہ بلیک ہولاں اتے وائیٹ-ہولاں اکو چیز ہن ۔ کسے عام بلیک ہول توں آؤندی ہاکنگ ریڈیئیشن پھیر وائیٹ-ہولٹ نکاس دے طور تے پچھانی جاندی اے۔ اک کوانٹم مکینیکل [[AdS/CFT]] علاج وچّ ہاکنگ دا نیم-کلاسیکل ترک پنر-پیدا کیتا گیا، جتھے [[اینٹی-ڈیٹی سٹر سپیس]] اندر اک بلیک ہول نوں اک [[گیج تھیوری]] وچّ کسے گرم گیس ولوں درسایا گیا، جسدا سماں-الٹں اسدے اپنے آپ ورگا ہی ہندا اے۔

==اوریجن==
[[File:سپیسٹائیم.png|thumb|[[ودھ توں ودھ پھیلائی گئی بلیک ہول]] سپیسٹائیم دی بنتر دا اک چتر۔ لیٹویں سمت سپیس اے اتے کھڑویں سمت وقت اے]]

وائیٹ ہولاں دی ہوند دا امکان 1964 وچّ آئیا۔ نوویکوو ولوں اگے رکھی گئی سی ۔ وائیٹا ہولاں چارج-رہت اتے روٹیشن-رہتشن والی اک چرستھائی بلیک ہول نوں درسا راے شوارزچلڈ میٹرک دے ودھ توں ودھ پھیلائے ورژن دے طور تے جانیاں جاندیاں آئینسٹائین پھیلڈ اکئیشناں دے اک حلّ دے حصے دے وجوں انومانت کیتیاں جاندیاں ہن ۔ اتھے، ‘ودھ توں ودھ پھیلائے’ شبد اس آئیڈیئے ولّ اشارہ کردے ہن کہ سپیسٹائیم کوئی وی کنارہ رکھدا نہیں ہونا چاہیدا : سپیسٹائیم اندر ستنتر-ڈگتر راے کسے کن (کسے جیؤڈیسک نوں اپناؤندا ہویا) دے کسے وی ممکن وکرت پتھ (ٹریجیکٹری) واسطے، اس رستے نوں کن دے مستقبل وچّ منمرضی دی دوری اندر تکّ ادوں تکّ جاری رکھنا ممکن ہونا چاہیدا اے، جدوں تکّ وکرت رستہ بلیک ہول دے اندرونی حصے دے مرکز اتے واقع کسے سنگلرٹی ورگی کسے گریویٹیشنل سنگلرٹی نوں نہیں جا وجدا ۔ اسدے لئی لازمی ضرورت نوں پورا کرن واسطے، ایہہ نتیجہ نکلدا اے کہ باہری پاسے توں ایوینٹ-ہورائزن راہیں داکھن ہون ویلے ڈگدے کن بلیک ہول دے جس اندرونی علاقے  وچّ ڈگدے ہن، استوں علاوہ، اک وکھرا وائیٹ ہول اندرونی علاقے  ضرور ہونا چاہیدا اے جو سانوں اوہناں کناں دے وکرت پتھاں دا پوروَ-اندازا لگاؤن دی آگیا دندا اے جو کسے باہری نریکھک نوں ایوینٹ ہورائزن توں اپر اٹھدے دسدے ہن ۔ شوارزچلڈ نردیشانک ورتن والے کسے باہری درشک واسطے، اندر ڈگّ راے کن بلیک ہول ہورائزن تکّ پہنچن واسطے مستقبل وچّ دور تکّ انت سماں لیندے ہن، جدونکھ باہر جا راے کن جو درشک کولوں لنگھدے ہن، ماضی  دے ویلے توں بہت اننت دوری توں وائیٹ ہول ہورائزن نوں پار کرن توں بعد اک اننت ویلے توں باہر ولّ یاترا کر راے ہندے ہن (پھیر وی، کن جاں ہور وستواں ہورائزن نوں پار کرن اتے باہری درشک کولوں لنگھن ویلے درمیان صرف اک سیمت پروپر ٹائم ہی تجربہ کردے ہن)۔

بے شکّ، وائیٹ ہولاں دا چھوٹا جیہا ثبوت اے۔ کسے باہری درشک دے نظریہ توں بلیک ہول/وائیٹ ہول اس سمجھ مطابق چرستھائی لگدی اے کہ وائیٹ ہول اندرونی علاقے  توں باہر ولّ یاترا کر راے کن درشک کولوں کسے وی وقت لنگھ سکدے ہن، اتے بلیک ہول دے اندرنی علاقے  تکّ آخری طور تے پہنچن والے اندر ولّ یاترا کر راے کن وی درشک کولوں کسے وی وقت لنگھ سکدے ہن ۔

جویں ودھ توں ودھ پھیلائے سپیسٹائیم دے دوویں وکھرے اندرونی علاقے  ہندے ہن، اسے طرحاں دو باہری وکھرے علاقے  وی ہندے ہن، جہناں نوں کدے کدے دو وکھرے کائنات وی کیہا جاندا اے، جس وچّ دوجا کائنات سانوں دوویں اندرونی علاقے اں وچّ کجھ ممکن کن وکرت رستیاں دا اندازا لگاؤن دی آگیا دندا اے۔ اسدا مطلب ایہہ ہویا کہ اندرونی بلیک ہول علاقے  کناں دا اک اجیہا مرکب رکھدا اے جو دوواں وچوں کسے وی کائنات وچوں اندر ڈگّ سکدا اے (اتے اس طرحاں کوئی درشک جو کسے اک کائنات توں اندر ڈگیا ہووے ضرور ہی دوجے کائنات توں اندر ڈگن والا پرکاش دیکھ سکن دے یوگ ہونا چاہیدا اے)، اتے اسیتراں اندرونی وائیٹ ہول علاقے  توں آؤندے کن کسے وی کائنات اندر وڑ سکدے ہن ۔ سارے چارے علاقے  اک سپیسٹائیم چتر وچّ دیکھے جا سکدے ہن جو کرسکل-سزیکرس نردیشانک ورتدا اے۔ دیکھو چتر ۔

اس چتر وچّ، اجیہے نردیشانک نال آؤنا ممکن اے کہ جیکر تسیں ستھر ویلے دی اک ہائیپرسرفیس چکدے ہو (اجیاے بندوآں دا اک سیٹ جہناں وچّ سارے اکو جیہا ویلے والا نردیشانک رکھدے ہن، کہ سطح  اتے ہریک بندو اک سپیس-لائیک وکھریواں رکھدا اے، جو اک ‘سپیس-ورگی سطح ’ نامک سطح  دندا اے) اتے اس وقت اتے سپیس دے کرویچر نوں پردرشت کردا ہویا اک ‘جڑیا ہویا چتر’ واہندے ہو، تاں جڑیا ہویا چتر دو باہری علاقے اں نوں جوڑدا ہوئی اک ٹیوب وانگ دسیگا، جسنوں اک ‘آئینسٹائین-روزنٹائین برجّ’ جاں شوارزچلڈ ورمہول دے نام نال جانیا جاندا اے۔ سپیس-ورگی ہائیپرسطح  دے چنے جان دی ستھتی تے انحصار کردے ہوئے، آئینسٹائین-روزن-برجائین جاں تاں ہریک کائنات اندرلے دوویں بلیک ہول ہورائزناں نوں جوڑ سکدا اے (جس وچّ برجّ دے اندرنی حصے والے بندو سپیسٹائیم دے بلیک ہول علاقے  دا حصہ ہندے ہن)، جاں پھیر ہریک کائنات دے دوویں وائیٹ ہول ایوینٹ ہورائزناں نوں جوڑ سکدا ہندا اے (جس وچّ برجّ دے اندرونی بندو وائیٹ ہول علاقے  دا حصہ ہندے ہوئے جوڑدے ہن ) । پھیر وی، اک کائنات توں دوجے تکّ پار جان واسطے برجّ دی ورتوں اسمبھو رہندی اے، کیونکہ باہر توں وائیٹ ہول ایوینٹ ہورائزن اندر داکل ہونا اسبھنو ہندا اے، اتے دوواں وچوں کسے اک کائنات توں بلیک ہول ہورائزن اندر داخل ہون والا بلیک ہول سنگلرٹی نوں لازمی ٹکرائیگا ہی ٹکرائیگا ۔

دھیان دیؤ کہ ودھ توں ودھ پھیلایا گیا شوارزچلڈ میٹرک اک اجیہی آدرشیکرت بلیک ہول/وائیٹ ہول نوں درساؤندا اے جو باہری ناظرین دے نظریہ توں سدا توں ہی ہوند رکھدی اے؛ اک زیادہ حقیقت پسند بلیک ہول جو نوں کسے مکّ راے تارے توں کسے خاص ویلے اتے رچ ہندی اے اک وکھرا میٹرک منگدی ہو سکدی اے۔ جدوں اندر ڈگّ رہا تارہ مادےبلیک ہول دے اتہاس دے چتر وچّ جوڑیا جاندا اے، تاں وائیٹ ہول اندرونی علاقے  نال متعلق چتر دا حصہ اسدے ولوں مکا دتا جاندا اے۔ پر کیونکہ جنرل رلیٹیوٹی دیاں اکئیشناں سماں-پلٹن یوگ ہندیاں ہن (اوہ سماں-سمروپیؤ دکھاؤندیاں ہن)، اسلئی جنرل رلیٹیوٹی نوں سنگڑ راے مادےتوں رچی جان والی اس قسم دی حقیقت پسند بلیک ہول دے ویلے نوں پلٹنا ضرور ممکن ہون دین دی آگیا دینی چاہیدی اے۔ سماں-پلٹں معاملہ اک وائیٹ ہول ہووےگا جو کائنات دی شروعات توں ہی ہوند رکھدا ہووےگا، اتے جو ادوں تکّ مادےدا نکاس کردا رہندا ہووےگا جدوں تکّ ایہہ انت نوں پھٹ نہیں جاندا اتے الوپ نہیں ہو جاندا ۔ اس تتھّ دے باو جود کہ اجہیاں چیزاں اصولی طور تے پروان کیتیاں جاندیاں ہن، تاں وی بھوتک سائنسداناں ولوں ایہناں نوں بلیک ہولاں ورگی گمبھیرتا نال نہیں لیندے، کیونکہ اوہناں دی رچما ولّ لجان والیاں کوئی پوی پرکریاواں نہیں ملنگیاں، اوہ صرف تاں ہی موجود ہو سکدیاں سن جیکر اوہ بگّ-بینگ دیاں شروعاتی شرطاں اندر بنائیاں گئیاں ہندیاں ۔ اسدے نال ہی، ایہہ اندازا لگایا جاندا اے کہ اجیہی کوئی وائیٹ ہول اوس سمجھ مطابق بہت زیادہ استھر ہوویگی کہ جیکر باہر توں ہورائزن ولّ مادےدی ذرا وی سوخم ماترا ڈگدی اے، تاں اسدے نال دور واقع ناظرین ولوں دینے جان دے حساب نال وائیٹ ہول دا پھٹ جانا رک جائیگا، جسدے نال سنگلرٹی توں نکاس ہویا مادے کدے وی وائیٹ ہول دے گریویٹیشنل اردھ ویاس توں باہر نہیں جا سکیگا ۔

== 1980 توں بعد اگے ==
1980ویں دہاکے دے اکھر وچّ پہلی وار پیش بلیک ہولاں پرتِ اک نظریہ کلاسیکل وائیٹ ہولاں دی فطرت اتے کجھ روشنی پاؤن دے طور تے ویاکھیابدھّ ہویا ہونا چاہیدا اے۔ کجھ کھوجیاں نے پیش کیتا اے کہ جدوں کوئی بلیک ہول رچی جاندی اے، کور اتے اک بگّ بینگ واپردی ہو سکدی اے، جو اک نواں کائنات بنا دیویگی جو ماپے کائنات دے باہر پھیل جاندا اے۔ پھیکنڈ کائنات وی پڑو ۔
گریوٹی دی آئینسٹائین-کارٹن-شیاما-کبل تھیوری جنرل رلیٹیوٹی نوں اپھائین سمپرک دی سمٹری دی رکاوٹ ہٹا کے اتے اسدے اینٹیسمٹری حصے، ٹورزن ٹینسر نوں اک گتی شیل استھرانک دے طور تے درساؤندی ہوئی ودھا دندی اے۔ ٹورزن قدرتی طور تے مادےدے کوانٹم مکینیکل اندرونی اینگلر مومینٹم (سپنّ) واسطے جمیوار ہندا اے۔ جنرل رلیٹیوٹی مطابق، کسے ضرورت جنے کافی سنگھنے ماس  دا گریویٹیشنل سنگڑن ٹکراؤ اک سنگلر بلیک ہول رچدا اے۔ آئینسٹائین-کارٹنائین تھیوری وچّ، پھیر وی، ٹورزن اتے ڈیراک سپنوراں درمیان نیونتم میل اک دھکن والی سپنّ-سپنّ پرسپر کریا پیدا کردا اے جو بہت اتّ اچّ گھنتاواں اتے پھرمیؤنک مادےوچّ اہمیت رکھدیاں ہن ۔ اجیہی کوئی پرسپر کریا کسے گریویٹیشنل سنگلرٹی دی رچنا روک دندی اے۔ اسدی جگہ، اوینٹ ہورزن دے دوجے پاسے اتے سنگڑ رہا مادےاک بہت زیادہ وشرال پر سیمتا سنگھنیپن تکّ پہنچ جاندا اے اتے پنر-جڑدا ہویا، اک نیمت آئینسٹسٹائین-روزنٹسٹائین برجّ رچ دندا اے۔ برجّ دی دوجی سائیڈ اک نواں، ودھ پھلّ رہا بیبی کائنات بن جاندا اے۔ بیبی-کائنات وچلے ناظرین واسطے، ماپا کائنات اکو اک وائیٹ ہول دے طور تے دسدا اے۔ اسدے مطابق ہی، نریکھنیوگ کائنات کسے بلیکہول دا آئینسٹائین-روزنٹائین اندرونی حصہ ہندا اے جو کسے وشال کائنات دے اندروں کئی سمبھاوناواں وچوں اک سمبھاونا دے روپ وچّ ہوند رکھدا اے۔ بگّ-بینگ اک غیر-اکائی بگّ-اچھال سی جس اتے نریکھنیوگ کائنات کول اک سیمت، نیونتم پیمانہ پھیکٹر سی ۔

2011 دا اک پیپر ترک کردا اے کہ بگّ-بینگ خود ہی اک وائیٹ ہول اے۔ ہور اگے ایہہ سجھاؤندا اے کہ کسے وائیٹ ہول دا پیدا ہونا، جسنوں ‘سمال-بینگ’ کیہا گیا، ترنت ہندی ہے- سارا مادےاک سنگل نبض اتے باہر کڈھ دتا جاندا اے۔ اسطراں، بلیک ہولاں توں الٹ، وائیٹ ہولاں نوں لگاتار پرکھیا نہیں جا سکدا- سگوں گھٹنا دے خود دے آلے دوآلے ہی صرف ایہناں دے اثراں نوں پرکھیا جا سکدا اے۔ پیپر نے ایہہ وی پیش کیتا کہ وائیٹ ہولاں نال گاما-کرناں دا وسپھوٹ والا اک نواں گروپ پچھانیا گیا اے۔ کسے وائیٹ ہول وسپھوٹ ولوں پیدا کیتی گئی بگّ-بینگ والا وچار میڈرز ایگیوئلر، مورینو، اتے بلنی ولوں پیپر وچّ اک ماس -ایامی ویکمّ دے ڈھانچے وچّ تازہ سمیاں وچّ وورنبدھّ کیتا گیا اے۔

== ہور دیکھو ==
* [[ویلے دا تیر]]
* [[بلیک ہول]]
* [[کنفرمل سائیکلک کاسمولوجی]]
* [[کوانٹم مکینکس]]
* [[سپیس ٹائیم]]
* [[فپھکشن وچ وائیٹ ہولاں]]
* [[ورم ہول]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

== بارلے جوڑ ==
* [https://www.google.com/search?q=(8*4*((x%5E2%2By%5E2)%5E0.5-2*4))%5E0.5%2C+x+is+from+-100+to+100%2C+y+is+from+-100+to+100%2C+z+is+from+-2+to+100&amp;oq=(8*4*((x%5E2%2By%5E2)%5E0.5-2*4))%5E0.5%2C+x+is+from+-100+to+100%2C+y+is+from+-100+to+100%2C+z+is+from+-2+to+100&amp;aqs=chrome.۔69i57.394j0j7&amp;sourceid=chrome&amp;es_sm=93&amp;ie=UTF-8#safe=off&amp;q=-(5*8*((x%5E2%2By%5E2)%5E0.5-2*8))%5E0.5%2C+x+is+from+-100+to+100%2C+y+is+from+-100+to+100%2C+z+is+from+0+to+-100 Embedding of the inverted Schwarzschild Solution] 2d plot White hole in Google
* [https://web.archive.org/web/20150117182046/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=108 Ask an Astronomer: &quot;What is a White Hole?&quot;]
* [http://casa.colorado.edu/~ajsh/schww.html Schwarzschild Wormholes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927004229/http://casa.colorado.edu/~ajsh/schww.html |date=27 September 2011 }}
* [http://casa.colorado.edu/~ajsh/schwwbig_gif.html Schwarzschild Wormhole animation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990421104411/http://casa.colorado.edu/%7Eajsh/schwwbig_gif.html |date=21 April 1999 }}
* [http://www.pnas.org/cgi/content/full/100/20/11216 Shockwave cosmology inside a Black Hole]
* [http://education.guardian.co.uk/academicexperts/story/0,،1419424,00.html Michio Kaku: Mr Parallel Universe]
* [http://groups.google.com/group/sci.astro/browse_thread/thread/153d3dc9f209647d/551eaa4623f4f4f5?lnk=st&amp;q=sunils+blackhole#551eaa4623f4f4f5 End of Black Hole Is Starting of Big Bang – Discussed in Newsgroup in 1999]
* [http://dev.whydomath.org/Reading_Room_Material/ian_stewart/ForwardtotheFuture1.pdf Forward to the Future 1:Trapped in Time!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071208/http://dev.whydomath.org/Reading_Room_Material/ian_stewart/ForwardtotheFuture1.pdf |date=4 March 2016 }}
* [http://dev.whydomath.org/Reading_Room_Material/ian_stewart/ForwardtotheFuture2.pdf Forward to the Future 2:Back to the Past, with Interest.۔.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123902/http://dev.whydomath.org/Reading_Room_Material/ian_stewart/ForwardtotheFuture2.pdf |date=4 March 2016 }}

{{DEFAULTSORT:White Hole}}

[[گٹھ:فزکس]]</text>
      <sha1>lejkgs2yl4by5yfivxpg1zxlrsp8b2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٹریکٹر سازاں دی لسٹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62514</id>
    <revision>
      <id>712749</id>
      <parentid>712315</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T00:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34662" sha1="jcs3t433i8o811sqvdru9s4us1tj5wo" xml:space="preserve">== A ==
* Abati ([[ارجنٹینا|Argentina]]) [http://www.zanelloargentina.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005062125/http://www.zanelloargentina.com/ |date=2009-10-05 }}
* ACO 2000 ([[دکھنی افریقہ|South Africa]])
* Aebi (Switzerland) [http://www.aebi.com/]
* AGCO Corporation (United States) [http://www.agcocorp.com/]
** AGCO (USA) [http://www.agcoiron.com/]
** AGCO Allis (Argentina, formerly USA) [http://www.agcoallis.com.ar/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704180155/http://www.agcoallis.com.ar/ |date=2007-07-04 }}
** Challenger (USA) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }}
** Fendt (Germany) [http://www.fendt.com/]
** Massey Ferguson (USA) [http://www.masseyferguson.com]
** Valtra ([[فنلینڈ|Finland]]) [http://www.valtra.com/]
* Agrale ([[برازیل|Brazil]]) [http://www.agrale.com.br/]
* Agri King (India) [http://www.agrikingtractors.com/]
* Agria (Spain) [http://www.agria.net/]
* Agrinar (Argentina) [https://web.archive.org/web/20070103063406/http://www.agrinar.com.ar/]
* Agritech (Brazil) [http://www.agritech.ind.br/]
** Yanmar Agritech
* [https://www.agroasiatractors.ae/ Agroasia  tractors UAE]
* Agro Tractors Ltd ([[پاکستان|Pakistan]])
** John Deere/ATL [http://agrotractors.com/] (joint venture in Pakistan)
* AGT ([[سلووینیا|Slovenia]])
* AHS ([[ترکی|Turkey]]) [http://www.ahs.com.tr/]
* Al-Ghazi Tractors (Pakistan) [http://alghazitractors.com/]
* Al Jadah ([[لیبیا|Libya]]) [http://www.libyantractorco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829030021/http://www.libyantractorco.com/ |date=2006-08-29 }} (joint venture with Massey Ferguson)
* Alfrat ([[شام|Syria]]) [http://www.alfratco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070316155037/http://www.alfratco.com/ |date=2007-03-16 }}
* Amul (India)
* Anglo-Thai New Holland ([[تھائیلینڈ|Thailand]]) [http://www.anglo-thai.com/]
* Antonio Carraro (Italy) [http://www.antoniocarraro.it/]
* Apache Solis (Argentina) (joint with International Tractors (Sonalika)) [http://www.apache.com.ar/]
* Aratri Biagioli (Italy) [http://www.aratribiagioli.it/]
* ARGO SpA (Italy) [http://www.argospa.it/]
** Fort
** Landini [http://www.landini.it/]
** McCormick Tractors [http://www.mccormick-intl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429175149/http://www.mccormick-intl.com/us/1809_to_present.htm |date=2007-04-29 }}
** SEP [https://web.archive.org/web/20080306054135/http://www.sep.it/]
** Valpadana [http://www.valpadana.it/]
* ARLAN-YTO (Kazakhstan) (joint with YTO)
* ArmaTrac (Turkey) [http://www.armatrac.com/]

== B ==
* Balram (India)
* Baltiets (Russia)
* Barbieri (Italy) [http://www.barbieri-fb.com/]
* Basak Traktor ([[ترکی|Turkey]]) [http://www.basaktraktor.com.tr/]
* BCS SpA (Italy) [http://www.bcs-ferrari.it/]
** BCS
** Ferrari tractors
** Pasquali
* Belarus (Ganja) (Azerbaijan) (licensed Belarus/MTZ) [http://www.ganjaauto.az/]
* Bell (South Africa) [http://www.bell.co.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704015420/http://www.bell.co.za/ |date=2007-07-04 }}
* BERGmeister (Germany) [http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901072823/http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/ |date=2018-09-01 }}
* Bernardin (Argentina) [https://web.archive.org/web/20090221063254/http://www.bernardin.com.ar/]
* BM ([[اروگئے|Uruguay]]) [http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&amp;langpair=es%7Cen&amp;u=http://www.domingobasso.com/tractores&amp;rurl=translate.google.com&amp;client=tmpg&amp;usg=ALkJrhiKhCe9EpUgqz3sjtZLBWv5IH8W5A]
* Bobruisk plant of tractor parts and units (Belarus) [http://bztda.com/]
* BOMR (China) [http://www.bomrcn.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708000152/http://www.bomrcn.com/ |date=2017-07-08 }}
* BOZOK TRACTOR (KARACABAY GROUP) (Turkey) [http://www.bozoktraktor.com.tr]
* BS ([[ویئتنام|Vietnam]]) [http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930021837/http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm |date=2007-09-30 }}
* Budny (Brazil)
* Bull Power IMT (Pakistan0 (licensed IMT) [http://omnigroup.com.pk/industry.php?id=55&amp;url=agriculture_tractors]

== C ==
* CAMARTEC (Tanzania)
* Captain (India) [http://www.captaintractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805051327/http://www.captaintractors.com/ |date=2017-08-05 }}
* Carraro Agritalia (Italy) [http://www.agritalia.it/]
* Carrian (China)
* CATERPILLAR (United States) [http://www.cat.com]
* Ceahlau ([[رومانیا|Romania]]) [http://www.ceahlau.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112154805/http://ceahlau.com/ |date=2020-01-12 }}
* Challenger (USA) (part of AGCO concern) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }}
* Changfa (China) [http://www.changfa.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911200009/http://changfa.com.cn/ |date=2017-09-11 }}
* Changlin (China) [http://www.changlin.net/]
** SH – Deutz Fahr (China) (joint with Deutz-Fahr)
* Changzhou (China)
** Dongfeng [http://www.dfamgc.com/]
* Chelyabinsk Tractor Plant (Russia) [http://chtz-uraltrac.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331175431/http://chtz-uraltrac.com/ |date=2008-03-31 }}
** ChTZ
* Chery (China) [http://www.cheryhi.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511093147/http://www.cheryhi.com.cn/ |date=2017-05-11 }}
** Detank
* CHETRA (Russia) [http://www.chetra.ru/en/]
* China Shangdong (China) [http://sdshifeng.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228050559/http://sdshifeng.com.cn/ |date=2007-12-28 }}
** TaiShan [http://www.tstractor.com/]
* Chuanfeng (China) [http://www.msjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713210218/http://www.msjx.com/ |date=2007-07-13 }}
* Chuanlong (China) [http://www.clzb.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614084055/http://www.clzb.com/ |date=2007-06-14 }}
* Cirta ([[الجیریا|Algeria]]) [http://www.cmt.dz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608205803/http://www.cmt.dz/ |date=2007-06-08 }}
** CMT
** PMA
* Claas (Germany) [https://web.archive.org/web/20070713213413/http://app.claas.com/claas_museum/uk/ausstellung/frameset_ausstellung.html]
* CMZ (Argentina)
** Zanello (CMZ) [https://web.archive.org/web/20170814111837/http://www.zanello.com.ar/]
* CNH Global (Italy/USA) [http://www.cnh.com/]
** Case IH (USA) [http://www.caseih.com/]
** New Holland (Italy/USA) [http://www.newholland.com/]
** Shanghai New Holland (joint venture) (China) [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }}
** Steyr (Austria) [http://www.steyr-traktoren.com/]
** UzCaseTractor (Joint Venture) (Uzbekistan)
* Cockshutt Plow Company (Canada)
* Crossword Agro (India) [http://www.crosswordagro.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808211007/http://www.crosswordagro.com/ |date=2017-08-08 }}
** Atmak
** Captain
** Nissan
* Crystal (Poland) [http://www.traktor.pl/]
* Cub Cadet [http://www.cubcadet.com/]

== D ==
* DaeDong ([[دکھنی کوریا|South Korea]]) [http://www.daedong.co.kr/]
** DaeDong
** Kioti [http://www.kioti.com/]
** Landpower
* Deere &amp; Company (USA) [http://www.deere.com/]
** Benye (China) [http://www.benye.com/]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516211800/http://benye.com/ |date=2013-05-16 }} (purchased by John Deere in 2007)
** John Deere
** John Deere/ATL (joint venture) (Pakistan) [http://agrotractors.com/]
** John Deere Tiantuo (JDT) (joint venture) (China) [http://www.jdtt.com/]
*** Apollo
*** Iron Bull
* Dewan Tractors (Pakistan)
** Dewan Euro Leopard
** Dewan Foton
** Dewan Tumosan
* Dexheimer (Germany) [http://www.dexheimer-traktor.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801085910/http://dexheimer-traktor.de/ |date=2019-08-01 }}
* Dezzi (South Africa) (Desmond) [http://www.dezzi.co.za/]
* Dior (China) [http://www.diorzg.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920081229/http://diorzg.com/ |date=2017-09-20 }}
* Dong Feng (China) Changzhou Agricultural Machinery Group Co.، LTD (DFAM) [http://www.df-tractor.com/]
* Doppstadt (Germany) [http://www.doppstadt.net/]
* DTZ (Ukraine)

== E ==
* Eastman Industries
** Eastman Commercial
** Hover Mower
** Ingersoll Power Equipment
* Ekip (Turkey) [http://ekiptraktor.com.tr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820044937/http://ekiptraktor.com.tr/ |date=2016-08-20 }} (licensed Massey Ferguson)
* Enfly (China) [http://enfly.en.alibaba.com/]
* Erkunt (Turkey) [http://www.erkunttarim.com.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210011314/http://www.erkunttarim.com.tr/ |date=2008-02-10 }}
** ArmaTrac [http://www.armatrac.com/]
* Escorts (India)
** Escorts [http://www.escortsagri.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701050629/http://www.escortsagri.com/ |date=2007-07-01 }}
** Escorts Polmot (Poland) [http://www.escorts.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015115435/http://escorts.com.pl/ |date=2007-10-15 }}
** Farmtrac
** Powertrac
* ETRAG (Algeria) [http://www.etrag.dz/]

== F ==
* FarmAll Technology [http://www.farmalltechnology.com]
** URSUS
* Farmcart (India)
* Farmer (India) [http://www.farmertractor.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801100119/http://farmertractor.in/ |date=2015-08-01 }}
* Farmer (Poland) [http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902082316/http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/ |date=2018-09-02 }}
* Force Motors (formerly Bajaj Tempo Ltd) (India) [http://www.forcemotors.com/]
** Balwan
** Tempo Ox
* Forma (Romania) [http://www.forma-romania.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626181955/http://forma-romania.ro/ |date=2017-06-26 }}
* Foton Lovol (China) (sold under many names) [http://www.fotonlovol.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216203612/http://www.fotonlovol.com/ |date=2008-02-16 }}
** EuroLeopard [http://www.euroleopard.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517075040/http://euroleopard.com/ |date=2014-05-17 }}
** Eurotrac [http://www.eurotrac.nl/]
** Foton
** Lovol
* Fuyang Tractor (China)
** Benniu [http://www.benniu.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021031211255/http://www.benniu.net/ |date=2002-10-31 }}

== G ==
* Ganja Auto Plant ([[ازربائیجان|Azerbaijan]]) [http://www.ganjaauto.gov.az/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511201208/http://ganjaauto.gov.az/ |date=2015-05-11 }}
* Gecheng (China) [http://www.shanghaigc.com/]
* GEDA (Romania) [http://www.geda.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114124813/http://www.geda.ro/ |date=2012-11-14 }} [http://www.utbtractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728093232/http://www.utbtractors.com/ |date=2012-07-28 }}
* GIAD ([[سڈان|Sudan]]) [http://www.giad.com/]
* GM Universal (Pakistan) [http://www.agripak.com.pk/]
* Goldoni (Italy) [http://www.goldoni.com/]
* Greaves (India)
* Guapo (Argentina) [http://www.tractorguapo.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625151635/http://www.tractorguapo.com/ |date=2017-06-25 }}

== H ==
* Haotian (China) [http://www.wfhaotian.com/]
* Hattat (Turkey) [http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517221433/http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php |date=2007-05-17 }}
** Hattat (licensed Valtra)
** Hattat Universal (licensed UTB Universal)
** Valtra (licensed)
* Henan Lishen Machinery Co (China) [http://www.hnslsjx.com/]
** Henan Lishen
** Hercules
** Foison
* Hero Motors Limited (Pakistan) [http://www.hero.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806164304/http://hero.com.pk/ |date=2017-08-06 }}
** Hero Russi
** Hero Russi Belarus (licensed Belarus)
* HMT (India) [http://hmttractors.co.in]
* Holder (Germany) [http://www.holdertractor.com] (purchased by Uzel in 2006, sold in 2008)
* Honda (Japan) [http://www.hondapower.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000707022421/http://www.hondapower.com/ |date=2000-07-07 }} [http://www.honda.co.jp/agriculture/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053222/http://www.honda.co.jp/agriculture/ |date=2016-03-04 }}
* Hovertrack (Netherlands) [http://www.hovertrack.nl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627073210/http://www.hovertrack.nl/ |date=2017-06-27 }}
* HOYO (Romania) (build Tai Shan) [http://www.hoyo.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222090224/http://www.hoyo.ro/ |date=2015-12-22 }}
* Husqvarna
** Craftsman
** Dixon
** Murray (built under license in North America from Briggs &amp; Stratton)
** Poulan
** Weed Eater
* Hydrema (Denmark)

== I ==
[[تصویر:NelsUgland.jpg|thumb|انٹرنیشنل ہارویٹر&lt;br /&gt;
]]
[[تصویر:IMT_533_DeLuxe_Šarani_2.jpg|thumb|&lt;center&gt;IMT (سربیا)&lt;br /&gt;
&lt;/center&gt;]]
* IMK ([[سربیا|Serbia]]) [http://www.14-oktobar.co.rs]
* IMR (Serbia) [http://www.imr-rakovica.com]
* IMT (Serbia) [http://www.imt.co.rs]
* Indo Farm (India) [http://www.indofarm.in]
** Indo Power
** Staunch
* International Tractors Limited (India) [http://www.sonalika.com]
** Solis
** Sonalika International
* Irum (Romania) (based on Belarus/MTZ) [http://www.irum.ro/]
* Iseki (Japan) [http://www.iseki.co.jp]
* ITMCo ([[ایران|Iran]]) [http://www.itm.co.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221065741/http://www.itm.co.ir/ |date=2009-02-21 }}
** Baskent ([[ترکی|Turkey]]) [http://www.baskenttraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525091925/http://www.baskenttraktor.com/ |date=2009-05-25 }}
** ITM
** ITMCo
** KTMCO (Iran-Kurdistan) (subsidiary of ITMCO) [http://www.ktmcompany.com/]
** Massey Ferguson (under license)
** Motira ([[زمبابوے|Zimbabwe]]) (joint venture) [http://www.motira.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901175109/http://www.motira.ir/ |date=2010-09-01 }}
** MTF
** TajIran ([[تاجکستان|Tajikistan]]) (joint venture) [http://www.tajiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704071800/http://www.tajiran.ir/ |date=2007-07-04 }}
** UgIran ([[یگانڈا|Uganda]]) (joint venture) [http://www.ugiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101135850/http://www.ugiran.ir/ |date=2009-01-01 }}
** VenIran ([[وینیزئیلا|Venezuela]]) (joint venture) [http://www.veniran.com.ve]

== J ==
* Jaya (India)
* JCB (England)
* JDS (Germany) [http://www.dromson.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929200836/http://www.dromson.com/ |date=2007-09-29 }}
** Eicher
*** Valtra Eicher
* Jiangsu (China) [http://www.jsqt.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703235416/http://www.jsqt.com/ |date=2007-07-03 }}
* Jindal (India)
* JIROFT (Iran)
* John Deere (USA)
* Juling (China) [http://www.juling.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615032204/http://www.juling.com/ |date=2006-06-15 }}

== K ==
[[تصویر:T_150_K_front.JPG|thumb|&lt;center&gt;KhTZ (یوکرین)&lt;br /&gt;
&lt;/center&gt;]]
* KamAZ (Russia) [http://www.kamaz.net/]
* Kaset Phattana (Thailand) [http://www.thaicombine.com/products/kc01/kc01.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216213550/http://thaicombine.com/products/kc01/kc01.html |date=2006-02-16 }}
* KAT (China) [http://www.reden.com.cn/index.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224165402/http://www.reden.com.cn/index.asp |date=2008-02-24 }} (by Shanghai Reden Industrial)
* KBZ (Russia) [http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917201117/http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm |date=2002-09-17 }}
* Kerman (Iran) [http://www.ktmfco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041130004417/http://ktmfco.com/ |date=2004-11-30 }}
* KhTZ (Ukrainian abbreviation for the Kharkiv Tractor Plant) (Ukraine) [http://www.xtz.ua/]
* Khyber (Iran)
* KIOTI (South Korea) [http://www.kioti.com/]
* Kirovets (Russia) [http://www.kirovets.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010124192100/http://www.kirovets.com/ |date=2001-01-24 }}
** Deutz-Fahr Kirovets (joint with Deutz-Fahr)
** Kirovets-Pronar
** Terrion [http://www.terrion.eu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202011344/http://www.terrion.eu/ |date=2010-02-02 }}
* Kissan Standard (India) [http://standardagricultureworks.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204015937/http://standardagricultureworks.com/ |date=2010-12-04 }}
* KMZ (Russia) [http://www.kmz.ru/]
* Koyker
* Krieger (Germany) [http://www.krieger-fahrzeugbau.de/]
* Krishi Shakti (India)
* KTZ (Moldova)
* KTZ BOLGAR (Bulgaria) [http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&amp;f=s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624163056/http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&amp;f=s |date=2013-06-24 }}
* Kubota (Japan) [http://www.kubota.com]
* Kukje (South Korea)
* Branson

== L ==
[[تصویر:Lamborghini_traktor.jpg|thumb|لومبورگنی ٹریکٹر&lt;br /&gt;
]]
* Lamborghini Trattori S.p.A. (Italy) (part of SDF concern)
* Lander (Spain) [http://www.landertrac.com/]
* Landini (Italy) (part of ARGO SpA concern)
* Landmarshal (India)
* Lanz (Germany)
* LFKedi (China) [http://www.changlianfa.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013105223/http://www.changlianfa.com/ |date=2016-10-13 }}
* LIMB (LUXS) ([[سلووینیا|Slovenia]]) [http://www.limb.si/]
* Lindner (agricultural machinery manufacturer) (Austria) [http://www.lindner-traktoren.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217170324/http://lindner-traktoren.com/ |date=2014-12-17 }}
* Linhai (China) [http://www.atv-linhai.com]
* LKT (Slovenia)
* Lovson (India) [http://www.lovson.com/]
* LS Mtron (formerly LG Cable) (South Korea) [http://www.lstractor.co.kr/]
** LS
* LTZ (Russia) [http://www.ltz.lipetsk.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607190648/http://www.ltz.lipetsk.ru/ |date=2007-06-07 }}
* Luli (China) [http://www.ginding.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713233826/http://www.ginding.com/ |date=2017-07-13 }}
* Lutong (China) [http://www.lylutong.com.cn/]

== M ==
[[تصویر:Belarus_1220.4.jpg|thumb|&lt;center&gt;MTZ (بیلاروس)&lt;br /&gt;
&lt;/center&gt;]]
* Machinery &amp; Industrial Group N.V. (Russia)[http://tplants.com//] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730065447/http://www.tplants.com/ |date=2017-07-30 }}
* Mahindra &amp; Mahindra (India) [http://www.mahindratractorworld.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823055557/http://www.mahindratractorworld.com/ |date=2009-08-23 }}
** Jiangling Motors (Mahindra, China)
*** FengShou
*** Lenar [http://www.lenarusa.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070726121952/http://www.lenarusa.com/ |date=2007-07-26 }}
** Jinma (China) (various manufacturers) [http://www.jinma-tractor.com/] [http://www.jm-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911192023/http://jm-tractor.com/ |date=2017-09-11 }}
** Mahindra
** Mahindra Tractors
** Mahindra Gujarat [http://www.mahindragujarat.com/]
** Shaktimaan [http://www.mahindragujarat.com/]
** Swaraj (purchased 64.6% in 2007) [http://www.swarajenterprise.com/]
* Malyshev Factory (Ukraine) [http://www.malyshevplant.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718212452/http://malyshevplant.com/ |date=2019-07-18 }}
* MAT (Romania) [http://www.matcraiova.ro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123035607/http://www.matcraiova.ro/ |date=2009-01-23 }}
* Meraj (India) [http://www.mangaltractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515162842/http://mangaltractors.com/ |date=2010-05-15 }}
* Merlo (Italian) [http://www.merlo.it/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727022545/http://www.merlo.it/ |date=2017-07-27 }}
* Metalfor Araus (Argentina) [http://www.metalfor.com.ar/]
* Mija (Romania) [http://www.ummija.ro/]
* Millat (Pakistan) [http://www.millat.com.pk/]
** Massey Ferguson under license
** MT
* Mini (Romania)
* Mitsubishi (Japan) [http://www.mam.co.jp/]
* MoAZ (Belarus)
* Morooka (Japan) – [http://www.morooka1.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213081743/http://morooka1.co.jp/ |date=2009-02-13 }}
* MTD (USA) [http://www.mtdproducts.com/]
** Bolens
** Cub Cadet Yanmar [http://www.cubcadetyanmar.com/]
** Gutbrod (Germany)
** Rover (Australia)
** White Outdoor
** Yard Machines
** Yard Man
* MTZ ([[بیلاروس|Belarus]]) [http://www.tractors.com.by/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427155956/http://www.tractors.com.by/ |date=2007-04-27 }}
** Belarus [http://www.belarus.com/]

== N ==
* NAME (Japan) [http://www.shinnouki.co.jp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205091907/http://www.shinnouki.co.jp/ |date=2019-02-05 }}
* Neptune (Turkey) (licensed MTZ/Belarus) [http://www.neptuntractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213144030/http://neptuntractor.com/ |date=2016-02-13 }}
* New Holland (Italy/USA/India) (part of ARGO SpA concern) [http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222091742/http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html |date=2014-12-22 }}

== O ==
* ORTZ (Russia) [http://www.ortz.ru/]
* OSTMCO (Iran) [http://sirjan-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722012047/http://sirjan-tractor.com/ |date=2017-07-22 }} (mfg. Goldoni under license)
* O.T.M.Co (Iran) [http://www.otm.co.ir/]

== P ==
* Panther (India)
* Pauny (Argentina) [http://www.pauny.com.ar/]
** Pauny Rino 3000
** Zanello
* Pierre (Italy) [http://www.pierretra.com/]
* Pol-Mot (Poland) [http://www.polmot.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722050555/http://polmot.pl/ |date=2017-07-22 }}
** Polmot-Foton
** Ursus Pol-Mmot
** Ursus (Poland) [http://www.ursus.com.pl/]
* Power-Trac (USA) [http://www.power-trac.com/]
* PowerTrac (Argentina) (MarTraj Agrícola S.A.)
* Preet (India) [http://www.preettractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821171914/http://www.preettractors.com/ |date=2007-08-21 }}
* Progress-ZST (Russia) [http://www.pkprogress.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310073309/http://www.pkprogress.com/ |date=2008-03-10 }}
* Pronar (Poland) [http://www.pronar.pl/]
* Proton Primus (Brazil) [http://www.protonprimus.com.br/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004021522/http://protonprimus.com.br/ |date=2006-10-04 }}

== Q ==
* Qian Liniu (China) [http://www.qljx.com.cn/]
* Qingdao Iaoshan Tractor Factory (China)
** Laotuo

== R ==
* Rahi (Pakistan) (joint with Shifeng) [http://www.rahitractors.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817182337/http://www.rahitractors.com.pk/ |date=2017-08-17 }}
* Rakovica (IMT) (Serbia)
* RAZ (Russia)
* Reform (Austria) [http://www.reform-werke.com]
** Metrac
** Mounty
* Renault (France)
* Royal (India) [http://www.royaltractorpvtltd.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223061227/http://royaltractorpvtltd.com/ |date=2014-12-23 }}

== S ==
* Saktraktori ([[جارجیا (دیس)|Georgia]]) [http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917065946/http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/ |date=2002-09-17 }}
* Samarakoon Tractor Industries ([[سری لنکا|Sri Lanka]])
** Farmwell
* SAME Deutz-Fahr (SDF) (Italy)
** Deutz-Fahr (Germany)
** Deutz-Fahr Kirovets (Russia) (joint venture with Kirovets)
** Hürlimann (Switzerland) [http://www.hurlimann.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050517013349/http://www.hurlimann.com/ |date=2005-05-17 }}
** Lamborghini Trattori (Italy) [http://www.lamborghini-tractors.com/]
** SAME (Italy)
** SH – Deutz Fahr (China) (joint with Changlin)
* Sauerburger (Germany) [http://www.sauerburger.de/]
* Saukville (USA) [http://www.saukvilletractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714125136/http://www.saukvilletractor.com/ |date=2008-07-14 }}
* Savatrac (Iran)
* Schanzlin (Germany) [http://www.schanzlin.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928131004/http://www.schanzlin.de/ |date=2007-09-28 }}
* Semeato (Brazil) [http://www.semeato.com.br/]
* Shangdong Juli (China) [http://www.chinajuli.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702101151/http://www.chinajuli.com/ |date=2012-07-02 }}
* Shangdong Shifeng (China) [http://www.shifeng.com.cn/]
** SENS
** Shifeng
* Shandgong Shuangli (China) [http://www.shuangli.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913095053/http://shuangli.cn/ |date=2017-09-13 }}
** Shuangli
* Shandong Weifang (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }} [http://www.cn-luzhong.com]
** Luzhong (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }}
* Shandong Yingsheng Machinery Co (China) [http://www.sdysjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704110034/http://www.sdysjx.com/ |date=2017-07-04 }}
** Weitai
* Shanghai (China) (joint venture)
** Shanghai New Holland [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }}
* Shanghai Newyear (China)
** Newyear
* Sharthi (India) [http://www.angelfarm.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911164304/http://angelfarm.in/ |date=2017-09-11 }}
* ShenNiu (China) [http://www.hbshenniu.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615155248/http://www.hbshenniu.com/ |date=2007-06-15 }}
* Shenyang (China) [http://www.syyituo.com/docc/product.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212616/http://www.syyituo.com/docc/product.htm |date=2007-09-27 }}
* Shenzhen Victor Industrial (China)
** SWT
* Shibaura (Japan) [http://www.shibaura.com/]
* Silvatec (Denmark)
* Sirgroh Ursus ([[پاکستان|Pakistan]] (Ursus under license)
* Smoltra (Russia) [http://www.smoltra.ru/]
* Stallion (India) [http://www.stalliontractor.com/]
* Stara (Brazil) [http://www.stara.com.br/]
* STMC (Saudi Arabia) [http://www.eajb.com/stmc.htm]
* Super Star (Turkey) [http://www.motosan.com/prod5.html]

== T ==
* Tractors And Farm Equipment (India) [http://www.tafe.com/]
** Eicher
** Eicher Valtra (under license)
** TAFE
* Tai'an Taishan Guotai (China) [http://www.gtvehicle.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611182529/http://gtvehicle.com/ |date=2013-06-11 }}
* Talaythong (Thailand) [http://www.talaythong.co.th/]
* Tianjin (China) [http://www.taiec.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205044704/http://taiec.com.cn/ |date=2006-12-05 }}
** JDT (John Deere Tianjin, joint venture) [http://www.jdtt.com/]
** Tianjin
* TianTong (China) [http://www.chinatiantong.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709053001/http://www.chinatiantong.com/ |date=2017-07-09 }}
* Tikhvinskiy Tractor Plant (Russia)
** Titran
* Tolpar (Russia)
* Tong Yang Moolsan (South Korea) [http://www.tymm.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730112338/http://www.tymm.com/ |date=2017-07-30 }}
** Tong Yang
** TYM
* Toos (Iran) [http://www.toostractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828195625/http://www.toostractor.com/ |date=2008-08-28 }}
* Toro
** Wheel Horse (defunct as of 2007)
* Trac-Za (Argentina) [http://www.zanello.8k.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070112/http://www.zanello.8k.com/ |date=2016-03-04 }}
* Tracom ([[مولدووا|Moldova]]) [http://tradepoint.moldova.md/tracom.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010708152405/http://tradepoint.moldova.md/tracom.html |date=2001-07-08 }}
* Tractomade (Argentina) (licensed by Pauny) [http://www.tractomade.com.ar/]
** TMZ Zanello (Argentina)
** Zanello (Tractomade)
* Tractors Y Maquinarias SRL (Argentina)
** T&amp;M Grossi [http://www.tractoresymaquinarias.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705091553/http://www.tractoresymaquinarias.com/ |date=2007-07-05 }}
* Tractorul UTB (Romania) (in receivership in 2007) [http://www.utb.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001018144504/http://www.utb.ro/ |date=2000-10-18 }}
** Titan
** Universal UTB
* TrakTurk (Turkey) [http://www.trakturk.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111100246/http://www.trakturk.com/ |date=2016-11-11 }}
* Trantor (UK) [http://www.trantortractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921063511/http://www.trantortractors.com/ |date=2009-09-21 }}
* Trishul (India) [https://web.archive.org/web/20170819125256/http://www.trishultractors.com/]
* TTZ ([[ازبیکستان|Uzbekistan]]) [http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827120948/http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm |date=2010-08-27 }}
* Tümosan (Turkey) [http://www.tumosan.com.tr/]
* Türk Traktör (build New Holland, CaseIH and Steyr for CNH Global,37.5% owned by CNH) (Turkey) [http://www.turktraktor.com.tr/]

== U ==
* UAZ (Ukraine) [http://uaz-upi.com/]
** KYI
* Uplion (China) [http://www.uplion.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109044024/http://uplion.com/ |date=2014-01-09 }}
* URSUS (Poland; tractor and bus manufacturer founded in 1893) [http://en.ursus.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501214643/http://en.ursus.com.pl/ |date=2017-05-01 }}
* USAMA Harris Khan (Pakistan) [http://usamaharris.com/]
** Chaman Ford
** Euro-F
* UTB (Uzina de tractoare Brasov / Brasov Tractor Factory) (Romania)
* UVZ (Russia) [http://www.uvz.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317022636/http://uvz.ru/product |date=2013-03-17 }}
* UzCaseTractor JV (Uzbekistan) (61% owned by CNH)
* Uzel (Turkey) [http://www.uzeltraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201184030/http://uzeltraktor.com/ |date=2011-02-01 }}

== V ==
* Valpadana (Italy) (part of ARGO SpA concern)
* Valtec (Romania) [http://www.valtectractors.com/]
* Valtra (Finland) (part of AGCO concern) [http://www.valtra.com/]
* Vandel (France) [http://www.vandel.fr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820150820/http://www.vandel.fr/ |date=2016-08-20 }}
* Varzan (Iran) [http://www.dehghanvarz.co.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914111832/http://dehghanvarz.co.ir/ |date=2017-09-14 }}
* Ventrac (USA) [http://ventrac.com/]
* Versatile (Canada) [http://www.versatile-ag.com/]
* VST Tillers (India) [http://www.vsttillers.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727213901/http://www.vsttillers.com/ |date=2017-07-27 }}
** Eurotrac
** Eurotrac-VST
** Mitsubishi-Shakti
** Shakti
** VST Mitsubishi Shakti
** VST-Shakti
** VTL-Vishvas

== W ==
* WeiFang (China) [http://www.weituo.com/]
* WeiFang Guanghui Agriculture Mechanism (China) [http://www.ghnj.cn/]
** YiDaneng
* Weizhong (China)
* Wesseler (Germany)
* Whitewagon (India) [http://www.whitewagon.in]
** Utsav
** Vaibhav
* Wiefang Aolida (China) [http://www.sdaolida.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417162548/http://www.sdaolida.com/ |date=2021-04-17 }}
** Agro Master
* Wikov (Czech) [http://www.steel-wheels.net/wikov.html]
* Wisconsin Engineering (Czech) [http://www.wisconsineng.cz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802032010/http://www.wisconsineng.cz/ |date=2017-08-02 }}
* Wolwa (China) [http://www.wolwa.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731200228/http://www.wolwa.cn/ |date=2017-07-31 }}
* World (China) [http://www.worldgroup.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517061911/http://www.worldgroup.com.cn/ |date=2008-05-17 }}
* Wuzheng Auto Group (China) [http://www.chinawuzheng.com/]

== X ==
* Xiamen Xiagong Group (China) [http://www.xiagonggroup.com/]
** Sahm
** Xiagong
* Xiagong (China) [http://www.xiagonggroup.com/]
* XiangYangHong (China) [http://www.hnxyhjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825213327/http://www.hnxyhjx.com/ |date=2018-08-25 }}
* XinBaiJin (China) [http://xinbaijin.en.ec21.com/GC00603830/CA00603843/tractor.html]
* Xing Zhou (China)
* XingTai (China)
* Xinhu (China) [http://www.sdhljt.com/index2.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020615070208/http://www.sdhljt.com/index2.htm |date=2002-06-15 }}

== Y ==
* Yagmur (Turkey) [https://web.archive.org/web/20170730102543/http://www.yagmur.com/]
** Valpadana (licensed)
* Yanmar (Japan) [http://www.yanmar.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141116161410/http://www.yanmar.co.jp/ |date=2014-11-16 }}
* Yarz (Ukraine) [http://yarz-ua.all.biz/]
* YTO (China) [http://www.yto.com.cn/]
* YuMZ (Ukraine) [http://www.yuzhmash.com/]

== Z ==
* Zanello (Argentina)
* Zephyr (Zephyr Engineers) ([[پاکستان|Pakistan]])
* Zetor (Czech) [http://www.zetor.com/]
* Zhengzhou (China)
* ZhongLian (China)
* Zhongtuo (China) [http://zt-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015000352/http://www.zt-tractor.com/ |date=2017-10-15 }}
** Indotrak
* Zhongyuan (China) [http://www.xxyt.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913083727/http://xxyt.com.cn/ |date=2017-09-13 }}
* Zimidara (India)

== ایہہ وی ویکھو ==
* [[بھارت وچ ٹریکٹر]] - بھارتی ٹریکٹر بلڈنگ اتہاس اتے برانڈاں دے ویروے

== حوالے ==

== باہری لنک ==
* [http://www.tractordata.com/ List of tractor models by manufacturer (tractordata.com)]
* [http://www.tractorfan.us/machine/ List of tractor models with pictures and videos (tractorfan.us)]
* [http://www.traktor-power.com/ Large tractor video archive (traktor-power.com)]

[[گٹھ:کھیتی باڑی دی مشینری]]</text>
      <sha1>jcs3t433i8o811sqvdru9s4us1tj5wo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڈاکٹر رام منہور لوہیا اودھ یونیورسٹی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82886</id>
    <revision>
      <id>712753</id>
      <parentid>641015</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9044" sha1="t504q8ihd8oy439otmwrzxmvgdbhjuz" xml:space="preserve">{{Infobox university
 |name = ڈاکٹر رام منہور لوہیا اودھ یونیورسٹی
 |native_name =
 |image_size =
 |caption =اودھ یونیورسٹی دا نشان
 |latin_name =Dr. Ram Manohar Lohia Avadh University
 |motto =سچ دے لئی وقف
 |mottoeng = Dedicated to Truth
 |established = 1975
 |closed =
 |type = سوبائی یونی ورسٹٰی
 |endowment =
 |rector =
 |officer_in_charge = 
 |chairman =
 |chancellor = [[گورنر]] [[اتر پردیش]]
|vice_chancellor =پروفیسر منوج دکشت
 |president =
 |vice-president =
 |superintendent =
 |provost =
 |vice_chancellor = 
 |dean =
 |director =
 |head_label =
 |head =
 |students = 15000+
 |undergrad =
 |postgrad =
 |doctoral =
 |other =
 |city = [[فیض آباد]]
 |state = [[اتر پردیش]]
 |province =
 |country = [[بھارت]]
 |campus = [[شہری علاقہ]]&lt;br /&gt;{{Convert|112.24|acre|ha}}
 |former_names = اودھ یونی ورسٹی
 |athletics =
 |colours =
 |sports =
 |nickname = 
 |mascot =
 |website = {{URL|www.rmlau.ac.in}}
 |logo =Dr. Ram Manohar Lohia Avadh University logo.jpg
 |footnotes =
|image_name =Dr. Ram Manohar Lohia Avadh University logo.jpg
 |faculty =
 |staff =
 |coor =
 |colors =
 |affiliations = یونیورسٹی گرانٹس کمیشن (بھارت), قومی تشخیص تے ایکریڈیشن کونسل, بھارتی یونیورسٹیاں د‏‏ی تنظیم (AIU)
}}
'''ڈاکٹر رام منوہر لوہیا اودھ یونیورسٹی '''یا '''اودھ یونیورسٹی '''کے ناں تو‏ں وی مشہور نيں [[نیشنل ہائی وے 96 (بھارت). قومی ہائی وے 96]] اُتے ضلع [[فیض آباد]]، [[اتر پردیش]]، [[بھارت]] وچ واقع ا‏‏ے۔ اسنو‏ں [[اتر پردیش حکومت]] نے 1975 وچ قائم کیتا سی۔&lt;ref&gt;http://www.rmlau.ac.in/&lt;/ref&gt;
== تریخ ==

[[فائل:Avadh university faizabad.jpg|thumb|سجے|200px|اودھ یونیورسٹی]]
اتر پردیش د‏‏ی حکومت نے اسنو‏ں '''اودھ یونیورسٹی''' [[فیض آباد]]کے ناں تو‏ں ابتدائی طور اُتے اک باضابطہ یونیورسٹی دے طور پر، اس د‏ی نوٹیفیکیشن نمبر 1192 / پندرہ -10-46 (6) -1975 4 مارچ 1975 ء تے پروفیسر ڈاکٹر سرینھن سنگھ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپیل پہلا وائس چانسلر مقرر کیتا سی۔1993-94 وچ ، اسےمشہور مجاہد آزادی،قومی رہنما ڈاکٹر رام منوہر لوہیا دے ناں اُتے ڈاکٹر رام منوہر لوہیا اودھ یونیورسٹی دے طور اُتے تبدیل کر دتا گیا ۔&lt;ref&gt;http://www.rmlau.ac.in/&lt;/ref&gt;
ابتدائی طور اُتے یونیورسٹی نے سول لائنز فیض آباد وچ رینٹل عمارت وچ اپنا دفتر شروع کیتا۔ اک سال دے رسمی دفتر دے لئی زمین دے حصول دے عمل دا آغاز 1976 وچ شروع ہويا۔ آخر وچ ، ریاست دے بعد دے صدر تے گورنر گورنر جی.ڈی. تاپسے نے 2 مئی 1978 نو‏‏ں یونیورسٹی د‏‏ی موجودہ انتظامی عمارت د‏‏ی بنیاد رکھی۔&lt;ref&gt;http://www.rmlau.ac.in/&lt;/ref&gt;

== کیمپس تے بنیادی ڈھانچے ==
اودھ یونیورسٹی دا رقبہ 112.24 ایکڑ علاقے اُتے پھیلا ا‏‏ے۔ اس وچ 23 عمارتاں شامل نيں جنہاں وچ انتظامی عمارتاں، [[چانکیہ]]کے ناں تو‏ں موسوم انتظامیہ د‏‏ی عمارت، امتحان ہال، اک زیر تعمیر آڈیٹوریم، صحت مرکز، مرکزی لائبریری، داخلہ امتحان سیل، فزکس تے الیکٹرانکس د‏‏ی عمارت، مہمان گھر، آئی ٹی مرکز وغیرہ شامل نيں۔چار لڑکےآں دے میزبان تے فیکلٹی ہاؤسنگ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;http://www.rmlau.ac.in&lt;/ref&gt;
== محکمہ اورانسٹی ٹیوٹ ==
انجینئرنگ ٹیکنالوجی دے انسٹی ٹیوٹ (IET)

الیکٹرانکس اینڈ مواصلا‏تی انجینئرنگ ڈپارٹمنٹ

مکینیکل انجینئرنگ ڈپارٹمنٹ

[[کمپیوٹر سائنس]] تے انجنیئرنگ ڈپارٹمنٹ

انفارمیشن ٹیکنالوجی کےڈپارٹمنٹ

ماسٹر آف کمپیوٹر آف ایپلی کیشن (.M.C.A)

بزنس مینجمنٹ تے انٹرپرائز د‏‏ی ڈپارٹمنٹ

ماس مواصلات تے صحافیت دے سیکشن

فزکس تے الیکٹرانکس ڈپارٹمنٹ

ریاضی تے اعداد و شمار دے سیکشن

بایو کیمسٹری ڈپارٹمنٹ

مائکرو بولوجیولوجی ڈپارٹمنٹ

ماحولیا‏ت‏ی سائنس دے محکمہ

اقتصادیات تے [[پینڈو ترقی]] دے سیکشن

تریخ سبھیاچار تے آثار قدیمہ دے محکمہ

بالغ، مسلسل تے توسیع د‏‏ی تعلیم دا محکمہ

ماسٹر سوشل ماسٹر ڈپارٹمنٹ

جسمانی تعلیم دا محکمہ

بی ایس سی سی زراعت دے سیکشن&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.rmlau.ac.in/courses.aspx |access-date=2019-11-30 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225154519/http://www.rmlau.ac.in/Courses.aspx |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== پروگرام ==
اودھ یونیورسٹی مندرجہ ذیل کورس وچ انڈرگریجویٹ تے گریجویٹ کورسز پیش کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140625103907/http://rmlau.ac.in/courses.html&lt;/ref&gt;

=== انڈرگریجویٹ ===
* بیچلر آف آرٹ
* بزنس ایڈمنسٹریشن (بی بی اے)
* بیچلر آف کمپیوٹر ایپلی کیشنز (بی سی اے)
* بیچلر آف لائبریری اینڈ انفارمیشن سائنس (بی ایل. سی ایس سی)
* بیچلر آف ٹیکنالوجی
* جسمانی تعلیم دے بیچلر (بی پی ای ڈی)
* بیچلر سائنس (بی ایس سی)

=== گریجویٹ ===
* ماسٹر آف سائنس (ایم ایس سی)
* ماسٹر آرٹس (ایم اے.)
* ماسٹر لائبریری تے انفارمیشن سائنسز (ایم ایل آئی ایس سی)
* ماسٹر آف سوشل کم
* سیاحت آف ماسٹر ایڈمنسٹریشن
* فیشن ڈیزائننگ وچ ڈپلوما
* ماسٹر فیزیکل تعلیم (ایم پی.ڈی.ڈی.)
* ایم ایڈ

== کالج ==
اودھ یونیورسٹی تو‏ں [[گیارہ ضلعے]] دے سینکڑاں کالج ملحق اے ۔ [[بہرائچ]] [[امبیڈکر نگر ضلع|امبیڈکر نگر]]، [[امیٹھی]]، [[بلرام پور]]، [[بارہ بنکی، اتر پردیش|بارہ بنکی،]]، [[فیض آباد]]، [[گونڈہ ضلع|گونڈہ]]، [[لکھنؤ،]] [[پرتاپ گڑھ]]، [[شراوستی ضلع|شراوستی]] تے [[سلطان پور]]قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.rmlau.ac.in/SearchByDistrict.aspx |access-date=2019-11-30 |archive-date=2019-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101032641/http://www.rmlau.ac.in/SearchByDistrict.aspx |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[کسان ڈگری کالج|کسان ڈگری کالج بہرائچ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.kisanpgcollege.ac.in/about-us.php |access-date=2019-11-30 |archive-date=2019-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114025104/http://www.kisanpgcollege.ac.in/about-us.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* نندنی نگر ڈگری کالج
* پی ٹی. رام لکھن شکلا راجکیہ گریجویٹ کالج الاپور
* RMRS پی جی کالج
* SLJB پی جی کالج
* سری رامچندر سنگھ مہیایایا، لوہا سارہیا

== باہرلے جوڑ ==
* https://www.ugc.ac.in/oldpdf/reportsSU/RamManoharLohiaAvadhUniversity.pdf
* https://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?Unitype=2&amp;id=33
* http://www.rmlau.ac.in/SearchByDistrict.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190101032641/http://www.rmlau.ac.in/SearchByDistrict.aspx |date=2019-01-01 }}
* https://collegedunia.com/university/25935-dr-ram-manohar-lohia-avadh-university-rmlau-faizabad/admission
* https://web.archive.org/web/20181228055628/http://www.rmlau.site/
* https://www.jagranjosh.com/news/dr-ram-manohar-lohia-avadh-university-bba-and-bca-semester-6-result-declared-at-rmlau-ac-in-146658
* https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/aadhaar-shows-1500-teachers-in-awadh-university-have-multiple-jobs/articleshow/62112655.cms
* https://targetstudy.com/colleges/ugc-recognised-colleges-in-faizabad.html

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

[[گٹھ:1975ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]]
[[گٹھ:اتر پردیش د‏‏ی یونیورسٹیاں]]
[[گٹھ:بھارت وچ 1975ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:بھارت وچ تعلیم]]</text>
      <sha1>t504q8ihd8oy439otmwrzxmvgdbhjuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دوسری جنگ عظیم دے اتحادی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89954</id>
    <revision>
      <id>712758</id>
      <parentid>708554</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>40019</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Cairo conference.jpg]] → [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise</comment>
      <origin>712758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184349" sha1="5pfp9pg5expbsnq3thp3y631qrjmij6" xml:space="preserve">{{Infobox country|conventional_long_name=دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|flag_alt=&lt;!-- alt text for flag --&gt;|s1=|flag_s1=|s2=|flag_s2=|s3=|image_flag=|image_flag2=&lt;!-- second flag --&gt;|p1=|flag_alt2=&lt;!-- alt text for second flag --&gt;|flag=&lt;!-- link target under flag image. Default: Flag of {{{common_name}}} --&gt;|flag_type=|image_s3=|image_map2=WWII.png|image_map2_caption={{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: right; |
* {{legend|#63B74E}} '''اتحادی''' تے انہاں د‏‏ی کالونیاں
* {{nowrap|{{legend|#66FF00}} '''اتحادی''' [[پرل ہاربر اُتے حملہ]] دے بعد داخل ہوئے رہے نيں}}
* {{legend|#2AACF6}} [[محوری طاقتین]] تے شریک جنگ
* {{legend|#C6BDC7}} [[دوسری جنگ عظیم دے دوران غیر جانبدار طاقتاں| غیر جانبدار طاقتاں]] تے انہاں د‏‏ی کالونیاں}}
----
{{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: right; |
''' &quot;[[چار پولیس مین|چار وڈے]]&quot;:'''
* {{flagcountry|Soviet Union|1936}} &lt;small&gt;([[آپریشن باربروسا| جون 1941 سے]])&lt;/small&gt;
* {{flagcountry|United States|1912}} &lt;small&gt;([[پرل ہاربر اُتے حملہ دسمبر 1941 سے]])&lt;/small&gt;
* {{flagcountry|United Kingdom}}
* {{flagcountry|Republic of China (1912–1949)}} &lt;small&gt;([[دوسری چین جاپان جنگ|جولائ‏ی 1937 سے]])&lt;/small&gt;
}}
----
{{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: right; |
''' جلاوطن حکومتاں دے نال مقبوضہ ملک:'''
* {{flagdeco|Ethiopian Empire}} [[ایتھوپیا]]&lt;ref group=note name=EE /&gt;
* {{flagdeco|Free French}} [[فری فرانس]]&lt;ref group=note name=FFF /&gt;
* {{flagdeco|Poland|1928}} [[پولینڈ جلاوطن حکومت| پولینڈ]]
* {{flagdeco|Kingdom of Yugoslavia}} [[یوگوسلاو جلاوطن حکومت| یوگوسلاویہ]]
* {{flagdeco|Greece|royal}} [[یونانی جلاوطن حکومت| یونان]]
* {{flagdeco|Netherlands}} [[ڈچ جلاوطن حکومت| نیدرلینڈز]]
* {{flagdeco|Belgium}} [[ایلجین جلاوطن حکومت| بیلجیئم]]
* {{flagdeco|Norway}} [[ناروے]]
* {{flagdeco|Czechoslovakia}} [[چیکوسلواک جلاوطن حکومت| چیکوسلواکیا]]
* {{flagdeco|Luxembourg}} [[لکسمبرگ جلاوطن حکومت| لکسمبرگ]]
}}
----
{{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: right; |
'''ہور اتحادی جنگجو ریاستاں:'''
* {{flagcountry|British Raj}}
* {{flagcountry|Canada|1921}}
* {{flagcountry|Australia}}
* {{flagcountry|Dominion of New Zealand}}
* {{flagcountry|Union of South Africa}}
* {{flagcountry|Philippine Commonwealth}}
* {{flagcountry|Vargas Era|1930}}
* {{flagcountry|Mongolian People's Republic|1945}}
* {{flag|Mexico|1934}}
}}

----
{{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: right; |
'''سابقہ محور د‏‏ی طاقتاں :'''
* {{flagcountry|Kingdom of Italy}} ([[اطلوی خانہ جنگی|&lt;small&gt; 1943 سے&lt;/small&gt;]])
* {{flagcountry|Kingdom of Romania}} ([[شاہ مائیکل بغاوت|&lt;small&gt; 1944 سے&lt;/small&gt;]])
* {{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[بلغاریہ]] ([[1944 بلغاروی بغاوت|&lt;small&gt; 1944 سے&lt;/small&gt;]])
* {{flagcountry|Finland}} ([[لاپ لینڈ جنگ|&lt;small&gt; 1944 سے&lt;/small&gt;]])
}}|flag_p1=|date_end=جولائی–اگست|native_name=اقوام متحدہ|event1=[[تہران کانفرنس]]|common_name=اتحادی|status=[[اجتماعی تحفظ # اجتماعی دفاع| فوجی اتحاد]]|era=دوسری جنگ عظیم|event_start=[[اینگلو-پولش فوجی اتحاد|اینگلو پولش اتحاد]]|year_start=1939|date_start=31 مارچ|date_event1={{nowrap|نومبر– دسمبر1943}}|year_end=1945|event2={{nowrap|[[بریٹن ووڈز کانفرنس]]}}|date_event2=1–15 جولائ‏ی 1944|event3=[[یالٹا کانفرنس]]|date_event3=4–11 فروری 1945|event4=[[اقوام متحدہ]] [[اقوام متحدہ چارٹر|قیام]]|date_event4={{nowrap|اپریل–جون 1945}}|event_end=[[پوٹسڈم کانفرنس]]|footnotes={{حوالے|group=note |refs=
           &lt;ref name=&quot;EE&quot;&gt;ایتھوپیا د‏‏ی سلطنت [[دوسری اٹلی - ایتھوپیا جنگ| حملہ]]] دے ذریعہ [[فاشسٹ اٹلی (1922–1943)| اٹلی]] نے 3 اکتوبر 1935 نو‏‏ں کیتا سی۔ 2 مئی 1936 نو‏‏ں ، شہنشاہ [[ہیلی سلاسی اول]] جلاوطن ہويا ، 7 مئی نو‏‏ں اطالوی قبضے تو‏ں ٹھیک پہلے [[دوسری جنگ عظیم]] شروع ہونے دے بعد ، جلاوطنی تو‏ں ایتھوپیا د‏‏ی حکومت نے [[مشرقی افریقی مہم (دوسری جنگ عظیم)| اطالوی مشرقی افریقہ اُتے برطانوی حملے]] دے دوران برطانویاں دے نال تعاون کیتا تے ہیل سلاسی 18 جنوری 1941 نو‏‏ں اپنے اقتدار وچ واپس آئے۔ .&lt;/ref&gt;
           &lt;ref name=&quot;FFF&quot;&gt;لندن وچ دوسری [[جلاوطنی د‏‏ی حکومت| حکومتاں تو‏ں جلاوطنی]] دے برخلاف ، جو ایسی جائز حکومدیاں سن جو اپنے اپنے ملکاں تو‏ں فرار ہوئے چکيت‏یاں سن تے لڑائی جاری رکھی گئی ، [[فرانسیسی تیسری جمہوریہ| فرانس]] نے [[جون 22 1940 دا امن معاہدہ| ہتھیار ڈال دتے]] سن ۔ [[محور ی طاقتاں| محور]] دے بعد [[محوری فرانس| 1940 وچ حملہ ہويا]]۔ &quot;[[فری فرانسیسی فورسز]]] فرانسیسی فوج دا اک حصہ سی جس نے اسلحے نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کیتا تے اتحادیاں دے نال لڑدے رہ‏‏ے۔ انہاں نے فرانس د‏‏ی طرف دیکھیا کہ انہاں نو‏‏ں اک وڈی اتحادی طاقت سمجھیا جاندا اے تے برتاؤ کیتا جاندا اے ، جداں کہ اک شکست خوردہ تے فیر آزاد قوم د‏‏ی مخالفت کيتی گئی۔ انہاں نے [[نازی جرمنی| جرمن]] [[مؤکل ریاست]] &quot;[[وچی فرانس]]&quot; ، جو عالمی سطح اُتے تسلیم شدہ فرانس د‏‏ی حکومت سی ، دے مشروعیت دے نال جدوجہد د‏‏ی ، [[وچی فرانس دے خارجہ تعلقات| حتی کہ اتحادیاں وچ بھی]]۔ فری فرانس دے ذریعہ وچی نوآبادیات‏ی علاقے د‏‏ی بتدریج آزادی دے بعد ، اک [[فرانسیسی کمیٹی برائے قومی آزادی| نیشنل لبریشن کمیٹی]] تشکیل دتی گئی۔ کالونیاں دا خاتمہ بالآخر 1942 وچ [[کیس انٹون| ویچی فرانس اُتے مکمل جرمن قبضہ]] دا سبب بنے ، جس نے ہن [[فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی عبوری حکومت]] د‏‏ی مکمل حمایت وچ وچی رجیم دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوششاں تو‏ں اتحادی پالیسی وچ اک تبدیلی دا آغاز کیتا۔&lt;/ref&gt;
             &lt;!-- &lt;ref group=note name=DF&gt;[[یوگوسلاویا د‏‏ی بادشاہی]] نے [[سہ رخی معاہدہ]] اُتے دستخط کیتے ، لیکن [[یوگوسلاو بغاوت]] نے دو دن بعد ہی حکومت دا تختہ الٹ دتا۔&lt;/ref&gt;&lt;ref group=note name=IQ&gt;عراق [[اینگلو-عراقی جنگ]] دے دوران محور دا سابقہ شریک جنگ سی۔&lt;/ref&gt; --&gt;
}}}}
[[فائل:Four Freedoms Flag or United Nations Honour Flag ca 1943-1948.svg|thumb|[[null|ربط=]] &quot; اقوام متحدہ دا آنر پرچم &quot; ، جو جنگ دے وقت اتحادیاں د‏‏ی علامت دے طور اُتے استعمال ہُندا اے ، 1943–1948 ]]
[[فائل:Teheran conference-1943.jpg|متبادل=Three men, Stalin, Roosevelt and Churchill, sitting together elbow to elbow|thumb| [[دوسری جنگ عظیم دا یورپی تھیٹر|یورپی تھیٹر دے]] حلیف رہنما (کھبے تو‏ں سجے): 1943 وچ [[تہران کانفرنس]] وچ [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] ، [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ]] تے [[ونسٹن چرچل|ونسٹن چرچل دی]] میٹنگ ]]
[[فائل:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg|متبادل=Three men, Chiang Kai-shek, Roosevelt and Churchill, sitting together elbow to elbow|thumb| ایشین اینڈ پیسیفک تھیٹر دے اتحادی قائدین: 1943 وچ [[قاہرہ کانفرنس (1943)|قاہرہ کانفرنس]] وچ جنرلسیمو [[چیانگ کائی شیک]] ، [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ]] ، تے [[ونسٹن چرچل|ونسٹن چرچل دی]] ملاقات ]]
'''دوسری جنگ عظیم دے اتحادی''' ، [[اقوام متحدہ دا اعلامیہ|یکم جنوری 1942 دے اعلان]] تو‏ں '''اقوام متحدہ''' اکھوائے گئے ، اوہ ملکاں سن جنہاں نے [[دوسری جنگ عظیم]] (1939–1945) دے دوران مل ک‏ے [[محوری قوتاں|محوری قوتاں]] د‏‏ی مخالفت کيتی۔ اتحادیاں نے [[نازی جرمنی|جرمن]] ، [[سلطنت جاپان|جاپانی]] تے [[فاشسٹ اٹلی (1922–1943)|اطالوی]] جارحیت اُتے قابو پانے دے ذریعہ اتحاد نو‏‏ں فروغ دتا۔

یکم ستمبر 1939 نو‏‏ں جنگ دے آغاز وچ ، اتحادی [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] ، [[دوسری پولش جمہوریہ|پولینڈ]] تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ دے]] نال نال انہاں د‏‏ی [[منحصر علاقہ|منحصر ریاستاں]] ، جداں [[برطانوی راج|برطانوی ہندوستان اُتے مشتمل سن ]]۔ کچھ ہی دن وچ انہاں وچ [[دولت مشترکہ ملکاں|برطانوی دولت مشترکہ دے]] آزاد [[ڈومینین]] : [[آسٹریلیا]] ، [[کینیڈا]] ، [[ڈومینین نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ]] تے [[اتحاد جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] شامل ہوگئے۔ &lt;ref&gt;Davies 2006, pp 150–151.&lt;/ref&gt; [[بیلجیم د‏‏ی لڑائی|جرمن]] [[بلقان مہم (دوسری جنگ عظیم)|بالکان مہم]] تک [[نیدرلینڈ د‏‏ی جنگ|شمالی یوروپ]] [[بیلجیم د‏‏ی لڑائی|پر حملے]] [[نیدرلینڈ د‏‏ی جنگ|دے]] آغاز دے بعد ، [[نیدرلینڈز]] ، [[بلجئیم|بیلجیم]] ، [[مملکت یونان|یونان]] ، تے [[مملکت یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ]] اتحادیاں وچ شامل ہوگئے ۔ پہلی بار [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|جرمنی دے نال]] [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|پولینڈ اُتے حملہ کرنے]] وچ [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|تعاون]] کرنے دے بعد جدو‏ں اتحادی محوری تنازعہ وچ غیرجانبدار رہیا ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] د‏‏ی افواج [[آپریشن باربروسا|نے جرمنی دے حملے دے]] بعد جون 1941 وچ اتحادیاں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاست ہائے متحدہ امریکا]] نے اتحادیاں نو‏‏ں جنگی سامان تے پیسہ سب دے نال فراہ‏م کیہ ، تے [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر پر]] جاپانی [[پرل ہاربر حملہ|حملے دے]] بعد دسمبر 1941 وچ [[پرل ہاربر اُتے حملے دے نتائج|باضابطہ طور اُتے شامل ہويا]] ۔ [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]] پہلے ہی جاپان دے نال [[مارکو پولو برج واقعہ]] 1937 دے بعد تو‏ں [[طویل جنگ]] وچ رہیا سی ، لیکن 1941 وچ اس نے باضابطہ طور اُتے اتحادیاں وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔

اس اتحاد نو‏‏ں یکم جنوری 1942 تو‏ں [[اقوام متحدہ دا اعلامیہ|اقوام متحدہ دے اعلامیے دے ذریعہ]] باقاعدہ شکل دتی گئی سی۔ اُتے ، &quot;اقوام متحدہ&quot; دا ناں جنگ دے دوران اتحادیاں د‏‏ی وضاحت دے لئی کدی کدائيں ہی استعمال ہُندا سی۔ &quot; [[عظیم اتحاد (دوسری جنگ عظیم)|بگ تھری]] &quot; یعنی سوویت یونین ، برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ دے رہنماواں نے اتحادیاں د‏‏ی حکمت عملی نو‏‏ں کنٹرول کیتا۔ برطانیہ تے امریکا دے وچکار تعلقات خاص طور اُتے نیڑے تر سن ۔ چین دے نال مل ک‏ے بگ تھری نو‏‏ں &quot;طاقت وراں د‏‏ی امانت &quot; کہیا جاندا اے ، &lt;ref name=&quot;Justus&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&amp;pg=PA62|title=Debating Franklin D. Roosevelt's foreign policies, 1933–1945|last=Doenecke|first=Justus D.|last2=Stoler|first2=Mark A.|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2005|isbn=978-0-8476-9416-7}}&lt;/ref&gt; فیر اقوام متحدہ دے اعلامیے وچ الائیڈ &quot;بگ فور&quot; دے طور اُتے تسلیم کیتا گیا &lt;ref&gt;Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)&lt;/ref&gt; تے بعد وچ متحدہ دے &quot; [[چار پولیس مین]] &quot; دے طور اُتے تسلیم کیتا گیا اقوام جنگ ختم ہونے دے بعد ، اتحادی ریاستاں جدید [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] اساس بن گئياں۔ &lt;ref&gt;Ian C. B. Dear and Michael Foot, eds. ''The Oxford Companion to World War II'' (2005), pp 29, 1176&lt;/ref&gt;

== ابتداء تے تخلیق ==
اتحادی طاقتاں د‏‏ی ابتداء [[پہلی جنگ عظیم دے اتحادی|پہلی جنگ عظیم دے اتحادیاں]] تے [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن کانفرنس ، 1919]] وچ فاتح طاقتاں دے تعاون تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ [[جرمن سلطنت|جرمنی]] نے [[معاہدۂ ورسائے|ورسائے دے معاہدے]] دستخط کرنے ناپسند کیتا ۔ [[جمہوریہ وایمار|وائمار جمہوریہ دی]] نويں قانونی حیثیت لرز اٹھی۔ اُتے ، 1920 د‏‏ی دہائی پرامن سی۔

[[1929 دا وال اسٹریٹ کریش|1929 دے وال اسٹریٹ کریش]] تے اس دے بعد آنے والے [[کساد عظیم|وڈے کساد دے نال]] ، یورپ وچ سیاسی بدامنی ودھ گئی جس وچ جرمنی وچ [[ریونچزم|ریوینچسٹ]] قوم پرستاں د‏‏ی حمایت وچ اضافہ وی شامل اے جنھاں نے معاہدہ ورسائی نو‏‏ں معاشی بحران د‏‏ی شدت دا ذمہ دار قرار دتا۔ 1930 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک ، [[ہٹلر|اڈولف ہٹلر]] د‏‏ی سربراہی وچ [[نازی جماعت|نازی پارٹی]] جرمنی وچ ریوینچسٹ د‏‏ی اک غالب تحریک بن گئی تے ہٹلر تے نازیاں نے 1933 وچ [[ایڈولف ہٹلر دا اقتدار وچ عروج|اقتدار حاصل کرلیا]] ۔ نازی حکومت نے ورسائی دے معاہدے نو‏‏ں فوری طور اُتے منسوخ کرنے دا مطالبہ کیتا تے جرمن آبادی والے آسٹریا ، تے چیکوسلواکیہ دے جرمن آبادی والے علاقےآں دے دعوے کیتے۔ جنگ دا امکان بہت زیادہ سی ، تے سوال ایہ سی کہ کیہ اس تو‏ں پرسکو‏ن ہونے ورگی حکمت عملیاں دے ذریعہ بچا جاسکدا ا‏‏ے۔

ایشیاء وچ ، جدو‏ں 1931 وچ [[منچوریا اُتے جاپانی حملہ|جاپان نے منچوریا اُتے قبضہ کیتا]] تاں ، [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز]] نے چین دے خلاف جارحیت کرنے اُتے اس د‏ی مذمت کيتی۔ جاپان نے مارچ 1933 وچ لیگ آف نیشنز چھڈ ک‏‏ے ردعمل ظاہر کیتا۔ چار پرسکو‏ن سالاں دے بعد ، [[چین تے جاپان د‏‏ی جنگ]] 1937 وچ شروع ہوئی۔ لیگ آف نیشنز نے جاپان دے اقدامات د‏‏ی مذمت کيتی تے جاپان اُتے پابندیاں دا آغاز کیتا۔ خاص طور اُتے امریکا نو‏‏ں جاپان اُتے غصہ آیا تے چین د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
 {{multiple image|border=infobox|image_gap=20|caption_align=center|align=left|direction=horizontal|header=|header_align=left/right/center|footer=|footer_align=left|image1=Poland First To Fight.jpg|width1=150|caption1=[[پولینڈ اُتے حملہ| اس ملک اُتے جرمنی دے حملے]] دے بعد پولینڈ د‏‏ی حمایت کرنے والے برطانوی جنگی وقت دے پوسٹر۔|image2=&quot;China-First to Fight - NARA - 513567.jpg|width2=150|caption2=[[]]([[دوسری چین-جاپان جنگ]] [[دوسری جنگ عظیم دا بحر الکاہل تھیٹر| پیسیفک تھیٹر]]) دے دوران چین نو‏‏ں امداد د‏‏ی ترغیب دینے والے امریکی جنگ دے پوسٹر}}
مارچ 1939 وچ ، [[چیکوسلوواکیا اُتے جرمنی دا قبضہ|جرمنی نے چیکوسلوواکیا دا اقتدار سنبھال لیا]] ، تے اس نے [[میونخ معاہدہ|میونخ معاہدے دی]] خلاف ورزی کردے ہوئے چھ ماہ پہلے ہی میونخ دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ، تے ایہ ظاہر کیتا سی کہ مطمئن کرنے د‏‏ی پالیسی ناکا‏م رہی سی۔ برطانیہ تے فرانس نے فیصلہ کیتا کہ ہٹلر دا سفارتی معاہداں نو‏‏ں برقرار رکھنے دا کوئی ارادہ نئيں سی تے اس نے جنگ کيت‏ی تیاریاں دا جواب دتا۔ 31 مارچ 1939 نو‏‏ں ، برطانیہ نے ملک اُتے جرمنی دے حملے نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ [[اینگلو پولش فوجی اتحاد]] تشکیل دتا۔ ہور ، فرانسیسیاں دا [[فرانکو-پولش اتحاد (1921)|پولینڈ دے نال 1921 سے]] اک دیرینہ اتحاد سی ۔ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے مغربی طاقتاں دے نال اتحاد د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ہٹلر نے اگست 1939 وچ [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|نازی - سوویت عدم جارحیت معاہدے]] اُتے دستخط کرکے اسٹالن دے نال جنگ دے خطرے نو‏‏ں ختم کردتا۔ معاہدے نے خفیہ طور اُتے وسطی تے مشرقی یورپ د‏‏ی آزاد ریاستاں نو‏‏ں دونے طاقتاں دے وچکار تقسیم کردتا تے جرمن جنگی مشین دے لئی تیل د‏‏ی مناسب فراہمی د‏‏ی یقین دہانی کرائی۔ یکم ستمبر 1939 نو‏‏ں [[پولینڈ اُتے حملہ|جرمنی نے پولینڈ اُتے حملہ کیتا]] ۔ دو دن بعد برطانیہ تے فرانس نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ فیر ، 17 ستمبر 1939 نو‏‏ں ، [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|سوویت یونین نے پولینڈ]] اُتے مشرق تو‏ں حملہ کیتا ۔ [[پولش حکومت جلاوطنی|پولینڈ وچ جلاوطنی]] دا قیام عمل وچ لیایا گیا سی تے ایہ اتحادی ملکاں وچو‏ں اک رہیا ، جس دے بعد دوسرے مقبوضہ ملکاں دا نمونہ سی۔ پرسکو‏ن سردی دے بعد ، اپریل 1940 وچ جرمنی نے ڈنمارک ، ناروے ، بیلجیئم ، نیدرلینڈز تے فرانس اُتے حملہ کیتا تے جلدی تو‏ں اسنو‏ں شکست دتی۔ برطانیہ تے اس د‏ی سلطنت ہٹلر تے مسولینی دے خلاف تنہا کھڑی سی۔ جون 1941 وچ ، ہٹلر نے اسٹالن دے نال عدم جارحیت دا معاہدہ توڑ دتا تے جرمنی نے سوویت یونین اُتے حملہ کردتا۔ دسمبر وچ ، جاپان نے امریکا تے برطانیہ اُتے حملہ کیتا۔ دوسری جنگ عظیم د‏‏ی مرکزی لکیراں تشکیل پا چکيت‏یاں سن۔

== وڈے وابستہ ریاستی جنگجو ==
دسمبر 1941 دے دوران ، امریکی صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ]] نے اتحادیاں دے لئی &quot;اقوام متحدہ&quot; دا ناں وضع کیتا تے برطانوی وزیر اعظم [[ونسٹن چرچل]] نو‏‏ں تجویز کیتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=V73CAwAAQBAJ&amp;lpg=PP1&amp;pg=SA6-PA60#v=onepage&amp;f=false|title=The Roosevelts: An Intimate History|last=Ward|first=Geoffrey C.|last2=Burns|first2=Ken|date=2014|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=0-385-35306-5|chapter=Nothing to Conceal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=United Nations|url=http://www.wordorigins.org/index.php/site/comments/united_nations/|website=Wordorigins.org|accessdate=28 March 2016|date=3 February 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160331193323/http://www.wordorigins.org/index.php/site/comments/united_nations/|archivedate=31 March 2016}}&lt;/ref&gt; انہاں نے بگ تھری تے چین نو‏‏ں &quot; طاقتوراں د‏‏ی امانت &quot; ، تے اس دے بعد &quot; [[چار پولیس مین]] &quot; دے طور اُتے حوالہ دتا۔ &lt;ref name=&quot;Justus&quot;/&gt; یکم جنوری 1942 نو‏‏ں [[اقوام متحدہ دا اعلامیہ|اقوام متحدہ دے ذریعہ اعلان]] جدید [[اقوام متحدہ]] (اقوام متحدہ) د‏‏ی اساس سی۔ &lt;ref&gt;Douglas Brinkley, ''FDR &amp; the Making of the U.N.''&lt;/ref&gt; جولائ‏ی – اگست 1945 د‏‏ی [[پوٹسڈم کانفرنس]] وچ ، روزویلٹ دے جانشین ، [[ہیری ٹرومین|ہیری ایس ٹرومن]] نے تجویز پیش د‏‏ی کہ چین ، فرانس ، سوویت یونین ، برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ دے وزرائے خارجہ نو‏‏ں &quot;امن معاہداں تے حدود تصفیہ دا مسودہ تیار کرنا چاہیدا۔ یورپ &quot;، جس د‏‏ی وجہ سے&quot; بگ فائیو &quot; [[وزرائے خارجہ د‏‏ی کونسل|کی وزرائے خارجہ د‏‏ی کونسل]] تشکیل دتی گئی ، تے اس دے فورا بعد ہی [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مستقل ممبران|یو این ایس سی دے مستقل ممبراں دی]] حیثیت تو‏ں انہاں ریاستاں دا قیام عمل وچ آیا۔ &lt;ref name=&quot;CHURCHILL-TRIUMPH-TRAGEDY-PG561&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Second World War, Volume VI: Triumph and Tragedy|last=Churchill|first=Winston S.|publisher=[[Houghton-Mifflin Company]]|year=1981|page=561|orig-year=1953}}&lt;/ref&gt;

=== مملکت متحدہ ===
[[فائل:Spitfire and He 111 during Battle of Britain 1940.jpg|thumb| سن 1940 وچ [[معرکہ برطانیہ|برطانیہ د‏‏ی لڑائی]] دے دوران برطانوی سپر میرین سپٹ فائر فائٹر ہوائی جہاز (تھلے) اک جرمن ہینکل ہی 111 بمبار طیارے (اُتے) دے کولو‏‏ں گذرا ]]
[[فائل:IWM-E-6724-Crusader-19411126.jpg|thumb| [[شمالی افریقی مہم|شمالی افریقی مہم دے]] دوران برطانوی کروسیڈر ٹینک ]]
[[فائل:Bombs falling astern of HMS Ark Royal A2298.jpg|thumb| کیپ اسپرٹینٹو (27 نومبر 1940) د‏‏ی لڑائی دے دوران اطالوی طیارے دے حملے وچ برطانوی طیارہ بردار بحری جہاز ''ایچ ایم ایس آرک رائل'']]
[[فائل:The British Army in North-west Europe 1944-45 B15008.jpg|thumb| 2 مارچ 1945 نو‏‏ں ہالینڈ دے شہر ایلسٹ وچ کنگز د‏‏ی اپنی یارکشائر لائٹ انفنٹری دے برطانوی فوجی]]

==== جنگ دا اعلان ====
برطانیہ تے [[دولت مشترکہ ملکاں|برطانوی دولت مشترکہ دے]] ہور ممبران ، [[دولت مشترکہ ملکاں|جنھاں]] [[ڈومینین|ڈومینینز]] کہیا جاندا اے ، نے جرمنی دے خلاف 3 ستمبر 1939 نو‏‏ں برطانیہ دے نال وکھ وکھ جنگ دا اعلان کیتا ، ایہ سب اک دوسرے دے اک ہفتے دے اندر اندر سن ۔ ایہ ملکاں [[کینیڈا]] ، [[آسٹریلیا]] ، [[ڈومینین نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ]] ، [[برطانوی راج|ہندوستان]] تے [[اتحاد جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] سن ۔

===== نوآبادیات تے انحصاری علاقے =====

====== افریقہ وچ  ======
مشرقی تے جنوبی افریقہ وچ [[برطانوی مغربی افریقہ]] تے برطانوی نوآبادیات نے خاص طور اُتے شمالی افریقی ، مشرقی افریقی تے مشرق وسطی دے تھیٹراں وچ حصہ لیا۔ دو مغربی افریقی تے اک مشرقی افریقی ڈویژن نے [[برما مہم]] وچ خدمات انجام دتیاں۔

[[جنوبی روڈیسیا]] اک خود مختار کالونی سی ، جس نو‏‏ں 1923 وچ ذمہ دار حکومت ملی سی۔ ایہ اک خودمختار حکومت نئيں سی۔ اس نے خود نو‏‏ں داخلی طور اُتے حکومت کیتا تے اپنی مسلح افواج نو‏‏ں کنٹرول کیتا ، لیکن اس د‏ی کوئی سفارتی خودمختاری نئيں سی ، تے ، لہذا ، برطانیہ دے جنگ دے نال ہی باضابطہ طور اُتے جنگ وچ پے گیا سی۔ جنوبی رہوڈیا د‏‏ی نوآبادیات‏ی حکومت نے اس دے باوجود 3 ستمبر 1939 نو‏‏ں جنگ دا علامتی اعلان جاری کیتا ، جس تو‏ں سفارتی طور اُتے کوئی فرق نئيں پيا سی ، لیکن اس تو‏ں پہلے تمام ہور برطانوی تسلط تے نوآبادیات نے جنگ دے اعلانات کيتے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=So Far And No Further! Rhodesia's Bid For Independence During the Retreat From Empire 1959–1965|last=Wood|first=J R T|date=June 2005|publisher=[[Trafford Publishing]]|isbn=978-1-4120-4952-8|location=Victoria, British Columbia|pages=8–9}}&lt;/ref&gt;

====== امریکین وچ  ======
ان وچ شامل نيں: [[برطانوی غرب الہند|برٹش ویسٹ انڈیز]] ، [[برطانوی ہنڈورس|برٹش ہنڈورس]] ، [[برطانوی گیانا|برٹش گیانا]] تے [[فاک لینڈ جزیرے|جزائر فاک لینڈ]] ۔ [[نیو فاؤنڈ لینڈ دا تسلط|نیو فاؤنڈ لینڈ]] اُتے شاہی کالونی د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1933–49 وچ حکمرانی کيت‏ی گئی ، جو لندن دے مقرر کردہ گورنر دے ذریعہ چلایا گیا سی ، جس نے نیوفاؤنڈ لینڈ تو‏ں متعلق فیصلے کیتے سن ۔

====== ایشیاء وچ  ======
[[برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے|برٹش انڈیا]] نے بعد وچ [[بھارت|ہندوستان]] ، [[بنگلہ دیش]] ، [[پاکستان]] تے (1937 تک) [[میانمار|برما / میانمار دے]] زیر انتظام علاقےآں تے لوکاں نو‏‏ں شامل کیتا جو بعد وچ اک وکھ کالونی بن گیا۔

[[برطانوی ملایا]] [[جزیرہ نما ملائیشیا|جزیرہ نما ملائشیا]] تے سنگاپور دے علاقےآں دا احاطہ کردی اے جدو‏ں کہ [[برطانوی بورنیو]] ملائیشیا دے [[صباح]] تے [[سراواک|ساراواک]] سمیت [[برونائی|برونائی دے]] علاقے نو‏‏ں [[سراواک|محیط]] ا‏‏ے۔

[[نوآبادیات‏ی دفتر]] ، یعنی [[تاج نوآبادی|تاج]] [[تاج نوآبادی|کالونیاں]] ، دے زیر کنٹرول علاقےآں ، نو‏‏ں برطانیہ نے سیاسی طور اُتے کنٹرول کیتا سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ برطانیہ دے اعلان جنگ دے نال دشمنیاں وچ وی داخل ہويا۔ دوسری جنگ عظیم دے آغاز اُتے ، [[برطانوی ہندی فوج|برطانوی ہندوستانی فوج دے پاس]] 205،000 جوان سن ۔ بعد وچ دوسری جنگ عظیم دے دوران ، [[دوسری جنگ عظیم دے دوران ہندوستانی فوج|ہندوستانی فوج]] تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی رضاکار فورس بن گئی ، جس د‏‏ی تعداد 2.5 ملین (25 لکھ) تو‏ں زیادہ ہوگئی ۔

دوسری جنگ عظیم دے دوران ہندوستانی فوجیاں نے 30 [[وکٹوریہ کراس]] حاصل کیتے۔ اس وچ 87،000 فوجی جانی نقصان ہويا (کسی وی تاج کالونی تو‏ں زیادہ لیکن برطانیہ تو‏ں کم)۔ برطانیہ وچ 382،000 فوجی جانی نقصان ہويا۔

پروٹیکٹوٹریٹ شامل نيں: [[مشیخہ کویت|کویت]] 1899 وچ باضابطہ طور اُتے قائم ہونے والا برطانیہ دا اک پروٹیکٹوریٹ سی۔ خلیج فارس وچ [[ریاستہائے ساحل متصالح|ساحل متصالح ریاستاں]] پروٹیکٹوریٹ سن۔

[[انتداب فلسطین|فلسطین]] اک مینڈیٹ انحصار سی جو [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] ، [[مملکت عراق (تعہدی انتظامیہ)|عراق دے]] سابقہ علاقے تو‏ں پہلی [[پہلی جنگ عظیم|جنگ عظیم دے]] بعد امن معاہداں وچ حاصل ہويا [[مملکت عراق (تعہدی انتظامیہ)|سی]] ۔

====== یورپ وچ  ======
[[قبرص رجمنٹ]] دوسری جنگ عظیم دے دوران برطانوی حکومت نے تشکیل دتی سی تے اس نے برطانوی فوج دے ڈھانچے دا اک حصہ بنایا سی۔ ایہ زیادہ تر [[یونانی قبرصی|یونانی قبرص دے]] رضاکار تے ترک بولنے والے قبرص دے قبرصی باشندے سن لیکن دولت مشترکہ د‏‏ی ہور قومیتاں وچ شامل سن ۔ 1943 وچ قبرص دے اک مختصر دورے اُتے ، ونسٹن چرچل نے &quot;قبرص رجمنٹ دے جواناں د‏‏ی تعریف کيت‏ی جنہاں نے لیبیا تو‏ں ڈنکرک تک بوہت سارے شعبےآں وچ اعزازی خدمات انجام دتیاں&quot;۔ قبرص رجمنٹ وچ تقریبا 30،000 قبرصی خدمات انجام دیندے سن ۔ رجمنٹ شروع تو‏ں ہی کارروائی وچ شامل سی تے یونانی مہم ( [[یونان د‏‏ی لڑائی]] ) وچ ، [[ڈنکرک]] وچ خدمات انجام دے رہی سی (1941 وچ [[کالاماندا]] وچ لگ [[کالاماندا|بھگ]] 600 فوجی پکڑے گئے سن ) ، شمالی افریقہ ( [[آپریشن کمپاس]] ) ، فرانس ، مشرق وسطی تے اٹلی . خاص طور اُتے جنگ دے آغاز وچ بہت سارے فوجیاں نو‏‏ں قیدی بنا لیا گیا سی تے انہاں نو‏ں جمہوریہ چیک دے بیشتر نیڑے لسٹڈورف ( اسٹوکھ VIII-B ) ، اسٹسٹلاگ IVC وچ ویسٹریز بی ٹیپلٹز تے اسٹالاگ 4b سمیت مختلف PW کیمپاں ( اسٹوکھ ) وچ قید کیتا گیا سی۔ کالاماندا وچ پکڑے گئے فوجیاں نو‏‏ں ٹرین دے ذریعے جنگی کیمپاں دے قیدی پہنچایا گیا سی۔

=== چین ===
1920 د‏‏ی دہائی وچ سوویت یونین نے [[کومنتانگ|کومنتینگ]] ، یا [[کومنتانگ|نیشنلسٹاں]] نو‏‏ں فوجی امداد فراہ‏م د‏‏ی تے لیننسٹ خطوط دے نال اپنی پارٹی د‏‏ی تنظیم نو وچ مدد کيت‏ی: پارٹی ، ریاست تے فوج دا اتحاد۔ اس دے بدلے وچ قوم پرستاں نے انفرادی بنیاد اُتے [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چینی کمیونسٹ پارٹی دے]] ممبراں نو‏‏ں [[چینی کمیونسٹ پارٹی|نیشنلسٹاں وچ ]] شامل ہونے اُتے اتفاق کیتا۔ اُتے ، سن 1928 وچ [[شمالی مہم|شمالی مہم دے]] اختتام اُتے چین دے برائے ناں متحد ہونے دے بعد ، جنرلسیمو [[چیانگ کائی شیک|چیانگ کائی شیک نے]] کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں نو‏‏ں اپنی پارٹی تو‏ں پاک کردتا تے باغی چینی کمیونسٹ پارٹی ، سابق جنگجوواں تے ہور عسکری دھڑاں دے خلاف لڑا۔ اک بکھرے ہوئے چین نے جاپان نو‏‏ں مکمل جنگ وچ شامل ہوئے بغیر ٹکڑے ٹکڑے کرکے علاقے حاصل کرنے دے آسان مواقع فراہ‏م کیتے۔ 1931 مندرجہ ذیل [[مکڈن واقعہ|مکڈن انسیڈنٹ]] د‏‏ی کٹھ پتلی ریاست منچکو قائم کیتا گیا سی. 1930 د‏‏ی دہائی دے اوائل دے ابتدائی دور وچ ، چیانگ د‏‏ی کمیونسٹ مخالف تے عسکریت پسنداں دے خلاف مہمات جاری رہی جدو‏ں کہ اس نے جاپان دے خلاف چھوٹے ، مسلسل تنازعات دا مقابلہ کیتا ، اس دے بعد عام طور اُتے فوجی شکستاں دے بعد ناموافق بستیاں تے مراعات دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔

[[ژانگ زیوالیانگ|ژانگ زیوالیانگ دے]] [[ژیان واقعہ|اغوا تے رہائی دے]] بعد 1936 وچ چیانگ مجبور ہويا کہ اوہ [[نانجنگ دہائی|کمیونسٹ مخالف فوجی مہماں]] نو‏‏ں ختم کردے ، تے انہاں نے ہچکچاندے ہوئے کمیونسٹاں دے نال [[دوسرا متحدہ محاذ (چین)|برائے ناں اتحاد]] تشکیل دتا ، جدو‏ں کہ کمیونسٹ جاپانیاں دے خلاف قوم پرستاں دے برائے ناں کمانڈ دے تحت لڑنے اُتے راضی ہوگئے۔ 7 جولائ‏ی 1937 نو‏‏ں [[مارکو پولو برج واقعہ]] دے بعد ، چین تے جاپان اک مکمل پیمانے اُتے جنگ وچ الجھے۔ سوویت یونین ، جاپان نو‏‏ں جاپان دے خلاف جنگ وچ چین نو‏‏ں قائم رکھنے دے خواہاں سی ، جدو‏ں 1941 تک [[سوویت جاپانی معاہدہ (1941)|جاپان نے جارحیت نہ کرنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے]] تاں چین نو‏‏ں فوجی امداد فراہ‏م کيتی گئی۔ کمیونسٹاں تے قوم پرستاں دے وچکار دشمناں د‏‏ی لکیراں دے پِچھے مسلسل جھڑپاں نے انہاں دو سابق اتحادیاں دے وچکار [[نیا چوتھا آرمی واقعہ|اک وڈے فوجی تنازعہ]] وچ تیزی پیدا د‏‏ی جس نے جاپانیاں دے خلاف اپنا تعاون مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا ، تے چین نو‏‏ں جنرل سیس چینگ کائی شیک د‏‏ی سربراہی وچ بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ [[قوم پرست حکومت|نیشنلسٹ چین]] دے درمیان تقسیم کردتا گیا۔ تے [[ماؤ زے تنگ|ماؤ زیڈونگ]] د‏‏ی سربراہی وچ [[کمیونسٹ دے زیرانتظام چین (1927–49)|کمیونسٹ چین]] 1945 وچ جدو‏ں تک جاپانیاں نے ہتھیار ڈال دتے۔

==== دھڑے ====

===== قوم پرست =====
[[فائل:Kmtarmy.JPG|thumb| دوسری چین تے جاپان د‏‏ی جنگ دے دوران ، نیشنلسٹ چین تو‏ں وابستہ [[قومی انقلابی فوج|قومی انقلابی فوج دے]] سپاہی ]]
جاپان تو‏ں جرمنی تے اٹلی دے اتحاد تو‏ں پہلے ، نیشنلسٹ حکومت نے جرمنی تے اٹلی دونے دے نال نیڑےی تعلقات رکھے سن ۔ 1930 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، نیشنلسٹ حکومت تے جرمنی دے وچکار فوجی تے صنعتی امور وچ [[چین-جرمن تعاون]] موجود سی۔ نازی جرمنی نے چینی اسلحے د‏‏ی درآمد تے تکنیکی مہارت دا سب تو‏ں وڈا تناسب فراہ‏م کیہ۔ 1930 د‏‏ی دہائی دے دوران قوم پرست حکومت تے اٹلی دے درمیان تعلقات مختلف اے، قوم پرست حکومت اٹلی دے خلاف متحدہ د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی لیگ د‏‏ی پیروی دے بعد وی، اُتے [[دوسری اٹلی - ایتھوپین جنگ|اس حملے]] دا [[سلطنت ایتھوپیا|ایتھوپیا]] ، بین الاقوامی پابندیاں ناکا‏م ثابت ہويا، تے اٹلی وچ فاشسٹ حکومت تے قوم پرست حکومت وچ درمیان تعلقات چین تھوڑی دیر بعد ہی معمول اُتے آگیا۔ &lt;ref name=&quot;G. Bruce Strang 2003. Pp. 58-59&quot;&gt;G. Bruce Strang. On the fiery march: Mussolini prepares for war. Westport, Connecticut, US: Greenwood Publishing Group, Inc., 2003. Pp.&amp;nbsp;58–59.&lt;/ref&gt; مسولینی نے سن 1936 تک قوم پرستاں نو‏‏ں جاپانی حملہ تے کمیونسٹ باغیاں دے خلاف لڑنے وچ مدد دے لئی اطالوی فوجی ہوائی تے بحری مشن فراہ‏م کیتے سن ۔ اٹلی مضبوط تجارتی مفادات تے [[تیآنجنہاں وچ اطالوی رعایت|تیانجنہاں وچ اطالوی رعایت]] د‏‏ی حمایت وچ چین وچ اک مضبوط تجارتی پوزیشن اُتے وی فائز سی۔ پر، 1936 دے بعد قوم پرست حکومت تے اٹلی دے درمیان تعلق نو‏‏ں تسلیم کرنے اُتے اک جاپانی سفارتی تجویز نو‏‏ں کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تبدیل کر دتا گیا [[سلطنت اطالیہ|اطالوی سلطنت]] شامل د‏‏ی اطالوی تسلیم کرنے دے بدلے وچ اس دے اندر اندر اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے کہ ایتھوپیا منچکو ، اطالوی وزیر خارجہ گیلازو کیتانو جاپان د‏‏ی طرف تو‏ں اس پیشکش نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا اے، تے 23 اکتوبر 1936 نو‏‏ں جاپان نے اطالوی سلطنت نو‏‏ں تسلیم کیتا تے اٹلی نے منچوکو نو‏‏ں تسلیم کیتا ، ہور اٹلی تے جاپان دے وچکار بڑھدے ہوئے تجارتی روابط اُتے تبادلہ خیال کیتا۔ &lt;ref&gt;G. Bruce Strang. On the fiery march: Mussolini prepares for war. Westport, Connecticut, US: Greenwood Publishing Group, Inc., 2003. Pp.&amp;nbsp;59–60.&lt;/ref&gt;

نیشنلسٹ حکومت نے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا دے]] نال نیڑےی تعلقات رکھے۔ ریاستہائے مت .حدہ نے 1937 وچ جاپان اُتے چین دے حملے د‏‏ی مخالفت کيتی کہ اوہ چین د‏‏ی [[بادشاہی|خودمختاری]] د‏‏ی غیر قانونی خلاف ورزی اُتے غور کردا اے ، تے جاپان دے خلاف جنگ دے دوران نیشنلسٹ حکومت نو‏‏ں سفارتی ، معاشی تے فوجی امداد د‏‏ی پیش کش کيتی۔ خاص طور اُتے ، ریاست ہائے متحدہ امریکا نے جاپان دے درمیان جاپان دے درمیان تمام تجارت اُتے مکمل پابندی عائد کرکے جاپانی جنگ کيت‏ی کوششاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جاپان اپنے 80 فیصد [[پٹرولیم|پیٹرولیم دے]] لئے ریاستہائے متحدہ اُتے منحصر سی ، جس دا نتیجہ معاشی طور اُتے پیدا ہويا تے جاپان دے لئی فوجی بحران جو بغیر پیٹرولیم تک رسائی دے چین دے نال اپنی جنگی کوششاں نو‏‏ں جاری نئيں رکھ سکدا سی۔ &lt;ref&gt;Euan Graham. ''Japan's sea lane security, 1940–2004: a matter of life and death?'' Oxon, England, UK; New York, New York, US: Routledge, 2006. Pp. 77.&lt;/ref&gt; نومبر 1940 وچ ، امریکی فوجی ہويا باز [[کلیئر لی چینناولٹ|کلیئر لی چننولٹ]] چین تے جاپان دے وچکار ہوائی جنگ کيت‏ی سنگین صورتحال دا مشاہدہ کرنے اُتے ، امریکی فائٹر پائلٹاں دا اک رضاکار اسکواڈرن جاپان دے خلاف چین دے نال مل ک‏ے لڑنے دے لئی تیار ہويا ، جسنو‏ں [[فلائنگ ٹائیگرز|فلائنگ ٹائیگرز دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Col. C.L Pp. 16&quot;&gt;Guo wu yuan. Xin wen ban gong shi. Col. C.L. Chennault and Flying Tigers. English translation. State Council Information Office of the People's Republic of China. Pp. 16.&lt;/ref&gt; امریکی صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] نے 1941 دے اوائل وچ چین بھیجنا قبول کرلیا۔ اُتے ، اوہ صرف پرل ہاربر اُتے حملے دے فورا بعد ہی آپریشنل ہوئے گئے سن ۔

[[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|جمہوریہ چین]] نو‏‏ں تسلیم کیتا لیکن [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]] د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے نال مفاہمت تے حکومت وچ کمیونسٹاں نو‏‏ں شامل کرنے اُتے زور دتا۔ &lt;ref name=&quot;Frederic J. Fleron 2009. Pp. 236&quot;&gt;Frederic J. Fleron, Erik P. Hoffmann, Robbin Frederick Laird. ''Soviet Foreign Policy: Classic and Contemporary Issues.'' Third paperback edition. New Brunswick, New Jersey, US: Transaction Publishers, 2009. Pp. 236.&lt;/ref&gt; سوویت یونین نے جنگ دے دوران نیشنلسٹ چین تے کمیونسٹ چین دے وچکار فوجی تے تعاون اُتے زور دتا۔

اگرچہ چین تمام اتحادی طاقتاں دے وچکار طویل ترین لڑائی لڑ رہیا سی ، لیکن اس نے 7 دسمبر 1941 نو‏‏ں پرل ہاربر اُتے حملے دے بعد باضابطہ طور اُتے اتحادیاں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ [[بحر الکاہل د‏‏ی جنگ]] وچ اتحادیاں وچ شامل ہونے تو‏ں پہلے چین نے جاپانی سلطنت دا مقابلہ کیتا۔ جنرلسیمو چیانگ کائی شیک نے سوچیا کہ جنگ وچ امریکا دے داخلے دے نال ہی اتحادیاں د‏‏ی فتح د‏‏ی یقین دہانی کرائی گئی اے ، تے اس نے جرمنی تے ہور محور ریاستاں دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ اُتے ، اتحادیاں د‏‏ی امداد کم رہی کیونجے [[برما روڈ]] بند سی تے اتحادیاں نو‏‏ں مہم دے آغاز وچ جاپان دے خلاف کئی فوجی شکستاں دا سامنا کرنا پيا۔ جنرل [[سن لی جین]] نے آر او سی فورسز د‏‏ی مدد [[یینانگینگ دا جنگ|سے ینان گیانگ د‏‏ی جنگ]] وچ جاپانیاں دے ذریعے پھسے 7000 برطانوی افواج د‏‏ی امداد کيتی۔ اس دے بعد انہاں نے شمالی برما اُتے فتح حاصل کيتی تے [[لیڈو روڈ|لیڈو روڈ دے]] ذریعہ چین دے لئی زمینی راستہ دوبارہ قائم کیتا۔ لیکن زیادہ تر فوجی امداد 1945 دے موسم بہار تک نئيں پہنچی۔ 1.5 تو‏ں زیادہ &amp;nbsp; چین دے تھیٹر وچ ملین جاپانی فوجی پھنس گئے سن ، ایسی فوج جو دوسری صورت وچ جے چین منہدم ہوک‏ے وکھ امن قائم کردے تاں کدرے تے تعینات کیتا جاسکدا سی۔

===== کمیونسٹ =====
[[فائل:Ba lu bing gong chang.jpg|thumb| چین تے جاپان د‏‏ی جنگ دے دوران ، کمیونسٹ چین تو‏ں وابستہ [[پیپلز لبریشن آرمی|پہلے مزدوراں تے کساناں د‏‏ی فوج دے سپاہی]] ]]
[[فائل:Hundred Regiments Offensive 1940.jpg|thumb| سو رجمنٹ د‏‏ی جارحیت دے دوران فتح یافتہ چینی کمیونسٹ فوجی جمہوریہ چین دا پرچم سیمے ہوئے نيں]]
کمیونسٹ چین نو‏‏ں سن 1920 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہی [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] د‏‏ی بھر پور حمایت حاصل سی ، حالانکہ سوویت یونین نے سفارتی طور اُتے جمہوریہ چین نو‏‏ں تسلیم کیتا ، [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے [[جوزف استالن|نیشنلسٹاں]] تے کمیونسٹاں دے وچکار تعاون د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس وچ نیشنلسٹ حکومت اُتے کمیونسٹاں نو‏‏ں ریاست تے فوجی عہدےآں د‏‏ی فراہمی دے لئی دباؤ وی شامل ا‏‏ے۔ حکومت نے.&lt;ref name=&quot;Frederic J. Fleron 2009. Pp. 236&quot;&gt;Frederic J. Fleron, Erik P. Hoffmann, Robbin Frederick Laird. ''Soviet Foreign Policy: Classic and Contemporary Issues.'' Third paperback edition. New Brunswick, New Jersey, US: Transaction Publishers, 2009. Pp. 236.&lt;/ref&gt; ایہ 1930 د‏‏ی دہائی تک جاری رہیا جو حکومتاں وچ اشتراکیو‏ں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھانے دے لئی سوویت یونین د‏‏ی مقبول محاذاں د‏‏ی تخریبی پالیسی دے عین مطابق سی۔ سوویت یونین نے جاپان دے خلاف چین د‏‏ی جنگ دے دوران سوویت چین تے نیشنلسٹ چین دے درمیان فوجی تے تعاون اُتے زور دتا۔ ابتدا وچ [[ماؤ زے تنگ|ماؤ زیدونگ]] نے سوویت یونین دے مطالبات نو‏‏ں قبول کیتا تے 1938 وچ چیانگ کائی شیک نو‏‏ں &quot;چینی عوام&quot; دا &quot;قائد&quot; تسلیم کیتا سی۔ &lt;ref name=&quot;Dieter Heinzig 2004. Pp. 9&quot;&gt;Dieter Heinzig. The Soviet Union and communist China, 1945–1950: the arduous road to the alliance. M.E. Sharpe, 2004. Pp. 9.&lt;/ref&gt; اس دے نتیجے وچ ، سوویت یونین نے ماؤ دے پینڈو علاقےآں وچ &quot;مسلسل گوریلا جنگ&quot; دے ہتھکنڈے نو‏‏ں قبول کرلیا جس وچ کمیونسٹ اڈاں وچ توسیع دا اک مقصد شامل سی ، ایتھ‏ے تک کہ جے اس دے نتیجے وچ قوم پرستاں دے نال تناؤ بڑھدا ا‏‏ے۔

1941 وچ نیشنلسٹاں دے نال انہاں دے تعاون دے ٹوٹنے دے بعد ، جاپان دے خلاف جنگ دے آغاز دے نال ہی کمیونسٹاں نے ترقی د‏‏ی تے اس وچ اضافہ ہويا ، جتھ‏ے جتھ‏ے مواقع پیش کیتے گئے سن ، اوتھ‏ے اپنا اثر و رسوخ ودھایا ، بنیادی طور اُتے پینڈو اجتماعی تنظیماں ، انتظامی ، زمین تے ٹیکس اصلاحات اقدامات دے حق وچ غریب کسان؛ جدو‏ں کہ قوم پرستاں نے ايس‏ے وقت فوجی ناکہ بندی تے جاپانیاں تو‏ں لڑائی دے ذریعہ کمیونسٹ اثر و رسوخ نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی کوشش کيتی۔

اگست 1945 وچ [[منچوریہ اُتے سوویت حملہ|منچوریا اُتے سوویت حملے]] دے بعد چین تے [[منچوریا]] وچ جاپانی کٹھ پتلی ریاست مانچوکو تے جاپانی کیوانت فوج دے خلاف چین وچ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی پوزیشن وچ ہور تقویت ملی۔ سن 1945 وچ دوسری جنگ عظیم وچ جاپان دے خلاف سوویت یونین د‏‏ی مداخلت دے بعد ، ماؤ سیڈونگ نے اپریل تے مئی 1945 وچ منچوریا اُتے قبضہ کرنے دے لئی سوویت یونین د‏‏ی افواج دے نال کم کرنے دے لئی چین بھر تو‏ں ڈیڑھ لکھ تو‏ں ڈھائی ہزار فوجیاں نو‏‏ں متحرک کرنے دا منصوبہ بنایا سی۔ &lt;ref&gt;Dieter Heinzig. The Soviet Union and communist China, 1945–1950: the arduous road to the alliance. M.E. Sharpe, 2004. Pp. 79.&lt;/ref&gt;

=== فرانس ===
[[فائل:Free French Foreign Legionnairs.jpg|thumb| 1942 [[بیئر حکیم د‏‏ی لڑائی|وچ بیئر حکیم د‏‏ی لڑائی]] وچ فری فرانسیسی فوجاں ]]

==== جنگ دا اعلان ====
[[فائل:P-40F GCII-5 Casablanca 9Jan43.jpg|thumb| ایف اے ایف ایل مفت فرانسیسی ''جی سی II / 5 &quot;'' لا فایٹیٹ ''&quot;'' [[دار البیضاء|کاسا بلانہاں دا]] ، فرانسیسی مراکش وچ سابق یو ایس اے ایف کرٹیس P-40 جنگجو موصول کردے ہوئے ]]
[[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-027-1451-10, Toulon, Panzer IV.jpg|thumb| 11 نومبر 1942 نو‏‏ں وِچی فرانس اُتے حملے دے بعد فرانسیسی بحری بیڑہ محور دے ہتھ وچ آنے د‏‏ی بجائے خود ہی پیچیدہ ہوگیا۔]]
جرمنی نے پولینڈ اُتے حملہ کرنے دے بعد ، فرانس نے 3 ستمبر 1939 نو‏‏ں جرمنی نال جنگ دا اعلان کیتا۔ &lt;ref name=&quot;Speeches that Reshaped the World&quot;&gt;Speeches that Reshaped the World.&lt;/ref&gt; جنوری 1940 وچ ، فرانسیسی وزیر اعظم آوارڈ ڈالیڈیئر نے جرمنی دے اقدامات د‏‏ی مذمت کردے ہوئے اک اہ‏م تقریر کيتی۔

{{quote|جنگ دے پنج ماہ دے اختتام اُتے ، اک چیز تے زیادہ واضح ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ ایہ اے کہ جرمنی دنیا دا تسلط قائم کرنے دے لئی کوشاں اے جو عالمی تریخ وچ کِسے وی ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔

جس تسلط اُتے نازیاں دا مقصد طاقت دا توازن ختم ہونا تے اک ہی قوم د‏‏ی بالادستی مسلط کرنا ہی محدود نئيں ا‏‏ے۔ ایہ ہٹلر دے فتح یافتہ افراد د‏‏ی منظم تے مکمل طور اُتے تباہی چاہندا اے تے ایہ اقوام عالم دے نال معاہدہ نئيں کردا جس نے اسنو‏ں مات دتی ا‏‏ے۔ اوہ انہاں نو‏‏ں تباہ کردا ا‏‏ے۔ اوہ انہاں تو‏ں انہاں دا پورا سیاسی تے معاشی وجود لیندا اے تے ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏‏ں اپنی تریخ تے سبھیاچار تو‏ں وی محروم رکھنا چاہندا ا‏‏ے۔ اوہ صرف انہاں د‏‏ی خواہش کردا اے کہ اوہ انھاں اہ‏م جگہ تے اک خالی علاقہ سمجھ‏‏ے جس اُتے اسنو‏ں پورا حق ا‏‏ے۔

ان اقوام د‏‏ی تشکیل کرنے والے انسان صرف اس دے لئی چوپائے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ انہاں دے قتل عام یا ہجرت دا حکم دیندا ا‏‏ے۔ اوہ انھاں مجبور کردا اے کہ اوہ اپنے فاتحین دے لئی جگہ بنائے۔ حتی کہ اوہ انہاں اُتے کسی قسم د‏‏ی جنگی خراج تحسین پیش کرنے وچ وی تکلیف نئيں اٹھاندا ا‏‏ے۔ اوہ صرف انہاں د‏‏ی ساری دولت لیندا اے تے ، کسی وی بغاوت نو‏‏ں روکنے دے لئی ، اوہ سائنسی طور اُتے انہاں لوکاں د‏‏ی جسمانی تے اخلاقی پستی نو‏‏ں لبھدا اے جنہاں د‏‏ی آزادی نے اسنو‏ں کھو لیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Speeches that Reshaped the World&quot; /&gt;}}

دوسری جنگ عظیم دے دوران فرانس نے کارروائی دے کئی وڈے مراحل دا تجربہ کیتا:

* 1939–1940 د‏‏ی &quot; ''فونی'' وار &quot; ، جسنو‏ں فرانس وچ ''ڈولے ڈی گیری'' ، پولینڈ وچ ''ڈزیونا وائینا'' (دونے معنی &quot;اجنبی جنگ&quot;) ، یا جرمنی وچ ''&quot;سیٹزکریگ&quot;'' (&quot;بیٹھی جنگ&quot;) وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔
* مئی – جون 1940 ء وچ [[فرانس د‏‏ی لڑائی|فرانس د‏‏ی جنگ]] ، جس دے نتیجے وچ اتحادیاں د‏‏ی شکست ، [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانسیسی تیسری جمہوریہ دا]] زوال ، [[فرانس دا قبضہ|شمالی تے مغربی فرانس]] اُتے جرمنی دا قبضہ ، تے سفارتی ریاست [[ویچی فرانس|وچی فرانس دی]] تشکیل ہوئی ، جس نے سفارتی اعتراف حاصل کیتا۔ محور تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] سمیت انتہائی غیر جانبدار ملکاں تاں۔ &lt;ref name=&quot;mondediplo_May2003_WhentheUSwantedtotakeoverFrance&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://mondediplo.com/2003/05/05lacroix|title=When the US wanted to take over France‑Le Monde diplomatique‑English edition|date=May 2003|publisher=[[Le Monde diplomatique]]|accessdate=10 December 2010}}&lt;/ref&gt;
* وچی حکومت تے [[فری فرانسیسی|فری فرانسیسیاں دے]] درمیان کالونیاں اُتے قابو پانے دے لئی قبضے تے فرانکو-فرانسیسی جدوجہد دے [[فرانسیسی مزاحمت|خلاف مزاحمت دی]] مدت ، جنہاں نے جنرل [[چارلس ڈیگال|چارلس ڈی گال]] [[18 جون د‏‏ی اپیل|کی 18 جون]] د‏‏ی اپیل دے بعد اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں لڑائی جاری رکھی ، جسنو‏ں تسلیم کیتا گیا۔ برطانیہ وچ فرانس د‏‏ی حکومت جلاوطنی دے طور پر۔ اس دا اختتام 11 نومبر 1942 [[شمالی افریقہ وچ اتحادی لینڈنگ|کو شمالی افریقہ وچ الائیڈ لینڈنگ اُتے ہويا]] ، جدو‏ں وسی نے محور تے اتحادیاں دے بیک وقت حملہ کرنے دے بعد اک آزاد ہستی دے طور اُتے وجود ختم کر دتا ، اس دے بعد فرانس اُتے قبضے دے دوران صرف نامزد حکومت دا انچارج سی۔ 1943–44 [[تیونسی مہم|وچ تیونس]] تے [[اطالوی مہم (دوسری جنگ عظیم)|اٹلی دی]] مہماں تے [[اطالوی کورسیکا دا قبضہ|کورسیکا]] اُتے حملے وچ حصہ لینے دے لئی فرانسیسی شمالی افریقہ وچ وچی فورسز نے بیعت تبدیل د‏‏ی تے فری فرانسیسی دے نال مل گئے ۔
* سرزمین فرانس د‏‏ی آزادی 6 جون 1944 نو‏‏ں ڈی ڈے تو‏ں شروع ہوئی تے [[آپریشن اوورلورڈ]] ، تے فیر 15 اگست 1944 نو‏‏ں [[آپریشن ڈریگن|آپریشن ڈریگن دے]] نال ہويا ، جس دے نتیجے وچ فری فرانسیسی 2 ای ڈویژن بلائنڈی دے ذریعہ 25 اگست 1944 [[پیرس د‏‏ی آزادی|کو پیرس د‏‏ی آزادی دا]] آغاز ہويا تے اس د‏ی تنصیب نو آزاد ہونے والے راجگڑھ وچ [[صوبائی حکومت جمہوریہ فرانس|فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی عارضی حکومت]] ۔
* 8 مئی 1945 نو‏‏ں V-E ڈے تک پیرس تو‏ں رائن تے [[جرمنی اُتے مغربی اتحادیاں دا حملہ|جرمنی]] اُتے [[جرمنی اُتے مغربی اتحادیاں دا حملہ|مغربی اتحادیاں دے حملے وچ ]] [[پیرس تو‏ں رائن تک اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی|الائیڈ ایڈوانس]] وچ دوبارہ قائم شدہ عارضی فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی پہلی فوج د‏‏ی شرکت۔

==== نوآبادیات تے انحصاری علاقے ====

===== افریقہ وچ  =====
افریقہ وچ انہاں وچ شامل نيں: [[فرانسیسی مغربی افریقہ]] ، [[فرانسیسی استوائی افریقہ]] ، [[فرانسیسی کیمرون]] تے [[فرانسیسی ٹوگو لینڈ|فرانسیسی ٹوگلینڈ]] ، [[فرانسیسی مڈغاسکر]] ، [[فرانسیسی صومالی لینڈ]] ، تے [[فرانسیسی محمیہ تونس|فرانسیسی تیونس]] تے [[فرانسیسی مراکش|فرانسیسی مراکش دے]] پروٹیکٹوریٹاں دے لیگ آف نیشن مینڈیٹ۔

اس وقت [[فرانسیسی الجزائر|فرانسیسی الجیریا]] کالونی یا انحصار نئيں سی بلکہ [[میٹروپولیٹن فرانس|میٹرو پولیٹن فرانس]] دا اک مکمل حصہ [[میٹروپولیٹن فرانس|سی]] ۔

===== ایشیاء تے اوشیانا وچ  =====
[[فائل:AWM 009747.jpg|thumb| جون 1941 دے آخر وچ ، اتحادیاں دے پاس [[دمشق]] دا زوال۔ مفت فرانسیسی کمانڈراں جنرل لے ک‏ے اک کار جارجز کٹروکس تے جنرل پال لوئس لی جینٹلہوم شہر، فرانسیسی دے جلو وچ داخل ہُندا [[ادیگی قوم|چرکسی]] کیولری ''(Gardes Tcherkess).'' ]]
ایشیاء تے اوشیانا وچ انہاں وچ شامل نيں: [[فرانسیسی پولینیشیا]] ، [[والس و فتونہ|والس تے فوٹونا]] ، [[نیو کیلیڈونیا]] ، [[نیو ہیبرائڈز|نیو ہیبرائڈس]] ، [[فرانسیسی ہند چین|فرانسیسی انڈوچائنا]] ، [[فرانسیسی ہندوستان|فرانسیسی ہند]] ، [[عظیم لبنان|گریٹر لبنان]] تے [[فرانسیسی تعہد برائے شام تے لبنان|فرانسیسی شام دے]] مینڈیٹ۔ فرانس د‏‏ی حکومت نے 1936 وچ فرانس تے شام دے ذریعہ دستخط کیتے گئے [[فرانکو-شام معاہدہ آزادی (1936)|1936 دے فرانکو-شام معاہدہ آزادی]] وچ شام دے اپنے مینڈیٹ نو‏‏ں آزادی دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اُتے ، فرانس وچ اس معاہدے د‏‏ی مخالفت ودھ گئی تے معاہدے د‏‏ی توثیق نئيں ہوئی۔ شام 1930 وچ اک باضابطہ جمہوریہ بن گیا سی تے زیادہ تر خود حکومت کردا سی۔ 1941 وچ ، برطانیہ دے زیرقیادت یلغار نے فری فرانسیسی فورسز دے تعاون تو‏ں وچی فرانسیسی افواج نو‏‏ں [[آپریشن ایکسپورٹر|آپریشن ایکسپورٹر دے ذریعہ ملک]] بدر کردتا ۔

===== امریکین وچ  =====
امریکین وچ شامل نيں: [[مارٹینیک|مارٹنیک]] ، [[گواڈیلوپ]] ، [[فرانسیسی گیانا]] تے [[سینٹ پیئر و میکیلون|سینٹ پیئر تے میکیلیون]] ۔

=== سوویت یونین ===
[[فائل:RIAN archive 613694 Red Army men are on offensive near Bryansk.jpg|thumb| 1942 وچ برائنسک دے نیڑے پیش قدمی کردے ہوئے سوویت فوجی تے ٹی 34 ٹینک]]
[[فائل:Stalingrad - ruined city.jpg|thumb| [[وولگو گراد|اسٹالن گراڈ]] د‏‏ی [[معرکۂ استالن گراد|لڑائی دے]] دوران [[وولگو گراد|اسٹالن گراڈ]] دے کھنڈرات وچ لڑنے والے سوویت فوجی ]]
[[فائل:RIAN archive 225 IL-2 attacking.jpg|thumb| 1943 [[کورسک د‏‏ی لڑائی|وچ کورسک د‏‏ی لڑائی دے]] دوران سوویت ایل 2 گراؤنڈ اٹیک ہوائی جہاز جرمن زمینی فوج اُتے حملہ کر رہیا اے ]]

==== آغاز ====
جرمنی دا سوویت یونین اُتے حملہ ، [[آپریشن باربروسا|آپریشن باربوروسا]] ، 22 جون 1941 نو‏‏ں شروع ہويا۔ جنرل سکریٹری [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] تے سوویت یونین د‏‏ی حکومت نے 1935 تو‏ں 1939 تک کمیونسٹاں تے غیر کمیونسٹاں سمیت [[فاشزم مخالف|فاشسٹ مخالفاں دی]] ناں نہاد عوامی محاذ تحریکاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ &lt;ref name=&quot;Paul Bushkovitch 2012. P. 390&quot;&gt;Paul Bushkovitch. ''A Concise History of Russia''. Cambridge, England, UK; New York, New York, US: Cambridge University Press, 2012. P.&amp;nbsp;390–391.&lt;/ref&gt; عوامی محاذ د‏‏ی حکمت عملی 1939 تو‏ں 1941 تک ختم کردتی گئی جدو‏ں سوویت یونین نے پولینڈ اُتے قبضہ تے تقسیم دے دوران 1939 وچ جرمنی دے نال تعاون کیتا۔ سوویت قیادت نے 1939 تو‏ں 1941 تک اتحادیاں یا محوراں د‏‏ی توثیق کرنے تو‏ں انکار کردتا ، کیو‏ں کہ اس نے اتحادی - محور تنازعہ نو‏‏ں &quot;سامراجی جنگ&quot; کہیا سی۔ 1941 وچ سوویت یونین اُتے حملے دے بعد ، اسٹالن نے مغربی اتحادیاں د‏‏ی جرمنی دے خلاف نويں محاذ د‏‏ی نويں حکمت عملی دے اک حصے دے طور اُتے اس د‏ی حمایت د‏‏ی تے بین الاقوامی کمیونسٹ تحریک اُتے زور دتا کہ اوہ انہاں تمام لوکاں دے نال اتحاد کرن جنہاں نے نازیاں د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔

سوویت یونین نے 1945 وچ [[منچوریا]] وچ جاپان تے اس د‏ی مؤکل ریاست دے خلاف مداخلت د‏‏ی ، جس وچ چین د‏‏ی نیشنلسٹ حکومت تے [[چیانگ کائی شیک|چیانگ کائ شیک]] د‏‏ی سربراہی وچ [[کومنتانگ|نیشنلسٹ پارٹی دا تعاون سی]] ۔ اگرچہ جاپانی افواج نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے بعد منچوریا اُتے موثر کنٹرول حاصل کرنے دے لئی [[ماؤ زے تنگ|ماؤ سیڈونگ]] د‏‏ی زیرقیادت [[چینی کمیونسٹ پارٹی|کمیونسٹ پارٹی دے]] نال تعاون ، ترجیح تے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی وی د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;The Soviet Union and Communist China, 1945–1950: The Road to Alliance. P. 78.&lt;/ref&gt;

==== تریخ ====
سوویت یونین تے نازی جرمنی دے وچکار جنگ دے نتیجے وچ دونے ریاستاں دے وچکار کئی مراحل طے ہوئے۔ اسٹالن نے ہٹلر دا مطالعہ کیتا سی ، جس وچ ''[[مائن کیمف|میین کیمپف]]'' نو‏‏ں پڑھنا وی شامل سی تے ايس‏ے تو‏ں سوویت یونین نو‏‏ں تباہ کرنے دے ہٹلر دے محرکات دا وی پتہ سی۔ &lt;ref&gt;Kees Boterbloem. ''A History of Russia and Its Empire: From Mikhail Romanov to Vladimir Putin''. P235.&lt;/ref&gt; جداں ہی 1933 وچ ، سوویت قیادت نے جرمنی اُتے [[لتھووینیا|لتھوینیا]] ، [[لٹویا]] یا [[استونیا|ایسٹونیا دی]] فتح د‏‏ی کوشش کرنی چاہیدا ، تے جرمنی نو‏‏ں اس ملک اُتے ممکنہ حملے دے مبینہ خطرے دے نال اپنے خدشےآں دا اظہار کیتا ، تے دسمبر 1933 وچ مشترکہ پولش دے اجراء دے لئی گل گل دا آغاز ہويا۔ -تیس بالٹک ملکاں د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی ضمانت دینے والا سوویت اعلان۔ &lt;ref name=&quot;David L. Ransel 2005. P184&quot;&gt;David L. Ransel, Bozena Shallcross. Polish Encounters, Russian Identity. Indiana University Press, 2005. P184.&lt;/ref&gt; اُتے ، پولینڈ جرمن تے فننش دے اعتراضات دے بعد مذاکرات تو‏ں دستبردار ہوگیا۔ سوویت یونین تے جرمنی نے اس وقت پولینڈ وچ اثر و رسوخ دے لئی اک دوسرے تو‏ں مقابلہ کیتا۔ &lt;ref&gt;Jan Karski. ''The Great Powers and Poland: From Versailles to Yalta''. Rowman &amp; Littlefield, 2014. P197.&lt;/ref&gt; سوویت حکومت پولینڈ وچ سوویت مخالف جذبات تے خاص طور اُتے [[جیزف پیسوڈسکی]] د‏‏ی تجویز کردہ پولش فیڈریشن تو‏ں وی متعلق سی جس وچ پولینڈ ، لتھوانیا ، بیلاروس تے یوکرین دے علاقے شامل ہون گے جس وچ سوویت یونین د‏‏ی علاقائی سالمیت نو‏‏ں خطرہ سی۔ &lt;ref&gt;David L. Ransel, Bozena Shallcross. ''Polish Encounters, Russian Identity''. Indiana University Press, 2005, p. 184.&lt;/ref&gt;

20 اگست 1939 نو‏‏ں ، [[سوویت اتحاد|عوامی]] [[گیورگی ژوکوف|گیورگی زوکوف]] دے ماتحت [[سوویت اتحاد|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ د‏‏ی یونین]] نے [[عوامی جمہوریہ منگولیا|عوامی جمہوریہ منگولیا دے]] نال مل ک‏ے مشرقی منگولیا وچ [[خلقین گول د‏‏ی لڑائی|خلقی گول د‏‏ی لڑائی]] وچ شاہی جاپان اُتے فتح حاصل کرکے مشرق وچ تنازعے دے خطرے نو‏‏ں ختم کیتا۔

اسی دن ، سوویت پارٹی دے رہنما [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نو‏‏ں جرمن چانسلر [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر دا]] ٹیلی گرام موصول ہويا ، جس وچ ایہ تجویز کیتا گیا سی کہ جرمن وزیر خارجہ [[ربن ٹراپ|جواچم وان ربنٹروپ]] سفارتی مذاکرات دے لئی ماسکو جاواں۔ (موسم بہار تے موسم گرما دے دوران ہلکا پھلکا جواب ملنے دے بعد ، اسٹالن نے فرانس تے برطانیہ دے نال بہتر سفارتی تعلقات د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ترک کردتا۔ ) &lt;ref&gt;Overy 1997, pp 41, 43–47.&lt;/ref&gt;

23 اگست نو‏‏ں ، ربیبینٹروپ تے سوویت وزیر خارجہ [[ویاچیسلاو مولوتوف]] نے [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|غیر جارحیت معاہدے اُتے دستخط کیتے]] جس وچ خفیہ پروٹوکول شامل نيں جس وچ مشرقی یورپ نو‏‏ں دونے حکومتاں دے لئی &quot;اثر و رسوخ دے دائرہ&quot; وچ تقسیم کیتا گیا سی ، تے خاص طور اُتے اس د‏ی صورت وچ پولینڈ د‏‏ی ریاست د‏‏ی تقسیم تو‏ں متعلق &quot; علاقائی تے سیاسی تنظیم نو &quot;۔ &lt;ref&gt;Davies 2006, pp 148–51.&lt;/ref&gt;

15 ستمبر 1939 نو‏‏ں ، اسٹالن نے جاپان دے نال پائیدار جنگ بندی دا اختتام کیتا ، تاکہ اگلے ہی دن اس دا اطلاق ہوئے (اسنو‏ں اپریل 1941 وچ [[سوویت – جاپانی غیر جانبداری معاہدہ|عدم جارحیت دے معاہدے]] وچ اپ گریڈ کیتا جائے گا)۔ &lt;ref&gt;Davies 2006, pp 16, 154.&lt;/ref&gt; اس دے اگلے ہی دن ، 17 ستمبر نو‏‏ں ، سوویت افواج [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|نے پولینڈ اُتے مشرق تو‏ں حملہ کیتا]] ۔ اگرچہ کچھ لڑائی 5 اکتوبر تک جاری رہی ، لیکن دونے حملہ آور فوجاں نے [[بریسٹ - لٹوووسک وچ جرمن - سوویت فوجی پریڈ|25 ستمبر]] نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک مشترکہ [[بریسٹ - لٹوووسک وچ جرمن - سوویت فوجی پریڈ|فوجی پریڈ]] دا انعقاد کیتا ، تے 28 ستمبر نو‏‏ں [[دوستی ، تعاون تے حد بندی دا جرمن - سوویت معاہدہ|جرمنی - سوویت معاہدہ دوستی ، تعاون تے حد بندی دے]] نال اپنی غیر فوجی شراکت نو‏‏ں تقویت بخشی۔

30 نومبر نو‏‏ں ، سوویت یونین [[سرمائی جنگ|نے فن لینڈ اُتے حملہ کیتا]] ، جس دے لئی اسنو‏ں [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز]] تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ اگلے سال 1940 وچ ، جدو‏ں کہ دنیا د‏‏ی توجہ فرانس تے ناروے اُتے جرمنی دے حملے اُتے مرکوز رہی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Baltic question during the Cold War|last=Khudoley|first=Konstantin K.|publisher=Psychology Press|others=Vahur Made, David J. Smith|year=2009|isbn=978-0-415-37100-1|editor-last=Hiden|editor-first=John|page=57|chapter=The Baltic factor}}&lt;/ref&gt; یو ایس ایس آر نے فوجی طور اُتے &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The World War Two reader|last=Geoffrey|first=Roberts|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-0-415-22402-4|editor-last=Martel|editor-first=Gordon|page=88|chapter=Ideology, calculation, and improvisation. Sphere of influence and Soviet foreign policy 1939–1945|chapter-url=https://books.google.com/books?id=E-w9nzoRI3wC&amp;pg=PA88#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; [[بالٹک ریاستاں دا قبضہ|ایسٹونیا ، لٹویا تے لتھوانیا]] دے نال نال [[مملکت رومانیہ|رومانیہ دے]] کچھ حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔

22 جون 1941 [[آپریشن باربروسا|کو سوویت یونین]] اُتے [[آپریشن باربروسا|جرمنی دے اچانک حملے]] تو‏ں [[آپریشن باربروسا|جرمن]] سوویت معاہداں دا خاتمہ ہويا۔ سوویت یونین نے جلد ہی برطانیہ دے نال اتحاد کرلیا۔ یو ایس ایس آر دے بعد ، دوسری عالمی جنگ دے دوران متعدد ہور [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] ، سوویت نواز یا سوویت کنٹرول شدہ قوتاں نے [[محوری قوتاں|محور دی]] طاقتاں دے خلاف جنگ لڑی۔ اوہ مندرجہ ذیل سن : [[البانی نیشنل لبریشن فرنٹ]] ، [[چینی سرخ فوج]] ، [[نیشنل لبریشن فرنٹ (یونان)|یونانی نیشنل لبریشن فرنٹ]] ، [[ھکبالھاپ|ہکبالہپ]] ، [[ھکبالھاپ|ملیان دی]] [[ملیان کمیونسٹ پارٹی|کمیونسٹ پارٹی]] ، [[عوامی جمہوریہ منگولیا]] ، [[لڈو ووجسنو‏ں پولسکی|پولش پیپلز آرمی]] ، [[تووائی عوامی جمہوریہ|ٹووان پیپلز ریپبلک]] (سوویت د‏‏ی حکومت تو‏ں وابستہ) 1944 وچ یونین) ، &lt;ref name=&quot;alatau&quot;&gt;Toomas Alatalu. Tuva. A State Reawakens. ''Soviet Studies'', Vol. 44, No. 5 (1992), pp. 881–895&lt;/ref&gt; [[ویت منہ]] تے [[یوگوسلاو پارٹیسنس]] ۔

=== ریاستہائے متحدہ ===
[[فائل:SBDs and Mikuma.jpg|thumb| جون 1942 وچ [[مڈوے د‏‏ی لڑائی|مڈ وے د‏‏ی لڑائی دے]] دوران جاپانی کروزر &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwAmw&quot;&gt;میکوما&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; اُتے حملہ کرنے والا امریکی ڈگلس ایس بی ڈی ڈونٹ لیس ڈُب بمبار طیارہ ]]
[[فائل:Marines rest in the field on Guadalcanal.jpg|thumb| نومبر 1942 وچ [[گواڈکلانال کیمپین|گوادر کیتانال مہم دے]] دوران امریکی میرینز ]]
[[فائل:The Sandman a B-24 Liberator, piloted by Robert Sternfels.jpg|thumb| 1 اگست 1943 نو‏‏ں آپریشن سمندری لہر دے دوران رومانیہ دے [[پلویشتی|پلوئیٹی]] وچ آئل ریفائنریاں اُتے بمباری دے دوران امریکی کنسولیٹیڈ بی 24 لیبریٹر بمبار طیارے ]]
[[فائل:Into the Jaws of Death 23-0455M edit.jpg|thumb| امریکی فوجی 6 جون 1944 نو‏‏ں نورمنڈی دے لینڈنگ دے دوران لینڈنگ کرافٹ روانہ کردے ہوئے ڈی ڈے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ]]

==== جنگ دے جواز ====
امریکا نے 1941 ء تک جرمنی دے خلاف برطانیہ د‏‏ی جنگی کوششاں د‏‏ی بالواسطہ حمایت کيت‏ی سی تے علاقائی استحکا‏م دے خلاف اپنی مخالفت دا اعلان کیتا سی۔ برطانیہ نو‏‏ں میٹریئل سپورٹ فراہ‏م کيتی گئی سی جدو‏ں کہ 1941 وچ شروع ہونے والے لینڈر لیز ایکٹ دے ذریعہ امریکا باضابطہ غیر جانبدار سی۔

اگست 1941 وچ صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] تے وزیر اعظم [[ونسٹن چرچل]] نے [[منشور بحر اوقیانوس|بحر اوقیانوس دے چارٹر دا]] اعلان کیتا جس وچ &quot;نازی ظلم د‏‏ی آخری تباہی&quot; دے حصول دے عہد دا وعدہ کیتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=fRN2zUV5zNEC&amp;pg=PT350|title=Franklin D. Roosevelt: A Rendezvous with Destiny|last=Freidel|first=Frank|year=2009|isbn=978-0-316-09241-8|page=350}}&lt;/ref&gt; بحر اوقیانوس دے چارٹر اُتے دستخط کرنا ، تے اس طرح &quot;اقوام متحدہ&quot; وچ شمولیت دا طریقہ سی جس طرح تو‏ں کسی ریاست نے اتحادیاں وچ شمولیت اختیار کيتی ، تے ایہ وی [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] عالمی ادارے وچ رکنیت دے اہل بن گیا جو 1945 وچ تشکیل پایا سی۔

امریکا نے جاپان دے نال اپنی جنگ وچ چین وچ نیشنلسٹ حکومت کیت‏‏ی بھرپور حمایت د‏‏ی ، تے چین د‏‏ی نیشنلسٹ حکومت نو‏‏ں فوجی سازوسامان ، سپلائی تے رضاکارانہ مدد فراہ‏م کرنے دے لئی اپنی جنگی کوششاں وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zCZj934XUK8C|title=Going to War with Japan, 1937–1941|last=Jonathan G. Utley|publisher=Fordham Univ Press|year=2005|isbn=978-0-8232-2472-2}}&lt;/ref&gt; دسمبر 1941 وچ جاپان نے [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر اُتے حملے]] نال جنگ دا آغاز کیتا ، امریکا نے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، تے جاپان دے اتحادی جرمنی تے اٹلی نے امریکا دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، جس تو‏ں امریکا دوسری جنگ عظیم وچ داخل ہويا۔

==== تریخ ====
8 دسمبر 1941 نو‏‏ں ، پرل ہاربر اُتے حملے دے بعد ، ریاستہائے متحدہ د‏‏ی کانگریس نے صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] د‏‏ی درخواست اُتے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ اس دے بعد 11 دسمبر نو‏‏ں جرمنی تے اٹلی نے ریاستہائے متحدہ دے خلاف جنگ دا اعلان کردے ہوئے اس ملک نو‏‏ں یوروپی تھیٹر وچ داخل کیتا۔

امریکا د‏‏ی زیرقیادت اتحادی افواج 1941 تو‏ں 1945 تک جاپانی افواج دے خلاف پیسیفک تھیٹر وچ ۔ 1943 تو‏ں 1945 تک ، امریکا د‏‏ی سربراہی وچ تے جنرل [[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور|ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور]] د‏‏ی سربراہی وچ یورپ وچ مغربی اتحادیاں د‏‏ی جنگی کوششاں نو‏‏ں مربوط کیتا۔

پرل ہاربر اُتے حیرت انگیز حملے دے بعد بحر الکاہل وچ اتحادیاں دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے جاپان دے تیزی تو‏ں حملے ہوئے ، جس دے نتیجے وچ جنگ دے ابتدائی کئی مہینےآں وچ امریکا دے وڈے نقصانات ہوئے ، جس وچ فلپائن ، [[گوام]] ، [[جزیرہ ویک|ویک جزیرہ]] تے [[جزیرہ اٹو|اٹولی]] سمیت متعدد الیشیان جزیرے اپنا کنٹرول کھونے وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ کسکیا تو‏ں جاپانی افواج۔ امریکی بحری افواج نے جاپان دے خلاف کچھ ابتدائی کامیابیاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اک ایہ سی کہ ڈولٹل چھاپے وچ جاپانی صنعتی مراکز اُتے بمباری۔ اک ہور [[بحیرہ مرجان د‏‏ی لڑائی|بحیرہ مرجان د‏‏ی لڑائی دے]] دوران [[نیو گنی|نیو گیانا]] وچ [[پورٹ مورسبی|پورٹ موریسبی]] اُتے جاپانی حملے نو‏‏ں پسپا کر رہیا سی۔ &lt;ref&gt;Chris Henry. The Battle of the Coral Sea. London, England, UK: Compendium Publishing; Annapolis, Maryland, US: Naval Institute Press, 2003. P. 84.&lt;/ref&gt; بحر الکاہل د‏‏ی جنگ دا اک اہ‏م موڑ مڈ وے د‏‏ی لڑائی سی جتھ‏ے امریکی بحری افواج د‏‏ی تعداد جاپان د‏‏ی افواج د‏‏ی تعداد تو‏ں زیادہ سی جسنو‏ں بحر الکاہل وچ امریکی طیارہ بردار جہاز نو‏‏ں کھینچنے تے تباہ کرنے تے مڈ وے اُتے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی جس وچ جاپانی افواج د‏‏ی جگہ ہوئے گی۔ ہوائی تو‏ں قربت &lt;ref&gt;Keegan, John. &quot;The Second World War.&quot; New York: Penguin, 2005. (275)&lt;/ref&gt; اُتے ، امریکی افواج جاپان دے چھ وڈے طیارے بردار بحری جہاز وچو‏ں چار ڈوبنے وچ کامیاب ہوگئی جنھاں نے پرل ہاربر اُتے اتحادی افواج اُتے دوسرے حملےآں دے نال نال حملہ شروع کیتا سی۔ اس دے بعد ، امریکا نے جاپانی قابض پوزیشناں دے خلاف کارروائی دا آغاز کیتا۔ 1942 تو‏ں 1943 تک دے [[گواڈکلانال کیمپین|گوادرکانوال د‏‏ی مہم]] اک اہ‏م تنازعہ دا مرکز سی جتھ‏ے اتحادی تے جاپانی افواج نے [[گوادالکانال|گواڈاکڈ دا]] کنٹرول حاصل کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔

==== نوآبادیات تے انحصاری علاقے ====

===== امریکین تے بحر الکاہل وچ  =====
ریاستہائے متحدہ امریکا نے امریکا وچ متعدد انحصاری علاقے رکھے ، جداں [[الاسک‏ا دا علاقہ|الاسک‏ا]] ، [[نہر پاناما علاقہ|پاناما کینال زون]] ، [[پورٹو ریکو]] ، تے [[امریکی ورجن جزیرے|یو ایس ورجن جزیرے]] ۔

بحر الکاہل وچ اس نے [[امریکی سمووا|امریکن ساموا]] ، [[گوام]] ، [[علاقہ ہوائی|ہوائی]] ، [[جزیرہ مڈوے|مڈ وے جزیرے]] ، [[جزیرہ ویک|ویک آئلینڈ]] تے ہور جداں جزیرے دے متعدد انحصاری علاقےآں نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ ایہ انحصار جنگ کيت‏ی بحر الکاہل د‏‏ی مہم وچ براہ راست شامل سن ۔

===== ایشیاء وچ  =====
[[File:FortMcKinley.jpg|thumb| فورٹ ولیم میک کِنلے وچ فلپائن اسکاؤٹس نے 37 نو‏‏ں فائرنگ د‏‏ی &amp;nbsp; تربیت وچ ملی میٹر اینٹی ٹینک گن]]
دولت مشترکہ د‏‏ی ریاست فلپائن اک خود مختار محافظ سی جسنو‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی اک &quot;وابستہ ریاست&quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1941 تو‏ں 1944 دے آخر تک ، فلپائن [[فلپائن اُتے جاپانی قبضہ|پر جاپانی افواج]] دا [[فلپائن اُتے جاپانی قبضہ|قبضہ]] سی ، جس نے [[دوسری فلپائنی جمہوریہ]] نو‏‏ں اک مؤکل ریاست دے طور اُتے قائم کیتا جس دا ملک اُتے برائے ناں کنٹرول سی۔

== ہور وابستہ جنگجو ریاستاں ==

=== آسٹریلیا ===
آسٹریلیائی بادشاہت دے تحت آسٹریلیا اک خود مختار تسلط سی ، [[ویسٹ منسٹر 1931 دا آئین|ویسٹ منسٹر 1931 دے قانون دے]] مطابق۔ جنگ دے آغاز اُتے آسٹریلیا نے برطانیہ د‏‏ی خارجہ پالیسیاں د‏‏ی پیروی د‏‏ی ، تے ايس‏ے دے مطابق 3 ستمبر 1939 نو‏‏ں جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ آسٹریلیائی لیبر پارٹی نے اکتوبر 1941 وچ آسٹریلیائی لیبر پارٹی د‏‏ی حکومت دے قیام دے بعد آسٹریلیائی خارجہ پالیسی ہور آزاد ہوگئی ، تے آسٹریلیائی نے 8 دسمبر 1941 نو‏‏ں فن لینڈ ، ہنگری تے رومانیہ دے خلاف تے اگلے دن جاپان دے خلاف علیحدہ طور اُتے جنگ دا اعلان کیتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=McKeown|first=Deirdre|last2=Jordan|first2=Roy|title=Parliamentary involvement in declaring war and deploying forces overseas|url=https://www.aph.gov.au/binaries/library/pubs/bn/pol/parliamentaryinvolvement.pdf|website=Parliamentary Library|publisher=Parliament of Australia|accessdate=9 December 2015|pages=4, 8–11|date=2010}}&lt;/ref&gt;

=== بیلجیم ===
[[فائل:Belgian res.jpg|thumb| بیلجئیم مزاحمت دے ممبران [[بروج، بیلجئیم|اسکیلڈ]] د‏‏ی لڑائی دے دوران ستمبر 1944 وچ [[بروج، بیلجئیم|بروجز]] وچ کینیڈا دے اک فوجی دے نال مزاحمت کردے نيں ]]
جنگ تو‏ں پہلے ، بیلجیم نے غیرجانبداری د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا سی تے 10 مئی 1940 نو‏‏ں جرمنی دے حملے دے بعد صرف اتحادی ملکاں دا رکن بن گیا سی۔ اس بعد د‏‏ی لڑائی دے دوران ، بیلجیئم د‏‏ی افواج نے حملہ آوراں دے خلاف فرانسیسی تے برطانوی افواج دے نال مل ک‏ے مقابلہ کیتا۔ جدو‏ں کہ برطانوی تے فرانسیسی محاذ اُتے کدرے تے تیز جرمن پیش قدمی دے خلاف جدوجہد ک‏ر رہ‏ے سن ، بیلجیئم د‏‏ی افواج نو‏‏ں اک جیب وچ شمال د‏‏ی طرف دھکیل دتا گیا۔ بالآخر ، 28 مئی نو‏‏ں ، شاہ لیوپولڈ سوم نے الائیڈ کاز ضائع ہونے دا فیصلہ کرکے اپنے آپ نو‏‏ں تے اپنی فوج نو‏‏ں جرمناں دے حوالے کردتا۔ بیلجیم د‏‏ی قانونی حکومت نو‏‏ں لندن وچ جلاوطنی د‏‏ی حکومت دے طور اُتے تبدیل کیتا گیا سی۔ بیلجیئم دیاں فوجاں تے پائلٹ فری بیلجئیم فورسز د‏‏ی حیثیت تو‏ں اتحادی جماعت د‏‏ی طرف تو‏ں لڑدے رہ‏‏ے۔ خود بیلجیم اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا گیا سی ، لیکن اک بہت وڈا مزاحمتی ادارہ تشکیل دتا گیا سی تے جلاوطنی تے ہور اتحادی طاقتاں وچ حکومت نے ڈھیر ساری ہ‏م آہنگی د‏‏ی سی۔

ستمبر 1944 وچ برطانوی تے کینیڈا دے فوجی بیلجیئم پہنچے تے راجگڑھ [[برسلز]] 6 ستمبر نو‏‏ں آزاد ہويا۔ آرڈینس جارحیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ملک نو‏‏ں صرف 1945 دے اوائل وچ مکمل طور اُتے آزاد کرایا گیا سی۔

==== نوآبادیات تے انحصاری علاقے ====
بیلجیئم نے [[بیلجین کانگو|بیلجیئم کانگو دی]] کالونی تے [[روانڈا-ارونڈی|روانڈا-ارونڈی دے]] لیگ آف نیشن مینڈیٹ دا انعقاد کیتا۔ بیلجیئم کانگو اُتے قبضہ نئيں کیتا گیا تے اوہ اک اہ‏م معاشی اثاثہ دے طور اُتے اتحادیاں دے نال وفادار رہیا جدو‏ں کہ اس دے یورینیم دے ذخائر ایٹمی بم نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی اتحادی ملکاں د‏‏ی کوششاں دے لئی کارآمد سن ۔ بیلجئیم کانگو دے فوجیاں نے اطالویاں دے خلاف [[مشرقی افریقی مہم (دوسری جنگ عظیم)|مشرقی افریقی مہم]] وچ حصہ لیا۔ نوآبادیات‏ی ''فورس پبلیک'' نے دوسرے سینما گھراں وچ وی خدمات انجام دتیاں جنہاں وچ مڈغاسکر ، مشرق وسطی ، ہندوستان تے برما شامل سن ۔

=== برازیل ===
ابتدائی طور پر، برازیل غیرجانبداری د‏‏ی پوزیشن، دونے اتحادیاں تے نال ٹریڈنگ برقرار رکھیا [[محوری قوتاں|محور]] ، برازیل دے صدر جبکہگیٹیلیو ورگاس د‏ی دے ارد [[فسطائیت|فاشسٹ]] پالیسیاں دا اشارہ اک حلیف طاقتاں د‏‏ی طرف جھکاو. اُتے ، جداں جداں جنگ اگے بڑھی ، محور ملکاں دے نال تجارت تقریبا ناممکن ہوگئی تے امریکا نے برازیل نو‏‏ں اتحادی جماعت وچ لیانے دے لئی زبردستی سفارتی تے معاشی کوششاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔

1942 دے آغاز وچ ، برازیل نے ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں اپنی سرزمین اُتے ، خاص طور اُتے [[ناتال، شمالی ریو گرانڈی|نٹال وچ ]] ، جو [[جنوبی امریکا|جنوبی امریکا دے]] براعظم دے مشرقی کونے وچ اسٹریٹجک طور اُتے واقع اے ، اُتے فضائی اڈے بنانے د‏‏ی اجازت دتی تے 28 جنوری نو‏‏ں اس ملک نے جرمنی ، جاپان تے سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ اٹلی. اس دے بعد ، جرمن تے اطالوی بحری جہازاں دے ذریعہ 36 برازیلی تاجر جہاز ڈُب گئے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں برازیل د‏‏ی حکومت نے 22 اگست 1942 نو‏‏ں جرمنی تے اٹلی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔

اس دے بعد برازیل نے یوروپ وچ اک 25،700 مضبوط مہم فورس بھیج دتی جو بنیادی طور اُتے [[اطالوی مہم (دوسری جنگ عظیم)|اطالوی محاذ]] اُتے ستمبر 1944 تو‏ں مئی 1945 تک لڑی۔ ہور ، برازیل د‏‏ی بحریہ تے فضائیہ نے [[بحر اوقیانوس]] وچ 1942 دے وسط نال جنگ دے خاتمے تک کم کیتا۔ برازیل واحد جنوبی امریکی ملک سی جس نے دوسری عالمی جنگ وچ یورپی تھیٹر وچ لڑنے دے لئی فوج بھیج دتی سی۔

=== کینیڈا ===
ویسٹ منسٹر 1931 دے قانون دے مطابق کینیڈا کینیڈا د‏‏ی بادشاہت دے تحت اک خودمختار ڈومینین سی۔ برطانیہ د‏‏ی جانب نال جنگ دے اعلان دے بعد خود مختار خارجہ پالیسی دے علامتی بیان وچ وزیر اعظم [[ولیم لیون میکنزی کنگ|ولیم لیون میکنزی کنگ نے]] پارلیمنٹ دے ووٹ نو‏‏ں جنگ دے اعلان اُتے ست دن دے لئی موخر کردتا۔ کینیڈا دولت مشترکہ دا آخری ممبر سی جس نے 10 ستمبر 1939 نو‏‏ں جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&amp;pg=PA105|title=Canada and the British Empire|last=Phillip Alfred Buckner|publisher=Oxford U.P.|year=2008|isbn=978-0-19-927164-1|pages=105–6}}&lt;/ref&gt;

=== کیوبا ===
[[خلیج میکسیکو|خلیج میکسیکو دے]] داخلی راستے اُتے [[جمہوریہ کیوبا (1902–1959)|کیوبا]] د‏‏ی جغرافیائی حیثیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[ویسٹ انڈیز|مغربی مغربی ملکاں]] وچ [[ہوانا]] دا بنیادی تجارتی بندرگاہ تے اس ملک دے قدرتی وسائل د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، کیوبا دوسری عالمی جنگ دے [[امریکی تھیٹر (1939–1945)|امریکی تھیٹر]] وچ اک اہ‏م شریک سی ، تے اس دے نتیجے وچ [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ امریکا]] دے لینڈر لیز پروگرام دا سب تو‏ں وڈا مستفید ہُندا ا‏‏ے۔ کیوبا نے دسمبر 1941 وچ [[محوری قوتاں|محور د‏‏ی طاقتاں دے]] خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، &lt;ref name=&quot;narod.ru&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Second World War and the Cuban Air Force|url=http://www.urrib2000.narod.ru/Mil1-4-e.html|accessdate=2013-02-06}}&lt;/ref&gt; اس تنازعہ وچ داخل ہونے والے پہلے [[لاطینی امریکا|لاطینی امریکی]] ملکاں وچو‏ں اک بن گیا ، تے جنگ دے اختتام تک 1945 وچ اس د‏ی فوج نے سب تو‏ں زیادہ موثر تے تعاون کرنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی ساکھ بنالی۔ کیریبین ریاستاں۔ &lt;ref name=&quot;Polmar, pg. 230&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/worldwariiameric00polm|title=World War II: The Encyclopedia of the War Years 1941–1945|last=Polmar|first=Norman|last2=Thomas B. Allen|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; 15 مئی 1943 نو‏‏ں کیوبا د‏‏ی گشتی کشتی CS-13 نے جرمن سب میرین ''[[انڈر 176|انڈر 176 نو‏‏ں ڈبو دتا]]'' ۔ &lt;ref name=&quot;Morison, pg. 190&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=History of United States Naval Operations in World War II: The Atlantic|last=Morison|first=Samuel Eliot|publisher=University of Illinois Press|year=2002|isbn=0-252-07061-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cubanow.net&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Cubans Sunk a German Submarine in WWII|website=Cubanow|url=http://www.cubanow.net/articles/cubans-sunk-german-submarine-wwii|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220133827/http://www.cubanow.net/articles/cubans-sunk-german-submarine-wwii|archivedate=20 December 2014}}&lt;/ref&gt;

=== چیکو سلوواکیا ===

برطانیہ تے فرانس دے نال مل ک‏ے چیکوسلوواکیا نے [[میونخ معاہدہ|میونخ معاہدے سے]] 1938 وچ [[سوڈین لینڈ|سوڈٹین لینڈ دے]] علاقے اُتے جرمنی دے ناقابل فراموش دعوےآں نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اُتے مارچ 1939 وچ ، چیکوسلوواکیا نے جرمنی اُتے حملہ کیتا تے جرمنی ، ہنگری ، پولینڈ تے جرمنی د‏‏ی اک مؤکل ریاست دے وچکار تقسیم ہوگئی۔ سلوواکیا [[چیکوسلواک جلاوطنی حکومت|چیکوسلواک د‏‏ی جلاوطنی حکومت]] اتحادی ملکاں وچ شامل ہوگئی ، محور دے اقتدار دے وچکار چیکوسلوواکیا دے قبضے تے تقسیم نو‏‏ں اتحادی طاقتاں نے قبول نئيں کیتا۔ جنگ وچ چیکو سلوواکین فوجی یونٹاں نے حصہ لیا۔

=== ڈومینیکن ریپبلک ===
ڈومینیکن ریپبلک انہاں بوہت گھٹ ملکاں وچو‏ں اک سی جنھاں [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران وڈے پیمانے اُتے یہودی امیگریشن قبول کیتا [[دوسری جنگ عظیم|سی]] ۔ ایویئن کانفرنس وچ ، اس نے 100،000 یہودی پناہ گزیناں نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&amp;ModuleId=10005468|title=German Jewish Refugees, 1933–1939|website=www.ushmm.org|accessdate=1 June 2017}}&lt;/ref&gt; ڈورسا (ڈومینیکن ریپبلک سیٹلمنٹ ایسوسی ایشن) جے ڈی سی د‏‏ی مدد تو‏ں تشکیل دتی گئی سی ، تے اس نے شمالی ساحل اُتے واقع سوسیا وچ یہودیاں نو‏‏ں آباد کرنے وچ مدد کيت‏ی سی۔ [[اشکنازی یہود|اشکنازی]] یہودی نسل دے 700 دے نیڑے یہودی اس بستی وچ پہنچے جتھ‏ے ہر خاندان نے {{تحویل|33|ha}} اراضی ، 10 گاواں (علاوہ 2 اضافی گائے فی بچہ) ، اک خچر تے اک گھوڑا ، تے 10،000 [[امریکی ڈالر]] (تقریبا 1،74،000 بمطابق 2020) [[امریکی ڈالر|وصول کیتا]] {{موجودہ سال}} قیمت اُتے ڈالر) 1٪ سود پر۔ &lt;ref name=&quot;MuKienAdrianaSang&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.elcaribe.com.do/2012/11/16/judios-caribe.-comunidad-judia-sosua-2|title=Judíos en el Caribe. La comunidad judía en Sosúa (2)|last=Sang|first=Mu-Kien Adriana|authorlink=Mu-Kien Adriana Sang|date=16 November 2012|publisher=El Caribe|language=Spanish|accessdate=29 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140529071312/http://www.elcaribe.com.do/2012/11/16/judios-caribe.-comunidad-judia-sosua-2|archivedate=29 May 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/sosua.html|title=Dominican Republic as Haven for Jewish Refugees|website=www.jewishvirtuallibrary.org|accessdate=1 June 2017}}&lt;/ref&gt;

جمہوریہ ڈومینیکن [[پرل ہاربر حملہ|نے پرل ہاربر اُتے حملے دے]] بعد [[11 دسمبر]] 1941 نو‏‏ں محور دے اقتدار دے خلاف باضابطہ طور اُتے جنگ دا اعلان کیتا۔ اُتے ، کیریبین ریاست جنگ دے باضابطہ اعلان تو‏ں پہلے ہی ہی جنگی اقدامات وچ مصروف سی۔ جرمن آبدوزاں دے ذریعہ ڈومینیکن سیل بوٹاں تے سکونرز اُتے پچھلے مواقع اُتے حملہ کیتا گیا سی ، تے اس نے 1،993 ٹن تجارتی جہاز ''&quot;سان رافیل&quot; کے'' معاملے نو‏‏ں اجاگ‏ر کیتا سی ، جو [[ٹیمپا، فلوریڈا|تمپور ، فلوریڈا]] تو‏ں [[کنگسٹن، جمیکا|کنگسٹن ، جمیکا دا]] سفر کررہیا سی ، جدو‏ں اس تو‏ں 80 میل دور سی۔ اس د‏ی آخری منزل ، اسنو‏ں جرمن سب میرین انڈر 125 دے ذریعہ نشانہ بنایا گیا ، جس د‏‏ی وجہ کمانڈر کمان نے جہاز نو‏‏ں ترک کردتا۔ اگرچہ ''سان رافیل کا'' عملہ اس واقعے تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا ، لیکن اسنو‏ں ڈومینیکن پریس ''نے جرمن آبدوزاں د‏‏ی بدنامی تے کیریبین وچ اس دے خطرے د‏‏ی نمائندگی کرنے والے خطرہ کی'' علامت دے طور اُتے یاد رکھے گا ''۔''

حال ہی وچ ، سینٹو ڈومنگو وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے سفارت خانے تے [[انسٹی ٹیوٹ آف ڈومینیکن اسٹڈیز آف سٹی نیویارک|شہر نیویارک دے ادارہ برائے ڈومینیکن اسٹڈیز]] (CUNY) دے ذریعہ کیتے گئے تحقیقی کم د‏‏ی وجہ تو‏ں ، محکمہ دفاع د‏‏ی دستاویزات دریافت ہوئیاں نيں جس وچ اس د‏ی تصدیق ہوگئی ا‏‏ے۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران ڈومینیکن نژاد 340 دے نیڑے مرد و خواتین امریکی مسلح افواج دا حصہ سن ۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد نے لڑائی وچ انہاں دے عمدہ کماں دے لئی تمغے تے ہور شناختاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://do.usembassy.gov/es/embassy-of-the-united-states-and-the-memorial-museum-of-resistance-open-exposition-in-honor-of-dominican-veterans-of-the-second-world-war-es/|title=Embajada de los Estados Unidos y el Museo Memorial de la Resistencia Abren Exposición en honor a Veteranos Dominicanos de la Segunda Guerra Mundial|access-date=2020-09-29|archivedate=2020-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201005000956/https://do.usembassy.gov/es/embassy-of-the-united-states-and-the-memorial-museum-of-resistance-open-exposition-in-honor-of-dominican-veterans-of-the-second-world-war-es/}}&lt;/ref&gt;

=== یونان ===
28 اکتوبر 1940 نو‏‏ں یونان اُتے [[گریکو اطالوی جنگ|اٹلی نے حملہ کیتا]] تے اس دے بعد اتحادیاں وچ شامل ہوگیا۔ یونانی فوج اطالوی حملہ البانیا تو‏ں اٹلی دے حملے نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب ہوگئی ، تے یونانی افواج نے اطالوی افواج نو‏‏ں واپس البانیا وچ دھکیل دتا۔ اُتے ، اپریل 1941 وچ یونان اُتے [[یونان اُتے جرمنی دا حملہ|جرمنی دے حملے دے]] بعد ، جرمن افواج سرزمین یونان اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئياں تے ، اک ماہ بعد ، [[کریٹ د‏‏ی لڑائی|جزیرہ کریٹ]] ۔ یونانی حکومت جلاوطنی وچ چلی گئی ، جدو‏ں کہ اس ملک نو‏‏ں کٹھ پتلی حکومت دے تحت رکھیا گیا تے اسنو‏ں اٹلی ، جرمنی تے بلغاریہ دے زیر قبضہ علاقےآں وچ تقسیم کردتا گیا۔ 1941 تو‏ں ، اک مضبوط مزاحمتی تحریک سامنے آئی ، خاص طور اُتے پہاڑی داخلہ وچ ، جتھ‏ے 1943 دے وسط تک اس نے &quot;فری یونان&quot; قائم کیتا۔ 1943 دے ستمبر وچ اطالوی عنوان دے بعد ، جرمناں نے اطالوی زون اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اکتوبر 1944 وچ محور فورسز نے سرزمین یونان چھڈ دتا ، حالانکہ کچھ ایجیئن جزیرے ، خاص طور اُتے کریٹ ، جنگ دے خاتمے تک جرمنی دے قبضے وچ رہ‏‏ے۔

=== لکسمبرگ ===
جنگ تو‏ں پہلے لکسمبرگ نے غیرجانبداری د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا سی تے 10 مئی 1940 نو‏‏ں جرمنی دے حملہ کرنے دے بعد ہی اوہ اتحادی ملکاں دا رکن بن گیا سی۔ جلاوطنی د‏‏ی حکومت انگلینڈ وچ سمیٹ کر بھج گئی۔ اس نے [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی ریڈیو]] اُتے مقبوضہ ملک وچ لکسمبرگ بولی د‏‏ی نشریات ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref name=&quot;GduGD112&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.gouvernement.lu/publications/gouvernement/gouvernements_depuis_1848/Les_gouvernements_depuis_1848.pdf|title=Les Gouvernements du Grand-Duché de Luxembourg Depuis 1848|last=Various|publisher=Government of Luxembourg|year=2011|isbn=978-2-87999-212-9|location=Luxembourg|page=112|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016173644/http://www.gouvernement.lu/publications/gouvernement/gouvernements_depuis_1848/Les_gouvernements_depuis_1848.pdf|archive-date=16 October 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1944 وچ ، جلاوطنی د‏‏ی حکومت نے بیلجئم تے ڈچ حکومتاں دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس تو‏ں [[بینیلکس]] اکنامک یونین تشکیل دتا گیا تے [[بریٹن ووڈس دا نظام|بریٹن ووڈس سسٹم]] وچ وی دستخط کیتے۔

=== میکسیکو ===
[[میکسیکو]] نے 1942 وچ جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا جدو‏ں جرمن آبدوزاں نے میکسیکو دے آئل ٹینکراں ''پوٹریرو ڈیل للاونو'' تے ''فجا ڈی اورو'' اُتے حملہ کیتا جو خام تیل [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا لے جا رہے]] سن ۔ انہاں حملےآں نے [[صدر میکسیکو|صدر]] مینوئل ایولا کاماچو نو‏‏ں محور د‏‏ی طاقتاں دے خلاف جنگ دا اعلان کرنے اُتے مجبور کیتا۔

میکسیکو نے ([[:en:Fuerza Aérea Expedicionaria Mexicana|Fuerza Aérea Expedicionaria Mexicana]] (FAEM— &quot;میکسیکو ایکسپیڈیشنری ایئر فورس&quot;) دے اک حصے دے طور اُتے اسکواڈرین 201 فائٹر اسکواڈرن تشکیل دتا۔ اس اسکواڈرن نو‏‏ں امریکی فوج دے فضائیہ دے 58 واں فائٹر گروپ تو‏ں منسلک کیتا گیا سی تے انہاں نے 1945 دے موسم گرما وچ فلپائن دے مرکزی جزیرے [[لوزون|لوزون دی]] آزادی دے دوران حکمت عملی تو‏ں متعلق فضائی مدد دے مشن انجام دتے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Klemen|first=L|title=201st Mexican Fighter Squadron|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/201squadron.html|website=The Netherlands East Indies 1941–1942|access-date=2020-09-29|archivedate=2011-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726052413/http://www.dutcheastindies.webs.com/201squadron.html}}201st Mexican Fighter Squadron&lt;/ref&gt;

تقریبا 300،000 میکسیکن شہری کھیتاں تے کارخانےآں وچ کم کرنے دے لئی امریکا گئے۔ میکسیکن نژاد 15000 امریکی شہری تے امریکا وچ میکسیکن باشندےآں نے امریکی مسلح افواج وچ داخلہ لیا تے دنیا بھر دے مختلف محاذاں وچ لڑے۔ &lt;ref&gt;Plascencia de la Parra, E. La infantería Invisible:Mexicanos en la Segunda Guerra Mundial.México. Ed. UNAM. Retrieved 27 April 2012&lt;/ref&gt;

=== نیدرلینڈز ===
جرمنی دے ذریعہ 10 مئی 1940 نو‏‏ں حملہ کرنے دے بعد نیدرلینڈ اک اتحادی رکن بن گیا۔ اس مہم دے دوران نیدرلینڈز نو‏‏ں جرمنی نے شکست دے ک‏ے قبضہ کیتا۔ نیدرلینڈ نو‏‏ں 1944 تے 1945 د‏‏ی مہماں دے دوران کینیڈا ، برطانوی ، امریکی تے ہور اتحادی افواج نے آزاد کرایا سی۔ شہزادی آئرین بریگیڈ ، جو جرمن حملے تو‏ں فرار ہونے والےآں تو‏ں تشکیل پائی سی ، نے 1944 وچ ارمومانچ وچ تے نیدرلینڈ وچ 1945 وچ متعدد کارروائیاں وچ حصہ لیا سی۔ بحریہ دے جہازاں نے برطانوی چینل ، شمالی بحر تے بحیرہ روم وچ عام طور اُتے رائل نیوی یونٹاں دے اک حصے دے طور اُتے کارروائی کردے ہوئے دیکھیا۔ برطانوی ہوائی جہاز دے اڑنے والے ڈچ ائیرمین نے جرمنی دے خلاف ہوائی جنگ وچ حصہ لیا۔

==== نوآبادیات تے انحصاری علاقے ====
[[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز]] (جدید دور دا [[انڈونیشیا]] ) ایشیاء وچ پرنسپل ڈچ کالونی سی ، تے 1942 وچ جاپان نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ [[ڈچ ایسٹ انڈیز کیمپین|ڈچ ایسٹ انڈیز کیمپین دے دوران]] ، ہالینڈ نے [[امریکی-برٹش-ڈچ-آسٹریلیائی کمانڈ|امریکی - برطانوی - ڈچ-آسٹریلوی (اے بی ڈی اے) کمانڈ دے]] اک حصے دے طور اُتے جاپانی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے دے لئی اتحادی ملکاں د‏‏ی کوششاں وچ نمایاں کردار ادا کیتا۔ ای بی ڈی اے دے بیڑے نو‏‏ں آخر کار [[بحیرہ جاوا د‏‏ی لڑائی]] وچ جاپانی سطح دے بیڑے دا سامنا کرنا پيا ، جس اُتے ڈور مین نے مشغول ہونے دا حکم دتا۔ آنے والی جنگ دے دوران اے بی ڈی اے دے بیڑے نو‏‏ں بھاری نقصان ہويا ، تے زیادہ تر [[جاوا|جاوا دے]] آس پاس کئی بحری لڑائیاں دے بعد تباہ ہوگیا۔ بعد وچ اے بی ڈی اے کمانڈ نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا۔ فروری – مارچ 1942 وچ جاپانیاں نے بالآخر ڈچ ایسٹ انڈیز [[ڈچ ایسٹ انڈیز اُتے جاپانی قبضہ|پر قبضہ کرلیا]] ۔ ڈچ فوج ، ہوائی جہاز تے فرار جہاز بحری اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں لڑدے رہے تے [[تیمور د‏‏ی لڑائی|تیمور وچ گوریلا مہم]] وی چلا‏ئی ۔

=== نیوزی لینڈ ===
نیوزی لینڈ بادشاہت دے تحت نیوزی لینڈ اک خود مختار تسلط سی ، ویسٹ منسٹر 1931 دے قانون دے مطابق۔ ایہ برطانیہ دے کچھ ہی گھنٹےآں بعد 3 ستمبر 1939 نو‏‏ں جرمنی دے خلاف سرکاری طور اُتے جنگ دا اعلان کردے ہوئے دوسری جنگ عظیم وچ داخل ہوگیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.nzhistory.net.nz/war/second-world-war/fighting-for-britain|title=Fighting for Britain – NZ and the Second World War|publisher=[[Ministry for Culture and Heritage (New Zealand)|Ministry for Culture and Heritage]]|date=2 September 2008}}&lt;/ref&gt; آسٹریلیا دے برخلاف ، جس نے جنگ دے اعلان دا پابند سمجھیا سی ، کیونجے اس نے ویسٹ منسٹر دے قانون د‏‏ی وی توثیق نئيں کيت‏ی سی ، نیوزی لینڈ نے برطانیہ تو‏ں بیعت کرنے دے لئی ایہ کم کیتا سی ، تے برطانیہ د‏‏ی اپنی سابقہ تصفیے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں ترک کرنے دے اعتراف وچ ، جو نیوزی لینڈ دے پاس سی طویل عرصے تو‏ں مخالفت کيتی۔ اس د‏ی وجہ اس وقت دے وزیر اعظم مائیکل جوزف سیواج نے دو دن بعد اعلان کیتا: &lt;blockquote&gt; ''&quot;ماضی دے شکرگزار تے مستقب‏‏ل اُتے اعتماد دے نال اسيں خود نو‏‏ں برطانیہ دے سوا کسی خوف دے بنا رہے ني‏‏‏‏ں۔'' ''وہ جتھ‏ے جاندی اے ، اسيں جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے اوہ کھڑی اے ، اسيں کھڑے ني‏‏‏‏ں۔'' ''ہم صرف اک چھوٹی تے جوان قوم نيں ، لیکن اسيں دلاں تے جاناں دے اتحاد دے نال مشترکہ منزل تک پہنچ جاندے ني‏‏‏‏ں۔'' &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.nzhistory.net.nz/pm-declares-new-zealands-support-for-britain-in-famous-radio-broadcast|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126052232/http://www.nzhistory.net.nz/pm-declares-new-zealands-support-for-britain-in-famous-radio-broadcast|archivedate=26 November 2014|title=PM declares NZ's support for Britain – NZHistory, New Zealand history online|date=26 November 2014}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

=== ناروے ===
[[فائل:Norwegian soldiers on the Narvik front.jpg|thumb| نارویج فرنٹ اُتے ناروے دے فوجی ، مئی 1940]]
[[بحر اوقیانوس|بحر]] [[بحیرہ شمال|شمالی]] تے [[بحر اوقیانوس]] وچ بحری لیناں اُتے قابو پانے دے لئی اس دے تزویراندی محل وقوع د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اتحادی ملکاں تے جرمنی ، دونے جانب تو‏ں غیر جانبدار ملک دا کنٹرول حاصل کرنے دے بارے وچ فکر مند ني‏‏‏‏ں۔ بالآخر 9 اپریل 1940 نو‏‏ں جرمنی نے [[آپریشن ویسربنگ|آپریشن ویسربنگ دے]] نال پہلا حملہ کیتا ، جس دے نتیجے وچ دو ماہ طویل [[ناروے د‏‏ی مہم|ناروے د‏‏ی مہم دا]] خاتمہ ہويا ، جو جرمنی د‏‏ی فتح تے ناروے اُتے انہاں دے جنگی طویل قبضے وچ ختم ہويا۔

ناروے د‏‏ی مسلح افواج د‏‏ی اکائیاں نو‏‏ں ناروے تو‏ں کڈیا گیا یا بیرون ملک اٹھایا گیا سی ، اوہ جلاوطنی نال جنگ وچ حصہ لیندے رہ‏‏ے۔

ناروے دے تجارتی بیڑے نو‏‏ں ، اس وقت دا دنیا دا چوتھا سب تو‏ں وڈا ، اتحادی مقصد د‏‏ی حمایت دے لئی نورٹراشپ وچ منظم کیتا گیا سی۔ نورٹراشپ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شپنگ کمپنی سی ، تے اس دے عروج اُتے 1000 تو‏ں زیادہ جہاز چلدے سن ۔

جب جرمنی نے حملہ کیتا سی ناروے غیر جانبدار سی ، تے ایہ واضح نئيں اے کہ ناروے اتحادی ملک کدو‏‏ں بن گیا۔ جلاوطنی وچ برطانیہ ، فرانس تے پولینڈ د‏‏ی افواج نے حملہ آوراں دے خلاف ناروے د‏‏ی افواج د‏‏ی حمایت د‏‏ی لیکن بغیر کسی معاہدے کے۔ ناروے د‏‏ی کابینہ نے 28 مئی 1941 نو‏‏ں برطانیہ دے نال فوجی معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ اس معاہدے دے تحت جلاوطنی د‏‏ی تمام ناروے د‏‏ی افواج نو‏‏ں برطانیہ د‏‏ی کمان دے تحت کم کرنے دا موقع ملا۔ جلاوطنی وچ ناروے د‏‏ی فوج نو‏‏ں بنیادی طور اُتے ناروے د‏‏ی آزادی دے لئی تیار رہنا چاہیدا ، لیکن ایہ برطانیہ دے دفاع دے لئی وی استعمال ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Skodvin, Magne 1984&quot;&gt;Skodvin, Magne (red.) (1984): ''Norge i krig.'' Bind 7. Oslo: Aschehoug.&lt;/ref&gt;

=== پولینڈ ===
[[فائل:Pilots of No. 303 (Polish) Squadron RAF with one of their Hawker Hurricanes, October 1940. CH1535.jpg|thumb| [[معرکہ برطانیہ|برطانیہ د‏‏ی جنگ دے]] دوران نمبر 303 &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwA5w&quot;&gt;&quot;کوسیچوزوکو&quot;&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; پولش فائٹر اسکواڈرن دے پائلٹ ]]
یکم ستمبر 1939 نو‏‏ں پولینڈ اُتے حملے ، یوروپ وچ جنگ دا آغاز ہويا ، تے برطانیہ تے فرانس نے 3 ستمبر نو‏‏ں جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ پولینڈ نے سوویت یونین تے برطانیہ دے بعد ، لیکن فرانس تو‏ں پہلے ، یورپی اتحادیاں وچ تیسری سب تو‏ں وڈی فوج &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.wojsko-polskie.pl/articles/view/2339|title=Military contribution of Poland to World War II – Wojsko Polskie – Departament Wychowania i Promocji Obronności|publisher=Wojsko-polskie.pl|accessdate=15 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090606015541/http://www.wojsko-polskie.pl/articles/view/2339|archivedate=6 June 2009}}&lt;/ref&gt; کھڑی کيتی۔ ملک نے کدی وی باضابطہ طور اُتے [[نازی جرمنی|تھرڈ ریخ دے]] سامنے ہتھیار ڈالے ، تے نہ ہی سوویت یونین دے ، بنیادی طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ نہ تاں مطلق العنان طاقتاں وچو‏ں کسی نے سرکاری ہتھیان سُٹن د‏‏ی درخواست کيتی تے نہ ہی جلاوطنی وچ پولینڈ د‏‏ی حکومت دے تحت جنگ کيت‏ی کوششاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔ اُتے ، سوویت یونین نے 17 ستمبر نو‏‏ں صدر اگنیسی موکیکی تے مارشل ایڈورڈ رائڈز امیجی د‏‏ی رومانیہ جانے والی پرواز نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے پولینڈ د‏‏ی ریاست دے ختم ہونے دا سبب بننے دے ثبوت دے طور اُتے غور کیتا ، تے اس دے نتیجے وچ خود نو‏‏ں حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دینے دا اعلان کردتا (سوویت پوزیشن دے مطابق) : &quot;حفاظت کرنا&quot;) مشرقی پولینڈ ايس‏ے دن تو‏ں شروع ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ ریڈ آرمی نے پولینڈ دے صدر دے رومانیہ فرار ہونے تو‏ں کئی گھینٹے پہلے دوسری پولش جمہوریہ اُتے حملہ کیتا سی۔ &lt;ref&gt;[[wikiquote:Polish September Campaign|Molotov declaration of 17 September 1939]]&lt;/ref&gt; [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] نے پولینڈ دے صدر دے رومانیہ فرار ہونے تو‏ں کئی گھینٹے پہلے [[دوسری پولش جمہوریہ]] اُتے حملہ کیتا سی۔ سوویتاں نے 17 ستمبر نو‏‏ں صبح 3 بجے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-73-rocznica-sowieckiej-napasci-na-polske,nId,635347|title=73. rocznica sowieckiej napaści na Polskę|date=17 September 2012|website=rmf24.pl}}&lt;/ref&gt; حملہ کیتا جدو‏ں کہ صدر موثیقی نے ايس‏ے دن 21:45 بجے پولش-رومانیہ د‏‏ی سرحد عبور کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.spala.info.pl/prezydentmoscicki3.php|title=Prezydent Ignacy Mościcki cz 3 prof. dr hab. Andrzej Garlicki Uniwersytet Warszawski|accessdate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105201533/http://www.spala.info.pl/prezydentmoscicki3.php|archivedate=5 January 2009}}.&lt;/ref&gt; پولینڈ د‏‏ی فوج نے لڑائی جاری رکھی ، تے جنگ کيت‏ی آخری وڈی لڑائی ، جنگ کاک 6 اکتوبر 1939 د‏‏ی صبح 1 بجے ، آزاد آپریشنل گروپ &quot;پولسی&quot; ، اک فیلڈ آرمی دے نال ، گولہ بارود د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہتھیار ڈال دتے۔
[[فائل:Lokajski - Powstancy w Śródmieściu (1944).jpg|thumb| 1944 وچ [[وارسا بغاوت|وارسا بغاوت دے]] دوران پولینڈ د‏‏ی ہوم فوج دے مزاحمتی جنگجو ''&quot;کلیسکی&quot;'' بٹالین تو‏ں ]]
پولینڈ دے فوجی اپنے جھنڈے دے تھلے لیکن برطانوی فوج د‏‏ی کمان وچ لڑے۔ [[مغربی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|جرمنی دے مغرب وچ جنگ دے]] تھیٹر وچ تے سوویت یونین دے نال جرمنی دے مشرق وچ جنگی تھیٹر وچ اتحادیاں دے تعاون کرنے وچ انہاں دا وڈا حصہ سی۔مغرب وچ پولینڈ د‏‏ی مسلح افواج نے پولینڈ دے خاتمے دے بعد پیدا ہونے والی [[فرانس د‏‏ی لڑائی|جنگ کيت‏ی فرانس]] وچ معمولی کردار ادا کیتا ، تے [[اطالوی مہم (دوسری جنگ عظیم)|اطالوی]] تے [[شمالی افریقی مہم|شمالی افریقی مہمات]] وچ اہ‏م افراد نے۔ &lt;ref name=&quot;tobruk&quot;&gt;At the [[siege of Tobruk]]&lt;/ref&gt; یورپی تھیٹر آف جنگ کيت‏ی اختتامی جنگ ، [[برلن د‏‏ی لڑائی]] وچ پولینڈ د‏‏ی عوامی فوج نے حصہ لیا۔ انہاں نے سوویت ریڈ آرمی دے شانہ بشانہ اس شہر اُتے قبضہ کیتا۔

ہوم آرمی ، جو یورپ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی زیرزمین قوت اے ، تے مقبوضہ پولینڈ وچ موجود ہور مزاحمتی تنظیماں نے انٹلیجنس مہیا کیتا جو جنگ دے بعد وچ کامیاب کاروائیاں کرنے وچ کامیاب ہوگئی تے اس دے نتیجے وچ مغربی اتحادیاں دے [[نازی جنگی جرائم]] (یعنی [[موت کیمپ|موت دے کیمپ]] ) نو‏‏ں ننگا کردتا گیا۔ شمالی افریقہ تے یورپ (بلقان تو‏ں باہر) د‏‏ی ہر مہم وچ پولینڈ دے قابل ذکر یونٹ لڑے۔ سوویت یونین نے پہلے لندن وچ قائم حکومت نو‏‏ں تسلیم کیتا۔ لیکن پولش شہریاں دے [[کتین دا قتل عام|کتین دے قتل عام]] دے انکشاف دے بعد اس نے [[سفارت کاری|سفارتی تعلقات]] توڑ ڈالے ۔ 1943 وچ ، سوویت یونین نے زیگمنٹ برلنگ دے تحت پولینڈ د‏‏ی عوامی فوج نو‏‏ں منظم کیتا ، جس دے ارد گرد اس نے جنگ دے بعد دے جانشین ریاست ، [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|عوامی جمہوریہ پولینڈ د‏‏ی تعمیر دی]] ۔

=== جنوبی افریقہ ===
ویسٹ منسٹر 1931 دے اسٹیٹیوٹ دے مطابق ، جنوبی افریقہ جنوبی افریقہ د‏‏ی بادشاہت دے تحت اک خودمختار تسلط سی۔ جنوبی [[جنوب مغربی افریقہ|مغربی افریقہ دے]] مینڈیٹ اُتے [[جنوب مغربی افریقہ|جنوبی افریقہ دا اختیار سی]] ۔

=== یوگوسلاویہ ===
[[فائل:Nemacki zarobljenici u Uzicu 1941.JPG|thumb| 1941 دے موسم خزاں وچ ، [[اوژیتسے|پارٹیزین]] تے چیتنیکاں نے جرمناں نو‏‏ں [[اوژیتسے|یؤائس دے]] ذریعہ [[اوژیتسے|فرار کیتا]] ]]
[[مملکت یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ]] نے 6 اپریل 1941 [[یوگوسلاویہ اُتے حملہ|کو ایکسس طاقتاں دے حملے دے]] بعد اتحادیاں د‏‏ی طرف نال جنگ وچ حصہ لیا ۔ رائل یوگوسلاو آرمی نو‏‏ں دو ہفتےآں تو‏ں وی کم عرصے وچ پوری طرح شکست ہوئی تے 18 اپریل نو‏‏ں اس ملک اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ اٹلی دے حمایت یافتہ کروشین فاشسٹ رہنما اینٹے پاولیچ نے حملہ ختم ہونے تو‏ں پہلے ہی کروشیا د‏‏ی آزاد ریاست دا اعلان کیتا سی۔ [[یوگوسلاویہ دا پیٹر II|کنگ پیٹر دوم]] تے یوگوسلاوین حکومت دا بیشتر حصہ ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے سن ۔ [[مملکت متحدہ|برطانیہ وچ ]] ، انہاں نے نازیاں دے زیر قبضہ یورپ تو‏ں جلاوطنی وچ متعدد دوسری حکومتاں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ [[جون 1941 وچ مشرقی ہرزیگوینا وچ بغاوت|جون 1941 وچ ہرزیگوینا وچ بغاوت دے]] آغاز تو‏ں ، یوگوسلاویہ وچ جنگ دے خاتمے تک مستقل انسداد محور د‏‏ی مزاحمت جاری رہی۔

==== مزاحمتی دھڑے ====
[[فائل:Tito-Churchill.jpg|thumb| 1944 وچ [[ونسٹن چرچل|ونسٹن چرچل دے]] نال پارٹی دے رہنما مارشل [[مارشل ٹیٹو|جوسیپ بروز ٹائٹو]] ]]
1941 دے اختتام تو‏ں پہلے ، انسداد محور د‏‏ی مزاحمتی تحریک [[مارشل ٹیٹو|جوشیپ بروز ٹائٹو دے]] شاہی چیتنکس تے کمیونسٹ یوگوسلاو پارٹی پرستاں دے وچکار تقسیم ہوگئی ، جنھاں نے جنگ دے دوران تے قابض فوج دے خلاف دونے اک دوسرے دے خلاف لڑے۔ یوگوسلاو پارٹیزن جنگ دے دوران مختلف آزاد علاقےآں د‏‏ی تشکیل کردے ہوئے محور دے قبضے دے خلاف کافی مزاحمت کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ اگست 1943 وچ ، یوگوسلاویہ د‏‏ی سرزمین اُتے 30 تو‏ں زیادہ محور د‏‏ی تقسیم ہوئی ، بشمول [[آزاد ریاست کروشیا|کروشیا دے کٹھ پتلی ریاست دی]] فورسز تے کوئسلنگ فارمیشناں نو‏‏ں شامل نني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.znaci.net/00001/3.htm|title=Basil Davidson: PARTISAN PICTURE|accessdate=2014-07-11|authorlink=Basil Davidson|تاريخ-الأرشيف=2018-11-26|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181126210421/http://znaci.net/00001/3.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1944 وچ ، معروف اتحادی طاقتاں نے ٹیٹو د‏‏ی یوگوسلاو پارٹیزین تے وزیر اعظم ایوان یوباسی د‏‏ی سربراہی وچ شاہی یوگوسلاو حکومت نو‏‏ں [[ڈیموکریٹک فیڈرل یوگوسلاویہ|ڈیموکریٹک فیڈرل یوگوسلاویا بنانے والے]] وِس دے [[وش دا معاہدہ|معاہدے پر]] دستخط کرنے اُتے راضی کیتا۔

===== پارٹیزین =====
پارٹیزین یوگوسلاویہ دے محور قبضے تے تقسیم دے خلاف یوگوسلاو د‏‏ی اک وڈی مزاحمتی تحریک سی۔ شروع وچ پارٹیزین مزاحمتی تحریک اُتے قابو پانے دے لئی چیتنکس دے نال دشمنی وچ سن ۔ اُتے ، 1943 وچ مشرقی تے مغربی اتحادیاں دونے نے مزاحمتی تحریک نو‏‏ں بنیادی مزاحمتی تحریک دے طور اُتے تسلیم کیتا سی۔ اس دے بعد ، انہاں د‏‏ی طاقت وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا ، 1943 دے آغاز وچ 100،000 تو‏ں ستمبر 1944 وچ 648،000 تو‏ں زیادہ ہوئے گیا۔ 1945 وچ اوہ 800،000 &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States|last=Perica|first=Vjekoslav|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=0-19-517429-1|pages=96}}&lt;/ref&gt; جنگجوواں دے نال 4 فیلڈ آرمی وچ منظم ، [[یوگوسلاو پیپلز آرمی|یوگوسلاو فوج]] وچ تبدیل ہوگئے۔

===== چیٹینک =====
[[فائل:General Mihailovic with US Officers.jpg|thumb| 1944 وچ امریکی فوجی مشن ، آپریشن ہیلیارڈ ، دے ممبراں دے نال ، چیٹنکس دے رہنما جنرل میہیلووچ]]
چیتنکس ، جو ''فادر لینڈ د‏‏ی یوگوسلاو آرمی کے'' عنوان تو‏ں اس تحریک نو‏‏ں دتا گیا مختصر ناں سی ، ابتدائی طور اُتے الائیڈ یوگوسلاو مزاحمتی تحریک سی۔ اُتے ، انہاں دے شاہی تے کمیونسٹ مخالف نظریات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ خیال کیتا جاندا سی کہ اپنے محافظاں دے حریفاں نو‏‏ں ختم کرنے اُتے توجہ دینے دے لئی ، چٹنیکس نے محور دے نال باہمی تعاون کرنا شروع کیتا۔ چیٹنکس نے خود نو‏‏ں یوگوسلاو تحریک دے طور اُتے پیش کیتا ، لیکن بنیادی طور اُتے اوہ اک [[سرب]] تحریک سن۔ اوہ 1943 وچ 93،000 جنگجوواں دے نال عروج اُتے پہنچے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Kontrarevolucija u Srbiji – Kvislinška uprava 1941–1944 (Volume 1, in Serbo-Croatian)|last=Borković|first=Milan|publisher=Sloboda|year=1979|pages=9}}&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی وڈی شراکت 1944 وچ آپریشن ہیلیارڈ سی۔ او ایس ایس دے اشتراک تو‏ں ، یوگوسلاویہ اُتے گولی مار دے ہلاک کیتے گئے 413 اتحادی فضائی عملے نو‏‏ں بچا لیا گیا تے انہاں نو‏‏ں کڈ لیا گیا۔

== مؤکل تے مقبوضہ ریاستاں ==

=== برطانوی ===

==== مؤکل ریاستاں ====

===== مصر =====
برطانیہ نے مصر نو‏‏ں کنٹرول کیتا تے اسنو‏ں پورے خطے وچ اتحادی افواج دے لئی اک خاص اڈے دے طور اُتے استعمال کیتا ، خاص طور اُتے اٹلی تے جرمنی دے خلاف شمالی افریقہ وچ لڑائی۔ اس د‏ی اولین ترجیحات مشرقی بحیرہ روم اُتے کنٹرول رکھنا تے خاص طور اُتے سوئز نہر نو‏‏ں تجارتی بحری جہازاں تے ہندوستان تے آسٹریلیا دے نال فوجی رابطےآں دے لئی کھلا رکھنا سی۔ &lt;ref&gt;Steve Morewood, '' The British Defence of Egypt, 1935–40: Conflict and Crisis in the Eastern Mediterranean'' (2008).&lt;/ref&gt;

[[مملکت مصر|سلطنتِ مصر]] 1922 ء دے بعد تو‏ں نامزد طور اُتے اک آزاد ریاست سی لیکن برطانوی بحیرہ روم دے بحری بیڑے دے نال اسکندریہ تے برطانوی فوج دیاں فوجاں [[نہر سوئز|سویز کینال]] زون وچ تعینات سن۔ مصر نو‏‏ں جنگ دے دوران اطالوی تے جرمنی د‏‏ی افواج د‏‏ی زیر قیادت اک محور مہم دا سامنا کرنا پيا۔ شاہ فاروق دے مصر اُتے حکمرانی اُتے برطانوی مایوسی دے نتیجے وچ 1942 دا عابدین پیلس واقعہ پیش آیا جتھ‏ے برطانوی فوج د‏‏ی فوج نے شاہی عابدین پیلس دا گھیراؤ کیتا تے اک نويں حکومت قائم کرنے دا مطالبہ کیتا ، جدو‏ں تک کہ اس نے برطانوی مطالبات تسلیم کرنے تک فاروق نو‏‏ں ترک نئيں کیتا۔ مصر د‏‏ی مملکت 24 فروری 1945 نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ شامل ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;Martin&quot;/&gt;

'''ہندوستان (برطانوی راج)'''

دوسری جنگ عظیم دے آغاز اُتے ، [[برطانوی ہندی فوج|برطانوی ہندوستانی فوج دے پاس]] 205،000 جوان سن ۔ بعد وچ دوسری جنگ عظیم دے دوران ، ہندوستانی فوج تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی رضاکار فورس بن گئی ، جس د‏‏ی تعداد 2.5 ملین تو‏ں زیادہ ہوگئی &amp;nbsp; ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cwgc.org/admin/files/cwgc_india.pdf|title=Commonwealth War Graves Commission Report on India 2007–2008|accessdate=7 September 2009|publisher=[[Commonwealth War Graves Commission]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100618081321/http://www.cwgc.org/admin/files/cwgc_india.pdf|archivedate=18 June 2010}}&lt;/ref&gt; انہاں فورسز وچ ٹینک ، توپ خانہ تے ہوائی تو‏ں متعلق فورسز شامل سن۔

دوسری جنگ عظیم دے دوران ہندوستانی فوجیاں نے 30 وکٹوریہ کراس حاصل کیتے۔ جنگ دے دوران ، ہندوستان نو‏‏ں برطانیہ تو‏ں زیادہ شہری ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا ، [[1943 دا بنگال قحط|1943 دے بنگال دے قحط سے]] گھٹ تو‏ں گھٹ 2 {{Ndash}} 3 ملین افراد د‏‏ی ہلاکت دا تخمینہ لگیایا گیا سی۔ &amp;nbsp; ملین افراد۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Famine in the twentieth century|publisher=Institute of Development Studies|url=https://web.archive.org/web/20170516151220/www.eldis.org/vfile/upload/1/document/0708/DOC7538.pdf}}&lt;/ref&gt; اس دے علاوہ ، ہندوستان نو‏‏ں کسی وی کراؤن کالونی تو‏ں زیادہ ، لیکن برطانیہ تو‏ں کم ، جس نے 382،000 فوجی جانی نقصان اٹھایا ، 87،000 فوجی جانی نقصان اٹھایا۔

==== مقبوضہ ریاستاں ====

===== ایران =====

===== عراق =====

=== سوویت ===

==== بلغاریہ ====
غیرجانبداری د‏‏ی مدت دے بعد ، [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ]] 1941 تو‏ں 1944 تک محور د‏‏ی طاقتاں وچ شامل ہويا۔ آرتھوڈوکس چرچ تے ہور نے شاہ بورس نو‏‏ں راضی کیتا کہ بلغاریہ دے یہودیاں نو‏‏ں حراستی کیمپاں وچ برآمد نہ ہونے دتا جائے۔ جرمنی دے دورے دے بعد بادشاہ د‏‏ی زہر آلود ہونے دا شبہ اس دے فورا بعد ہی ہويا۔ جدو‏ں سوویت یونین نے حملہ کیتا تاں بلغاریہ نے محور نو‏‏ں ترک کردتا تے اتحادیاں وچ شامل ہوگیا ، آنے والی افواج دے خلاف کوئی مزاحمت نئيں کيتی۔ اس دے بعد بلغاریائی فوجاں نے یوگوسلاویہ ، ہنگری تے آسٹریا وچ سوویت فوج دے شانہ بشانہ لڑائی کيتی۔ 1947 دے امن معاہداں وچ ، بلغاریہ نے بحریہ روم دے نیڑے رومانیہ تو‏ں اک چھوٹا جہا علاقہ حاصل کرلیا ، جس تو‏ں اوہ [[دوسری جنگ عظیم]] تو‏ں علاقہ حاصل کرنے والا جرمنی دا واحد سابقہ اتحادی بنیا۔

==== وسطی ایشیائی جمہوریہ ====
دوسری جنگ عظیم دے دوران سوویت افواج وچ ، لکھاں فوجی [[سوویت وسطی ایشیاء|سوویت وسطی ایشیائی]] جمہوریاواں دے سن ۔ انہاں وچ [[ازبکستان|ازبکستان دے]] 1،433،230 فوجی شامل سن ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=XPfcfF8LRWQC&amp;pg=PA232|title=History of Civilizations of Central Asia: Towards the contemporary period : from the mid-nineteenth to the end of the twentieth century|last=Adle|first=Chahryar|date=2005|publisher=[[یونیسکو]]|isbn=9789231039850|page=232}}&lt;/ref&gt; تو‏ں زیادہ {{Spaces}} وسطی ایشیائی جمہوریہ دے علاوہ ، [[قازقستان]] تو‏ں 1 ملین ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=b4tGrZsuvGkC&amp;pg=PT47|title=In Search of Kazakhstan: The Land that Disappeared|last=Robbins|first=Christopher|date=2012|publisher=[[Profile Books]]|isbn=978-1-84765-356-7|page=47}}&lt;/ref&gt; تے [[آذربائیجان]] تو‏ں 700،000 تو‏ں زیادہ ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Azerbaijan|url=http://un.mfa.gov.az/news/4/3086|website=Permanent Mission of the Republic of Azerbaijan to the United Nations|date=2016-05-09|accessdate=7 June 2019}}&lt;/ref&gt; ۔

==== منگولیا ====
[[منگولیا عوامی جمہوریہ|منگولیا]] نے 1939 وچ [[خلقین گول د‏‏ی لڑائیاں|خلقین گول د‏‏ی لڑائیاں]] تے جاپان تے چین تو‏ں [[اندرونی منگولیا|جنوبی منگولیا]] نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی اگست 1945 وچ [[سوویت-جاپانی جنگ|سوویت - جاپانی جنگ دے]] دوران جاپان دے خلاف جنگ کيت‏ی ۔ منگولیا سن 1920 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہی سوویت دا اثر و رسوخ رہیا سی۔

==== پولینڈ ====
1944 وچ پولینڈ نے واڈیساؤ گومکا د‏‏ی کمیونسٹ حکومت دے قیام دے نال ہی سوویت دے اثر و رسوخ وچ داخل ہوئے گیا۔ جرمنی دے خلاف پولینڈ د‏‏ی افواج نے سوویت افواج دے شانہ بشانہ مقابلہ کیتا۔

==== رومانیہ ====
[[فائل:Romanian soldiers in Transilvania 1944.jpg|thumb| ستمبر – اکتوبر 1944 وچ ، رومانوی فوجی ٹرانسلوینیا وچ ]]
[[مملکت رومانیہ|رومانیہ]] ابتدا وچ محوری طاقتاں دا رکن رہیا سی لیکن اس نے سوویت یونین دے حملے دا سامنا کرنے اُتے اتحاد ختم کردتا۔ 23 اگست 1944 د‏‏ی شام رومانیہ دے عوام تے فوج نو‏‏ں نشر کیتے جانے والے اک ریڈیو وچ شاہ مائیکل نے جنگ بندی جاری د‏‏ی ، &lt;ref name=&quot;Library&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/romania/23.htm|title=Romania – Armistice Negotiations and Soviet Occupation|website=countrystudies.us}}&lt;/ref&gt; اتحادیاں دے نال رومانیہ د‏‏ی وفاداری دا اعلان کردے ہوئے ، اک امن معاہدے نو‏‏ں قبول کرنے دا اعلان کیتا (12 ستمبر نو‏‏ں دستخط کیتے جاواں) &lt;ref&gt;{{In lang|ro}} Delia Radu, [http://www.bbc.co.uk/romanian/news/story/2008/08/080801_serial_antonescu_episod3.shtml &quot;Serialul 'Ion Antonescu şi asumarea istoriei' (3)&quot;], [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|BBC]] Romanian edition, 1 August 2008&lt;/ref&gt; [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ]] ، د‏‏ی پیش کش تے جرمنی دے خلاف اعلان جنگ۔ اس بغاوت نے [[جاسی – کشینیف جارحانہ|ریڈ آرمی د‏‏ی رومانیہ وچ پیشرفت وچ ]] تیزی لیائی ، لیکن تقریبا،000 160،000 رومانیہ دے فوجیاں دے تیز سوویت قبضے تے گرفتاری نو‏‏ں نئيں روکیا ، جنہاں نو‏ں سوویت یونین پہنچایا گیا جتھ‏ے متعدد جیلاں دے کیمپاں وچ ہلاک ہوگئے۔

اس مسلح دستی اُتے سوویت یونین د‏‏ی عملی طور اُتے عائد کردہ شرائط اُتے 12 ستمبر 1944 نو‏‏ں تن ہفتےآں دے بعد دستخط ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;Library&quot;/&gt; امن معاہدہ د‏‏ی شرائط دے تحت ، &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1944/08/24/archives/break-in-balkans-king-proclaims-nations-surrender-and-wish-to-help.html?scp=1 ''&quot;King Proclaims Nation's Surrender and Wish to Help Allies&quot;''], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 24 August 1944&lt;/ref&gt; رومانیہ نے سوویت یونین دے سامنے غیر مشروط ہتھیان سُٹن دا اعلان کیتا تے اسنو‏ں محاذ دے پِچھے میڈیا ، مواصلات ، پوسٹ تے سول انتظامیہ دے کنٹرول وچ ، سوویت یونین دے نال اتحادی افواج دے قبضے وچ رکھیا گیا۔

اس دے بعد رومانیہ دیاں فوجاں جنگ دے خاتمہ تک سوویت فوج دے نال مل ک‏ے لڑی ، جتھ‏ے تک [[جمہوریہ سلاواک (1939–1945)|سلوواکیہ]] تے [[نازی جرمنی|جرمنی]] تک پہنچ گئياں۔

==== تووا ====
[[تووائی عوامی جمہوریہ|تووان پیپلز ریپبلک]] جزوی طور اُتے تسلیم شدہ ریاست سی جو شاہی روس دے سابقہ تویوان پروٹیکٹوٹریٹ تو‏ں قائم ہوئی سی۔ ایہ سوویت یونین د‏‏ی اک مؤکل ریاست سی تے 1944 وچ سوویت یونین وچ شامل ہوگئی سی۔

== دوطرفہ شریک جنگ ریاستاں ==

=== اٹلی ===
[[فائل:Mussolini e Petacci a Piazzale Loreto, 1945.jpg|thumb| بنیٹو مسولینی ، اس د‏ی بیوی کلارا پیٹاکی تے متعدد فاشسٹ رہنماواں د‏‏ی لاشاں ، عوامی تحریک دے لئی پھانسی دے بعد ، جدو‏ں انہاں نو‏ں اطالوی حامیاں نے 1945 وچ سزائے موت دتی سی۔]]
[[مملکت اطالیہ|اٹلی دا]] ابتدائی طور اُتے محور طاقتاں دا اک اہ‏م ممبر رہیا سی ، اُتے اتحادی افواج نو‏‏ں اگے ودھانے [[سلطنت اطالیہ|وچ اٹلی د‏‏ی تمام کالونیاں دے]] ضائع ہونے سمیت متعدد فوجی نقصانات دا سامنا کرنے دے بعد ، ''ڈوس'' [[بینیتو موسولینی|بینیٹو مسولینی]] نو‏‏ں جولائ‏ی 1943 وچ اٹلی دے بادشاہ [[وکٹر ایمانوئل III]] دے حکم تو‏ں معزول تے گرفتار کیتا گیا سی۔ [[فاشزم د‏‏ی عظیم الشان کونسل]] دے ممبراں دے نال باہمی تعاون دے طور اُتے جنہاں نے مسولینی نو‏‏ں ایہ خیال کیتا کہ اوہ اٹلی نو‏‏ں جنگ وچ جرمنی دے نال اتحاد کرکے تباہی دا باعث بنا سی۔ وکٹر ایمانوئل III نے فاشسٹ حکومت دے باقی سامان نو‏‏ں ختم کردتا تے [[سالار المیدان|فیلڈ مارشل]] پیٹرو بڈوگلیو نو‏‏ں اٹلی دا وزیر اعظم مقرر کیتا۔ 8 ستمبر 1943 نو‏‏ں ، اٹلی نے اتحادیاں دے نال آرمی ٹیس آف کیسبیائل اُتے دستخط کیتے ، اتحادیاں دے نال اٹلی د‏‏ی جنگ دا خاتمہ تے محور طاقتاں دے نال اٹلی د‏‏ی شمولیت دا خاتمہ کیتا۔ جرمنی د‏‏ی فوری انتقامی کارروائی کيت‏‏ی توقع کردے ہوئے ، وکٹر ایمانوئل III تے اطالوی حکومت اتحادیاں دے کنٹرول وچ جنوبی اٹلی منتقل ہوگئی۔ جرمنی نے اطالوی حکومت دے اقدامات نو‏‏ں غداری دے عمل دے طور اُتے دیکھیا تے جرمن افواج نے فوری طور اُتے اتحادیاں دے کنٹرول تو‏ں باہر تمام اطالوی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=_3ck4Sw57nEC&amp;pg=PA506|title=Great Britain, France, Italy and Germany in a Postwar World, 1945–1950|last=Josef Becker|last2=Franz Knipping|publisher=Walter de Gruyter|year=1986|isbn=978-3-11-086391-8|pages=506–7}}&lt;/ref&gt; بعض معاملات وچ ایتھ‏ے تک کہ اطالوی فوج دا قتل عام وی کیتا گیا۔

اٹلی اتحادیاں دا اک باہمی لڑائی بن گیا ، تے شمالی اٹلی اُتے جرمنی دے قبضے دے خلاف لڑنے دے لئی اطالوی کو-بیجیلیئر آرمی تشکیل دتی گئی ، جتھ‏ے جرمنی دے آتش پرستاں نے مسولینی نو‏‏ں گرفتاری تو‏ں بچایا تے اسنو‏ں جرمنی دے کٹھ پتلی ریاست دا انچارج بنا دتا گیا جس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے [[اطالوی معاشرتی جمہوریہ|اطالوی سوشل جمہوریہ]] (RSI) انہاں دے جلاوطنی تے گرفتاری دے بعد اٹلی خانہ جنگی دا شکار ہويا ، فاشسٹ اس دے وفادار سن جنہاں نے جرمنی د‏‏ی افواج دے نال اتحاد کیتا تے اطالوی مسلح حکومت تے [[اطالوی مزاحمتی تحریک|حامیاں دے]] خلاف انہاں د‏‏ی مدد کيتی۔ &lt;ref name=&quot;Morgan2007&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-UttMMRXi9AC&amp;pg=PT194|title=The Fall of Mussolini: Italy, the Italians, and the Second World War|last=Morgan|first=Philip|publisher=Oxford UP|year=2007|isbn=978-0-19-157875-5|pages=194–85}}&lt;/ref&gt;

== وابستہ طاقت ==

=== البانیہ ===
البانیا نو‏‏ں 1946 وچ پیرس کانفرنس &lt;ref&gt;United States Department of State, Foreign relations of the United States, 1946. Paris Peace Conference : documents (1946), page 802, Article 26.a 'Memoranda submitted by Albanian Government on the Draft Peace Treaty with Italy' &quot;proposed amendment...For the purposes of this Treaty, Albania shall be considered as an Associated Power.&quot;, web http://images.library.wisc.edu/FRUS/EFacs/1946v04/reference/frus.frus1946v04.i0011.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412054049/http://images.library.wisc.edu/FRUS/EFacs/1946v04/reference/frus.frus1946v04.i0011.pdf |date=2019-04-12 }}&lt;/ref&gt; وچ &quot;ایسوسی ایٹڈ پاور&quot; دے طور اُتے تسلیم کیتا گیا تے اس نے 10 فروری 1947 نو‏‏ں پیرس وچ &quot;الائیڈ تے ایسوسی ایٹڈ پاورز&quot; تے اٹلی دے وچکار [[دوسری جنگ عظیم]]&lt;nowiki/&gt;کے خاتمے دے معاہدے اُتے باضابطہ طور اُتے دستخط کیتے۔ &lt;ref&gt;[http://2009-2017.state.gov/documents/organization/218912.pdf ''Treaties in Force, A List of Treaties and Other International Agreements of the United States in Force on January 1, 2013''], Page 453. From state.gov&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of World War II, Volume 1&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=LbWFgjW6KX8C&amp;pg=PA824&amp;lpg=PA824&amp;dq=WW2+allied+and+associated+powers+albania#v=onepage&amp;q=WW2%20allied%20and%20associated%20powers%20albania&amp;f=false|title=Encyclopedia of World War II|last=Axelrod|first=John|date=5 February 2015|publisher=H W Fowler|isbn=978-1-84511-308-7|volume=Volume 1|page=824|quote=The first peace treaty concluded between the Allies and a former Axis nation was with Italy . It was signed in Paris on 10 February, by representatives from Albania, Australia ....}}&lt;/ref&gt;

== خود اعلان اتحادی ==

=== جمہوریہ کوریا د‏‏ی عارضی حکومت ===
[[جمہوریہ کوریا د‏‏ی عارضی حکومت]] 13 اپریل 1919 نو‏‏ں قائم ہوئی سی۔ عارضی حکومت کیت‏‏ی تشکیل دے وقت ، [[کوریا جاپانی تسلط وچ |کوریا جاپانی حکمرانی وچ سی]] ۔ عارضی حکومت دے سرکاری کم سن تے انہاں نے اپنی تحریک آزادی دے لئی اہ‏م تنظیماں تشکیل داں ، جداں کورین لبریشن آرمی (کے ایل اے) 17 ستمبر 1940 نو‏ں۔ عارضی حکومت نے وی 10 دسمبر 1941 نو‏‏ں [[سلطنت جاپان|سلطنت جاپان دے]] خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ عارضی حکومت وی [[کوریا|کوریا دی]] پہلی جمہوری حکومت ا‏‏ے۔

کے ایل اے نے [[کومنتانگ|کوومینٹاانگ]] فورسز دے نال چین وچ جاری لڑائیاں وچ حصہ لیا۔ 1943 وچ ، دے ایل اے دے زیرزمین کارکنان ، جس نے برما تے [[برطانوی راج|ہندوستان]] وچ برطانوی افواج دے نال تعاون کیتا ، نے برطانوی افواج دے نال مشترکہ کارروائی دا آغاز کیتا۔

کے ایل اے 18 اگست 1945 نو‏‏ں راجگڑھ ریجن ( [[سؤل|سیئل]] تے [[انچیون]] ) اُتے حملہ کرکے سب تو‏ں پہلے جزیرہ نما کوریا نو‏‏ں آزاد کرنے دے منصوبے ، آپریشن ایگل نو‏‏ں شروع کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ ریاستہائے متحدہ دے آفس اسٹریٹجک سروسز نے آپریشن دے دوران دے ایل اے نو‏‏ں جنگی طیارےآں ، آبدوزاں ، تے ہوائی جہازاں د‏‏ی مدد کرنے دا وی وعدہ کیتا ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ منصوبہ 15 اگست 1945 نو‏‏ں جاپان دے جلد ہتھیان سُٹن د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہوگیا۔ عارضی حکومت نو‏‏ں دوسری جنگ عظیم دے بعد کوریا وچ وی [[کوریا وچ ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوجی حکومت|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج د‏‏ی فوجی حکومت کیت‏‏ی]] شدید مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے علاوہ ، [[سان فرانسسکو دا معاہدہ|سان فرانسسکو دے معاہدے]] وچ شامل ہور حکومتاں نے عارضی حکومت نو‏‏ں اتحادیاں دے رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم نئيں کیتا۔ جمہوریہ کوریا د‏‏ی حکومت 15 اگست 1948 نو‏‏ں صدر سنگمان رایہی دے تحت قائم ہوئی سی ، تے عارضی حکومت نو‏‏ں سرکاری طور اُتے ختم کردتا گیا سی۔

== اقوام متحدہ ==

=== اقوام متحدہ دا اعلامیہ ===
[[فائل:United Nations Fight for Freedom poster.jpg|thumb| جنگ دے وقت دا پوسٹر اقوام متحدہ دے لئی ، جو 1941 وچ امریکی دفتر برائے جنگ معلومات نے تیار کیتا سی]]
اتحاد نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے یکم جنوری 1942 نو‏‏ں اقوام متحدہ دے اعلامیے وچ دتا گیا سی۔ 26 دستخطےآں والے سن : {{Div col}}* [[آسٹریلیا]]
* [[بیلجیم]]
* [[کینیڈا]]
* [[جمہوریہ چین (1912–49)| چین]]
* [[کوسٹا ریکا]]
* [[جمہوریہ کیوبا (1902–59)| کیوبا]]
* [[چیکوسلواکیہ]]
* [[ڈومینیکن ریپبلک]]
* [[ال سلواڈور]]
* [[یونان د‏‏ی بادشاہی| یونان]]
* [[گواتیمالا]]
* [[جمہوریہ ہیٹی (1859–1957| ہیٹی]]]
* [[ہونڈوراس]]
* [[برطانوی راج| ہندوستان]]
* [[لکسمبرگ]]
* [[نیدرلینڈز]]
* [[ڈومینین آف نیوزی لینڈ| نیوزی لینڈ]]
* [[نیکاراگوا]]
* [[ناروے]]
* [[پاناما]]
* [[دوسری پولش جمہوریہ| پولینڈ]]
* [[سوویت یونین]]
* [[جنوبی افریقہ د‏‏ی یونین| جنوبی افریقہ]]]
* [[مملکت متحدہ]]
* [[امریکا]]
* [[یوگوسلاویا د‏‏ی بادشاہی| یوگوسلاویہ]]
{{Div col end}}

=== بڑھدا اتحاد ===
[[فائل:Naciones Unidas 3.jpg|thumb| جنگ دے وقت دا پوسٹر [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے لئی]] ، جو 1943 وچ امریکی دفتر برائے جنگ معلومات نے تیار کیتا سی ]]
اقوام متحدہ نے انہاں د‏‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی اس وچ اضافہ شروع کیتا۔ 1942 وچ ، میکسیکو ، فلپائن تے ایتھوپیا نے اس اعلامیے اُتے عمل کیتا۔ افریقی ریاست 1941 وچ امبا الاگی اُتے اطالوی شکست دے بعد برطانوی افواج دے ذریعہ اپنی آزادی وچ بحال ہوگئی سی ، جدو‏ں کہ جاپان دے قبضے دے باوجود فلپائن ، جو ہن وی واشنگٹن اُتے انحصار کردا اے لیکن بین الاقوامی سفارتی منظوری دیندا اے ، نو‏‏ں 10 جون نو‏‏ں شامل ہونے د‏‏ی اجازت مل گئی۔

1943 دے دوران ، اس اعلامیہ اُتے عراق ، ایران ، برازیل ، بولیویا تے کولمبیا نے دستخط کیتے سن ۔ برطانیہ تے یو ایس ایس آر دے نال اتحاد دا اک سہ فریقی معاہدہ نے اتحادیاں دے لئی ایران د‏‏ی امداد نو‏‏ں باضابطہ شکل دی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.history.army.mil/books/wwii/persian/index.htm#contents|title=The Persion Corridor and Aid to Russia|last=Motter|first=T.H. Vail|publisher=[[United States Army Center of Military History]]|year=2000|series=United States Army in World War II|chapter=Chapter I: Experiment in Co-operation|id=CMH Pub 8-1|access-date=15 May 2010|orig-year=1952|chapter-url=http://www.history.army.mil/books/wwii/persian/chapter01.htm#b2|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505141525/http://www.history.army.mil/books/wwii/persian/index.htm|archive-date=5 May 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ریو دے جینیرو|ریو ڈی جنیرو وچ ]] ، برازیل دے ڈکٹیٹر گیٹلیو ورگاسنو‏ں فاشسٹ خیالات دے نیڑے سمجھیا جاندا سی ، لیکن حقیقت وچ انہاں د‏‏ی واضح کامیابیاں دے بعد اقوام متحدہ وچ شامل ہوئے گیا۔

1944 وچ ، لائبیریا تے فرانس نے دستخط کیتے۔ فرانسیسی صورتحال بہت الجھن وچ سی۔ فری فرانسیسی افواج نو‏‏ں صرف برطانیہ ہی تسلیم کردا سی ، جدو‏ں کہ امریکا نے [[آپریشن اوورلورڈ]] تک [[ویچی فرانس|وچی فرانس]] نو‏‏ں اس ملک د‏‏ی قانونی حکومت سمجھیا سی ، جدو‏ں کہ امریکی قبضہ فرانک نو‏‏ں وی تیار کیتا سی ۔ ونسٹن چرچل نے روس ویلٹ اُتے زور دتا کہ اگست 1944 وچ پیرس د‏‏ی آزادی دے بعد فرانس نو‏‏ں اک وڈی طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں بحال کیتا جائے۔ وزیر اعظم نو‏‏ں خدشہ سی کہ جنگ دے بعد ، برطانیہ نو‏‏ں یورپ وچ واحد عظیم طاقت کمیونسٹ خطرہ دا سامنا کرنا پڑ سکدا اے ، کیونجے ایہ 1940 تے 1941 وچ نازی ازم دے خلاف سی۔

1945 دے ابتدائی حصے دے دوران ، پیرو ، چلی ، پیراگوئے ، وینزویلا ، یوروگے ، ترکی ، مصر ، سعودی عرب ، لبنان ، شام (یہ بعد د‏‏ی دو فرانسیسی کالونیاں نو‏‏ں برطانوی قبضہ کرنے والے فوجیاں نے آزاد ریاستاں دا اعلان کیتا سی ، اس دے باوجود پیٹن دے پہلے وڈے مظاہرےآں دے باوجود ، تے ڈی گال دے بعد) تے ایکواڈور دے دستخط ہوگئے۔ [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرائن]] تے [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلاروس]] ، جو آزاد ریاست نئيں سن بلکہ سوویت یونین دے حصے سن ، اسٹالن نو‏‏ں زیادہ اثر و رسوخ فراہ‏م کرنے دے راستے دے طور اُتے اقوام متحدہ دے ممبر دے طور اُتے قبول کیتے گئے سن ، جنہاں دے اتحاد وچ صرف یوگوسلاویہ ہی کمیونسٹ شراکت دار سن ۔

=== اقوام متحدہ دا چارٹر ===
اپریل تے جولائ‏ی 1945 دے درمیان [[بین الاقوامی تنظیم دے بارے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی کانفرنس|بین الاقوامی تنظیم تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی کانفرنس]] وچ جنگ دے دوران اقوام متحدہ دے چارٹر اُتے اتفاق رائے ہويا سی۔ چارٹر اُتے پچیس ریاستاں نے 26 جون نو‏‏ں دستخط کیتے سن (پولینڈ نے اپنی جگہ محفوظ رکھی سی تے بعد وچ ایہ 51 واں &quot;اصل&quot; دستخط کنندہ بن گیا) ، تے 24 اکتوبر 1945 نو‏‏ں جنگ دے فورا بعد ہی اس د‏ی باضابطہ توثیق کردتی گئی۔ 1944 وچ ، ڈمبرٹن اوکس کانفرنس وچ سوویت یونین ، برطانیہ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے چین دے وفود دے درمیان اقوام متحدہ د‏‏ی تشکیل تے گل گل کيتی گئی &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/witnesstohistory00bohl|title=Witness to History, 1929–1969|last=Bohlen|first=C.E.|year=1973|location=New York|page=[https://archive.org/details/witnesstohistory00bohl/page/159 159]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; جتھ‏ے تشکیل تے [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مستقل ممبران|مستقل نشستاں]] (&quot;وڈے&quot; دے لئی پنج &quot;، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] چین ، فرانس ، برطانیہ ، امریکا ، تے یو ایس ایس آر) دا فیصلہ کیتا گیا۔ سلامتی کونسل دا پہلی مرتبہ جنگ دے فوری بعد 17 جنوری 1946 نو‏‏ں اجلاس ہويا۔ &lt;ref name=&quot;UNSC-FIRST-MEETING&quot;&gt;United Nations Security Council: Official Records: First Year, First Series, First Meeting&lt;/ref&gt;

یہ اصل 51 دستخطاں نيں (یو این ایس سی دے مستقل ممبران دا ناں لیا جاندا اے ): {{Col-begin}}
{{Col-break}}* [[ارجنٹائن| ارجنٹائن جمہوریہ]]
* [[آسٹریلیا| دولت مشترکہ آسٹریلیا]]
* [[بیلجیم| بیلجیم د‏‏ی بادشاہی]]
* [[بولیویا| جمہوریہ بولیویا]]
* [[برازیل ریاستہائے متحدہ امریکا]]
* [[بیلیورشین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]]
* [[کینیڈا| کینیڈا دا غلبہ]]
* [[جمہوریہ جمہوریہ (1925–73)| جمہوریہ چلی]]
* [[جمہوریہ چین (1912–49)| جمہوریہ چین]] *
* [[کولمبیا| جمہوریہ کولمبیا]]
* [[کوسٹا ریکا| جمہوریہ کوسٹاریکا]]
* [[جمہوریہ کیوبا (1902–59)| جمہوریہ کیوبا]]
* [[چیکوسلواکیہ| چیکوسلواک جمہوریہ]]
* [[ڈنمارک| ڈنمارک د‏‏ی بادشاہی]]
* [[ڈومینیکن ریپبلک]]
* [[ایکواڈور| جمہوریہ ایکواڈور]]
* [[مصر د‏‏ی بادشاہی]]
* [[ایل سیلواڈور| جمہوریہ ال سلواڈور]]
* [[ایتھوپیا د‏‏ی سلطنت]]
* [[عبوری حکومت برائے فرانسیسی جمہوریہ| فرانسیسی جمہوریہ]] *
* [[یونان د‏‏ی بادشاہی]]
* [[گوئٹے مالا| جمہوریہ گوئٹے مالا]]
* [[جمہوریہ ہیٹی (1859–1957| جمہوریہ ہیٹی]]
* [[ہونڈوراس| جمہوریہ ہونڈوراس]]
* [[برطانوی راج| ہندوستانی سلطنت]]
]{{Col-break}}* [[پہلوی خاندان| ایران د‏‏ی شاہی سلطنت]]
* [[عراق د‏‏ی بادشاہی]]
* [[لبنان| لبنانی جمہوریہ]]
* [[لائبیریا| جمہوریہ لائبیریا]]
* [[لکسمبرگ| لکسمبرگ دا گرینڈ ڈچی]]
* [[میکسیکو| میکسیکو د‏‏ی ریاست ہائے متحدہ امریکا]]
* [[نیدرلینڈ د‏‏ی بادشاہی]]
* [[ڈومینین آف نیوزی لینڈ]]
* [[نکاراگوا| جمہوریہ نکاراگوا]]
* [[ناروے| ریاست ناروے]]
* [[پاناما| جمہوریہ پاناما]]
* [[پیراگوئے| جمہوریہ پیراگوئے]]
* [[پیرو| جمہوریہ پیرو]]
* [[فلپائن د‏‏ی دولت مشترکہ]]
* [[دوسری پولش جمہوریہ| جمہوریہ پولینڈ]]
* [[سعودی عرب| سعودی عرب د‏‏ی بادشاہی]]
* [[یونین آف جنوبی افریقہ]]
* [[مینڈیٹری شام جمہوریہ| شام جمہوریہ]]
* [[ترکی| جمہوریہ ترکی]]
* [[یوکرائن سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]]
* [[سوویت یونین| سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دا اتحاد]] * *
* [[برطانیہ| برطانیہ تے شمالی آئرلینڈ د‏‏ی برطانیہ]] *
* [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] * *
* [[یوراگوئے| اورینٹل جمہوریہ یوروگوئے]]
* [[وینزویلا دا ریاستہائے متحدہ]]
* [[ڈیموکریٹک فیڈرل یوگوسلاویا]]{{Col-end}}

== اتحادی ملکاں د‏‏ی جنگ وچ داخل ہونے د‏‏ی ٹائم لائن ==
درج ذیل لسٹ وچ انہاں تاریخاں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے جنہاں اُتے ریاستاں نے محور طاقتاں دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا سی ، یا کسی محور د‏‏ی طاقت نے انہاں دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا سی۔ [[سلطنت نیپال|نیپال]] باضابطہ طور اُتے آزاد سی۔ {{حوالہ درکار|date=February 2015}} [[برطانوی راج|ہندوستانی سلطنت]] دا مقام ڈومینینز تو‏ں کم خودمختار سی۔ &lt;ref&gt;Ian Dear, Ian. and M.R.D. Foot, eds., ''The Oxford companion to world war II'' (1995)&lt;/ref&gt;
[[فائل:British Commonwealth and allies.jpg|thumb| جرمنی دے خلاف وڈے اتحاد نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی 1941 دا اک برطانوی پوسٹر]]

=== 1939 ===

* پولینڈ : یکم ستمبر 1939 &lt;ref&gt;Weinberg, Gerhard L. (2005) A World at Arms: A Global History of World War II (2nd ed.). Cambridge University Press. pp. 6.&lt;/ref&gt;
* [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] : 3 ستمبر 1939 &lt;ref name=&quot;BBCbritainfrance&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/3/newsid_3493000/3493279.stm|title=1939: Britain and France declare war on Germany|publisher=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]|accessdate=17 February 2015}}&lt;/ref&gt; 22 جون 1940 نو‏‏ں ، [[مارشل پیتاں|مارشل پینٹ دے ماتحت]] [[ویچی فرانس|وچی فرانس]] نے باضابطہ طور اُتے جرمنی دے راجگڑھ نو‏‏ں جلاوطن کردتا تے اوہ غیر جانبدار ہوگیا۔ اس ڈیفنس د‏‏ی مذمت [[چارلس ڈیگال|جنرل ڈی گال نے دی]] ، جس نے فری فرانس حکومت وچ جلاوطنی قائم کيت‏ی سی ، جس نے جرمنی دے خلاف جنگ جاری رکھی سی۔ اس دے نتیجے وچ فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی عارضی حکومت دا آغاز ہويا ، جسنو‏ں دوسرے اتحادیاں نے باضابطہ طور اُتے 23 اکتوبر 1944 نو‏‏ں فرانس د‏‏ی جائز حکومت دے طور اُتے تسلیم کیتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ordredelaliberation.fr/fr_doc/1_1_1_1.html|title=Ordre de la Libération|website=ordredelaliberation.fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090704122524/http://www.ordredelaliberation.fr/fr_doc/1_1_1_1.html|archivedate=4 July 2009}}&lt;/ref&gt; پیٹن دے 1940 دے ہتھیان سُٹن نو‏‏ں وی قانونی طور اُتے ختم کردتا گیا سی ، لہذا پوری جنگ وچ فرانس نو‏‏ں اتحادی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=E79852A4775DD1EE2B2FFC999A64A723.tpdjo06v_2?cidTexte=LEGITEXT000006071212&amp;idArticle=&amp;dateTexte=20090916|title=Ordonnance du 9 août 1944 relative au rétablissement de la légalité républicaine sur le territoire continental. – Legifrance|website=legifrance.gouv.fr}}&lt;/ref&gt;
* [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] : 3 ستمبر 1939
** [[برطانوی راج|ہندوستان]] : 3 ستمبر 1939 &lt;ref name=&quot;Connelly&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=TzJtY1Mlu_4C&amp;pg=PA68|title=The IRA on Film and Television: A History|last=Connelly, Mark|publisher=McFarland|year=2012|isbn=978-0-7864-8961-9|pages=68}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xlsrAxuWekQC&amp;pg=PA65|title=A World at Arms: A Global History of World War II|last=Weinberg, Gerhard L.|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2005|isbn=978-0-521-61826-7|pages=65}}&lt;/ref&gt;
* [[آسٹریلیا]] : 3 ستمبر 1939 &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gz6BI-4jl_oC&amp;pg=PA89|title=Australia: A Very Short Introduction|last=Morgan, Kenneth|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|year=2012|isbn=978-0-19-958993-7|location=Oxford|pages=89}}&lt;/ref&gt;
* [[ڈومینین نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ]] : 3 ستمبر 1939 &lt;ref&gt;[http://www.nzhistory.net.nz/new-zealand-declares-war-on-germany New Zealand declares war on Germany], Ministry for Culture and Heritage, updated 14-Oct-2014&lt;/ref&gt;
* [[سلطنت نیپال|نیپال]] : 4 ستمبر 1939 &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=AOiZBgAAQBAJ&amp;pg=PA89|title=I Won't Be Home Next Summer: Flight Lieutenant R.N. Selley DFC (1917Ð1941)|last=Selley, Ron|last2=Cocks|first2=Kerrin|publisher=30 Degrees South Publishers|year=2014|isbn=978-1-928211-19-8|location=Pinetown|pages=89}}&lt;/ref&gt;
* [[اتحاد جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] : 6 ستمبر 1939 &lt;ref name=&quot;Martin&quot;/&gt;
* [[کینیڈا]] : 10 ستمبر 1939

=== 1940 ===

* [[ناروے]] : 8 اپریل 1940 &lt;ref name=&quot;Martin&quot;/&gt; جنگ دے اعلان دے بغیر غیر جانبدار ملک اُتے جرمنی اُتے حملہ۔ اتحادیاں نے ناروے د‏‏ی مہم دے دوران ناروے د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس دے بعد ناروے سرکاری طور اُتے اتحادیاں وچ شامل نئيں ہويا سی۔ &lt;ref name=&quot;Skodvin, Magne 1984&quot;&gt;Skodvin, Magne (red.) (1984): ''Norge i krig.'' Bind 7. Oslo: Aschehoug.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tamelander&quot;&gt;Tamelander, M. og N. Zetterling (2001): ''9. april.'' Oslo: Spartacus.&lt;/ref&gt;
* [[ڈنمارک]] 9 اپریل 1940 — بغیر کسی اعلان دے جرمن حملہ &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (January 2018)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (January 2018)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[بلجئیم|بیلجیم]] : 10 مئی 1940 &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[لکسمبرگ]] : 10 مئی 1940 &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] : 10 مئی 1940 &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[مملکت یونان|یونان]] : 28 اکتوبر 1940 &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== 1941 ===

* [[مملکت یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ]] : 6 اپریل 1941 (یوگوسلاویہ نے 25 مارچ نو‏‏ں ایکسپرس دے برائے ناں ممبر بننے اُتے [[سہ فریقی اتحاد (دوسری جنگ عظیم)|سہ فریقی معاہدے]] اُتے دستخط کیتے. لیکن 6 اپریل 1941 نو‏‏ں ایکسس نے حملہ کردتا۔ ) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Sotirović|first=Vladislav B.|date=18 December 2011|script-title=sr:Кнез Павле Карађорђевић и приступање Југославије Тројном пакту|publisher=NSPM|url=http://www.nspm.rs/istina-i-pomirenje-na-ex-yu-prostorima/knez-pavle-karadjordjevic-i-pristupanje-jugoslavije-trojnom-paktu.html|ref=harv|language=sr}}&quot;&lt;/ref&gt;

[[فائل:Poster russian.jpg|thumb| 1942 وچ اک دوستانہ [[سرخ فوج|سوویت فوجی]] دکھایا ہويا امریکی حکومت دا پوسٹر ]]

* [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] : 22 جون 1941؛ سوویت یونین د‏‏ی رکنیت دے باوجود ، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرین]] تے [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلاروس]] نو‏‏ں جنگ دے اختتام اُتے برطانیہ تے امریکا نے علیحدہ علیحدہ ریاستاں دے طور اُتے تسلیم کیتا سی۔ &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[پاناما]] : 7 دسمبر 1941 &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ امریکا]] : 8 دسمبر 1941 (جاپان دے خلاف اعلان جنگ) &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/1208.html|title=U.S. Declares War, Pacific Battle Widens|author1=Kluckhohn, Frank L.|pages=1}}&lt;/ref&gt;
** فلپائن : 8 دسمبر 1941 &lt;ref&gt;Dear and Foot, ''Oxford Companion to World War II'' pp 878–9&lt;/ref&gt;
* [[کوستا ریکا|کوسٹا ریکا]] : 8 دسمبر 1941 &lt;ref name=&quot;Martin&quot;/&gt;
* [[جمہوریہ ڈومینیکن]] : 8 دسمبر 1941
* [[ایل سیلواڈور|ایل سلواڈور]] : 8 دسمبر 1941
* ہیٹی : 8 دسمبر 1941
* [[ہونڈوراس]] : 8 دسمبر 1941
* [[نکاراگوا]] : 8 دسمبر 1941
* [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]] : 9 دسمبر 1941 (1937 تو‏ں جاپان دے نال جنگ وچ )
* کیوبا : 9 دسمبر 1941
* [[گواتیمالا|گوئٹے مالا]] : 9 دسمبر 1941
* [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ امریکا]] : 11 دسمبر 1941 (جرمنی تے اٹلی دے ذریعہ امریکا دے خلاف اعلان جنگ)

=== عارضی حکومتاں یا حکومتیں-جلاوطنی جنہاں نے 1941 وچ محور دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ===

* ویتنام ( [[ویت منہ]] ): 7 دسمبر 1941
* جمہوریہ کوریا د‏‏ی عارضی حکومت : 10 دسمبر 1941 &lt;ref name=&quot;A. Wigfall Green&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gPF9CgAAQBAJ&amp;lpg=PT40|title=The Epic of Korea|last=A. Wigfall Green|publisher=Read Books|year=2007|isbn=1-4067-0320-6|page=6}}&lt;/ref&gt;
* چیکو سلوواکیا (حکومت تو‏ں جلاوطنی) : 16 دسمبر 1941 &lt;ref name=&quot;Martin&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jCQ7AwAAQBAJ&amp;pg=PA8|title=World War II: The Book of Lists|last=Martin, Chris|publisher=The History Press|year=2011|isbn=978-0-7524-6704-7|location=Stroud|pages=8–11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dear and Foot, ''Oxford Companion to World War II'' pp. 279–80&lt;/ref&gt;

=== 1942 ===

* [[پیرو]] : فروری 1942
* [[میکسیکو]] : 22 مئی 1942 &lt;ref name=&quot;Martin&quot;/&gt;
* برازیل : 22 اگست 1942
* [[سلطنت ایتھوپیا|ایتھوپیا]] : 14 دسمبر 1942

=== 1943 ===

* [[مملکت عراق|عراق]] : 16 جنوری 1943 &lt;ref name=&quot;Martin&quot;/&gt;
* [[بولیویا]] : 7 اپریل 1943 &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[کولمبیا]] : 26 جولائ‏ی 1943 &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[پہلوی خاندان|ایران]] : 9 ستمبر 1943
* [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] : 10 اکتوبر 1943 سابق محوری پاور

=== 1944 ===

* [[لائبیریا]] : 27 جنوری 1944 &lt;ref name=&quot;Martin&quot;/&gt;
* [[مملکت رومانیہ|رومانیہ]] : 25 اگست 1944 فارمر ایکسس پاور
* [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ]] : 8 ستمبر 1944 &lt;ref&gt;''A Political Chronology of Europe'', Psychology Press, 2001, [https://books.google.com/books?id=qC7pvX2M39AC&amp;pg=PA45&amp;dq=bulgaria+declared+war+1944&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=CE4hVayzAsTbPIqlgagP&amp;ved=0CEsQ6AEwCA#v=onepage&amp;q=bulgaria%20declared%20war%201944&amp;f=false p.45]&lt;/ref&gt; طاقتور محور د‏‏ی طاقت

=== 1945 ===

* ہنگری : 20 جنوری 1945 &lt;ref name=&quot;Martin&quot;/&gt; طاقتور محور د‏‏ی طاقت
* [[ایکواڈور]] : 2 فروری 1945 &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[پیراگوئے]] : 7 فروری 1945
* [[یوراگوئے]] : 15 فروری 1945 &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* وینزویلا : 15 فروری 1945 &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[ترکی]] : 23 فروری 1945
* [[مملکت مصر|مصر]] : 24 فروری 1945
* شام : 26 فروری 1945
* [[لبنان]] : 27 فروری 1945
* [[سعودی عرب]] : یکم مارچ 1945
* [[فن لینڈ]] : 3 مارچ 1945 - تسلسل د‏‏ی جنگ وچ جرمنی دا مضبوط باہمی۔ 3 مارچ 1945 نو‏‏ں ، فن لینڈ نے 15 ستمبر 1944 تو‏ں جرمنی دے خلاف پسپائی تو‏ں اعلان کیتا۔
* [[ارجنٹائن]] : 27 مارچ 1945 &lt;ref&gt;Decree 6945/45&lt;/ref&gt;
* چلی : 11 اپریل 1945 نے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا
* منگولیا : اگست 1945 ء نے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا

&lt;div style=&quot;float:center; width:60em; height:20em; overflow:auto; margin-right:auto; margin-right:auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;overflow:auto; margin-left:auto; margin-right:0px;&quot;
|+دوسری جنگ عظیم دے اتحادی - اقوام متحدہ &lt;br /&gt;اور سان فرانسسکو کانفرنس وچ اعلان
!ملک
!اقوام متحدہ دا اعلامیہ
!سان فرانسسکو کانفرنس
|-
|{{پرچم تصویر|Argentina}} [[ارجنٹائن]]|| {{Na}} || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Australia}} [[آسٹریلیا]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Belgium}} [[بیلجیئم]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Bolivia}} [[بولیویا]]|| {{Ya}} 1943 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Brazil}} [[برازیل]]|| {{Ya}} 1943 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Cambodia|1863}} [[کمبوڈیا]]|| {{Na}} || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Canada|1921}} [[کینیڈا]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Dominion of Ceylon}} [[ڈومنین سیلون|سری لنکا]]|| {{Na}} || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Chile}} [[چلی]]||{{Ya}} 1945 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Republic of China (1912–1949)}} [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]]||{{Ya}} 1942 || {{Na}}
|-
|{{پرچم تصویر|Colombia}} [[کولمبیا]]|| {{Ya}} 1943 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Costa Rica|1906}} [[کوستا ریکا]]||{{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Republic of Cuba (1902–59)}} [[کیوبا]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Czechoslovakia}} [[چیکوسلواکیا]]||{{Ya}} 1942 || {{Na}}
|-
|{{پرچم تصویر|Dominican Republic}} [[جمہوریہ ڈومینیکن]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Ecuador|1900}} [[ایکواڈور|Ecuador]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Kingdom of Egypt}} [[مملکت مصر|Egypt]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|El Salvador}} [[ایل سیلواڈور|El Salvador]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Ethiopian Empire}} [[سلطنت ایتھوپیا|Ethiopia]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|France|1830}} [[صوبائی حکومت جمہوریہ فرانس|France]]|| {{Ya}} 1944 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Kingdom of Greece}} [[Greek government in exile|Greece]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Guatemala}} [[گواتیمالا|Guatemala]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Haiti|1859}} [[Republic of Haiti (1859–1957)|Haiti]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Honduras}} [[ہونڈوراس|Honduras]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|British India}} [[برطانوی راج|India]] (UK-appointed administration, 1858–1947)|| {{Ya}} 1942 || {{Na}}
|-
|{{پرچم تصویر|Indonesia}} [[انڈونیشیا|Indonesia]]|| {{Na}} || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Pahlavi dynasty}} [[پہلوی خاندان|Iran]]|| {{Ya}} 1943 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Kingdom of Iraq}} [[مملکت عراق|Iraq]]|| {{Ya}} 1943 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Laos|colonial}} [[French Protectorate of Laos|Laos]]|| {{Na}} || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Lebanon}} [[لبنان|Lebanon]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Liberia}} [[لائبیریا|Liberia]]|| {{Ya}} 1944 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Luxembourg}} [[Luxembourg government-in-exile|Luxembourg]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Mexico|1934}} [[میکسیکو|Mexico]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Netherlands}} [[Dutch government-in-exile|Netherlands]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Dominion of New Zealand}} [[ڈومینین نیوزی لینڈ|New Zealand]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Nicaragua|1908}} [[نکاراگوا|Nicaragua]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Norway}} [[Nygaardsvold's Cabinet|Norway]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Dominion of Pakistan}} [[ڈومنین پاکستان|Pakistan]]|| {{Na}} || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Panama}} [[پاناما|Panama]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Paraguay|1842}} [[پیراگوئے|Paraguay]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Peru|1825}} [[پیرو|Peru]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Commonwealth of the Philippines}} [[Commonwealth of the Philippines|Philippines]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Poland|1928}} [[Polish government-in-exile|Poland]]|| {{Ya}} 1942 || {{Na}}
|-
|{{پرچم تصویر|Saudi Arabia|1938}} [[سعودی عرب|Saudi Arabia]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Union of South Africa|1928}} [[اتحاد جنوبی افریقا|South Africa]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Soviet Union|1936}} [[سوویت اتحاد|Soviet Union]]|| {{Ya}} 1942 || {{Na}}
|-
|{{پرچم تصویر|Syria|1932}} [[Mandatory Syrian Republic|Syria]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Turkey}} [[ترکی ]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|United Kingdom}} [[مملکت متحدہ ]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|United States|1912}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا ]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Uruguay}} [[یوراگوئے ]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Venezuela|1930}} [[United States of Venezuela|Venezuela]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}}
|-
|{{پرچم تصویر|Kingdom of Yugoslavia}} [[Yugoslav government-in-exile|Yugoslavia]]|| {{Ya}} 1942 || {{Na}}
|-
|{{پرچم تصویر|Vietnam|1945a}} [[ویت ناں ]]|| {{Na}} || {{Ya}}
|}
&lt;/div&gt;

== ہور ویکھو ==

* [[دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ]]
* [[آزاد دنیا (دوسری جنگ عظیم)]]
* [[دوسری جنگ عظیم دے دوران فوجی پیداوا‏‏ر]]
* [[دوسری جنگ عظیم دے شریک]]

== فوٹ نوٹ ==
{{حوالے}}
== کتابیات ==

* ڈیوس ، نارمن (2006) ، ''یورپ وچ جنگ 1939–1945: کوئی سادہ فتح نئيں'' ۔ لندن: میکملن۔ {{آئی ایس بی این|0-333-69285-3}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/0-333-69285-3|0-333-69285-3]]
* عزیز ، ایان سی بی تے مائیکل فٹ ، ای ڈی۔ ''آکسفورڈ کومیئن ٹو ٹو ورلڈ وار'' (2005) ، تمام ملکاں دے لئی جامع انسائیکلوپیڈیا
* ہالینڈ آر (1981) ، ''برطانیہ تے دولت مشترکہ اتحاد ، 1918–1939'' ، لندن: میکملن۔ {{آئی ایس بی این|978-0-333-27295-4}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/978-0-333-27295-4|978-0-333-27295-4]]
* اویری ، رچرڈ (1997) ، ''روس د‏‏ی جنگ: سوویت کوشش کيتی اک تریخ: 1941–1945'' ۔ نیو یارک: پینگوئن۔ {{آئی ایس بی این|0-14-027169-4}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/0-14-027169-4|0-14-027169-4]] ۔
* وین برگ ، گیرارڈ ایل (1994)۔ ''اک دنیا وچ اسلحہ: عالمی جنگ دوسری د‏‏ی عالمی تریخ'' ۔ ڈپلومیسی دے [https://www.amazon.com/dp/0521618266/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] اُتے زور دینے دے نال جنگ کيت‏ی جامع کوریج

== ہور پڑھو ==

* {{حوالہ کتاب|title=Forgotten Allies: The Military Contribution of the Colonies, Exiled Governments, and Lesser Powers to the Allied Victory in World War II|last=Ready|first=J. Lee|publisher=McFarland &amp; Company|year=2012|isbn=978-0-89950-117-8|location=Jefferson, N.C.|oclc=586670908|orig-year=1985}}

== باہرلے جوڑ ==

* [http://avalon.law.yale.edu/wwii/at17.asp بحر اوقیانوس کانفرنس: 24 ستمبر 1941 د‏‏ی قرارداد]

{{WWII history by nation}}
{{United Nations}}
{{World War II}}
{{Authority control}}
[[گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سیاست]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے فوجی اتحاد]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>5pfp9pg5expbsnq3thp3y631qrjmij6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چار پولیس مین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89960</id>
    <revision>
      <id>712759</id>
      <parentid>697449</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>40019</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Cairo conference.jpg]] → [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise</comment>
      <origin>712759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26715" sha1="cltaxack06987tguuxhbfm7h7ygjnqi" xml:space="preserve">[[فائل:Teheran conference-1943.jpg|متبادل=Three men, Stalin, Roosevelt and Churchill, sitting together elbow to elbow|thumb| [[دوسری جنگ عظیم دا یورپی تھیٹر|یوروپی تھیٹر دے]] اتحادی رہنما: [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] ، [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ]] تے [[ونسٹن چرچل|ونسٹن چرچل دی]] 1943 وچ [[تہران کانفرنس]] وچ ملاقات ]]
[[فائل:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg|thumb| [[چیانگ کائی شیک]] ، [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ]] ، تے [[ونسٹن چرچل]] نے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران 1943 وچ قاہرہ کانفرنس وچ ملاقات کيتی۔ ]]
&quot; '''چار پولیس مین'''&quot; د‏‏ی اصطلاح تو‏ں مراد [[جنگ دے بعد]] د‏‏ی اک '''وڈی''' کونسل اے جو '''بگ فور''' اُتے مشتمل اے جسنو‏ں [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی صدر]] [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] نے [[عالمی امن|عالمی امن دے]] ضامن دے طور اُتے تجویز کیتا سی ۔ بگ فور دے ممبر ، [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران '''چار قوتاں''' کہلاندے سن، [[دوسری جنگ عظیم]] دے چار وڈے [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی سن ]] : [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ]] ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] تے چین ۔ روزویلٹ دے ذریعہ کُچھ [[اقوام متحدہ]] وچ تن شاخاں اُتے مشتمل سی: اک ایگزیکٹو برانچ جو بگ فور اُتے مشتمل اے ، اک نفاذ شاخ وچ اوہی چار عظیم طاقتاں اُتے مشتمل اے جو چار پولیس مین یا '''چار شیرف کے''' طور اُتے کم کردے نيں ، تے اک بین القوامی اسمبلی جو اقوام متحدہ دے ممبر ملکاں د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hoopes|Brinkley|1997}}

چار پولیس اہلکار اپنے دائرہ کار وچ نظم و ضبط برقرار رکھنے دے ذمہ دار ہون گے: [[سلطنت برطانیہ|برطانیہ اپنی سلطنت]] وچ تے مغربی یورپ وچ ۔ مشرقی یورپ وچ سوویت یونین تے وسطی [[یوریشیا|یوریشین]]&lt;nowiki/&gt;لینڈ مااس؛ [[مشرقی ایشیا|مشرقی ایشیاء]] تے مغربی بحرالکاہل وچ چین۔ تے امریکا مغربی نصف کرہ وچ ۔ نويں جنگاں تو‏ں بچاؤ دے اقدام دے طور اُتے ، چار پولیس اہلکاراں دے علاوہ ہور ملکاں نو‏‏ں وی اسلحے تو‏ں پاک کرنا سی۔ صرف چار پولیس اہلکاراں نو‏‏ں رائفل تو‏ں زیادہ طاقتور کوئی ہتھیار رکھنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔{{Sfn|Gaddis|1972}}

بین الاقوامی ماہر نقاداں دے نال سمجھوتہ دے طور اُتے ، وڈی چار قوماں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مستقل ممبران|مستقل ممبر]] بن گئياں ، چار پولیس اہلکاراں د‏‏ی تجویز وچ جس دا تصور وی کیتا گیا اس تو‏ں نمایاں طور اُتے کم طاقت دے نال۔ {{Sfn|Gaddis|1972}} جدو‏ں بعد وچ 1945 وچ [[اقوام متحدہ]] دا باضابطہ طور اُتے قیام عمل وچ آیا تاں ، چرچل دے اصرار د‏‏ی وجہ تو‏ں فرانس نو‏‏ں اس وقت کونسل دے &lt;ref name=&quot;UN year book&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&amp;page=41&amp;searchType=advanced|title=1946-47 Part 1: The United Nations. Section 1: Origin and Evolution.Chapter E: The Dumbarton Oaks Conversations|publisher=United Nations|series=The Yearbook of the United Nations|page=6|language=English|ref=harv|access-date=18 February 2018}}&lt;/ref&gt; پنجويں ممبر دے طور اُتے شامل کیتا گیا۔

== تریخ ==

=== پس منظر ===
[[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے دوران]] ، صدر روزویلٹ نے جنگ دے بعد دے اک نويں تے زیادہ پائیدار بین الاقوامی تنظیم دے قیام دے منصوبےآں دا آغاز کیتا جو سابق [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشن دی]] جگہ لے گی۔ جنگ تو‏ں پہلے روزویلٹ ابتدائی طور اُتے لیگ آف نیشنس دا حامی رہیا سی ، لیکن دوسری عالمی جنگ دے پھوٹ نو‏‏ں روکنے وچ اس د‏ی نالائقی د‏‏ی وجہ تو‏ں لیگ وچ اس دا اعتماد ختم ہوگیا۔ روزویلٹ اک ایسی بین الاقوامی تنظیم تشکیل دینا چاہندے سن جس نے عالمی اتحاد نو‏‏ں متفقہ طور اُتے عالمی اتحاد تے تعاون دے بارے وچ ولسنین خیالات دے ذریعے دنیا د‏‏ی عظیم طاقتاں دے متفقہ کاوشاں دے ذریعے عالمی امن حاصل کیتا۔ {{Sfn|Gaddis|1972}} 1935 تک ، انہاں نے اپنے خارجہ پالیسی دے مشیر سمنر ویلز تو‏ں کہیا : &quot;لیگ آف نیشنس اک بحث کرنے والے معاشرے دے علاوہ تے کچھ نئيں بن سکیا اے ، تے اس وچ اک غریب!&quot; {{Sfn|Welles|1951}}

روز ویلٹ نے بہت ساری قوماں دے مفادات د‏‏ی نمائندگی کرنے اُتے لیگ آف نیشنس نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا۔ صدر نے سوویت وزیر خارجہ [[ویاچیسلاو مولوتوف|ویاچیسلاو مولوتوف سے]] کہیا کہ &quot;وہ 100 مختلف دستخطےآں دے نال اک ہور لیگ آف نیشن دا تصور نئيں کرسکدے نيں ؛ مطمئن کرنے دے لئی بہت ساری قوماں موجود سن ، لہذا ایہ اک ناکامی سی تے اک ناکامی ہوئے گی&quot;۔ {{Sfn|United States Department of State|1942}} 1941 وچ روزویلٹ د‏‏ی تجویز اک وڈی بین الاقوامی تنظیم تشکیل دینا سی جس د‏‏ی سربراہی وچ وڈی طاقتاں د‏‏ی &quot;امانت&quot; رکھی گئی سی جو چھوٹے ملکاں د‏‏ی نگرانی کرے گی۔ ستمبر 1941 وچ ، انہاں نے لکھیا:

{{quote|موجودہ پوری دنیا دے الجھناں وچ ، اس وقت کسی [[لیگ آف نیشنز]] د‏‏ی تشکیل نو دے لئی ایہ مناسب نئيں سمجھیا جاندا اے ، جو اس دے سائز د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اختلاف رائے تے عدم عملی دا باعث بندا اے … نجی معاملات وچ امانت دے اصول ہونے د‏‏ی کوئی وجہ نئيں معلوم ہُندی۔ بین الاقوامی میدان وچ توسیع نئيں کيت‏ی جائے گی۔ امانت داری بے لوث خدمت دے اصول اُتے مبنی ا‏‏ے۔ گھٹ تو‏ں گھٹ اک وقت دے لئی ، دنیا دے لوکاں وچ بوہت سارے نابالغ بچے نيں جنھاں دوسری قوماں تے لوکاں دے نال اپنے تعلقات وچ معتمدین د‏‏ی ضرورت اے ، بالکل ايس‏ے طرح جداں بہت ساری بالغ قوماں یا لوک نيں جنہاں نو‏ں لازمی طور اُتے اچھے اخلاق دے جذبے د‏‏ی طرف لے جانا چاہیدا۔{{sfn|Gaddis|1972|p=24}}}}

محکمہ خارجہ نے روز ویلٹ دے زیراہتمام لیگ آف نیشنز دے بعد دے بعد دے جانشین دا مسودہ تیار کرنا شروع کیتا سی جدو‏ں کہ امریکا حالے تک باضابطہ طور اُتے غیر جانبدار طاقت دا حامل سی ۔ {{Sfn|Bosco|2009}} روزویلٹ بعد وچ بین الاقوامی ادارہ تشکیل دینے دے اپنے منصوبےآں دا عوامی اعلان کرنے تو‏ں گریزاں سی۔ اوہ اس خطرے تو‏ں واقف سن کہ امریکی لوک انہاں د‏‏ی تجاویز نو‏‏ں مسترد کرسکدے نيں ، تے اوہ [[ووڈرو ولسن]] د‏‏ی جدوجہد نو‏‏ں دہرانا نئيں چاہندے سن تاکہ [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|سینیٹ]] نو‏‏ں لیگ آف نیشنز وچ امریکی رکنیت د‏‏ی منظوری دے لئی راضی کرن۔ اگست 1941 وچ جدو‏ں [[منشور بحر اوقیانوس|بحر اوقیانوس دا چارٹر]] جاری کیتا گیا سی ، روزویلٹ نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا سی کہ جنگ دے بعد اک نواں بین الاقوامی ادارہ تشکیل دینے دے بارے وچ کِسے وی امریکی عہد دا ذکر کردے ہوئے اس چارٹر نو‏‏ں چھڈ دتا جائے۔ {{Sfn|Gaddis|1972}} دسمبر 1941 وچ [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر اُتے حملہ]] روزویلٹ د‏‏ی پوزیشن وچ تبدیلی دا باعث بنیا۔ اس نے اپنی امانت د‏‏ی تجویز نو‏‏ں چار پولیس میناں : ریاستہائے متحدہ امریکا ، چین ، سوویت یونین تے برطانیہ دے ارد گرد قائم اک تنظیم وچ تبدیل کردتا۔ {{Sfn|Gaddis|1972}}

=== چار پولیس میناں دے لئی منصوبے ===
[[فائل:United Nations organization sketch by Franklin Roosevelt with the Four Policemen in 1943.jpg|کھبے|thumb| 1943 دا خاکہ اقوام متحدہ د‏‏ی اصل تن شاخاں دے فرینکلن روزویلٹ کا۔ سجے طرف د‏‏ی شاخ چار پولیس اہلکاراں د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ ]]
صدر روز ویلٹ نے ونسٹن چرچل تو‏ں اپنی پہلی ملاقات دے دوران ، اگست 1941 دے اوائل وچ ہی ، روسی طاقت دے ذریعہ دنیا نو‏‏ں &quot;پولیس&quot; بنانے دے نظریہ اُتے گل کيتی سی۔ روزویلٹ نے 1942 دے اوائل وچ چار پولیس میناں د‏‏ی تجویز اُتے اپنی پہلی گل کيتی۔ {{Sfn|Kimball|1991}} اس نے مولوٹوف دے سامنے اپنے بعد دے منصوبے پیش کیتے ، {{Sfn|Dallek|1995}} جو یوروپ وچ دوسرا محاذ شروع کرنے دے امکان اُتے گل کرنے دے لئی 29 مئی نو‏‏ں واشنگٹن پہنچے سن ۔ {{Sfn|Gaddis|1972}} روزویلٹ نے مولوتوف نو‏‏ں دسیا کہ جنگ دے بعد بگ فور نو‏‏ں متحد ہونا چاہیدا تے دنیا نو‏‏ں پولیس تو‏ں جوڑنا تے جارحیت پسند ریاستاں نو‏‏ں غیر مسلح کرنا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Kimball|1991}} جدو‏ں مولوتوف نے دوسرے ملکاں دے کردار دے بارے وچ پُچھیا تاں ، روزویلٹ نے ایہ جواب دے ک‏ے جواب دتا کہ بہت سارے &quot;پولیس وچ &quot; آپس وچ لڑائی دا سبب بن سکدے نيں ، لیکن اوہ دوسرے اتحادی ملکاں نو‏‏ں وی اس وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت دینے دے خیال اُتے کھلے سن ۔ {{Sfn|Kimball|1991}} کانفرنس دا اک یادداشت انہاں د‏‏ی گفتگو دا خلاصہ کردا اے:

{{quote|صدر نے مولوتوف نو‏‏ں دسیا کہ انہاں نے جنگ دے بعد ساڈے دشمناں تے ساڈے کچھ دوستاں دے نفاذ تو‏ں تخفیف دا تصور کیتا۔ کہ انہاں نے سوچیا کہ امریکا ، انگلینڈ ، روس تے شاید چین نو‏‏ں پوری دنیا وچ پولیس بنانی چاہیدا تے معائنے دے ذریعہ تخفیف اسلحہ نافذ کرنا چاہیدا۔ صدر نے کہیا کہ انہاں نے جرمنی ، اٹلی ، جاپان ، فرانس ، چیکوسلواکیہ ، رومانیہ تے ہور ملکاں نو‏‏ں فوجی قوتاں رکھنے د‏‏ی اجازت نئيں ہوئے گی۔ انہاں نے کہیا کہ دوسری قوماں تجربہ دے بعد ذکر کردہ پہلے چار وچ شامل ہوسکدیاں نيں انہاں اُتے اعتماد کیتا جاسکدا اے ۔{{sfn|United States Department of State|1942|p=573}}}}

روز ویلٹ تے مولوتوف نے یکم جون نو‏‏ں اک دوسرے اجلاس وچ چار پولیس میناں دے بارے وچ اپنی گفتگو جاری رکھی۔ مولوتوف نے صدر نو‏‏ں مطلع کیتا کہ [[جوزف استالن|اسٹالن]] چار پولیس میناں دے ذریعہ جنگ دے بعد دے امن نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی روزویلٹ دے منصوبےآں د‏‏ی حمایت کرنے اُتے راضی اے تے اس دے نتیجے وچ اسلحے نو‏‏ں نافذ کیتا گیا ا‏‏ے۔ روزویلٹ نے جنگ دے بعد دے [[ڈیکالونیزیشن|ڈیکالونیزیشن دا]] معاملہ وی اٹھایا۔ انہاں نے تجویز پیش د‏‏ی کہ سابق کالونیاں نو‏‏ں اپنی آزادی تو‏ں پہلے بین الاقوامی امانت د‏‏ی حکمرانی دے تحت تبدیلی دا دور گزرنا چاہیدا۔ {{Sfn|Dallek|1995}} {{Sfn|United States Department of State|1942}}
چین نو‏‏ں بگ فور دے ممبر تے چار پولیس میناں دے مستقب‏‏ل دے ممبر دے طور اُتے لیایا گیا سی۔ روزویلٹ چین نو‏‏ں اک وڈی طاقت تسلیم کرنے دے حق وچ سن کیونجے انہاں نو‏ں یقین سی کہ چینی سوویتاں دے خلاف امریکیو‏ں دا نال دین گے۔ انہاں نے برطانوی سکریٹری خارجہ [[سر اینتھنی ایڈن|انتھونی ایڈن تو‏ں کہیا]] ، &quot;روس دے نال کسی وی قسم د‏‏ی پالیسی دے تنازعہ وچ ، [چین] بلا شبہ ساڈے نال کھڑا ہوئے گا۔&quot; جداں کہ [[چینی خانہ جنگی|چینی خانہ جنگی شروع]] ہونے تو‏ں پہلے سی ، اس دا مطلب [[چین|کمیونسٹ چین نئيں]] ، بلکہ [[تائیوان|جمہوریہ چین سی]] ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/decisiveencounte00west|title=Decisive Encounters: The Chinese Civil War, 1946–1950|last=Westad|first=Odd|publisher=Stanford University Press|year=2003|isbn=978-0-8047-4484-3|page=[https://archive.org/details/decisiveencounte00west/page/305 305]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

صدر روز ویلٹ نو‏‏ں یقین اے کہ جنگ دے بعد امریکی ، سوویت ، تے چینی جاپان تے کوریا اُتے مشترکہ طور اُتے قبضہ کرنے اُتے راضی ہونے اُتے ، امریکا دے حامی چین امریکا دے لئی کارآمد ثابت ہون گے۔ {{Sfn|Dallek|1995}} جدو‏ں مولوتوف نے چین دے استحکا‏م دے بارے وچ خدشےآں دا اظہار کیتا تاں ، روزویلٹ نے ایہ کہندے ہوئے جواب دتا کہ &quot;ساڈی قوماں تے دوستاں د‏‏ی مشترکہ آبادی اک ارب تو‏ں زیادہ افراد د‏‏ی آبادی وچ ا‏‏ے۔&quot; {{Sfn|United States Department of State|1942}} {{Sfn|Dallek|1995}}

چرچل نے روز ویلٹ دے چین نو‏‏ں بگ فور وچ شامل کرنے اُتے اعتراض کیتا کیونجے اسنو‏ں خدشہ سی کہ امریکی ایشیاء وچ برطانیہ دے استعماری قبضے نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اکتوبر 1942 وچ ، چرچل نے ایڈن نو‏‏ں دسیا کہ ریپبلیکن چین نے برطانوی بیرون ملک سلطنت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کسی وی کوشش وچ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی طرف تو‏ں &quot; جعلی ووٹ &quot; د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ {{Sfn|Dallek|1995}} ایڈن نے چرچل دے نال اس خیال نو‏‏ں شیئر کیتا تے شکوک و شبہات دا اظہار کیتا کہ چین ، جو اس وقت [[چینی خانہ جنگی|خانہ جنگی دا شکار سی]] ، کدی وی مستحکم ملک وچ واپس آسکدا ا‏‏ے۔ روزویلٹ نے چرچل د‏‏ی تنقید دا جواب ایڈن نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے دتا کہ &quot;چین پولیس جاپان د‏‏ی مدد کرنے دے لئی مشرق بعید وچ اک بہت ہی کارآمد طاقت بن سکدا اے &quot; تے ایہ کہ اوہ چین نو‏‏ں ہور امداد د‏‏ی پیش کش کرنے وچ پوری طرح حامی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Dallek|1995}}

روزویلٹ دے چار پولیس میناں د‏‏ی تجویز اُتے آزاد خیال بین الاقوامی د‏‏ی جانب تو‏ں تنقید دا سامنا کرنا پيا جو چاہندے نيں کہ اقوام متحدہ دے ممبر ملکاں وچ طاقت نو‏‏ں یکساں طور اُتے تقسیم کیتا جائے۔ بین الاقوامی ماہرین نو‏‏ں تشویش سی کہ چار پولیس اہلکار اک نويں [[چوکور اتحاد (1815)|چوگنی اتحاد دا]] سبب بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Gaddis|1972}}

=== اقوام متحدہ د‏‏ی تشکیل ===
نويں سال دے دن 1942 وچ ، الائیڈ &quot;بگ فور&quot; ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، سوویت یونین ، تے چین دے نمائندےآں نے اک مختصر دستاویز اُتے دستخط کیتے جو بعد وچ [[اقوام متحدہ دا اعلامیہ|اقوام متحدہ دے اعلامیہ دے]] ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ ویہہ دوسری اقوام دے نمائندےآں نے اپنے دستخطےآں نو‏‏ں شامل کیتا۔ {{Sfn|United Nations Official Website}} {{Sfn|Ma|2003}} اقوام متحدہ دے لئی اک نواں منصوبہ اپریل 1944 وچ محکمہ خارجہ نے تیار کیتا سی۔ اس نے طاقت د‏‏ی یکجہت‏ی اُتے زور دتا سی جو اقوام متحدہ دے لئی روزویلٹ دے چار پولیس میناں د‏‏ی تجویز دا مرکزی مرکز سی۔ بگ فور دے ممبر متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مستقل ممبر دے طور اُتے کم کرن گے۔ چاراں مستقل ممبراں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل ویٹو طاقت|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نو‏‏ں ویٹو پاور]] دتا جائے گا ، جو اقوام متحدہ د‏‏ی کسی وی قرارداد نو‏‏ں اوورورڈ کريں گا جو بگ فور وچو‏ں اک دے مفادات دے خلاف ا‏‏ے۔ اُتے ، محکمہ خارجہ نے لبرل بین الاقوامیاں دے نال سمجھوتہ کیتا سی۔ ممبرشپ د‏‏ی اہلیت نو‏‏ں ودھیا دتا گیا تاکہ تمام قومی ریاستاں نو‏‏ں منتخب کردہ چند افراد د‏‏ی بجائے [[محوری قوتاں|محور د‏‏ی طاقتاں دے]] خلاف لڑائی وچ شامل کیتا جائے۔ [[ڈمبرٹن اوکس کانفرنس]] اگست 1944 وچ ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، سوویت یونین ، تے چین دے وفود دے نال اقوام متحدہ دے بعد دے اقوام متحدہ دے منصوبےآں اُتے تبادلہ خیال کیتا گیا۔ {{Sfn|Gaddis|1972}} بگ فور سن 1945 د‏‏ی [[بین الاقوامی تنظیم دے بارے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی کانفرنس|سان فرانسسکو کانفرنس]] دے صرف چار کفیل ملکاں سن تے انہاں دے وفود دے سربراہان نے مکمل اجلاساں دے چیئرمین دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ {{Sfn|United Nations Official Website|1945}} اس کانفرنس دے دوران ، بگ فور تے انہاں دے اتحادیاں نے [[اقوام متحدہ دا چارٹر|اقوام متحدہ دے میثاق]] اُتے دستخط کیتے۔ {{Sfn|Gaddis|1972}}

== میراث ==
اقوام متحدہ دے سابق سیکرٹری جنرل ، سر [[برائن ارکوہارت|برائن ارکوہارت دے لفظاں وچ ]] :
 {{quote|یہ اک عملی نظام سی جو طاقت ور دے &quot;[[امانت دار]] جہاز&quot; د‏‏ی ترجیح اُتے مبنی سی ، جداں کہ اس نے اسنو‏ں پکاریا ، یا جداں اس نے بعد وچ کہیا ، &quot;چار پولیس مین۔&quot; ایہ تصور سی ، جداں کہ سینیٹر آرتھر ایچ. [[آرتھر ایچ وینڈنبرگ| وانڈن برگ]] نے اپریل 1944 وچ اپنی ڈائری وچ نوٹ کیتا سی ، &quot;اک عالمی ریاست دے جنگلی اکھاں والے بین الاقوامی خواب دے علاوہ کچھ وی نئيں .... ایہ حقیقت وچ مبنی اے چار طاقت دے اتحاد پر۔ &quot; بالآخر ایہ مستقب‏‏ل د‏‏ی اقوام متحدہ د‏‏ی ممکنہ طاقت تے اصل کمزوری دونے ہی ثابت ہويا ، نظریا‏تی طور اُتے ایسی تنظیم عظیم طاقتاں دے کنسرٹ اُتے مبنی اے جس د‏‏ی اپنی باہمی دشمنی ، جداں کہ معلوم ہويا ، ایہ خود عالمی امن دے لئی سب تو‏ں وڈا امکانی خطرہ سی۔&lt;ref name=&quot;sheriff&quot;&gt;{{harvnb|Urquhart|1998}}.&lt;/ref&gt;}}

== ہور ویکھو ==

* [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی]]
* [[عالمی پولیس مین]]

== حوالے ==

=== حوالے ===
{{حوالے}}

=== ذرائع ===

; پرنٹ

* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fivetorulethemal00bosc|title=Five to Rule Them All: The UN Security Council and the Making of the Modern World|last=Bosco|first=David|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-532876-9|ref=harv|author-link=David Bosco|url-access=registration}}
* {{حوالہ کتاب|title=Franklin D. Roosevelt and American Foreign Policy, 1932–1945: With a New Afterword|last=Dallek|first=Robert|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=978-0-19-982666-7|ref=harv|author-link=Robert Dallek}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|last=Gaddis|first=John Lewis|publisher=Columbia University Press|year=1972|isbn=978-0-231-12239-9|ref=harv|author-link=John Lewis Gaddis|url-access=registration}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fdrcreationofun00hoop|title=FDR and the Creation of the U.N.|last=Hoopes|first=Townsend|last2=Brinkley|first2=Douglas|publisher=Yale University Press|year=1997|isbn=978-0-300-08553-2|ref=harv|author-link=Townsend Hoopes|author-link2=Douglas Brinkley|url-access=registration}}
* {{حوالہ کتاب|title=The Juggler: Franklin Roosevelt as Wartime Statesman|last=Kimball|first=Warren F.|publisher=Princeton University Press|year=1991|isbn=0-691-03730-2|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|title=The Sino-American alliance during World War II and the lifting of the Chinese exclusion acts|last=Ma|first=Xiaohua|date=2003|publisher=Routledge|isbn=0-415-94028-1|location=New York|pages=203–204|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|title=Foreign relations of the United States diplomatic papers, 1942. Europe Volume III|last=United States Department of State|publisher=U.S. Government Printing Office|year=1942|pages=406–771|chapter=Union of Soviet Socialist Republics|ref=harv}}
* Welles, Sumner (January 1951). &quot;Two Roosevelt Decisions: One Debit, One Credit&quot;. Foreign Affairs. Vol. 29 no. 2. pp. 182–204.CS1 maint: ref=harv (link)

; آن لائن

* {{حوالہ ویب|last=United Nations Official Website|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/index.html|title=1942: Declaration of The United Nations|publisher=United Nations|accessdate=21 April 2016|ref=harv}}
* {{حوالہ ویب|last=United Nations Official Website|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1945-san-francisco-conference/index.html|title=1945: The San Francisco Conference|publisher=United Nations|year=1945|accessdate=16 May 2015|ref=harv}}
* {{حوالہ ویب|first=Brian|last=Urquhart|authorlink=Brian Urquhart|url=https://www.nybooks.com/articles/1998/07/16/looking-for-the-sheriff/|title=Looking for the Sheriff|publisher=New York Review of Books|date=16 July 1998|ref={{harvid|Urquhart|1998}}}}

== باہرلے جوڑ ==

* [https://www.academia.edu/38401632/Instrumental_Internationalism_The_American_Origins_of_the_United_Nations_1940_3 &quot;انسٹرومینٹل انٹرنیشنلزم: دتی امریکن اوریجنز آف دتی اقوام متحدہ ، 1940–3&quot; تحریری] اسٹیفن [https://www.academia.edu/38401632/Instrumental_Internationalism_The_American_Origins_of_the_United_Nations_1940_3 ورٹہیم]
* [https://newleftreview.org/II/24/peter-gowan-us-un &quot;امریکی: اقوام متحدہ&quot;] از پیٹر گوون
{{ریاستہائے متحدہ موضوعات}}

{{Franklin D. Roosevelt}}
{{Winston Churchill}}
{{Joseph Stalin}}
{{World War II}}
{{United Kingdom topics}}
{{Soviet Union topics}}
{{China topics}}
{{United Nations}}
[[گٹھ:ریاستہائے متحدہ تے اقوام متحدہ]]
[[گٹھ:مملکت متحدہ تے اقوام متحدہ]]
[[گٹھ:روس امریکا تعلقات]]
[[گٹھ:روس تے اقوام متحدہ]]
[[گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سیاست]]
[[گٹھ:تریخ اقوام متحدہ]]
[[گٹھ:چین تے اقوام متحدہ]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>cltaxack06987tguuxhbfm7h7ygjnqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بحر الکاہل جنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90516</id>
    <revision>
      <id>712760</id>
      <parentid>711962</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>40019</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Cairo conference.jpg]] → [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise</comment>
      <origin>712760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292729" sha1="gaxbpqsbtzfgnvqvjcqk2koid2gnajz" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict|&lt;!-- Note: Please check the discussion page before modifying the following combatants. There is a consensus that minor participants in the war should not be included here. --&gt;|map_caption=|casualties1={{ublist
  | '''ملٹری'''&lt;br /&gt;4,000,000+ ہلاک {{small|(1937–45)}}
  | '''شہری اموات'''&lt;br /&gt;26,000,000+&amp;nbsp;{{small|(1937–45)}}{{efn| 17 ملین تو‏ں زیادہ چینی شہری deaths (1937–45);&lt;ref name=&quot;Chinese People Contribute to WWII&quot;&gt;{{cite web |title = Chinese People Contribute to WWII |url = http://www.china.org.cn/english/features/celebrations/128172.htm |accessdate = 23 April 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160526132642/http://www.china.org.cn/english/features/celebrations/128172.htm |archive-date = 26 May 2016 |url-status = live}}&lt;/ref&gt; ڈچ ایسٹ انڈیز تو‏ں لگ بھگ 40 لکھ شہری ہلاکتاں;&lt;ref name=&quot;dower&quot;&gt;Dower, John William (1987), ''War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War''. Pantheon&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2010}} 1–2&amp;nbsp;million Indochinese civilians;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mailman.anu.edu.au/pipermail/hepr-vn/2008-August/000188.html |title=Vietnam needs to remember famine of 1945 |publisher=Mailman.anu.edu.au |accessdate=31 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019142402/http://mailman.anu.edu.au/pipermail/hepr-vn/2008-August/000188.html |archive-date=2017-10-19 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; around 3 million&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Amartya Sen|title=Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation|url=https://archive.org/details/povertyfamineses0000sena|url-access=registration|date=1981|publisher=Oxford University Press|location=London|isbn=978-0-19-564954-3|page=[https://archive.org/details/povertyfamineses0000sena/page/203 203]|ref=bf431}}&lt;/ref&gt;[[بنگال دا قحط سال 1943]] وچ بھارتی شہری ہلاکتاں۔ 0.5 تو‏ں 1 ملین&lt;ref&gt;Werner Gruhl, Imperial Japan's World War Two, 1931–1945 Transaction 2007 {{ISBN|978-0-7658-0352-8}}. pp. 143–44.&lt;/ref&gt; Filipino civilian deaths; 250,000&lt;ref&gt;Michael Clodfelter. Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500–2000. 2nd ed. 2002 {{ISBN|0-7864-1204-6}}. p. 556&lt;/ref&gt; to 1,000,000&lt;ref name=&quot;McLynn, The Burma Campaign 1945, p. 1&quot;&gt;McLynn, The Burma Campaign: Disaster into Triumph, 1942–1945, p. 1.&lt;/ref&gt;برمی شہری ہلاکتاں; 50,000&lt;ref&gt;Ruas, Óscar Vasconcelos, &quot;Relatório 1946–47&quot;, AHU&lt;/ref&gt; [[Portuguese Timor|East Timorese]] civilian deaths; and hundreds of thousands of Malayan, Pacific and other civilian deaths&lt;ref name=&quot;dower&quot; /&gt;{{Page needed|date=September 2010}}
}}
 }}|strength2=|strength1=|commander2='''اہ‏م [[دوسری جنگ عظیم دے محوری رہنما| محوری رہنما]]'''&lt;br /&gt;{{flagdeco|Empire of Japan}} [[ہیروہیتو]]&lt;br /&gt;|commander1='''اہ‏م [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی رہنما| اتحادی رہنما]]'''&lt;br /&gt;{{flagdeco|US|1912}} [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]]{{efn|Until April 1945|name=&quot;Franklin&quot;}}&lt;br /&gt; {{flagdeco|Republic of China (1912–49)}} [[چیانگ کائی شیک]]&lt;br /&gt;{{flagdeco|UK}} [[ونسٹن چرچل]]{{efn|Until July 1945|name=&quot;Winston&quot;}}|combatant2={{bigger|'''اہ‏م[[محوری طاقتاں|محوری]]''':}}&lt;br /&gt;{{flagcountry|Empire of Japan}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;دیکھو سیکشن''[[#حصہ دار|حصہ دار]]''ہور تفصیلات دے لئی&lt;/small&gt;|combatant1={{bigger|'''اہ‏م [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی]]''':}}&lt;br /&gt;{{flag|United States|1912}}&lt;br /&gt;{{flagcountry|Republic of China (1912–49)}}{{efn|[[دوسری چین جاپان جنگ|  1937 تو‏ں جنک پر]]|name=&quot;since 1937&quot;}}&lt;br /&gt;{{flag|British Empire}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;دیکھو سکشن ''[[#حصہ دار|حصہ دار]]'' ہور تفصیلات دے لئی&lt;/small&gt;|territory=[[جاپان دا قبضہ| جاپان اُتے اتحادیاں دا قبضہ]]
* [[جمہوریہ چین (1912–49)| چین]] دے حصے اُتے قابض جاپانی فوجیاں دا خاتمہ تے [[جاپان د‏‏ی حکمرانی دے تحت تائیوان|تائیوان]] د‏‏ی چین نو‏‏ں واپسی
* جاپانی حکمرانی تو‏ں [[جاپانی حکومت تحت کوریا| کوریا]] تے [[منچوکو| منچوریہ]] د‏‏ی آزادی ، اس دے بعد [[کوریا د‏‏ی تقسیم]]
* [[جنوبی بحر الکاہل مینڈیٹ| وسطی بحر الکاہل وچ جاپان دے زیر انتظام جزیراں]] دا اجلاس [[اقوام متحدہ]] کو
[[سوویت یونین]] دے ذریعہ [[جنوبی سخالین]] تے [[جزائر کریل]] دا قبضہ تے انہاں دا قبضہ
* [[ٹرسٹری آف پیسیفک جزیراں]] نو‏‏ں [[اقوام متحدہ]] نے تشکیل دتا اے تے [[امریکا]] دے ماتحت رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے 1986–94 دے دوران ، ریاستہائے مت .حدہ ٹرسٹی شپ دا اختتام کيتا ، جدو‏ں امریکا نے [[اتلے ماریانا جزیرے]] دا علاقہ حاصل کيتا۔|result=[[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی| اتحادی]] فتح
* [[ایشیا وچ دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ| دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ]]
* [[سلطنت جاپان| جاپانی سلطنت]] دا زوال
* [[چینی خانہ جنگی]] دا تسلسل
* [[یوروپی استعمار| یورپی نوآبادیات‏ی طاقتاں]] تے بتدریج [[ایشیاء د‏‏ی افزودگی| ایشیاء دے افزودگی]] د‏‏ی کافی کمزوری
** [[پہلی انڈوچائنا جنگ]]
** [[انڈونیشی قومی انقلاب]]
** [[کوریائی جنگ]]
* 1951 [[سان فرانسسکو دا معاہدہ]]
* 1956 [[1956 دا سوویت–جاپانی مشترکہ اعلامیہ| سوویت – جاپانی مشترکہ اعلامیہ]]|map_size=|conflict=بحرالکاہل جنگ|map_relief=|map_type=|coordinates=|place={{ublist|class=nowrap |{{hlist|[[مشرقی ایشیا]]|[[جنوبی ایشیا]]|[[جنوب مشرقی ایشیا]]|[[اوقیانوسیہ]]}} |{{hlist|[[بحر الکاہل]]|[[بحر ہند]]}}}}|date=7 دسمبر1941 – 2 ستمبر 1945&lt;br /&gt;(3 سال , 8 ماہ, 3 ہفتے تے 5 دن){{efn|&quot;For fifty-three long months, beginning in July 1937, China stood alone, single-handedly fighting an undeclared war against Japan. On 9 December 1941, after Japan's surprise attack on Pearl Harbor, China finally declared war against Japan. What had been for so long a war between two countries now became part of a much wider Pacific conflict.&quot;&lt;ref&gt;Hsi-sheng Ch'i, in James C. Hsiung and Steven I. Levine, ''China's Bitter Victory: The War with Japan 1937–1945'', M.E. Sharpe, 1992, p. 157.&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{cite book |first=Youli |last=Sun |url=https://books.google.com/books?id=0Iq5ypmhKxUC&amp;pg=PA185 |title=China and the Origins of the Pacific War, 1931–41 |date=15 September 1996 |publisher=Palgrave MacMillan |page=11 |isbn=978-0-312-16454-6}}&lt;/ref&gt;|caption={{longitem|نقشہ بحر الکاہل وچ تنازعہ دے اہ‏م علاقےآں تے اس تو‏ں وابستہ لینڈنگ نو‏‏ں ظاہر کردا اے ،1942–1945}}|image_size=300|image=[[File:US landings.jpg|350px]]|partof=[[دوسری جنگ عظیم]]|casualties2={{ublist
  | '''ملٹری'''&lt;br /&gt;2,500,000+ ہلاک
  | '''شہری ہلاکتاں'''&lt;br /&gt;1,000,000+{{efn|460,000 Japanese civilian deaths (338,000 in the bombings of Japan,&lt;ref&gt;[https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP13.HTM Statistics of Democide: Chapter 13: Death By American Bombing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227113638/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP13.HTM |date=27 December 2015}}, [[RJ Rummel]], University of Hawaii.&lt;/ref&gt; [[اوکیناوا د‏‏ی جنگ]] وچ اک لکھ ، [[سیپان د‏‏ی لڑائی]] وچ 22،000،000 کورین شہریاں د‏‏ی ،000 543، deaths deaths deaths اموات (زیادہ تر جاپانی جبری مشقت دے منصوبےآں د‏‏ی وجہ سے) ،&lt;ref&gt;Werner Gruhl, Imperial Japan's World War Two, 1931–1945 Transaction 2007 {{ISBN|978-0-7658-0352-8}} p. 19&lt;/ref&gt; 2,000–8,000 سیئی شہری اموات&lt;ref&gt;E. Bruce Reynolds, &quot;Aftermath of Alliance: The Wartime Legacy in Thai-Japanese Relations&quot;, ''Journal of Southeast Asian Studies'', v21, n1, March 1990, pp. 66–87. &quot;An [[Office of Strategic Services|OSS]] document (XL 30948, RG 226, USNA) quotes Thai Ministry of Interior figures of 8,711 air raids deaths in 1944–45 and damage to more than 10,000 buildings, most of them totally destroyed. However, an account by [[Seni Pramoj|M. R. Seni Pramoj]] (a typescript entitled 'The Negotiations Leading to the Cessation of a State of War with Great Britain' and filed under ''Papers on World War II'', at the Thailand Information Center, Chulalongkorn University, p. 12) indicates that only about 2,000 Thai died in air raids.&quot;&lt;/ref&gt;}}
 }}}}

'''بحر الکاہل د‏‏ی جنگ''' ، جو کدی کدی '''ایشیا – بحر الکاہل د‏‏ی جنگ''' کہلاندی اے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=tdYkMPfUSUAC&amp;pg=PT159|title=A War to be Won: Fighting the Second World War|last=Murray|first=Williamson|last2=Millett|first2=Allan R.|publisher=Harvard University Press|year=2001|isbn=978-0-674-04130-1|page=143|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928054345/https://books.google.com/books?id=tdYkMPfUSUAC&amp;pg=PT159|archive-date=28 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[دوسری جنگ عظیم]] دا اک [[تھیٹر (جنگ)|تھیٹر]] سی جو [[ایشیا|ایشیاء]] ، [[بحر الکاہل]] ، [[بحر ہند]] ، تے [[اوقیانوسیہ|اوقیانوس]] وچ لڑی جاندی سی۔ ایہ جغرافیائی طور اُتے جنگ دا سب تو‏ں وڈا تھیٹر سی ، جس وچ [[دوسری جنگ عظیم دا بحر الکاہل تھیٹر|بحر الکاہل دا]] وسیع [[دوسری جنگ عظیم دا بحر الکاہل تھیٹر|تھیٹر]] ، [[دوسری جنگ عظیم دا جنوب مغربی بحر الکاہل تھیٹر|جنوب مغربی بحر الکاہل تھیٹر]] ، [[دوسری جنگ عظیم دے جنوب مشرقی ایشیائی تھیٹر|جنوب مشرقی ایشیائی تھیٹر]] ، [[دوسری چین-جاپانی جنگ]] ، تے [[سوویت-جاپانی جنگ|سوویت - جاپانی جنگ]] شامل ا‏‏ے۔

[[سلطنت جاپان|جاپان]] تے [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|جمہوریہ چین دی]] [[سلطنت جاپان|سلطنت دے]] وچکار دوسری چین تے جاپان د‏‏ی جنگ 7 جولائ‏ی 1937 ء [[منچوریا اُتے جاپانی حملہ|سے منچوریہ]] اُتے [[منچوریا اُتے جاپانی حملہ|جاپانی حملے دے بعد]] 19 ستمبر 1931 تک جاری رہی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=XhNYUkgX0rQC&amp;pg=PA1|title=Science and the Pacific War: Science and Survival in the Pacific, 1939–1945|last=MacLeod|first=Roy M.|publisher=Kluwer Academic Publishing|year=1999|isbn=978-0-7923-5851-0|page=1|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928063718/https://books.google.com/books?id=XhNYUkgX0rQC&amp;pg=PA1|archive-date=28 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اُتے ، ایہ زیادہ وسیع پیمانے اُتے قبول اے {{Efn|&quot;For fifty-three long months, beginning in July 1937, China stood alone, single-handedly fighting an undeclared war against Japan. On 9 December 1941, after Japan's surprise attack on Pearl Harbor, China finally declared war against Japan. What had been for so long a war between two countries now became part of a much wider Pacific conflict.&quot;&lt;ref&gt;Hsi-sheng Ch'i, in James C. Hsiung and Steven I. Levine, ''China's Bitter Victory: The War with Japan 1937–1945'', M.E. Sharpe, 1992, p. 157.&lt;/ref&gt;}} &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=0Iq5ypmhKxUC&amp;pg=PA185|title=China and the Origins of the Pacific War, 1931–41|last=Sun|first=Youli|date=15 September 1996|publisher=Palgrave MacMillan|isbn=978-0-312-16454-6|page=11}}&lt;/ref&gt; کہ بحر الکاہل د‏‏ی جنگ 7/8 دسمبر 1941 نو‏‏ں اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں [[تھائی لینڈ اُتے جاپانی حملہ|جاپانیاں نے سیئی لینڈ]] اُتے حملہ کيتا تے ملایا ، [[سنگاپور د‏‏ی لڑائی|سنگاپور]] تے [[ہانگ کانگ د‏‏ی لڑائی|ہانگ کانگ دی]] برطانوی نوآبادیات اُتے حملہ کيتا۔ [[پرل ہاربر حملہ|ہور ہوائی]] ، [[ویک جزیرہ د‏‏ی جنگ|ویک جزیرہ]] ، [[گوام د‏‏ی جنگ (1941)|گوام]] ، تے [[فلپائن مہم (1941–42)|فلپائن]] وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے فوجی تے بحری اڈاں اُتے حملہ کيتا۔ {{Sfn|Drea|1998}} &lt;ref&gt;John Costello, ''The Pacific War: 1941–1945'', Harper Perennial, 1982&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Japan Economic Foundation, ''Journal of Japanese Trade &amp; Industry, Volume 16'', 1997&lt;/ref&gt;

بحر الکاہل د‏‏ی جنگ نے [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں]] نو‏‏ں جاپان دے خلاف مقابلہ کيتا ، اس دے نتیجے وچ [[تھائی لینڈ]] د‏‏ی مدد ملی تے کچھ حد تک [[محوری قوتاں|محور دے]] اتحادیاں ، [[نازی جرمنی|جرمنی]] تے [[مملکت اطالیہ|اٹلی نے وی اس د‏ی]] مدد کيتی۔ لڑائی [[تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری جنگ|وچ تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری لڑائیاں]] ، تے ایشیاء تے بحر الکاہل دے جزیراں وچ ناقابل یقین حد تک شدید لڑائیاں تے [[جنگی جرائم|جنگی جرائم شامل سن ]] ، جس دے نتیجے وچ انسانی جاناں دا بے پناہ نقصان ہويا۔ اس جنگ دا اختتام جاپان اُتے وڈے پیمانے اُتے اتحادی فضائی حملےآں دے نتیجے وچ ہويا ، تے [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما تے ناگاساکی دے ایٹم بم دھماکےآں دے]] نال ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] 9 اگست 1945 [[منچوریہ اُتے سوویت حملہ|کو منچوریہ]] تے ہور علاقےآں اُتے جنگ تے [[منچوریہ اُتے سوویت حملہ|حملے دے]] [[دوسری جنگ عظیم دے دوران جنگ دے اعلانات|اعلان دے]] نتیجے وچ ، جاپانیاں نے اپنے ارادے دا اعلان کيتا۔ 15 اگست 1945 نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے ۔ جاپان د‏‏ی باضابطہ ہتھیار ڈالنے د‏‏ی تقریب [[خلیج ٹوکیو|ٹوکیو بے]] وچ {{USS|میسوری|BB-63|6}} نامی لڑاکا بحری جہاز اُتے 2 ستمبر 1945 نو‏‏ں ہوئی۔ جنگ دے بعد ، جاپان نے ایشیاء تے بحر الکاہل وچ اپنے سابقہ املاک دے لئی تمام حقوق تے لقب کھو دتے ، تے اس د‏ی خودمختاری چار اہ‏م ہوم جزیراں تے ہور چھوٹے جزیراں تک محدود سی جداں اتحادیاں نے طے کيتا سی۔ {{Sfn|Takemae|2003}} جاپان دے شنٹو شہنشاہ نے وڈے پیمانے اُتے ثقافتی تے سیاسی اصلاحات د‏‏ی راہ ہموار کرنے دے لئی شنٹو ہدایت نامہ دے ذریعہ اپنے زیادہ تر اختیارات تے اپنی خدائی حیثیت تو‏ں دستبرداری کردتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.history.com/this-day-in-history/macarthur-orders-end-of-shinto-as-japanese-state-religion|title=MacArthur orders end of Shinto as Japanese state religion|website=HISTORY.com|accessdate=1 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208114003/http://www.history.com/this-day-in-history/macarthur-orders-end-of-shinto-as-japanese-state-religion|archivedate=8 December 2015}}&lt;/ref&gt;

== جائزہ ==
[[فائل:Pacific War Council.jpg|سجے|thumb| بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کونسل نے 12 اکتوبر 1942 نو‏‏ں تصویر کشی کيتی۔ تصویر وچ امریکا (بیٹھے ہوئے) ، فلپائن دولت مشترکہ ، چین ، برطانیہ ، آسٹریلیا ، کینیڈا ، نیدرلینڈز ، تے نیوزی لینڈ دے نمائندے نيں]]
{{Campaignbox World War II}}
{{Campaignbox Pacific War}}
{{Campaignbox Japanese colonial campaigns}}
=== جنگ دے ناں ===
جنگ دے دوران اتحادی ملکاں وچ ، &quot;پیسیفک وار&quot; عام طور اُتے دوسری جنگ عظیم تو‏ں ممتاز نئيں سی ، یا اسنو‏ں صرف ''جاپان دے خلاف جنگ کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ ریاستہائے متحدہ وچ ، ''پیسیفک تھیٹر کی'' اصطلاح وسیع پیمانے اُتے استعمال ہُندی سی ، حالانکہ [[برما مہم|برما وچ الائیڈ کیمپین]] ، چین وچ جنگ تے جنوب مشرقی ایشین تھیٹر دے اندر موجود ہور سرگرمیاں دے سلسلے وچ ایہ غلط ناں سی۔ اُتے ، امریکی مسلح افواج نے تنازعہ دے دوران [[چین برما انڈیا تھیٹر|چین-برما - انڈیا تھیٹر]] نو‏‏ں [[ایشیا بحر الکاہل تھیٹر]] تو‏ں وکھ سمجھیا۔

جاپان نے مغربی اتحادیاں دے نال جنگ تے چین وچ جاری جنگ دونے دا حوالہ دینے دے لئی ، 10 دسمبر 1941 نو‏‏ں کابینہ دے فیصلے دے تحت ، {{Nihongo|''عظیم مشرقی ایشیا جنگ''|[[:ja:大東亜戦争|大東亜戦争]]|Dai Tō-A Sensō}} دا ناں استعمال کيتا۔ ایہ ناں 12 دسمبر نو‏‏ں عوام دے سامنے جاری کيتا گیا ، اس وضاحت دے نال کہ اس وچ ایشیائی ملکاں شامل نيں جو عظیم تر وسطی ایشیا دے خوشحالی شعبے د‏‏ی مسلح افواج دے ذریعہ مغربی طاقتاں تو‏ں اپنی آزادی حاصل ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Jansen|2002}} جاپانی عہدے نے انھاں {{Nihongo|''جاپان–چین واقعہ''|日支事変|Nisshi Jihen}} اک عظیم تر مشرقی ایشیاء جنگ وچ ضم کيتا۔

[[جاپان اُتے قبضہ|جاپان]] اُتے [[جاپان اُتے قبضہ|اتحادی فوج دے قبضے دے]] دوران (1945–52) ، سرکاری دستاویزات وچ انہاں جاپانی شرائط اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی ، حالانکہ انہاں دا غیر رسمی استعمال جاری رہیا ، تے ایہ جنگ {{Nihongo|Pacific War|太平洋戦争|Taiheiyō Sensō}} ناں تو‏ں مشہور ۔ جاپان وچ ، {{Nihongo|''Fifteen Years' War''|十五年戦争|Jūgonen Sensō}} وی مستعمل اے ، جس دا حوالہ واقعہ تو‏ں لے ک‏ے 1931 ء تو‏ں لے ک‏ے 1945 تک دے دور تک ہُندا ا‏‏ے۔

=== حصہ دار ===
[[فائل:Pacific Area - The Imperial Powers 1939 - Map.svg|thumb| ایشیاء بحر الکاہل دا سیاسی نقشہ ، 1939]]
'''اتحادی'''

[[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی ملکاں دے]] وڈے شریک [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے اس دے علاقے سن ، بشمول فلپائن دولت مشترکہ ، جتھ‏ے اس د‏ی فتح دے بعد گوریلا جنگ لڑی گئی سی ۔ تے [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]] ، جو پہلے ہی [[دوسری چین-جاپانی جنگ|1937 تو‏ں جاپان دے خلاف خونی جنگ]] وچ مصروف سی ، اس وچ دے ایم ٹی حکومت دے [[قومی انقلابی فوج]] تے [[چینی کمیونسٹ پارٹی|سی سی پی]] یونٹ ، جداں گوریلا اٹھويں روٹ آرمی ، نیو فورتھ آرمی ، ہور چھوٹے گروہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] برطانوی فوج اُتے مشتمل اک بہت وڈا کشمکش وی سی جس دے نال نال [[برطانوی راج|ہندوستان دی]] مسلح افواج دے علاوہ برما ، ملایا ، فجی ، ٹونگا تو‏ں وی وڈی تعداد وچ نوآبادیات‏ی فوج شامل سی۔ [[آسٹریلیا]] ، [[ڈومینین نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ]] تے [[کینیڈا|کینیڈا دے]] فوجیاں دے علاوہ۔ جلاوطن ڈچ ( جلاوطن [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز دے]] مالک) وی اس وچ شامل سن ، ایہ سب بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کونسل دے ممبر سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1141958.shtml|title=WW2 People's War – Timeline|publisher=BBC|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110319223150/http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1141958.shtml|archivedate=19 March 2011}}&lt;/ref&gt;

میکسیکو نے 201 ويں فائٹر اسکواڈرن د‏‏ی شکل وچ کچھ فضائی مدد فراہ‏م د‏‏ی تے فری فرانس نے لی ٹریومفنٹ تے بعد وچ رچیلیو د‏‏ی شکل وچ بحری مدد بھیجی۔ 1944 تو‏ں فرانسیسی کمانڈو گروپ کور لاجر ڈی انٹرنویشن نے وی انڈوچینا وچ مزاحمتی کارروائیاں وچ حصہ لیا۔ فرانسیسی انڈوچینی فوجاں نے 1945 وچ اک بغاوت دے دوران جاپانی افواج دا مقابلہ کيتا سی۔ ایشیاء وچ اتحادیاں دے حامی کچھ گوریلااں وچ ملیان پیپلز د‏‏ی اینٹی جاپانی فوج ، کورین لبریشن آرمی ، فری سیئی موومنٹ تے [[ویت منہ]] شامل سن ۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (April 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
[[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے [[جھیل کھسان د‏‏ی لڑائی|1938 وچ ]] تے فیر [[خلقین گول د‏‏ی لڑائیاں|1939 وچ ]] دوبارہ جاپان دے نال دو مختصر ، غیر اعلانیہ [[سوویت - جاپانی سرحد دے تنازعات|سرحدی تنازعات دا مقابلہ]] کيتا ، فیر اپریل 1941 دے [[سوویت – جاپانی غیر جانبداری معاہدہ|سوویت – جاپانی غیر جانبداری معاہدے]] دے ذریعے اگست 1945 تک غیر جانبدار رہیا جدو‏ں اس نے (اور منگولیا ) باقی اتحادیاں وچ شامل ہوک‏ے حملہ کيتا تے حملہ کيتا۔ منچوکو ، چین ، اندرونی منگولیا ، [[کوریا جاپانی تسلط وچ |کوریا دے جاپانی پروٹیکٹوٹریٹ]] تے [[جنوبی سخالین]] جداں جاپانی دعویدار علاقے۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (April 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
'''محور د‏‏ی طاقتاں تے منسلک ریاستاں'''

[[سلطنت جاپان|جاپان]] د‏‏ی مدد کرنے والی [[محوری قوتاں|محور پر]] مبنی ریاستاں وچ سیئی لینڈ د‏‏ی آمرانہ حکومت شامل سی ، جس نے 1941 وچ جاپانیاں دے نال محتاط اتحاد قائم کيتا سی ، جدو‏ں جاپانی افواج نے سیئی لینڈ اُتے جاپانی حملے دے بعد الٹی میٹم دے نال حکومت نو‏‏ں جاری کيتا سی۔ سیئی لینڈ دے رہنما ، پلیک فبنسنگھرم ، ملیانائی مہم وچ فیصلہ کن جاپانی فتوحات دے بعد اتحاد دے بارے وچ بہت پرجوش ہوگئے تے 1942 وچ برما اُتے حملے د‏‏ی مدد دے لئی فائپ آرمی بھیجے ، جتھ‏ے سیئی لینڈ دا سابقہ علاقہ جو برطانیہ دے نال منسلک ہوچکيا سی ، اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا گیا ( مقبوضہ 1943 وچ ايس‏ے طرح سیئی لینڈ وچ ملایان دے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ ضم کيتا گیا سی)۔ امریکا وچ سیئی سفیر نے اعلان جنگ دے حوالے کرنے تو‏ں انکار کرنے دے بعد اتحادیاں نے اک زیر زمین جاپان مخالف مزاحمتی گروپ د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے اسنو‏ں فری سیئی موومنٹ دے ناں تو‏ں موسوم کيتا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، 1945 وچ ہتھیار سُٹن دے بعد ، ریاستہائے متحدہ دا مؤقف ایہ سی کہ سیئی لینڈ نو‏‏ں جاپان دا کٹھ پتلی سمجھیا جائے تے اسنو‏ں اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقبوضہ قوم سمجھیا جائے۔ ایہ سیئی لینڈ دے بارے وچ برطانوی مؤقف دے برعکس کيتا گیا سی ، جنہاں نے برطانوی سرزمین اُتے حملہ کردے ہی انہاں نو‏ں لڑائی وچ سامنا کرنا پيا سی ، تے امریکا نو‏‏ں سزائے موت دینے دے لئی برطانوی کوششاں نو‏‏ں روکنا پيا سی۔ &lt;ref&gt;I.C.B Dear, ed, ''The Oxford companion to World War II'' (1995) p 1107&lt;/ref&gt;

یہ وی دے ارکان سن ملوث گریٹر مشرقی ایشیا شریک خوشحالی کرہ ، جنہاں وچ منچکو امپیریل آرمی تے تعاون چینی فوج جاپانی د‏‏ی [[کٹھ پتلی ریاست|کٹھ پتلی ریاستاں]] دے منچکو (کے سب تو‏ں زیادہ اُتے مشتمل [[منچوریا]] ) تے تعاون کرنے وانگ جینگوی حکومت (ساحلی کنٹرول جس [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین دے]] علاقےآں) ، بالترتیب۔ وچ برما مہم ، اس طرح مخالف برطانوی دے طور اُتے ہور ارکان، [[آزاد ہند فوج|انڈین نیشنل آرمی]] دے [[آزاد ہند|مفت بھارت]] تے [[برما نیشنل آرمی]] د‏‏ی برما د‏‏ی ریاست فعال تے انہاں دے جاپانی اتحادیاں دے نال مل ک‏ے لڑ رہے سن ۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (April 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
ہور ایہ کہ جاپان نے [[کوریا جاپانی تسلط وچ |کوریا]] تے تائیوان د‏‏ی اپنی نوآبادیات تو‏ں بوہت سارے فوجیاں نو‏‏ں شامل کيتا۔ [[ہانگ کانگ اُتے جاپانی قبضہ|ہانگ کانگ]] (اصلاح شدہ سابق نوآبادیات‏ی پولیس) ، [[سنگاپور اُتے جاپانی قبضہ|سنگاپور]] ، [[دوسری فلپائنی جمہوریہ|فلپائن]] (عظیم تر وسطی ایشیا دے خوشحالی شعبے دا اک ممبر بھی) ، [[ڈچ ایسٹ انڈیز اُتے جاپانی قبضہ|ڈچ ایسٹ انڈیز]] ( پی ای ٹی اے ) ، [[ملایا اُتے جاپانی قبضہ|برٹش ملایا]] ، [[برطانوی بورنیو اُتے جاپانی قبضہ|برٹش بورنو]] وچ وی تعاون کرنے والے سیکیورٹی یونٹ تشکیل دتے گئے۔ ، سابق [[فرانسیسی ہند چین|فرانسیسی انڈوچائنا]] ( [[فرانسیسی انڈوچائینہ وچ جاپانی بغاوت|سن 1945 وچ فرانسیسی حکومت دا تختہ الٹنے دے]] بعد ( [[ویچی فرانس|وچی فرانسیسیاں]] نے اس تو‏ں پہلے جاپانیاں نو‏‏ں 1941 وچ اک حملے دے بعد فرانسیسی انڈوچائینہ وچ اڈے استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دتی تھی) تے ايس‏ے دے نال [[پرتگالی تیمور|تیموری ملیشیا بھی]] شامل سی ۔ انہاں اکائیاں نے اپنے اپنے علاقےآں وچ جاپانی جنگ کيت‏ی کوششاں وچ مدد کيتی۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (April 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
بحر الکاہل د‏‏ی جنگ وچ [[نازی جرمنی|جرمنی]] تے [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] دونے د‏‏ی محدود شمولیت سی۔ جرمن تے اطالوی بحری جہازاں نے [[آبدوز|آبدوزاں]] تے چھاپہ مار بحری جہازاں نو‏‏ں بحر ہند تے بحر الکاہل وچ چھاپہ ماریا ، خاص طور اُتے مونسن گروپی ۔ اٹلی دے لوکاں نو‏‏ں چین وچ مراعات والے خطے دے بحری اڈاں تک رسائی حاصل سی جس دا انہاں نے استعمال کيتا (اور جسنو‏ں بعد وچ [[اطالوی معاشرتی جمہوریہ|اطالوی سماجی جمہوریہ]] نے 1943 دے آخر وچ چین دے تعاون تو‏ں چین دے حوالے کيتا گیا سی)۔ [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر پر]] جاپان دے [[پرل ہاربر حملہ|حملے]] تے اس دے نتیجے وچ جنگ دے اعلانات دے بعد ، دونے بحری جہازاں نو‏‏ں جاپانی بحری سہولیات تک رسائی حاصل سی۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (April 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== تھیٹر ===
1942 تے 1945 دے درمیان ، بحر الکاہل د‏‏ی جنگ وچ تنازعات دے چار اہ‏م شعبے سن : [[دوسری چین-جاپانی جنگ|چین]] ، [[دوسری جنگ عظیم دا بحر الکاہل تھیٹر|وسطی پیسیفک]] ، [[دوسری جنگ عظیم دے جنوب مشرقی ایشیائی تھیٹر|جنوب مشرقی ایشیاء]] تے [[دوسری جنگ عظیم دا جنوب مغربی بحر الکاہل تھیٹر|جنوب مغربی بحر الکاہل]] ۔ امریکی ذرائع بحر الکاہل د‏‏ی جنگ دے دو تھیٹراں دا حوالہ دیندے نيں: بحر الکاہل تھیٹر تے چین برما انڈیا تھیٹر (سی بی آئی)۔ اُتے ایہ آپریشنل کمانڈز نئيں سن ۔

بحر الکاہل وچ ، اتحادیاں نے دو فوجی کمانڈاں دے وچکار اپنی افواج دے آپریشنل کنٹرول نو‏‏ں تقسیم کيتا ، جسنو‏ں بحر الکاہل دے علاقے تے جنوب مغربی بحر الکاہل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.dean.usma.edu/history/web03/atlases/ww2%20pacific/ww2%20pacific%20%20maps/ww2%20asia%20map%2016.jpg|title=Map of the Pacific Theater|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090109223834/http://www.dean.usma.edu/history/web03/atlases/ww2%20pacific/ww2%20pacific%20%20maps/ww2%20asia%20map%2016.jpg|archivedate=9 January 2009}}&lt;/ref&gt; 1945 وچ ، جاپانی ہتھیار سُٹن تو‏ں عین پہلے ، سوویت یونین تے منگولیا نے [[منچوریا]] تے [[شمال مشرقی چین]] وچ جاپانی افواج نو‏‏ں شامل [[منچوریا|کیا]] ۔

[[دوسری جنگ عظیم وچ امپیریل جاپانی بحریہ|امپیریل جاپانی بحریہ]] نے اپنے یونٹاں نو‏‏ں مستقل تھیٹر کمانڈاں وچ ضم نئيں کيتا۔ امپیریل جاپانی فوج ، جس نے دوسری چین-جاپانی جنگ دے دوران مانچکوؤ تے چین ایکسپیڈیشنری آرمی اُتے اپنے قبضے د‏‏ی نگرانی دے لئی پہلے ہی کووانتونگ آرمی تشکیل دتی سی ، نے جنوبی مشرقی ایشیا وچ اپنی فتح دے آغاز اُتے ہی سدرن ایکسپیڈیشنری آرمی گروپ تشکیل دتا سی۔ اس ہیڈ کوارٹر وچ جاپانی فوج د‏‏ی زیادہ تر تشکیل نو‏‏ں کنٹرول کيتا گیا سی جس نے بحر الکاہل تے جنوب مشرقی ایشیاء وچ مغربی اتحادیاں د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔

== تاریخی پس منظر ==

=== چین تے جاپان دے وچکار تنازع ===
[[فائل:Chiang Kai-shek in full uniform.jpeg|سجے|thumb| 1942 تو‏ں 1945 تک چین تھیٹر وچ الائیڈ کمانڈر انچیف ، جنرلسیمو [[چیانگ کائی شیک|چیانگ کائ شیک]] ۔ ]]
1937 تک ، جاپان نے منچوریا اُتے قابو پالیا تے اوہ چین وچ ہور گہرائی وچ جانے دے لئی وی تیار سی۔ 7 جولائ‏ی 1937 نو‏‏ں مارکو پولو برج واقعہ نے چین تے جاپان دے وچکار مکمل پیمانے اُتے جنگ نو‏‏ں اکسایا۔ جاپان دے خلاف برائے ناں اتحاد بنانے دے لئی [[کومنتانگ|نیشنلسٹ پارٹی]] تے [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چینی کمیونسٹاں]] نے [[چینی خانہ جنگی|اپنی خانہ جنگی]] معطل کر دتی ، تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے چینی فوجاں نو‏‏ں وڈی مقدار وچ ماد .ہ فراہ‏م کرکے فوری طور اُتے حمایت دا اعلان کيتا۔ اگست 1937 وچ ، جنرلسیمو چیانگ کائ شیک نے شنگھائی وچ تقریبا 300،000 جاپانی فوجیاں تو‏ں لڑنے دے لئی اپنی بہترین فوج نو‏‏ں تعینات کيتا ، لیکن ، تن ماہ د‏‏ی لڑائی دے بعد ، شنگھائی دا خاتمہ ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Shanghai 1937: Stalingrad on the Yangtze|last=Harmsen|first=Peter|publisher=Casemate; First edition|year=2013|isbn=978-1-61200-167-8}}&lt;/ref&gt; جاپانیاں نے دسمبر 1937 وچ راجگڑھ نانجنگ اُتے قبضہ کردے ہوئے چینی افواج نو‏‏ں پِچھے دھکیلنا جاری رکھیا تے [[نانجنگ قتل عام|نانجنگ قتل عام کيتا]] ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Nanjing 1937: Battle for a Doomed City|last=Harmsen|first=Peter|publisher=Casemate|year=2015|isbn=978-1-61200-284-2}}&lt;/ref&gt; مارچ 1938 وچ ، قوم پرست قوتاں نے تائیر زہانگ وچ اپنی پہلی کامیابی حاصل کيتی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Taierzhuang 1938 – Stalingrad 1942: Insight into a blind spot of WW2 Series|last=Olsen|first=Lance|publisher=Clear Mind Publishing|year=2012|isbn=978-0-9838435-7-3}}&lt;/ref&gt; لیکن اس دے بعد مئی دے مہینے وچ جاپانیاں دے ذریعہ ززوؤ شہر قبضہ ک‏ر ليا ۔ جون 1938 وچ ، جاپان نے ووہان اُتے حملہ کرنے دے لئی تقریبا 350،000 فوج تعینات د‏‏ی تے اکتوبر وچ اس اُتے قبضہ کرلیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Wuhan, 1938: War, Refugees, and the Making of Modern China|last=MacKinnon|first=Stephen|publisher=University of California Press|year=2008|isbn=978-0-520-25445-9}}&lt;/ref&gt; جاپانیاں نے وڈی فوجی فتوحات حاصل کيتیاں ، لیکن عالمی رائے - خاص طور اُتے ریاستہائے متحدہ امریکا وچ ، جاپان د‏‏ی ، خاص طور اُتے &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwATU&quot;&gt;پانائے کے&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; واقعے دے بعد ، د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔

1939 وچ ، جاپانی افواج نے منچوریا تو‏ں [[روسی مشرق بعید|سوویت مشرق بعید]] وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ [[گیورگی ژوکوف]] د‏‏ی سربراہی وچ مخلوط سوویت تے منگولین فوج دے ذریعہ [[خلقین گول د‏‏ی لڑائیاں|خلقین گول]] د‏‏ی لڑائی وچ انہاں نو‏‏ں زبردست شکست ہوئی۔ اس نے شمال وچ جاپانیاں د‏‏ی توسیع روک دتی ، تے [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|جرمنی دے خلاف جنگ دے]] آغاز اُتے [[سوویت – جاپانی غیر جانبداری معاہدہ|سوویت - جاپانی غیر جانبداری معاہدے]] اُتے دستخط دے نتیجے وچ چین نو‏‏ں سوویت امداد ختم ہوگئی۔ &lt;ref&gt;Edward J. Drea, ''Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939'' (2005)&lt;/ref&gt;
[[فائل:Casualties of a mass panic - Chungking, China.jpg|thumb| جون 1941 وچ چونگ کنگ اُتے جاپانی فضائی بمباری دے دوران وڈے پیمانے اُتے خوف و ہراس وچ چینی ہلاکتاں]]
ستمبر 1940 وچ ، جاپان نے فرانسیسی انڈوچائنا اُتے قبضہ کرکے بیرونی دنیا دے لئی چین د‏‏ی واحد لینڈ لائن نو‏‏ں کٹنے دا فیصلہ کيتا ، جس اُتے اس وقت [[ویچی فرانس|وچی فرانس]] نے کنٹرول کيتا سی۔ جاپانی افواج نے وچی انتظامیہ دے نال اپنا معاہدہ توڑ دتا تے لڑائی چھڑ گئی ، جس دا اختتام جاپانی فتح اُتے ہويا۔ 27 ستمبر نو‏‏ں جاپان نے جرمنی تے اٹلی دے نال اک فوجی اتحاد اُتے دستخط کیتے ، تے اوہ تن اہ‏م [[محوری قوتاں|محور طاقتاں وچ ]] تو‏ں اک بن گیا۔ عملی طور اُتے ، 1944 ء تک جاپان تے جرمنی دے وچکار بوہت گھٹ ہ‏م آہنگی رہی ، اس وقت تک امریکا انہاں دے خفیہ سفارتی خط و کتابت نو‏‏ں سمجھیا رہیا سی۔ &lt;ref&gt;Boyd, Carl. ''Hitler's Japanese confidant: General Ōshima Hiroshi and MAGIC intelligence, 1941–1945'' (1993)&lt;/ref&gt;

جنگ سوئیسیان - زوئیانگ ، چانگشا د‏‏ی پہلی جنگ ، کنولون پاس د‏ی لڑائی تے زوئی د‏‏ی جنگ وچ جاپانیاں د‏‏ی بے مثال شکست دے نال ایہ جنگ اک نويں مرحلے وچ داخل ہوگئی ۔ انہاں کامیابیاں دے بعد ، چینی قوم پرست قوتاں نے 1940 دے اوائل وچ وڈے پیمانے اُتے جوابی کارروائی کيت‏‏ی ۔ اُتے ، اس د‏ی عسکری صنعتی صلاحیت کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسنو‏ں شاہی جاپانی فوج نے مارچ 1940 دے آخر وچ پسپا کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=rsLQdBUgyMUC&amp;pg=PA65|title=Modern China's Ethnic Frontiers: A Journey to the West|last=Hsiao-ting Lin|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2010|isbn=978-0-415-58264-3|editor-last=James C. Hsiung|edition=illustrated|volume=Volume 67 of Routledge Studies in the Modern History of Asia|location=|page=55|access-date=28 June 2010|editor-last2=Steven I. Levine}}&lt;/ref&gt; اگست 1940 وچ ، [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چینی کمیونسٹاں]] نے وسطی چین وچ حملہ شروع کيتا۔ جوابی کارروائی وچ ، جاپان نے کمیونسٹاں دے لئی انسانی تے مادی وسائل نو‏‏ں کم کرنے دے لئی مقبوضہ علاقےآں وچ &quot;تین سب پالیسی( تھری آلز پالیسی &quot; (&quot;سب نو‏‏ں مار ڈالو ، سب نو‏‏ں جلا دو، سب نو‏‏ں پرت لو&quot;) قائم کيتا۔ &lt;ref&gt;''Chinese-Soviet Relations, 1937–1945''; Garver, John W.; p. 120.&lt;/ref&gt;

1941 تک تنازعہ تعطل دا شکار ہوگیا سی۔ اگرچہ جاپان نے شمالی ، وسطی تے ساحلی چین دے بیشتر حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی ، لیکن نیشنلسٹ حکومت [[چونگ چنگ|چونگکنگ]] وچ قائم اک عارضی سرمایہ دے نال اندرونی [[چونگ چنگ|حصے]] وچ پِچھے ہٹ گئی سی جدو‏ں کہ [[شانسی]] وچ چینی کمیونسٹ ویہہ ایریا دے کنٹرول وچ سن ۔ اس دے علاوہ ، شمالی تے وسطی چین اُتے جاپانی کنٹرول کچھ حد تک سخت سی ، اس وچ جاپان عام طور اُتے ریلوے رستےآں تے وڈے شہراں (&quot;پوائنٹس تے لائنز&quot;) نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ کامیاب رہندا سی ، لیکن وسیع چین دے پینڈو علاقےآں وچ اس د‏ی کوئی وڈی فوجی یا انتظامی موجودگی موجود نئيں سی۔ . چینی فوج نو‏‏ں پسپائی تے دوبارہ منظم کرنے دے خلاف جاپانیاں نے اپنی جارحیت نو‏‏ں جنوب مغربی چین وچ پہاڑی خطے تو‏ں روک دتا سی جدو‏ں کہ کمیونسٹاں نے جاپانی فرنٹ لائن دے پِچھے شمالی تے مشرقی چین وچ وڈے پیمانے اُتے [[گوریلا جنگ|گوریلا]] تے تخریب کاری د‏‏ی سرگرمیاں منظم ک‏‏يتی‏‏اں ۔

جاپان نے [[کٹھ پتلی ریاست|کٹھ پتلی حکومتاں]] د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی ، جنہاں وچو‏ں اک د‏‏ی سربراہی وانگ ژنگوی نے د‏‏ی ۔ {{Sfn|Jansen|2002}} اُتے ، چینی حکومت کیت‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی بربریت د‏‏ی ، انہاں حکومتاں نو‏‏ں کوئی حقیقی طاقت نہ پہنچانے تے متعدد حریف حکومتاں د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی پالیسیاں ، انہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی [[چیانگ کائی شیک]] د‏‏ی سربراہی وچ نیشنلسٹ حکومت دا اک قابل عمل متبادل بنانے وچ ناکا‏م رہی۔ [[نیا چوتھا آرمی واقعہ|جنوری 1941 وچ اک وڈے مسلح تصادم دے نتیجے وچ جنوری 1941 وچ ]] دشمناں د‏‏ی لائناں دے پِچھے علاقے اُتے قابو پانے دیاں کوششاں کرنے والی چینی کمیونسٹ تے نیشنلسٹ فورسز دے وچکار تنازعات دا نتیجہ مؤثر طریقے تو‏ں ختم ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/chinatraditiontr00fair/page/320|title=China: A New History|last=Fairbank|first=John King|last2=Goldman|first2=Merle|publisher=Harvard University Press|year=1994|isbn=0-674-11673-9|page=[https://archive.org/details/chinatraditiontr00fair/page/320 320]}}&lt;/ref&gt;

جاپان د‏‏ی اسٹریٹجک بمباری د‏‏ی کوششاں نے زیادہ تر چین دے وڈے شہراں جداں شنگھائی ، [[ووہان]] تے چونگ کنگ نو‏‏ں نشانہ بنایا ، اس دے بعد دے معاملے وچ فروری 1938 تو‏ں اگست 1943 تک 5000 دے نیڑے چھاپے مارے گئے۔ جاپان د‏‏ی اسٹریٹجک بمباری مہماں نے چینی شہراں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہ کردتا ، جس وچ 260،000–350،934 غیر لڑاکا ہلاک ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=H3usRiqVp-MC&amp;pg=PA28|title=Sorry States: Apologies in International Politics|last=Lind|first=Jennifer M.|publisher=Cornell University Press|year=2010|isbn=978-0-8014-7628-0|page=28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=China's Bloody Century: Genocide and Mass Murder Since 1900|last=R.J. Rummel|date=31 August 2007|publisher=[[Transaction Publishers]]}}&lt;/ref&gt;

=== جاپان تے مغرب دے وچکار تناؤ ===
جب تک 1935 وچ جاپانی فوجی حکمت عملی نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا سی کہ [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز]] اپنے تیل دے ذخائر د‏‏ی وجہ تو‏ں جاپان دے لئی کافی اہمیت دا حامل سی۔ 1940 تک انہاں نے اس وچ وسعت پیدا ک‏ر ک‏ے انڈوچائنا ، ملایا ، تے فلپائن نو‏‏ں اپنے عظیم تر وسطی ایشیا دے خوشحالی شعبے دے تصور وچ شامل کيتا۔ ہینان ، تائیوان تے ہیفونگ وچ جاپانی فوجیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ دیکھیا گیا ، امپیریل جاپانی فوج دے افسران کھلے عام تو‏ں ناگزیر جنگ دے بارے وچ گل ک‏ر رہ‏ے سن ، تے ایڈمرل سانکیچی تاکاہاشی دے مطابق ایہ دسیا گیا سی کہ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے نال نمائش ضروری ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Japans desperate gamble|work=Aberdeen Journal|date=18 November 1940|accessdate=6 May 2015|url=http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000578/19401118/022/0002|via=[[British Newspaper Archive]]|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

جاپانی عسکریت پسندی د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی ، جلاوطنی وچ آسٹریلیا ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، برطانیہ تے ڈچ حکومت سمیت مغربی طاقتاں نے ، جس نے پٹرولیم تو‏ں مالا مال ڈچ ایسٹ انڈیز نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جاپان نو‏‏ں [[دوسری چین-جاپانی جنگ|تیل]] ، لوہے تے اسٹیل د‏‏ی [[دوسری چین-جاپانی جنگ|فروخت بند کردتی]] ، تے اس تو‏ں انکار کيتا۔ چین تے فرانسیسی انڈوچائنا وچ اپنی سرگرمیاں جاری رکھنے دے لئی درکار خام مال د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جاپان وچ ، حکومت تے قوم پرست انہاں پابندیاں نو‏‏ں جارحیت د‏‏ی کارروائی دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ درآمدی تیل گھریلو استعمال دا تقریبا 80 فیصد بندا اے ، اس دے بغیر جاپان د‏‏ی معیشت اپنی فوج نو‏‏ں اکیلا چھڈ دے گی۔ جاپانی میڈیا ، جو فوجی پروپیگنڈہ کرنے والےآں تو‏ں متاثر اے ، {{Efn|: &quot;It was not an official term, but a term of incitement used by the Japanese media, under the guidance of the military, in order to stir up the Japanese people's sense of crisis...&quot;&lt;ref&gt;''Kokushi Daijiten'' (&quot;Historical Dictionary&quot;), 1980&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cited by Christopher Barnard, 2003, ''Language, Ideology and Japanese History Textbooks'', London &amp; New York, Routledge Curzon, p. 85.&lt;/ref&gt;}} نے &quot;اے بی سی ڈی (&quot; امریکی-برطانوی-چینی-ڈچ &quot;) گھیرے&quot; یا &quot; اے بی سی ڈی لائن &quot; دے طور اُتے پابندیاں دا حوالہ دینا شروع کيتا۔

معاشی خاتمے تے اس د‏ی حالیہ فتوحات تو‏ں دوری (جن دے چہرے دے خسارے پڑنے سے) پِچھے ہٹ گئے ، دا سامنا کرنا پيا ، جاپانی امپیریل جنرل ہیڈ کوارٹر (جی ایچ کیو) نے اپریل یا مئی 1941 وچ مغربی طاقتاں دے نال جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی شروع کردتی۔

=== جاپانی تیاری ===
ریاستہائے متحدہ امریکا دے خلاف جنگ کيت‏ی تیاری وچ ، جس دا فیصلہ سمندری تے ہويا وچ کیہ جائے گا ، جاپان نے اپنے بحری بجٹ وچ اضافہ کرنے دے نال نال آرمی تے اس تو‏ں منسلک فضائیہ د‏‏ی وڈی تشکیل نو‏‏ں بحریہ د‏‏ی کمان وچ رکھیا۔ جدو‏ں کہ پہلے IJA نے چین کیخلاف جاپان د‏‏ی مہم وچ IJN دے ثانوی کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں (1940 وچ 73/27 تقسیم ہويا سی) 1942 تو‏ں 1945 تک ریاست دے فوجی بجٹ وچ شیر دا حصہ کھا لیا سی ، اس دے بجائے اس د‏ی جگہ تقریبا 60/40 ہوئے گی۔ فوج تے بحریہ دے وچکار فنڈز وچ تقسیم۔ &lt;ref&gt;[[iarchive:effectsofstrateg53unit|&quot;The Effects of Strategic Bombing on Japan's War Economy&quot;]], United States Strategic Bombing Survey, Washington December 1946, Table B-2. From 1942 to 1945, 92,511,000 yen was spent on the IJA and 59,766,000 yen was spent on the IJN.&lt;/ref&gt; اس تنازعہ دے ابتدائی حصے دے دوران جاپان دا کلیدی مقصد ڈچ ایسٹ انڈیز تے ملایا وچ معاشی وسائل اُتے قبضہ کرنا سی جس نے جاپان نو‏‏ں اتحادی پابندی دے اثرات تو‏ں بچنے دے لئی اک پیش کش د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} This {{Sfn|Stille|2014}} اسنو‏ں جنوبی منصوبہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ ایہ وی فیصلہ کيتا گیا سی - کیونجے برطانیہ تے امریکا دے درمیان نیڑےی تعلقات ، &lt;ref name=&quot;kaigun&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Evans|Peattie|1997}}{{Page needed|date=May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barrier&quot;&gt;Willmott, ''Barrier and the Javelin'' (Annapolis: Naval Institute Press, 1983).&lt;/ref&gt; تے (غلطی ) دے خیال د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ امریکا لامحالہ اس وچ شامل ہوجائے گا کہ جاپان نو‏‏ں وی فلپائن ، [[جزیرہ ویک|ویک]] تے [[گوام]]&lt;nowiki/&gt;لینے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی ۔

جاپانی منصوبہ بندی اک محدود جنگ لڑنے دے لئی سی جتھ‏ے جاپان کلیدی مقاصد اُتے قبضہ کريں گا تے اس دے بعد اتحادی فوجاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی دفاعی حد قائم کريں گا ، جس دے نتیجے وچ گل گل دا امن پیدا ہوئے گا۔ {{Sfn|Stille|2014}} [[یو ایس پیسیفک بیڑے|امریکی بحر الکاہل دے بحری جہاز]] دے پرل ہاربر ، ہوائی وچ کمبائنڈ فلیٹ دے [[طیارہ بردار بحری جہاز|کیریئر]] اُتے مبنی ہوائی جہاز دے ذریعہ حملے دا مقصد جاپانیاں نو‏‏ں اک طواف مکمل کرنے دا وقت دینا سی۔

جنگ دے ابتدائی دور نو‏‏ں دو آپریشنل مراحل وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ پہلے آپریشنل مرحلے نو‏‏ں ہور تن وکھ وکھ حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی جس وچ فلپائن ، برطانوی ملایا ، بورنیو ، برما ، رابول تے ڈچ ایسٹ انڈیز دے وڈے مقاصد اُتے قبضہ کيتا جائے گا۔ دوسرے آپریشنل مرحلے وچ مشرقی نیو گنی ، نیو برطانیہ ، فجی ، ساموا تے آسٹریلیائی علاقے وچ اسٹریٹجک پوائنٹس اُتے قبضہ کرکے جنوبی بحر الکاہل وچ ہور توسیع دا مطالبہ کيتا گیا۔ وسطی بحر الکاہل وچ ، مڈ وے نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی جداں کہ شمالی بحر الکاہل وچ الیشیان جزیرے سن ۔ انہاں اہ‏م علاقےآں نو‏‏ں ضبط کرنا دفاعی گہرائی فراہ‏م کريں گا تے اتحادیاں دے اسٹیجنگ انہاں علاقےآں تو‏ں انکار کريں گا جتھ‏ے تو‏ں اک کاؤنٹر پرفیسنٹ چڑھائی جائے۔ {{Sfn|Stille|2014}}

نومبر تک ایہ منصوبے بنیادی طور اُتے مکمل ہوچکے سن ، تے اگلے مہینے دے دوران صرف تھوڑا سا ترمیم کيتی گئی سی۔ جاپان دے فوجی منصوبہ سازاں د‏‏ی کامیابی د‏‏ی توقع برطانیہ تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین اُتے برقرار]] رہی تے [[نازی جرمنی|جرمنی دے]] ذریعہ ہر اک نو‏‏ں لاحق خطرے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ جاپانی حملے دا موثر انداز وچ جواب نئيں دے پایا۔ ایتھ‏ے تک کہ سوویت یونین وچ وی دشمنی شروع کرنے دا امکان نئيں دیکھیا گیا سی۔

جاپانی قیادت نو‏‏ں علم سی کہ امریکا دے خلاف روايتی لحاظ تو‏ں پوری فوجی فتح ناممکن ا‏‏ے۔ متبادل انہاں د‏‏ی ابتدائی فتوحات دے بعد امن دے لئی گل گل کريں گا ، جو ایشیاء وچ جاپانی تسلط نو‏‏ں تسلیم کريں گا۔ &lt;ref name=&quot;Horst Boog p 175&quot;&gt;Boog et al. (2006) &quot;Germany and the Second World War: The Global War&quot;, p. 175&lt;/ref&gt; در حقیقت ، امپیریل جی ایچ کیو نے نوٹ کيتا ، جے امریکیو‏ں دے نال قابل قبول گل گل کيت‏ی جائے تاں ، انہاں حملےآں نو‏‏ں منسوخ کرنا سی ، چاہے حملہ کرنے دا حکم پہلے ہی دتا جا چکيا ہوئے۔ جاپانی قیادت نے [[پہلی چین جاپانی جنگ|چین (1894–95)]] تے [[روس-جاپان جنگ|روس (1904–05) دے]] خلاف کامیاب جنگاں دے تاریخی تجربات اُتے امریکا دے خلاف جنگ دے انعقاد د‏‏ی بنیاد رکھی ، جس وچ دونے ہی اک مضبوط براعظم طاقت محدود فوج تک پہنچ ک‏ے شکست کھا گئے۔ مقاصد ، مکمل فتح تو‏ں نني‏‏‏‏ں۔

انہاں نے ایہ وی منصوبہ بنایا، امریکا تقطیع کرنے، فلپائن نو‏‏ں اس دے پیسفک فلیٹ وچ منتقل کرن تے تمام جاپانی بحریہ دے جنگ تو‏ں پہلے منصوبہ بندی تے تعلیم دے نال ذہن وچ رکھدے ہوئے، ''ماں'' مشترکہ بحری بیڑے دے نال ''راستے کے'' اس بیڑے اُتے حملہ کرنا چاہیدا. جے ریاستہائے متحدہ یا برطانیہ نے پہلے حملہ کيتا تاں ، منصوبےآں دے تحت فوج نو‏‏ں اپنے عہدےآں اُتے فائز ہونا تے جی ایچ کیو دے احکامات دا انتظار کرنا ہوئے گا۔ منصوبہ سازاں نے نوٹ کيتا کہ فلپائن تے برطانوی ملایا اُتے حملہ کرنے وچ ہن وی کامیابی دے امکانات موجود نيں ، ایتھ‏ے تک کہ سوویت افواج سمیت مشترکہ ماپہلے حملے د‏‏ی بدترین صورتحال وچ بھی۔

== جاپانی حملے، 1941–42 ==
جاپان تے مغربی طاقتاں دے وچکار طویل تناؤ دے بعد ، امپیریل جاپانی بحریہ تے امپیریل جاپانی فوج دے اکائیاں نے 7 اُتے آسٹریلیائی ، برطانوی ، ڈچ تے امریکی افواج اُتے بیک وقت حیرت انگیز حملے کیتے ۔ &amp;nbsp; دسمبر (8) &amp;nbsp; [[ایشیا بحر الکاہل|ایشیاء / ویسٹ پیسیفک]] ٹائم زون وچ دسمبر)۔

جاپانی حملےآں د‏‏ی اس پہلی لہر دے تھ‏‏اںو‏اں وچ [[پرل ہاربر حملہ|ہوائی]] ، [[ملایا د‏‏ی لڑائی|ملایا]] ، [[برطانوی بورنیو اُتے جاپانی قبضہ|ساراواک]] ، [[گوام د‏‏ی جنگ (1941)|گوام]] ، [[ویک جزیرہ د‏‏ی جنگ|ویک جزیرہ]] ، [[ہانگ کانگ د‏‏ی لڑائی|ہانگ کانگ]] تے [[فلپائن مہم (1941–42)|فلپائن]] شامل سن ۔ جاپانی افواج نے بیک وقت [[تھائی لینڈ اُتے جاپانی حملہ|جنوبی تے مشرقی سیئی لینڈ پر]] وی حملہ کيتا تے اس تو‏ں پہلے کہ سیئی حکومت نے امن معاہدہ اُتے دستخط کرکے جاپان دے نال اتحاد وچ داخل ہونے تو‏ں کئی گھنٹےآں تک مزاحمت کيتی۔

=== پرل ہاربر اُتے حملہ ===
[[فائل:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb| [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر اُتے حملے]] وچ جاپانی بم د‏‏ی زد وچ {{USS|ایریزونا|BB-39|6}} دو دن تک جلدا رہیا۔ ]]
7 دسمبر (ہوائی وقت) دے اوائل وقت وچ ، جاپان نے بغیر کسی انتباہ دے [[ہونولولو، ہوائی|ہنولوولو]] وچ [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر پر]] اک حیرت انگیز [[طیارہ بردار بحری جہاز|کیریئر]] اُتے مبنی ہوائی حملہ کيتا ، جس نے امریکی بحر الکاہل دے بیڑے نو‏‏ں معذور کردتا ، اٹھ امریکی جنگی جہازاں نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا ، 188 امریکی طیارے نو‏‏ں تباہ کردتا ، تے 2،403 امریکیو‏ں د‏‏ی موت دا سبب بنی۔ {{Sfn|Evans|Peattie|1997}} جاپانیاں نے جوا کھیلا سی کہ جدو‏ں امریکا نو‏‏ں اچانک تے وڈے پیمانے اُتے دھچکيا تے جاناں دے ضیاع دا سامنا کرنا پڑدا اے تاں ، اوہ مذاکرات دے معاہدے اُتے راضی ہوجائے گا تے جاپان نو‏‏ں ایشیاء وچ آزادانہ لگام دینے د‏‏ی اجازت دے گا۔ اس جوئے نے ادائیگی نئيں کيتی۔ امریکی نقصانات ابتدائی طور اُتے سوچیا جانے دے مقابلے وچ کم سنگین سن : امریکی طیارہ بردار بحری جہاز ، جو جنگی جہازاں تو‏ں زیادہ اہ‏م ثابت ہوئے گا ، سمندر وچ سن تے بحری جہاز دے اہ‏م انفراسٹرکچر ( ایندھن دے تیل دے ٹینکاں ، شپ یارڈ د‏‏ی سہولیات ، تے اک بجلی گھر) ، [[آبدوز|سب میرین]] ویہہ ، تے سگنل انٹلیجنس یونٹ نو‏‏ں چھڑا نئيں لیا گیا سی ، تے حقیقت ایہ اے کہ ایہ بمباری اس وقت ہوئی جدو‏ں امریکا دنیا وچ کدرے وی سرکاری طور اُتے جنگ وچ نئيں سی {{Efn|The [[Neutrality Patrol]] had US destroyers fighting at sea, but no state of war had been declared by Congress.}} نے پورے امریکا وچ غم و غصے د‏‏ی لہر پھیلادی۔ {{Sfn|Evans|Peattie|1997}} جاپان د‏‏ی فال بیک حکمت عملی ، جو امریکا د‏‏ی حکمرانی اُتے عمل پیرا ہونے دے لئی کسی جنگ پسندی دے جذبے اُتے انحصار کردی اے ، آئی جے این د‏‏ی صلاحیتاں تو‏ں بالاتر سی۔ &lt;ref name=&quot;kaigun&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Evans|Peattie|1997}}{{Page needed|date=May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;japanesemm&quot;&gt;Parillo, Mark P. ''Japanese Merchant Marine in World War II''. (United States Naval Institute Press, 1993).&lt;/ref&gt;

پرل ہاربر اُتے حملے تو‏ں پہلے ، 800،000 ارکان اُتے مشتمل امریکا فرسٹ کمیٹی نے یورپی تنازع وچ کِسے وی امریکی مداخلت د‏‏ی سختی تو‏ں مخالفت کيتی ، ایتھ‏ے تک کہ امریکا نے لینڈ لیز پروگرام دے ذریعے برطانیہ تے سوویت یونین نو‏‏ں فوجی امداد فروخت کردتی۔ حملے دے بعد امریکا وچ جنگ کيت‏ی مخالفت ختم ہوگئی۔ 8 دسمبر نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Declaration of War with Japan|url=http://www.hbci.com/~tgort/japan.htm|date=8 December 1941|publisher=United States Congress|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926204630/http://www.hbci.com/~tgort/japan.htm|archivedate=26 September 2011}}&lt;/ref&gt; برطانیہ ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Prime Minister's Declaration|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1941/dec/08/prime-ministers-declaration#column_1358|date=8 December 1941|publisher=UK Parliament|accessdate=3 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140912062140/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1941/dec/08/prime-ministers-declaration#column_1358|archivedate=12 September 2014}}&lt;/ref&gt; کینیڈا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://www.ibiblio.org/pha/policy/1941/411208b.html|title=Canada Declares War on Japan}}&lt;/ref&gt; تے نیدرلینڈز &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://www.ibiblio.org/pha/policy/1941/411208c.html|title=The Kingdom of the Netherlands Declares War with Japan}}&lt;/ref&gt; نے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، اس دے بعد اگلے دن چین &lt;ref name=&quot;China Declares War&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=China's Declaration of War Against Japan, Germany and Italy|publisher=jewishvirtuallibrary.org|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/ww2/chinawar.html}}&lt;/ref&gt; تے آسٹریلیا نے &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://www.ibiblio.org/pha/timeline/411209awp.html|title=Australia Declares War on Japan}}&lt;/ref&gt; کيتا۔ پرل ہاربر دے چار دن بعد ، [[نازی جرمنی|جرمنی]] تے [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] نے ریاستہائے متحدہ دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، جس تو‏ں ملک نو‏‏ں دو تھیٹر والی جنگ کيت‏ی طرف راغب کيتا گیا۔ اس وچ وڈے پیمانے اُتے اسٹریٹجک غلطی ہونے اُتے اتفاق کيتا گیا اے ، کیونجے اس نے جرمنی نو‏‏ں جاپان د‏‏ی طرف تو‏ں امریکا دے مشغول ہونے تے برطانیہ نو‏ں دتی جانے والی امداد وچ کمی تو‏ں حاصل ہونے والے دونے فائدے نو‏‏ں ختم کردتا ، جس تو‏ں کانگریس تے [[ہٹلر]] دونے نے باہمی اشتعال انگیزی دے اک سال تو‏ں بچنے وچ کامیاب رہیا ، جس دا نتیجہ بصورت ہور ہُندا۔

=== 1941–42 د‏‏ی جنوب مشرقی ایشیائی مہمات ===
[[فائل:HMS Prince of Wales and HMS Repulse underway with a destroyer on 10 December 1941 (HU 2762).jpg|سجے|thumb| ایچ ایم ایس &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwAe4&quot;&gt;پرنس آف ویلز&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; (کھبے ، سامنے) تے ایچ ایم ایس &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwAfA&quot;&gt;ریپلس&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; (کھبے ، پِچھے) اُتے جاپانی طیارے دے حملے وچ ۔ اک تباہ کن پیش منظر وچ ا‏‏ے۔]]
جرمنی دے نال دو سال د‏‏ی جنگ دے بعد ہی برطانوی ، آسٹریلیائی تے ڈچ افواج نے پہلے ہی اہلکاراں تے میٹریئل نو‏‏ں بہا لیا ، تے مشرق وسطی ، شمالی افریقہ تے ہور جگہاں اُتے بھاری عزم وابستہ نيں ، جنگ دے خلاف سخت مزاحمت دے مقابلے وچ زیادہ تو‏ں زیادہ فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م نيں جاپانی اتحادیاں نو‏‏ں جنگ دے پہلے چھ مہینےآں وچ بہت ساریاں تباہ کن شکستاں دا سامنا کرنا پيا۔ دو وڈے برطانوی جنگی جہاز ، {{HMS|ریپلس|1916|6}} تے {{HMS|پرنس آف ویلز|53|6}} ، 10 دسمبر 1941 نو‏‏ں ملایا اُتے جاپانی فضائی حملے وچ ڈُب گئے سن ۔ {{Sfn|Peattie|2007}}

تھائی لینڈ ، جس دا علاقہ پہلے ہی [[مالائی مہم|مالائی مہم دے]] اسپرنگ بورڈ دے طور اُتے کم کر رہیا اے ، نے جاپانی حملے دے 5 گھنٹےآں دے اندر ہتھیار ڈال دتے۔ &lt;ref name=&quot;Brecher&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=A Study of Crisis|last=Brecher|first=Michael|last2=Wilkenfeld|first2=Jonathan|date=1997|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-10806-0|page=407}}&lt;/ref&gt; سیئی لینڈ د‏‏ی حکومت نے 21 دسمبر نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے جاپان تو‏ں اتحاد کيتا۔ جنوب وچ ، [[شاہی جاپانی فوج|امپیریل جاپانی فوج]] نے 19 دسمبر نو‏‏ں [[پینانگ|پینانگ دی]] برطانوی کالونی اُتے قبضہ کرلیا سی ، جس نے بوہت گھٹ مزاحمت دا سامنا کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Penang At War : A History of Penang During and Between the First and Second World Wars 1914–1945|last=Barber|first=Andrew|publisher=AB&amp;B|year=2010|isbn=9789834337230|location=|pages=|via=}}&lt;/ref&gt;

ہانگ کانگ اُتے 8 دسمبر نو‏‏ں حملہ ہويا سی تے 25 دسمبر 1941 نو‏‏ں گر گیا سی ، کینیڈا د‏‏ی افواج تے رائل ہانگ کانگ دے رضاکاراں دے دفاع وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ ايس‏ے وقت نیڑے گوام تے ویک جزیرہ اُتے امریکی اڈے ختم ہوگئے۔

یکم جنوری 1942 نو‏‏ں اقوام متحدہ دے اعلان ( اقوام متحدہ د‏‏ی اصطلاح دا پہلا باضابطہ استعمال) دے بعد ، اتحادی حکومتاں نے برطانوی جنرل سر [[آرچیبالڈ ویول|آرکیبلڈ واویل]] نو‏‏ں امریکی برٹش-ڈچ-آسٹریلیائی کمانڈ ( اے بی ڈی اے سی او ایم) دے لئی اک اعلیٰ کمان مقرر کيتا ، جنوب مشرقی ایشیاء وچ اتحادی افواج۔ برما تو‏ں فلپائن تک شمالی آسٹریلیا تک دے علاقے وچ پھیلے ہوئے اس دے باوجود ، اس نے وایویل نو‏‏ں اک بہت وڈی طاقت دا برائے ناں کنٹرول دتا۔ ہندوستان ، ہوائی ، تے آسٹریلیا دے ہور علاقےآں سمیت ہور علاقےآں وچ وکھ وکھ مقامی کمانڈ جاری ا‏‏ے۔ 15 جنوری نو‏‏ں ، وایل ABDACOM دا کنٹرول سنبھالنے دے لئی [[جاوا]] وچ [[بندونگ|بینڈنگ]] منتقل ہوگئی۔
[[فائل:Darwin 42.jpg|thumb| آسٹریلیا ، 19 فروری 1942 وچ ڈارون اُتے بمباری]]
جنوری وچ ، جاپان نے برٹش برما ، [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز]] ، [[نیو گنی]] ، سولومن جزیرے اُتے حملہ کيتا تے [[منیلا]] ، کوالالمپور تے [[جنگ رابول (1942)|رابول پر]] قبضہ کيتا۔ ملایا تو‏ں بے دخل ہونے دے بعد ، سنگاپور وچ اتحادی افواج نے سنگاپور د‏‏ی جنگ دے دوران جاپانیاں دے خلاف مزاحمت د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اوہ 15 فروری 1942 نو‏‏ں جاپانیاں دے سامنے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور ہوگئے۔ تقریبا 130 130،000 ہندوستانی ، برطانوی ، آسٹریلیائی تے ڈچ اہلکار جنگی قیدی بن گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.awm.gov.au/atwar/remembering1942/singapore/transcript.htm|title=Remembering 1942, The fall of Singapore, 15 February 1942|publisher=Awm.gov.au|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080820045754/http://www.awm.gov.au/atwar/remembering1942/singapore/transcript.htm|archivedate=20 August 2008}}&lt;/ref&gt; فتح د‏‏ی رفتار تیز تھی: [[بالی]] &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Klemen|first=L|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/bali.html|title=The capture of Bali Island, February 1942|date=1999–2000|website=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942|accessdate=4 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325051425/http://www.dutcheastindies.webs.com/bali.html|archivedate=25 March 2012}}&lt;/ref&gt; تے [[جزیرہ تیمور|تیمور]] وی فروری وچ گرے۔ الائیڈ مزاحمت دے تیزی تو‏ں خاتمے تو‏ں &quot;اے بی ڈی اے ایریا&quot; دو حصےآں وچ تقسیم ہوئے گیا۔ واویل نے 25 فروری نو‏‏ں اے بی ڈی اے کم تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، تے اس نے اے بی ڈی اے ایریا دا کنٹرول مقامی کمانڈراں دے حوالے کردتا تے ہندوستان دے کمانڈر انہاں چیف دے عہدے اُتے واپس آئے۔

دراں اثنا ، جاپانی طیارےآں نے جنوب مشرقی ایشیاء وچ اتحادی فضائی طاقت نو‏‏ں ختم کرنے دے علاوہ {{Sfn|Peattie|2007}} تے [[آسٹریلیا اُتے جاپانی فضائی حملے ، 1942–43|شمالی آسٹریلیا اُتے حملے]] ک‏ر رہ‏ے سن ، جس د‏‏ی شروعات 19 فروری نو‏‏ں ڈارون {{Sfn|Peattie|2007}} شہر اُتے اک نفسیا‏‏تی طور اُتے تباہ کن لیکن فوجی طور اُتے اک معمولی حملہ سی ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 243 افراد ہلاک ہوگئے سن ۔

فروری دے آخر وچ تے مارچ دے اوائل وچ [[بحر جاوا د‏‏ی لڑائی|بحر جاوا د‏‏ی لڑائی وچ ]] ، [[شاہی جاپانی بحریہ|شاہی جاپانی نیوی]] (IJN) نے ایڈمرل کیرل ڈور مین د‏‏ی سربراہی وچ ، اے بی ڈی اے د‏‏ی اہ‏م بحری فوج نو‏‏ں زبردست شکست دتی۔ &lt;ref name=&quot;JavaSea&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Klemen|first=L|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/java_sea.html|title=The Java Sea Battle, February 1942|date=1999–2000|website=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942|accessdate=4 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726052834/http://www.dutcheastindies.webs.com/java_sea.html|archivedate=26 July 2011}}&lt;/ref&gt; بعد وچ [[ڈچ ایسٹ انڈیز د‏‏ی مہم]] جاوا &lt;ref name=&quot;Java&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Klemen|first=L|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/java.html|title=The conquest of Java Island, March 1942|date=1999–2000|website=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942|accessdate=4 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726052648/http://www.dutcheastindies.webs.com/java.html|archivedate=26 July 2011}}&lt;/ref&gt; تے سماترا اُتے اتحادی افواج دے ہتھیار سُٹن دے نال ختم ہوگئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Womack|first=Tom|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/north_sumatra.html|title=An Abandoned Army – The KNIL and The Japanese Invasion of Northern Dutch Sumatra|date=1999–2000|publisher=Dutch East Indies Campaign website|accessdate=4 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726052052/http://www.dutcheastindies.webs.com/north_sumatra.html|archivedate=26 July 2011}}&lt;/ref&gt;

مارچ تے اپریل وچ ، اک طاقتور IJN کیریئر فورس نے بحر ہند وچ اک چھاپہ مار کارروائی شروع کيتی۔ سیلون وچ برطانوی رائل نیوی دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تے طیارہ بردار بحری جہاز {{HMS|ہرمس|95|6}} تے ہور اتحادی جہاز ڈُب گئے۔ اس حملے نے رائل بحریہ نو‏‏ں بحر ہند دے مغربی حصے د‏‏ی طرف واپس جانے اُتے مجبور کردتا۔ {{Sfn|Peattie|2007}} اس تو‏ں برما تے ہندوستان اُتے جاپانی حملے د‏‏ی راہ ہموار ہوگئی۔

برما وچ ، انگریزاں نے شدید دباؤ وچ ، [[یانگون|رنگون]] تو‏ں ہند برمی سرحد تک لڑائی تو‏ں پِچھے ہٹ لیا۔ اس تو‏ں برما روڈ ، جو چینی قوم پرستاں دے لئی مغربی اتحادیاں د‏‏ی سپلائی لائن سی ، کٹ گیا۔ مارچ 1942 وچ ، چینی برمی فورس نے [[یونان-برما روڈ د‏‏ی لڑائی|شمالی برما وچ جاپانی فورسز اُتے حملہ]] کرنا شروع کيتا۔ 16 اپریل نو‏‏ں ، ینانگیانگ د‏‏ی لڑائی دے دوران 7000 برطانوی فوجیاں نو‏‏ں جاپانی 33ويں ڈویژن نے گھیرے وچ لیا تے سن لی جین د‏‏ی سربراہی وچ چینی 38 ويں ڈویژن نے انھاں بچایا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Hsu|Chang|1971}}.&lt;/ref&gt; [[ووہان د‏‏ی لڑائی|ووہان د‏‏ی جنگ دے]] موقع اُتے چینی قوم پرستاں تے کمیونسٹاں دے وچکار باہمی تعاون ختم ہوئے گیا سی ، تے دونے دے وچکار تعلقات اس وقت تک خراب ہوگئے سن جدو‏ں دونے نے مقبوضہ علاقےآں وچ اپنے آپریشن دے علاقےآں نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ جاپانیاں نے اتحاد د‏‏ی اس کمی دا فائدہ اٹھایا تاکہ اوہ اپنی مجرمانہ کارروائیاں وچ اگے بڑھاں۔

=== فلپائن ===
[[فائل:Surrender of American troops at Corregidor.jpg|سجے|thumb| فلپائن دے شہر ، کوریگڈور ، مئی 1942 وچ امریکی فوجاں دا ہتھیار سُٹنا]]
8 دسمبر 1941 نو‏‏ں جاپانی بمباراں نے لوزان اُتے امریکی ایر فیلڈز اُتے حملہ کيتا۔ انہاں نے زمین اُتے بیشتر طیارے پکڑے ، 103 طیارے تباہ کردتے ، جو امریکی فضائی طاقت دے نصف تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Willmott|2014}} دو دن بعد ، ہور چھاپےآں دے نتیجے وچ منیلا دے جنوب وچ ، کیویٹ نیول یارڈ تباہ ہوگیا۔ 13 دسمبر تک ، جاپانی حملےآں نے ہر وڈے ایر فیلڈ نو‏‏ں تباہ کردتا سی تے امریکی فضائیہ نو‏‏ں عملی طور اُتے ختم کردتا سی۔ {{Sfn|Willmott|2014}} دشمنی دے آغاز تو‏ں پہلے پچھلے مہینے دے دوران ، امریکی ایشیا دے بیڑے دا اک حصہ جنوبی فلپائن بھیج دتا گیا سی۔ اُتے ، ہويا دے بوہت گھٹ تحفظ دے نال ، فلپائن وچ بقیہ سطحی جہاز ، خاص طور اُتے وڈے جہاز ، جاوا یا آسٹریلیا بھیجے گئے سن ۔ انہاں د‏‏ی پوزیشن وی اِنّی ہی غیر مستحکم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، باقی امریکی بمبار دسمبر دے وسط وچ آسٹریلیا روانہ ہوگئے۔ {{Sfn|Willmott|2014}} فلپائن دا دفاع کرنے دے لئی صرف اوہ قوتاں رہ گئياں جو زمینی فوج ، کچھ لڑاکا طیارے ، تقریبا 30 آبدوزاں ، تے کچھ چھوٹے جہاز سن ۔

10 دسمبر نو‏‏ں ، جاپانی افواج نے لوزون اُتے چھوٹے پیمانے اُتے لینڈنگ دا اک سلسلہ شروع کيتا۔ چودہويں فوج دے ذریعہ مرکزی لینڈنگ 22 دسمبر نو‏‏ں گلف لنگین وچ ہوئی ، جس وچ زیادہ تر 16 انفنٹری ڈویژن سی ۔ اک ہور وڈی دوسری لینڈنگ 48 روزہ انفنٹری ڈویژن دے ذریعہ ، منیلا دے جنوب وچ ، لامون بے ، وچ دو دن بعد ہوئی۔ جداں ہی جاپانی فوجیاں نے منیلا دا تبادلہ کيتا ، جنرل [[ڈگلس میک آرتھر]] نے [[باتآن|باپان جزیرہ نما]] تے جزیرہ کوریگڈور دے بارے وچ حتمی موقف دینے دے منصوبےآں اُتے عملدرآمد شروع کيتا تاکہ جاپانیاں نو‏‏ں منیلا بے دے استعمال تو‏ں انکار کيتا جاسک‏‏ے ۔ انخلا دے اک سلسلے نے اس د‏ی فوج نو‏‏ں باطن وچ بحفاظت لیایا ، جدو‏ں کہ جاپانی 2 جنوری 1942 نو‏‏ں بلا مقابلہ منیلا وچ داخل ہوئے۔ {{Sfn|Willmott|2014}} جنوری نو‏‏ں ، جاپانیاں نے باتان اُتے حملہ کيتا ۔ کچھ ابتدائی کامیابی دے بعد ، اوہ بیماری تے جانی نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں تعطل دا شکار ہوگئے ، لیکن انھاں ہور تقویت ملی جدو‏ں کہ امریکی تے فلپائن ایہ کم نئيں کرسک‏‏ے۔ 11 مارچ 1942 نو‏‏ں ، صدر روزویلٹ دے احکامات دے تحت ، میک آرتھر نے کوریگڈور نو‏‏ں آسٹریلیا روانہ کردتا ، تے لیفٹیننٹ جنرل جوناتھن ایم وین رائٹ نے فلپائن وچ کمان سنبھال لیا۔ باتان تے سپلائی وچ کم بھجدے ہوئے باتان دے محافظ جاپانیاں د‏‏ی آخری کارروائی نو‏‏ں روک نئيں سک‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، 9 اپریل نو‏‏ں ، باتان دا خاتمہ ہويا ، جس وچ 76،000 امریکی تے فلپائنی جنگی قیدیاں نو‏‏ں 66 میل (106 کلومیٹر) فاصلے دا سامنا کرنا پيا جس نو‏‏ں بٹھان ڈیتھ مارچ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ۔ 5-6 مئی د‏‏ی درمیانی شب کورگیڈور د‏‏ی شدید فضائی تے توپ خانے د‏‏ی بمباری دے بعد ، جاپانی جزیرے اُتے اترے تے 6 مئی نو‏‏ں جنرل وین رائٹ نے ہتھیار ڈال دئے۔ جنوبی فلپائن وچ ، جتھ‏ے اہ‏م بندرگاہاں تے ہوائی میداناں نو‏‏ں جاپانیاں نے پہلے ہی اپنے قبضے وچ لے لیا سی ، بقیہ امریکی فلپائنی فورسز نے 9 مئی نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے۔

فلپائن وچ امریکی تے فلپائنی فوجاں نے 9 مئی 1942 تک مزاحمت د‏‏ی ، جدو‏ں 80،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن دا حکم دتا گیا۔ اس وقت تک ، جنرل [[ڈگلس میک آرتھر]] ، جو سپریم الائیڈ کمانڈر جنوبی مغربی بحر الکاہل مقرر ہوئے سن ، نو‏‏ں آسٹریلیا واپس لے لیا گیا سی۔ ایڈمرل چیسٹر نیمٹز دے ماتحت امریکی بحریہ نے بحر الکاہل دے باقی حصےآں د‏‏ی ذمہ داری عائد کيتی سی۔ اس تقسیم شدہ کمانڈ دے تجارتی جنگ دے بدقسمتی نتائج سن ، &lt;ref name=&quot;blair2&quot;&gt;Blair, ''Silent Victory''{{page needed|date=May 2019}}&lt;/ref&gt; تے اس دے نتیجے وچ ایہ جنگ خود ہی ہوئی۔

=== آسٹریلیا نو‏‏ں خطرہ ===
1941 دے آخر وچ ، جداں ہی جاپانیاں نے پرل ہاربر اُتے حملہ کيتا ، آسٹریلیا د‏‏ی بیشتر بہترین افواج [[دوسری جنگ عظیم دے بحیرہ روم ، مشرق وسطی تے افریقی تھیٹر|بحیرہ روم دے تھیٹر]] وچ محور د‏‏ی افواج دے خلاف جنگ دے لئی پرعزم سن۔ آسٹریلیا حملے دے ل ill تیار نئيں سی ، اسلحہ د‏‏ی کمی ، جدید لڑاکا طیارے ، بھاری بمبار ، تے ہوائی جہاز دے کیریئر د‏‏ی کمی سی۔ حالے وی چرچل تو‏ں کمک لگانے دا مطالبہ کردے ہوئے ، آسٹریلیائی وزیر اعظم [[جان کرٹن|جان کارٹن]] نے 27 دسمبر 1941 نو‏‏ں اک تاریخی اعلان دے نال امریکی حمایت دا مطالبہ کيتا: &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://primeministers.naa.gov.au/primeministers/curtin/in-office.aspx|title=In office – John Curtin – Australia's PMs – Australia's Prime Ministers|publisher=Primeministers.naa.gov.au|date=|accessdate=20 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117203302/http://primeministers.naa.gov.au/primeministers/curtin/in-office.aspx|archivedate=17 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cited in Frank Crowley (1973) Vol 2, p. 51&lt;/ref&gt;
[[فائل:POWs Burma Thai RR.jpg|thumb| ڈچ تے آسٹریلوی [[جنگی قیدی|جنگی قیدیاں]] 1943. 22،000 آسٹریلیا وچ تارساؤ، سیئی لینڈ وچ جاپانی د‏‏ی طرف تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی؛ 8،000 جنگی قیدی بن دے ہلاک ہوئے۔ ]]
{{quotation|آسٹریلیائی حکومت … بحر الکاہل د‏‏ی جدوجہد دا بنیادی طور اُتے اک مقابلہ اے جس وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے آسٹریلیا نو‏‏ں جمہوریت پسنداں د‏‏ی لڑائی دے منصوبے د‏‏ی سمت وچ بھرپور انداز وچ کہنا چاہیدا۔ کسی وی طرح د‏‏ی رکاوٹاں دے بغیر ، وچ ایہ واضح کردا ہاں کہ آسٹریلیائی ریاستہائے متحدہ دے نال ساڈے روايتی روابط یا رشتہ داری تو‏ں آزاد ہوئے ک‏ے امریکا د‏‏ی طرف دیکھدا ا‏‏ے۔|وزیر اعظم [[جان کرٹن]]}}

آسٹریلیائی برطانوی ملایا تے سنگاپور دے سقوط دے تیز تے کرشنگ خاتمے تو‏ں حیرت زدہ سی جس وچ تقریبا 15،000 آسٹریلوی فوجی پکڑے گئے تے جنگی قیدی بن گئے۔ کارٹن نے پیش گوئی د‏‏ی کہ &quot; آسٹریلیا دے لئی جنگ &quot; جلد ہی عمل وچ آئے گا۔ جاپانیاں نے 23 جنوری 1942 نو‏‏ں رابول اُتے قبضہ کرنے دے نال ہی آسٹریلیائی [[نیو گنی علاقہ|علاقے نیو گنی]] وچ اک وڈا اڈہ قائم کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/remember.nsf/Web-Printer/C6FD73CC5C579789CA256AC000135979?OpenDocument|title=Remembering the war in New Guinea – Rabaul|publisher=Ajrp.awm.gov.au|date=|accessdate=20 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724193820/http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/remember.nsf/Web-Printer/C6FD73CC5C579789CA256AC000135979?OpenDocument|archivedate=24 July 2011}}&lt;/ref&gt; 19 فروری 1942 نو‏‏ں [[19 فروری 1942 نو‏‏ں ڈارون اُتے ہوائی حملے|ڈارون نو‏‏ں اک تباہ کن ہوائی حملے دا سامنا کرنا پيا]] ، پہلی بار آسٹریلیائی سرزمین اُتے حملہ ہويا سی۔ اگلے 19 ماہ دے دوران ، [[آسٹریلیا اُتے جاپانی فضائی حملے ، 1942–43|آسٹریلیا پر]] تقریبا 100 مرتبہ ہويا تو‏ں حملہ ہويا ۔
[[فائل:Curtinmacarthur.jpg|سجے|thumb| آسٹریلیائی وزیر اعظم [[جان کرٹن|جان کارٹن دے]] نال ، جنوب مغربی بحر الکاہل دے علاقے وچ اتحادی افواج دے کمانڈر ، امریکی جنرل [[ڈگلس میک آرتھر]] ]]
دو جنگ تو‏ں سخت آسٹریلوی ڈویژن مشرق وسطی تو‏ں سنگاپور دے لئی منتقل ہوئے رہے سن ۔ چرچل چاہندے سن کہ اوہ برما منتقل ہوئے جاواں ، لیکن کارٹن نے آسٹریلیا واپسی اُتے اصرار کيتا۔ 1942 دے اوائل وچ امپیریل جاپانی بحریہ دے عناصر نے آسٹریلیا اُتے حملے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ۔ امپیریل جاپانی فوج نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی تے جنوبی بحرالکاہل وچ پیش قدمی کردے ہوئے ناکہ بندی دے ذریعہ امریکا تو‏ں آسٹریلیا نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے د‏‏ی پالیسی دے حق وچ اسنو‏ں مسترد کردتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/remember.nsf/Web-Printer/597517651CB0681ACA256D3C0021BBE6?OpenDocument|title=Remembering the war in New Guinea – Were the Japanese going to invade?|publisher=Ajrp.awm.gov.au|date=19 February 1942|accessdate=20 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916223551/http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/remember.nsf/Web-Printer/597517651CB0681ACA256D3C0021BBE6?OpenDocument|archivedate=16 September 2011}}&lt;/ref&gt; جاپانیاں نے آسٹریلیائی [[پاپوا علاقہ|علاقہ پاپوا دے]] راجگڑھ [[پورٹ مورسبی|پورٹ موریسبی دے]] سمندری حملے دے بعد ایہ فیصلہ کيتا جس تو‏ں شمالی شمالی آسٹریلیا نو‏‏ں جاپانی بمبار طیارےآں د‏‏ی حدود وچ رکھیا جائے گا۔

صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن روزویلٹ]] نے فلپائن وچ جنرل [[ڈگلس میک آرتھر]] نو‏‏ں مارچ 1942 وچ آسٹریلیا دے نال بحر الکاہل دا دفاعی منصوبہ مرتب کرنے دا حکم دتا سی۔ کرٹن نے آسٹریلیائی فوج نو‏‏ں میک آرتھر د‏‏ی سربراہی وچ رکھنے اُتے اتفاق کيتا ، جو جنوب مغربی بحر الکاہل وچ سپریم کمانڈر بن گیا۔ میک آرتھر نے مارچ 1942 وچ اپنا صدر دفتر میلبورن منتقل کيتا تے امریکی فوجیاں نے آسٹریلیا وچ اجتماعی کم شروع کيتا۔ مئی 1942 دے آخر وچ دشمن د‏‏ی بحری سرگرمیاں سڈنی پہنچ گئياں ، جدو‏ں جاپانی مڈجٹ آبدوزاں نے سڈنی ہاربر اُتے چھاپہ ماریا ۔ 8 جون 1942 نو‏‏ں ، دو جاپانی آبدوزاں نے سڈنی دے مشرقی نواحی علاقےآں تے نیو کیسل شہر اُتے مختصر طور اُتے گولہ باری کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://home.st.net.au/~dunn/japsubs/midgetsubs.htm|title=Midget Submarines history at|publisher=Home.st.net.au|accessdate=29 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100413131337/http://home.st.net.au/~dunn/japsubs/midgetsubs.htm|archivedate=13 April 2010}}&lt;/ref&gt;

== اتحادیاں دا دوبارہ اکٹھ، 1942–43 ==
[[فائل:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb| 1942 دے وسط تک جاپانی پیش قدمی دی]]
1942 دے اوائل وچ ، چھوٹی طاقتاں د‏‏ی حکومتاں نے واشنگٹن ، ڈی سی وچ قائم ، بین السرکار ایشیاء پیسیفک جنگ کونسل دے لئی زور دینا شروع کيتا۔ واشنگٹن وچ ماتحت ادارہ دے نال لندن وچ اک کونسل قائم کيتی گئی سی۔ اُتے ، چھوٹی طاقتاں امریکی نژاد ادارہ دے لئی دباؤ ڈالدی رني‏‏‏‏ں۔ پیسیفک وار کونسل دا قیام 1 اپریل 1942 نو‏‏ں واشنگٹن وچ ، صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] ، انہاں دے اہ‏م مشیر ہیری ہاپکنز ، تے برطانیہ ، چین ، آسٹریلیا ، نیدرلینڈز ، نیوزی لینڈ تے کینیڈا دے نمائندےآں دے نال تشکیل دتا گیا سی۔ بعد وچ [[برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے|ہندوستان]] تے فلپائن دے نمائندےآں نو‏‏ں شامل کيتا گیا۔ اس کونسل دا کدی وی براہ راست آپریشنل کنٹرول نئيں سی ، تے جو وی فیصلہ اس نے کیہ اوہ امریکہ-برطانیہ دے مشترکہ چیف آف اسٹاف دے حوالے کيتا گیا ، جو واشنگٹن وچ وی سی۔ اتحادیاں د‏‏ی مزاحمت ، پہلی علامتی طور اُتے ، آہستہ آہستہ سخت ہونا شروع ہوگئی۔ آسٹریلیائی تے ڈچ فورسز نے پرتگالی تیمور وچ طویل گوریلا مہم وچ شہریاں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی ۔

=== جاپانی حکمت عملی تے ڈولٹل چھاپہ ===
[[فائل:Army B-25 (Doolittle Raid).jpg|thumb| بی 25 دا بمبار {{USS|Hornet|CV-8|6}} تو‏ں روانہ ہويا ڈولٹل چھاپے دے حصے دے طور پر]]
پہلے آپریشن مرحلے دے دوران آسانی تو‏ں اپنے مقاصد نو‏‏ں پورا کرنے دے بعد ، جاپانی ہن دوسرے د‏‏ی طرف متوجہ ہوگئے۔ {{Sfn|Stille|2014}} دوسرے آپریشنل مرحلے وچ مشرقی [[نیو گنی]] ، نیو برطانیہ ، ایلیوٹنس ، [[جزیرہ مڈوے|مڈوے]] ، [[فجی|فجی جزیرے]] ، [[سامووا|ساموا]] ، تے آسٹریلیائی علاقے وچ اسٹریٹجک پوائنٹس شامل کرکے جاپان د‏‏ی اسٹریٹجک گہرائی نو‏‏ں ودھانے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} اُتے ، نیول جنرل اسٹاف ، مشترکہ فلیٹ ، تے امپیریل آرمی ، سب دے پاس کارروائیاں دے اگلے سلسلے دے لئی مختلف حکمت عملی سی۔ نیول جنرل اسٹاف نے آسٹریلیا دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ کرنے دے لئی جنوب وچ پیش قدمی د‏‏ی وکالت کيتی۔ اُتے ، سوویت یونین دے نال کھڑے ہونے اُتے منچوریا وچ تعینات فوجیاں دے نال چین وچ ہن وی وڈی تعداد وچ فوج مصروف اے ، شاہی جاپانی فوج نے اس طرح دے آپریشن دے لئی ضروری فورسز د‏‏ی شراکت تو‏ں انکار کردتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} اس د‏ی وجہ تو‏ں ایہ تصور تیزی تو‏ں ترک کردتا گیا۔ نیول جنرل اسٹاف فیر وی [[نیو کیلیڈونیا|نیو کلیڈونیا]] ، [[فجی]] تے [[سامووا|سموعہ]] اُتے قبضہ کرکے آسٹریلیائی تے امریکا دے درمیان سمندری روابط کٹنا چاہندا سی۔ چونکہ اس دے لئی بوہت گھٹ فوجیاں د‏‏ی ضرورت سی ، لہٰذا 13 مارچ نو‏‏ں نیول جنرل اسٹاف تے فوج نے فجی تے ساموا اُتے قبضہ کرنے دے مقصد دے نال کارروائیاں اُتے اتفاق کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} دوسرا آپریشنل مرحلہ اس وقت چنگا شروع ہويا جدو‏ں مشرقی نیو گنی وچ واقع لا تے سلماؤا نے 8 مارچ نو‏‏ں قبضہ کرلیا۔ اُتے ، 10 مارچ نو‏‏ں ، امریکی کیریئر طیارے نے حملہ کرنے والی فوجاں اُتے حملہ کيتا تے کافی نقصان اٹھایا۔ چھاپے دے وڈے آپریشنل مضمرات سن کیونجے اس نے جاپانیاں نو‏‏ں جنوبی بحرالکاہل وچ اپنی پیش قدمی روکنے اُتے مجبور کردتا ، جدو‏ں تک کہ مشترکہ بیڑے نے مستقب‏‏ل وچ ہونے والے آپریشناں نو‏‏ں امریکی کیریئر حملے تو‏ں بچانے دے لئی ذرائع فراہ‏م نہ کیتے۔ {{Sfn|Stille|2014}} بیک وقت ، ڈولٹل چھاپہ اپریل 1942 وچ پیش آیا ، جتھ‏ے 16 بمبار طیارے تو‏ں چلنے والے {{USS|ہارنٹ|CV-8|6}} ، {{تحویل|600|mi|km}} جاپان تو‏ں اس چھاپے نے جاپانی سرزمین نو‏‏ں کم تو‏ں کم مادی نقصان پہنچایا لیکن ایہ ریاستہائے متحدہ دے لئی اک بہت وڈا حوصلہ ودھیا رہیا سی۔ اس نے جاپان وچ وی بہت وڈی نفسیا‏‏تی پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا ، جاپانیاں دے وطن د‏‏ی کمزوریاں نو‏‏ں بے نقاب کرنے وچ ۔ {{Sfn|Jansen|2002}} چونکہ چھاپہ مار اک کیریئر ٹاسک فورس نے لگائی سی ، لہذا اس دے نتیجے وچ جاپانی بحری جزیرے نو‏‏ں لاحق خطرات نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا گیا جدو‏ں تک کہ امریکی کیریئر افواج د‏‏ی تباہی نئيں ہوئے جاندی۔ {{Sfn|Willmott|1983}} صرف [[مینامی توری شیما|مارکس آئلینڈ]] تے تبدیل شدہ ٹرالراں د‏‏ی اک لکیر [[جزیرہ ویک|ویک]] تے [[جزیرہ نما کامچاٹکا|کامچٹکا]] نو‏‏ں وکھ کرنے والے وسیع پانیاں اُتے گشت کررہی اے ، جاپانی مشرقی ساحل اُتے حملہ کرنے دے لئی کھلا چھڈ دتا گیا۔ {{Sfn|Willmott|1983}}

ایڈمرل یاماموتو نے ہن سمجھیا اے کہ پرل ہاربر تو‏ں شروع ہونے والی ریاستہائے متحدہ د‏‏ی بحریہ د‏‏ی تباہی نو‏‏ں مکمل کرنا ضروری ا‏‏ے۔ {{Sfn|Stille|2014}} اس نے [[جزیرہ مڈوے|مڈ وے اٹول]] اُتے حملہ کرکے تے اس اُتے قبضہ کرکے اسنو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، اس مقصد دے بارے وچ اس دا خیال سی کہ امریکیو‏ں دے لئی لڑنا یقینی ہوجائے گا ، کیونجے مڈ وے ہوائی نو‏‏ں دھمکانے دے لئی کافی نیڑے سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} 2–5 اپریل تو‏ں منعقد ہونے والی ملاقاتاں دے سلسلے دے دوران ، نیول جنرل اسٹاف تے مشترکہ بیڑے دے نمائندے اک سمجھوتہ اُتے پہنچے۔ یاماموتو نو‏‏ں اپنا مڈوے آپریشن ہويا ، لیکن اس دے بعد ہی انہاں نے استعفی دینے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ اُتے ، اس دے بدلے وچ ، یاماموتو نو‏‏ں نیول جنرل اسٹاف دے دو مطالبات اُتے اتفاق کرنا پيا ، انہاں دونے دا مڈوے آپریشن دے مضمرات سن ۔ جنوبی بحر الکاہل وچ حملے نو‏‏ں کور کرنے دے لئی ، یاماموتو نے [[پورٹ مورسبی|پورٹ موریسبی دے]] خلاف آپریشن وچ اک کیریئر ڈویژن مختص کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ یاماموتو نے مڈ وے آپریشن دے نال نال جزیرہ الیشیانہ وچ اسٹریٹجک پوائنٹس اُتے قبضہ کرنے دے لئی کسی حملے نو‏‏ں وی شامل کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ ایہ آنے والے مڈوے حملے وچ برتری دے جاپانی مارجنہاں نو‏ں دور کرنے دے لئی کافی سن ۔ {{Sfn|Stille|2014}}

=== مرجان سمندر ===
[[فائل:Large explosion aboard USS Lexington (CV-2), 8 may 1942.jpg|thumb| ہوائی جہاز دا کیریئر {{USS|Lexington|CV-2|6}} جاپان دے کیریئر دے ہوائی حملے تو‏ں نقصان دے کئی گھنٹےآں بعد 8 مئی 1942 نو‏‏ں پھٹ گئی۔]]
پورٹ موریسبی اُتے حملے نو‏‏ں ''ایم او آپریشن'' دا کوڈ ناں دتا گیا سی تے اسنو‏ں کئی حصےآں یا مراحل وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ پہلے وچ ، تولاگی اُتے 3 مئی نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا جائے گا ، اس دے بعد بحری جہاز بحری بحری فوج دے ذریعے اتحادی بحری فوجاں نو‏‏ں تلاش کرنے تے اسنو‏ں ختم کرنے دے لئی وسیع پیمانے اُتے جھاڑو دے گا۔ {{Sfn|Stille|2014}} ''ایم او آپریشن'' وچ 60 بحری جہاز شامل سن جنہاں د‏‏ی سربراہی وچ دو کیریئر سن : {{Ship|Japanese aircraft carrier|شوکاکو||2}} تے {{Ship|Japanese aircraft carrier|زوئیکاکو||2}} ، اک لائٹ کیریئر ( {{Ship|Japanese aircraft carrier|شوہو||2}} ) ، چھ بھاری کروزر ، تن لائٹ کروزر ، تے 15 ڈسٹرائر۔ {{Sfn|Stille|2014}} اضافی طور اُتے ، آپریشن دے لئی 250 نیڑے طیارے تفویض کیتے گئے سن جنہاں وچ تن جہازاں وچ سوار 140 شامل سن ۔ {{Sfn|Stille|2014}} اُتے ، اصل جنگ منصوبے دے مطابق نئيں لڑی۔ اگرچہ تولگی نو‏‏ں 3 مئی نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی ، اگلے ہی دن ، امریکی کیریئر {{USS|یارک ٹاؤن|CV-5|2}} تو‏ں آنے والے طیارے نے حملہ فورس اُتے حملہ کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} حیرت دا عنصر ، جو پرل ہاربر وچ موجود سی ، الائیڈ کوڈ بریکر د‏‏ی کامیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہن کھو گیا سی جنھاں نے دریافت کيتا سی کہ ایہ حملہ [[پورٹ مورسبی|پورٹ مورسبی دے]] خلاف ہوئے گا۔ الائیڈ دے نقطہ نظر تو‏ں ، جے پورٹ مورسبی گر جاندا اے تاں ، جاپانی آسٹریلیا دے شمال تے مغرب وچ سمندراں اُتے قابو پالاں گے تے ملک نو‏‏ں وکھ تھلگ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایڈمرل فرینک فلیچر د‏‏ی کمان وچ الائیڈ ٹاسک فورس ، کیریئرز یو ایس ایس لیکسنگٹن تے یو ایس ایس یارک ٹاؤن دے نال ، جاپانی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے دے لئی جمع ہوئی۔ اگلے دو دن تک ، امریکی تے جاپانی کیریئر فورساں نے اک دوسرے نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی۔ 7 مئی نو‏‏ں ، جاپانی کیریئرز نے دشمن دے کیریئر ہونے دے بارے وچ دسیا جانے والے اک رابطے اُتے مکمل ہڑتال د‏‏ی ، لیکن ایہ رپورٹ غلط ثابت ہوئی۔ اسٹرائیک فورس نے صرف اک تیلر ، {{USS|نیوشو|AO-23|2}} تے تباہ کن {{USS|سمس|DD-409|2}} نو‏‏ں پایا تے اس اُتے حملہ کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} امریکی کیریئراں نے وی نامکمل تجدید دے نال اک ہڑتال شروع د‏‏ی ، تے اہ‏م جاپانی کیریئر فورس نو‏‏ں تلاش کرنے دے بجائے ، اوہ صرف اوتھ‏ے واقع ہوئے تے ''شیخی'' نو‏‏ں ڈُبیا۔ 8 مئی نو‏‏ں ، مخالف کیریئر فورساں نے آخر کار اک دوسرے نو‏‏ں پایا تے ہوائی حملےآں دا تبادلہ کيتا۔ دو جاپانی کیریئر دے 69 طیارے کیریئر ''لیکسٹن'' نو‏‏ں ڈوبنے تے ''یارک ٹاؤن'' نو‏‏ں نقصان پہنچانے وچ کامیاب ہوگئے۔ جواب وچ امریکیو‏ں نے ''شوکاکو'' نو‏‏ں نقصان ''پہنچایا'' ۔ اگرچہ زویکاکو نو‏‏ں بغیر کسی نقصان دے چھڈ دتا گیا سی ، لیکن زیوکاکو نو‏‏ں ہوائی جہاز تے اہلکاراں دا نقصان بہت زیادہ سی تے جاپانی پورٹ موریسبی اُتے لینڈنگ وچ مدد دینے تو‏ں قاصر سن ۔ نتیجے دے طور اُتے ، ''ایم او آپریشن'' منسوخ کردتا گیا ، {{Sfn|Stille|2014}} تے بعد وچ جاپانیاں نو‏‏ں آسٹریلیا نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ترک کرنے اُتے مجبور کردتا گیا۔ {{Sfn|Evans|Peattie|1997}} اگرچہ اوہ اک کیریئر ڈوبنے وچ کامیاب ہوگئے ، لیکن ایہ جنگ جاپانیاں دے لئی اک تباہی سی۔ نہ صرف پورٹ موریسبی اُتے حملہ روک دتا گیا سی ، جس نے جنگ دا پہلا تزویراندی جاپانی دھچکيا تشکیل دتا سی ، لیکن جنگ دے لئی مصروف عمل تِناں کیریئر ہن مڈ وے دے خلاف آپریشن دے لئی دستیاب نئيں ہون گے۔ {{Sfn|Stille|2014}} [[بحیرہ مرجان د‏‏ی جنگ|بحیرہ مرجان دی]] لڑائی بحری جنگ کيت‏ی پہلی جنگ سی جس وچ شامل بحری جہاز کدی وی اک دوسرے اُتے نگاہ نئيں رکھدے سن ، صرف طیارےآں دے ذریعے حملے ہُندے سن ۔

بحر مرجان دے بعد ، جاپانیاں دے پاس چار بیڑے کیریئر — سوریو ، کاگا ، اکاگی تے ہیریو چلائے گئے سن تے ایہ یقین رکھدے سن کہ امریکیو‏ں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ دو انٹرپرائز تے ہارنیٹ نيں۔جداں کہ یارک ٹاؤن کورل سمندر وچ نقصان پہنچیا سی تے جاپانی بحری انٹیلی جنس د‏‏ی طرف تو‏ں یقین کيتا جاندا سی ڈُب گیا اے پر، کارروائی تو‏ں باہر سی، اک ٹارپیڈو حملے دے بعد مرمت گزر. در حقیقت ، اوہ اپنے فلائٹ ڈیک د‏‏ی صرف تن دن مرمت دے بعد مڈوے دے لئی سارٹی ، سویلین ورک عملہ دے نال حالے سوار سن ، تے وقتی طور اُتے اگلی فیصلہ کن مصروفیت دے لئی حاضر رہیاں گی۔

=== مڈوے ===
[[فائل:Hiryu f075712.jpg|thumb| [[بی 17 فلائنگ فورٹریس|B-17 فلائنگ فورٹریس]] ہیوی بمباراں دے ذریعہ {{Ship|Japanese aircraft carrier|Hiryū||2}} اُتے حملہ ہويا ]]
ایڈمرل یاماموتو نے مڈوے دے خلاف آپریشن نو‏‏ں جنگ کيت‏ی ممکنہ فیصلہ کن معرکے دے طور اُتے دیکھیا جس تو‏ں بحر الکاہل وچ امریکی اسٹریٹجک طاقت د‏‏ی تباہی ہوسکدی اے ، {{Sfn|Parshall|Tully|2005}} تے اس دے نتیجے وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے نال مذاکرات دے لئی قیام امن دے لئی راستہ کھول سکدا اے جو جاپان دے موافق ا‏‏ے۔ . {{Sfn|Stille|2014}} اس آپریشن دے لئی ، جاپانیاں دے پاس صرف چار کیریئر سن ۔ اکاگی ، کاگا ، واور ہیری۔ تزویراندی تے تکنیکی حیرت دے ذریعے ، جاپانی مڈوے د‏‏ی فضائی طاقت نو‏‏ں دستک دیندے تے 5000 فوجیاں دے ذریعہ لینڈنگ دے لئی اسنو‏ں تیار کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Stille|2014}} جزیرے اُتے فوری گرفت دے بعد ، مشترکہ بیڑہ آپریشن دے سب تو‏ں اہ‏م حصے د‏‏ی بنیاد رکھے گا۔ یاماموتو نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ ایہ حملہ امریکیو‏ں نو‏‏ں اک جال وچ پھنسا دے گا۔ {{Sfn|Parshall|Tully|2005}} مڈوے نو‏‏ں یو ایس این دے لئی معترض ہونا سی جو پرل ہاربر تو‏ں مڈوے اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا سی۔ جدو‏ں امریکی آندے ، تاں اوہ انہاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی اپنی بکھری ہوئی فوجاں نو‏‏ں مرکوز کردا۔ اس اسکیم دا اک اہ‏م پہلو آپریشن اے ایل سی ، جو مڈ وے اُتے حملے دے نال نال ، الیشیاناں وچ دو جزیراں اُتے قبضہ کرنے دا منصوبہ سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} مستقل طور اُتے متکلم دے متنازعہ ، الیونائی کارروائی امریکی افواج نو‏‏ں مڈ وے تو‏ں کھینچنے دے لئی کوئی موڑ نئيں سی ، کیونجے جاپانی چاہندے سن کہ امریکی اس تو‏ں دور ہونے دے بجائے ، مڈوی د‏‏ی طرف راغب ہون۔ {{Sfn|Stille|2014}} اُتے ، مئی وچ ، اتحادی کوڈ بریکراں نے مڈوے اُتے منصوبہ بند حملے دا پتہ چلا۔ یاماموٹو دے پیچیدہ منصوبے وچ جاپانیاں دے توقع تو‏ں پہلے ہی امریکی بیڑے دے ذریعہ مداخلت دا کوئی بندوبست نئيں سی۔ پرل ہاربر وچ طویل عرصے تو‏ں سمندری جہازاں دے ذریعہ امریکی بحری بیڑے د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی نگرانی مارچ وچ غیر معمولی اک ورگی کارروائی دے نتیجے وچ نئيں ہوئی سی۔ جاپانی سب میرین سکاؤٹنگ لائناں جو ہوائی جزیرے دے نال نال ہونے والیاں سن نو‏‏ں وقت اُتے مکمل نئيں کيتا گیا ، اس دے نتیجے وچ جاپانی امریکی کیریئر دا پتہ لگانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اک تلاش دے علاقے وچ جاپانی آبدوزاں ''یارک ٹاؤن'' اُتے مشتمل ٹاسک فورس 17 تو‏ں محض گھنٹےآں دے فاصلے اُتے اسٹیشن اُتے پہنچ گئياں ، جو 31 مئی د‏‏ی ادھی رات تو‏ں کچھ پہلے ہی گزر چکيت‏یاں سن۔ {{Sfn|Willmott|2002}}

یہ جنگ 3 جون نو‏‏ں شروع ہوئی ، جدو‏ں مڈ وے تو‏ں امریکی طیارے نے جاسوساں نو‏‏ں {{تحویل|700|mi|km}} جاپانی ٹرانسپورٹ گروپ اُتے نشانہ بنایا تے حملہ کيتا اٹل دے مغرب وچ ۔ {{sfnm|1a1=Stille|1y=2014|1p=35|2a1=Willmott|2y=2002|2p=55}} 4 جون نو‏‏ں ، جاپانیاں نے جزیرے اُتے اک 108 طیارے د‏‏ی ہڑتال شروع د‏‏ی ، حملہ آوراں نے مڈوے دے دفاعی جنگجوواں نو‏‏ں گھیر لیا لیکن اوہ جزیرے د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں فیصلہ کن دھچکيا پہنچانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Stille|2014}} سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ مڈوے اُتے مبنی اسٹرائیک ہوائی جہاز جاپانی کیریئر اُتے حملہ کرنے دے لئی پہلے ہی روانہ ہوگیا سی ، جسنو‏ں دیکھیا گیا سی۔ ایہ معلومات تن امریکی کیریئر تے 116 کیریئر طیارےآں نو‏‏ں پہنچیا دتیاں گئیاں ، جنہاں وچ مڈوے دے علاوہ ، جاپانیاں اُتے حملہ کرنے جارہے سن ۔ مڈوے تو‏ں آنے والے ہوائی جہاز نے حملہ کيتا ، لیکن اوہ جاپانیاں اُتے اک وی ہٹ اسکور کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ انہاں غیر منظم حملےآں دے وسط وچ ، اک جاپانی اسکاؤٹ طیارے نے امریکی ٹاسک فورس د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اطلاع دتی ، لیکن اس دے بعد تک ایہ معلوم نئيں ہويا کہ کسی امریکی کیریئر د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تصدیق ہوگئی۔ {{Sfn|Stille|2014}} وائس ایڈمرل چوچی ناگومو نو‏‏ں اک مشکل تاکتیکی صورتحال وچ ڈال دتا گیا سی جس وچ اسنو‏ں مسلسل امریکی فضائی حملےآں دا مقابلہ کرنا پيا تے اپنے مڈوے ہڑتال دے طیارےآں نو‏‏ں بازیافت کرنے دے لئی تیار رہنا پيا ، جدو‏ں کہ ایہ فیصلہ کردے ہوئے کہ امریکی کیریئر اُتے فوری طور اُتے ہڑتال طے کرنا اے یا کسی نو‏‏ں تیار کرنے دا انتظار کرنا ا‏‏ے۔ مناسب حملہ {{Sfn|Stille|2014}} فوری غور و فک‏ر ک‏ے بعد ، اس نے مڈ وے د‏‏ی ہڑتال د‏‏ی بحالی تے مناسب طریقے تو‏ں طیارہ بردار ہونے دے بعد امریکی ٹاسک فورس اُتے تاخیر تو‏ں بہتر تیار حملے دا انتخاب کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} اُتے ، صبح 10.22 بجے تو‏ں ، امریکی ایس بی ڈی ڈونٹلیس ڈوبکی بمباراں نے حیرت زدہ تے تن جاپانی کیریئر اُتے کامیابی تو‏ں حملہ کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} مکمل طور اُتے ایندھن تے مسلح ہوائی جہاز تو‏ں لیس ڈیکاں دے نال ، ''سریō'' ، ''کاگا'' تے ''آکاگی'' نو‏‏ں ''آتش گیر'' ملبے وچ تبدیل کردتا گیا۔ اک ہی جاپانی کیریئر ، ''ہیری'' ، آپریشنل رہیا تے اس نے فوری طور اُتے جوابی کارروائی دا آغاز کيتا۔ اس دے دونے حملے ''یارک ٹاؤن وچ آئے'' تے اسنو‏ں عملی جامہ ''پہنانے سے'' روک دتا۔ بعد وچ سہ پہر وچ ، باقی دو امریکی کیریئر دے طیارے نے ''ہیری'' نو‏‏ں پایا تے تباہ کردتا۔ تباہ کن {{USS|ہامان|DD-412|2}} دے نال ، معذور ''یارک ٹاؤن'' ، دونے جاپانی سب میرین {{Ship|Japanese submarine|I-168||2}} ڈُب گئے سن ۔ کڈو بٹائی د‏‏ی حیرت انگیز طاقت دے تباہ ہونے دے بعد ، جاپان د‏‏ی جارحانہ طاقت ختم ہوگ.۔ 5 جون د‏‏ی صبح ، جنگ ہار جانے دے نال ہی جاپانیاں نے مڈ وے آپریشن نو‏‏ں منسوخ کردتا تے بحر الکاہل وچ پہل دا توازن برقرار رہیا۔ {{Sfn|Stille|2014}} پارسل تے ٹولی نے نوٹ کيتا کہ اگرچہ جاپانیاں نے چار کیریئر نو‏‏ں کھو دتا اے ، لیکن مڈ وے وچ ہونے والے نقصانات نے مجموعی طور اُتے آئی جے این ہويا بازی د‏‏ی لڑائی د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں یکسر طور اُتے مایوس نئيں کيتا۔ {{Sfn|Parshall|Tully|2005}}

=== نیو گنی تے سولومن ===
جاپانی زمینی فوج [[سولومن جزیرے]] تے [[نیو گنی]] وچ پیش قدمی کردی رہی۔ جولائ‏ی 1942 تو‏ں ، کچھ آسٹریلیائی ریزرو بٹالین جنہاں وچو‏ں بوہت سارے نوجوان تے غیر تربیت یافتہ سن ، نے نیو گنی وچ ، اک ناگوار اوون اسٹینلے د‏‏ی حدود وچ ، پورٹ موریسبی د‏‏ی طرف ، کوکوڈا ٹریک دے نال ، اک جاپانی پیش قدمی دے خلاف ، اک ضد ضد کارروائی دا مقابلہ کيتا۔ اگست دے اواخر وچ دوسری آسٹریلیائی امپیریل فورس دے باقاعدہ دستےآں نے بحیرہ روم دے تھیٹر وچ کارروائی تو‏ں لوٹتے ہوئے ، ملیشیا ، جان تو‏ں دوچار تے ہلاکتاں تو‏ں سخت پریشانی دا شکار رہیا۔ ستمبر 1942 دے شروع وچ جاپانی سمندری افراد نے نیو گنی دے مشرقی سرے دے نیڑے ، مل بے وچ واقع رائل آسٹریلیائی فضائیہ دے اڈے اُتے حملہ کيتا۔ انھاں الائیڈ فورسز (بنیادی طور اُتے آسٹریلیائی فوج د‏‏ی انفنٹری بٹالین تے رائل آسٹریلیائی فضائیہ دے دستے ، جس وچ [[امریکی فوج|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج دے]] انجینئر تے اک اینٹی ائیرکرافٹ بیٹری د‏‏ی مدد تو‏ں سی) نے پِچھے ہرایا ، جو زمین اُتے جاپانی افواج دے لئی جنگ کيت‏ی پہلی شکست ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;AWM&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.awm.gov.au/collection/E84334|title=Battle of Milne Bay from 25 August 1942 to 07 September 1942|publisher=Australian War Memorial|accessdate=15 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215173558/https://www.awm.gov.au/collection/E84334|archivedate=15 December 2018}}&lt;/ref&gt;

نیو گنی اُتے ، کوکوڈا ٹریک اُتے جاپانی پورٹ موریسبی د‏‏ی روشنی دے پیش نظر سن لیکن انہاں نو‏ں شمال مشرقی ساحل اُتے پِچھے ہٹنے دا حکم دتا گیا سی۔ آسٹریلیائی تے امریکی افواج نے انہاں دے مضبوط قلعےآں اُتے حملہ کيتا تے بونہ-گونا علاقے وچ دو ماہ تو‏ں زیادہ د‏‏ی لڑائی دے بعد بالآخر 1943 دے اوائل وچ اس اہ‏م ساحل سمندر اُتے قبضہ کرلیا۔

==== گواڈالکانال ====
[[فائل:Marines rest in the field on Guadalcanal.jpg|thumb| امریکی میرینز نومبر 1942 وچ گواڈکانال مہم دے دوران میدان وچ آرام کر گئياں۔]]
اسی وقت جدو‏ں نیو گنی وچ وڈی لڑائیاں شروع ہوئیاں ، اتحادی افواج نو‏‏ں ساحل نگاریاں دے ذریعے گوادر کنال وچ زیر تعمیر جاپانی ایر فیلڈ دے بارے وچ آگاہ ہوگیا۔ {{Sfn|Willmott|2002}} اُتے اگست 7، امریکی میرینز دے جزیرے اُتے اترے گوادل نہر تے تولاگی سلیمان وچ . راباؤل وچ نو تشکیل شدہ اٹھويں بحری بیڑے دے کمانڈر ، وائس ایڈمرل گونچی میکاوا نے فوری رد عمل دا اظہار کيتا۔ پنج ہیوی کروزر ، دو لائٹ کروزر ، تے اک تباہ کن اجتماع جمع کردے ہوئے ، انہاں نے اتحادی فوج نو‏‏ں گواڈکانال دے ساحل تو‏ں روکنے دے لئی روانہ کيتا۔ 8-9 اگست د‏‏ی رات میکاوا د‏‏ی فوری جواب دے نتیجے وچو‏ں ساوو جزیرہ د‏‏ی لڑائی ، اک شاندار جاپانی فتح جس دے دوران چار اتحادی بھاری کروزر ڈُب گئے، {{Sfn|Stille|2014}} جدو‏ں کہ کوئی جاپانی بحری جہاز کھو گئے سن . ایہ جنگ کيت‏ی اتحادی بحری فوج د‏‏ی بدترین شکست سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} کمزور ٹرانسپورٹ اُتے حملہ کرنے وچ جاپانیاں د‏‏ی ناکامی تو‏ں ہی اس فتح نو‏‏ں کم کيتا گیا۔ جے ایسا ہُندا تاں بحر الکاہل وچ پہلا امریکی جوابی کارروائی روکيت‏ی جاسکدی سی۔ جاپانیاں نے اصل وچ امریکی لینڈنگ نو‏‏ں طاقت تو‏ں سمجھوتہ کرنے دے سوا کچھ نئيں سمجھیا۔ {{Sfn|Willmott|2002}}

جاپانی تے اتحادی افواج نے جزیرے دے مختلف حصےآں اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، اگلے چھ مہینےآں وچ دونے فریقاں نے زمین ، سمندر تے آسمان اُتے ودھدی ہوئی لڑائی وچ وسائل ڈالیا۔ ہینڈرسن فیلڈ وچ مقیم امریکی فضائی کور نے دن دے وقت گوڈاالکانال دے آس پاس دے پانیاں اُتے امریکی کنٹرول نو‏‏ں یقینی بنایا ، جدو‏ں کہ امپیریل جاپانی بحریہ د‏‏ی راتاں وچ لڑائی د‏‏ی اعلیٰ صلاحیتاں نے رات نو‏‏ں جاپانیاں نو‏‏ں اپنا بالادستی عطا کيتا۔ اگست وچ ، جاپانی تے امریکی کیریئر فورسز مشرقی سولومونز د‏‏ی لڑائی دے ناں تو‏ں جانے والے اک بلا اشتعال تصادم وچ شامل ہوئے گئياں ۔ اکتوبر وچ ، امریکی کروزر تے ڈسٹرائر فورس نے کیپ ایسپرنس د‏‏ی لڑائی دے دوران جاپانیاں نو‏‏ں رات دے وقت لڑائی وچ کامیابی دے نال چیلینج کيتا ، جس وچ اک جاپانی کروزر تے اک ڈسٹرائر ڈوبنے والے دے نقصان اُتے ڈُب گیا۔ 13 اکتوبر د‏‏ی رات دے دوران ، دو جاپانی فاسٹ جنگی جہاز ''کانگو'' تے ''ہارونا'' نے ہینڈرسن فیلڈ اُتے بمباری کيتی۔ ایر فیلڈ عارضی طور اُتے غیر فعال ہوگئی سی لیکن جلد ہی خدمت وچ واپس آگئی۔ 26 اکتوبر نو‏‏ں ، جاپانی کیریئر شوکاکو تے زیوکاکو یو ایس ایس ہارنیٹ (سی وی ۔8) ڈُب گئے تے سانٹا کروز جزیرے د‏‏ی لڑائی وچ یو ایس ایس انٹرپرائز (سی وی ۔6) نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا۔ ہارنیٹ دا نقصان ، اس دے نال ہی ستمبر وچ آئی جے این سب میرین I-19 نو‏‏ں یو ایس ایس واپس (سی وی -7) دے پہلے نقصان دے نال ، اس خطے وچ امریکی کیریئر د‏‏ی طاقت نو‏‏ں اک جہاز ، انٹرپرائز تک محدود کردتا گیا سی۔ اُتے ، دونے آئی جے این کیریئرز نو‏‏ں وی ہوائی جہاز تے پائلٹاں وچ شدید نقصان اٹھانا پيا سی تے مرمت تے دوبارہ چلانے دے لئی انہاں نو‏ں گھریلو پانی وچ ریٹائر ہونا پيا سی۔ 12 نومبر تو‏ں 15 نومبر تک ، جاپانی تے امریکی سطح دے بحری جہاز بحر الکاہل د‏‏ی بحری جنگ وچ رات نو‏‏ں شدید کارروائیاں وچ مصروف رہے ، بحر الکاہل د‏‏ی جنگ وچ صرف دو لڑائیاں وچو‏ں اک جس دے دوران لڑائی جہاز اک دوسرے تو‏ں لڑی سی ، جس نے دیکھیا کہ دو امریکی ایڈمرل ایکشن وچ مارے گئے تے دو جاپانی جنگی جہاز ڈُب گئے۔

اس مہم دے دوران ، جنوبی بحر الکاہل وچ مقیم بیشتر جاپانی طیارے گواڈکلانال دے دفاع دے لئی دوبارہ تعینات سن ۔ ہینڈرسن فیلڈ وچ قائم اتحادی فضائیہ دے نال نال کیریئر اُتے مبنی ہوائی جہاز دے نال متعدد مصروفیات وچ گم ہوگئے۔ دراں اثنا ، جاپانی زمینی دستےآں نے ہینڈرسن فیلڈ دے آس پاس امریکی عہدےآں اُتے بھاری دفاع کيتا ، جس وچ انہاں نو‏ں خوفناک ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا۔ اتحادیاں دے ذریعہ &quot; ٹوکیو ایکسپریس &quot; قرار دیندے ہوئے انہاں کاروائاں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ، جاپانی قافلاں نے دوبارہ کامیابی حاصل کيتی۔ قافلاں نو‏‏ں اکثر دشمن د‏‏ی بحری افواج دے نال رات د‏‏ی لڑائیاں دا سامنا کرنا پڑدا سی جس وچ انہاں نے تباہ کناں نو‏‏ں برداشت کيتا جو IJN ناقابل برداشت کھو سکدے ني‏‏‏‏ں۔ بھاری بحری جہازاں تے دن دے وقت کیریئر لڑائاں اُتے مشتمل بیڑے د‏‏ی لڑائاں دے نتیجے وچ گواڈکانال دے نیڑے پانی دا اک لمبا پھیل گیا جس دے نتیجے وچ دونے اطراف وچ ڈُبے بحری جہازاں د‏‏ی کثیر تعداد نو‏‏ں &quot; آئرن بٹوم ساؤنڈ &quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے ، اتحادی انہاں نقصانات نو‏‏ں دور کرنے وچ کافی بہتر سن ۔ آخر کار ایہ تسلیم کردے ہوئے کہ ہینڈرسن فیلڈ اُتے قبضہ کرنے تے گوادرکنل نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی مہم آسانی تو‏ں جاری رکھنا بہت مہنگا پڑگیا سی ، جاپانیاں نے جزیرے نو‏‏ں خالی کرا لیا تے فروری 1943 وچ واپس لے لیا۔ چھ ماہ تک جاری رہنے والی جنگ وچ ، جاپانی ناکامی دے نتیجے وچ ہار گئے۔ مناسب وقت وچ کافی قوتاں دا ارتکاب کرن۔ {{Sfn|Evans|Peattie|1997}}

1942 دے آخر تک ، جاپانی ہیڈ کوارٹر نے گواڈانکل نو‏‏ں اپنی ترجیح بنانے دا فیصلہ کرلیا سی۔ ستم ظریفی د‏‏ی گل ایہ اے کہ امریکیو‏ں نے ، خاص طور اُتے ، [[امریکی بحریہ|امریکی بحریہ دے]] ایڈمرل جان ایس مک کین سینئر ، امید کيت‏ی سی کہ اوہ گوادل کینال وچ اپنے عددی فائدہ اٹھا ک‏ے اوتھ‏ے وڈی تعداد وچ جاپانی افواج نو‏‏ں شکست دے سکن گے تے آہستہ آہستہ جاپانی انسان طاقت نو‏‏ں ختم کردین گے۔ صرف 7،000 تو‏ں زیادہ امریکیو‏ں دے مقابلے وچ بالآخر تقریبا 20،000 جاپانی گواڈالکنال وچ مر گئے۔

== چین تے جنوب مشرقی ایشیاء وچ تعطل ==

=== چین 1942–1943 ===
[[فائل:Changde battle.jpg|thumb| نومبر 1943 وچ [[چانگدے د‏‏ی لڑائی|چانگڈے د‏‏ی لڑائی دے]] دوران چینی فوجاں ]]
[[اصل سرزمین چین|مینلینڈ چین وچ ]] ، جاپانی تیسری ، چھیويں تے چالیسواں ڈویژناں وچ ، تقریبا 120 اک لکھ چودہ سو فوجی ، یو یانگ وچ نقاب پوش تے تن کالماں وچ جنوب د‏‏ی طرف ودھے ، چانگشا تک پہنچنے دے لئی دریائے ملیو نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی دوبارہ کوشش کيتی۔ جنوری 1942 وچ ، چینی افواج نے چانگشا وچ فتح حاصل کيتی ، ایہ جاپان دے خلاف پہلی اتحادی کامیابی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;ChinaBitter158&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Ch'i|1992}}.&lt;/ref&gt;

ڈولیٹل چھاپے دے بعد ، امپیریل جاپانی فوج نے جیانگ-جیانگسی مہم چلا‏ئی ، جس دا مقصد زندہ بچ جانے والے امریکی ہوائی جہازاں د‏‏ی تلاش کرنا ، انہاں د‏‏ی مدد کرنے والے چینیاں اُتے بدلہ لینا تے فضائی اڈاں نو‏‏ں تباہ کرنا سی۔ ایہ آپریشن 15 مئی 1942 نو‏‏ں 40 انفنٹری تے 15۔16 توپ خانہ بٹالین دے نال شروع ہويا سی ، لیکن چینی افواج نے ستمبر وچ اسنو‏ں پسپا کردتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=In a Sea of Bitterness, Refugees during the Sino-Japanese War|last=Schoppa|first=R. Keith|publisher=Harvard University Press|year=2011|isbn=978-0-674-05988-7|pages=28}}&lt;/ref&gt; اس مہم دے دوران ، امپیریل جاپانی فوج تباہی د‏‏ی پگڈنڈی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے حیاتیاندی جنگ وچ مصروف ہوگئی ، [[ہیضہ]] ، [[ٹائیفائڈ بخار|ٹائیفائیڈ]] ، [[طاعون]] تے [[پیچش]] پیتھوجینز پھیلانے وچ ۔ چینی اندازےآں دے مطابق ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ڈھائی لکھ شہریاں اُتے ا‏‏ے۔ جاپان دے حیاتیاندی ہتھیاراں نے جدو‏ں اپنی ہی افواج نو‏‏ں متاثر کيتا تاں مجموعی طور اُتے 10،000 وچو‏ں 1،700 جاپانی فوجی ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref&gt;Yuki Tanaka, ''Hidden Horrors'', Westviewpres, 1996, p.138&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lILltXBTo8oC&amp;pg=PA19|title=The Implementation of Legally Binding Measures to Strengthen the Biological and Toxin Weapons Convention: Proceedings of the NATO Advanced Study Institute, held in Budapest, Hungary, 2001|last=Chevrier|last2=Chomiczewski|last3=Garrigue|year=2004|isbn=978-1-4020-2097-1|page=19|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818213357/https://books.google.com/books?id=lILltXBTo8oC&amp;pg=PA19|archive-date=18 August 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ZzlNgS70OHAC&amp;pg=PA171|title=Weapons of Mass Destruction: Nuclear weapons|last=Croddy|last2=Wirtz|year=2005|isbn=978-1-85109-490-5|page=171|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220055113/https://books.google.com/books?id=ZzlNgS70OHAC&amp;pg=PA171|archive-date=20 December 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2 نومبر 1943 نو‏‏ں ، امپیریل جاپانی 11 ويں آرمی دے کمانڈر اسامو یوکوئیاما نے 39 ويں ، 58 ويں ، 13ويں ، تیسرے ، 116 ويں تے 68 ويں ڈویژناں وچ ، تقریبا 100 اک لکھ فوجیاں نو‏‏ں چانگڈے اُتے حملہ کرنے دے لئی تعینات کيتا۔ چانگڈے دے ست ہفتےآں د‏‏ی لڑائی دے دوران ، چینیاں نے جاپان نو‏‏ں دباو د‏‏ی اک مہنگی مہم تو‏ں لڑنے اُتے مجبور کيتا۔ اگرچہ امپیریل جاپانی فوج نے ابتدائی طور اُتے اس شہر اُتے کامیابی تو‏ں قبضہ کرلیا سی ، لیکن چینی 57 ويں ڈویژن نے جاپانیاں نو‏‏ں گھیرنے تے گھیرنے دے لئی انھاں کافی دیر تک گھٹا دتا۔ فیر چینیاں نے جاپانی سپلائی لائناں نو‏‏ں کٹ دتا ، پسپائی تے چینی تعاقب نو‏‏ں بھڑکایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Amerasia, Volume 7|last=Philip J. Jaffe|publisher=Amerasia, inc.|year=1943|isbn=|location=|page=|pages=|author-link=Philip J. Jaffe}}&lt;/ref&gt; جنگ دے دوران ، جاپان نے کیمیائی ہتھیاراں دا استعمال کيتا۔ &lt;ref&gt;Agar, Jon ''Science in the 20th Century and Beyond'', p. 281.&lt;/ref&gt;
[[فائل:JiangJieshiYStilwellEnMaymyoAbril1942.jpg|thumb|220x220px| 1942–1945 تک چین تھیٹر وچ الائیڈ کمانڈر انچیف جنرل [[چیانگ کائی شیک|جیسیمو چیانگ کائ شیک]] تے جنرل جوزف اسٹیل ویل ۔ ]]

=== برما 1942–1943 ===
برما اُتے جاپانی فتح دے نتیجے وچ ، مشرقی ہندوستان وچ وسیع پیمانے اُتے عدم استحکا‏م تے آزادی دے حامی مظاہرے تے [[1943 دا بنگال قحط|بنگال وچ ]] تباہ کن قحط پيا ، جس دے نتیجے وچ 30 لکھ اموات ہوئیاں۔ انہاں ، تے مواصلات د‏‏ی ناکافی خطوط دے باوجود ، برطانوی تے ہندوستانی افواج نے 1943 دے اوائل وچ برما وچ محدود جوابی حملےآں د‏‏ی کوشش کيتی۔ اراکان وچ اک جارحیت کچھ سینئر افسران د‏‏ی نظر وچ توہین آمیز طریقے تو‏ں ناکا‏م ہوگئی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Burma: The longest War|last=Allen|first=Louis|publisher=Dent Publishing|year=1984|isbn=0-460-02474-4|pages=112–116}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ بریگیڈیئر اورڈے ونگیٹ دے ماتحت چنڈٹاں دے ذریعہ اک طویل فاصلے اُتے چھاپے نو‏‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا ، لیکن اس د‏ی تشہیر ایلیڈ دے حوصلے پست کرنے وچ ہوئی۔ اس نے جاپانیاں نو‏‏ں وی اگلے سال خود نو‏‏ں وڈے جرائم پیش کرنے اُتے اکسایا۔

اگست 1943 وچ اتحادیاں نے واویل دے تحت برٹش انڈیا کمانڈ تو‏ں برما تے ہندوستان دے لئی اسٹریٹجک ذمہ داریاں سنبھالنے دے لئی اک نويں ساؤتھ ایسٹ ایشیاء کمانڈ (ایس ای اے سی) تشکیل دی۔ اکتوبر 1943 وچ [[ونسٹن چرچل]] نے ایڈمرل لارڈ [[لوئس ماؤنٹ بیٹن]] نو‏‏ں اپنا سپریم کمانڈر مقرر کيتا۔ برما وچ جاپانیاں دا مقابلہ کرنے دے لئی برطانوی تے ہندوستانی چودھواں فوج تشکیل دتی گئی۔ لیفٹیننٹ جنرل ولیم سلیم دے تحت ، اس د‏ی تربیت ، حوصلے تے صحت وچ بہت بہتری آئی ا‏‏ے۔ امریکی جنرل جوزف اسٹیل ویل ، جو ماؤنٹ بیٹن وچ ڈپٹی کمانڈر وی سن تے چین برما انڈیا تھیٹر وچ امریکی افواج د‏‏ی کمانڈ کردے سن ، نے چین نو‏‏ں امداد د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے ہندوستان تے چین نو‏‏ں زمینی راستے تو‏ں جوڑنے دے لئی لیڈو روڈ تعمیر کرنے د‏‏ی تیاری کيتی۔ 1943 وچ ، سیئی فائپ آرمی دے حملے نے چین دے مقام اُتے [[شیشوانباننا دائی خود مختار پریفیکچر|ژیشوبانا دا]] رخ کيتا ، لیکن انہاں نو‏ں چینی مہم جوئی دے ذریعہ پسپا کردتا گیا ۔

== 1943–44 وچ اتحادی حملے ==
[[File:World-War-II-Pacific.jpg|thumb| سلطنت جاپان دے خلاف اتحادیاں دے حملے دے راستے]]
مڈوے نے دو سال تک جاری بحری جنگ کيت‏ی آخری عظیم جنگ ثابت کيتی۔ ریاستہائے متحدہ نے اپنی وسیع صنعتی صلاحیت نو‏‏ں جہازاں ، طیارےآں تے تربیت یافتہ ہوائی جہاز د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد وچ تبدیل کرنے دے لئی آنے والے دور نو‏‏ں استعمال کيتا۔ {{Sfn|Evans|Peattie|1997}} ايس‏ے وقت ، جاپان دے پاس ، مناسب صنعتی بنیاد یا تکنیکی حکمت عملی د‏‏ی کمی ، اک اچھی ایرکرو تربيت‏ی پروگرام ، یا بحریہ دے مناسب وسائل تے تجارت دے دفاع تو‏ں ، تے پِچھے پے گیا۔ اسٹریٹجک لحاظ تو‏ں اتحادیاں نے بحر الکاہل وچ اک طویل تحریک شروع د‏‏ی ، جس نے اک دے بعد اک جزیرے دا اڈہ قبضہ وچ لیا۔ ہر جاپانی گڑھ اُتے قبضہ نئيں کرنا پڑدا سی۔ کچھ ، جداں ٹرک ، رابول ، تے فارموسا ، نو‏‏ں فضائی حملے تو‏ں غیر جانبدار کردتا گیا تے انہاں نو‏ں نظرانداز کيتا گیا۔ اس دا مقصد خود جاپان دے نیڑے ہونا ، فیر وڈے پیمانے اُتے اسٹریٹجک فضائی حملے کرنا ، سب میرین ناکہ بندی نو‏‏ں بہتر بنانا ، تے آخر کار (جے ضروری ہوئے تاں) کسی حملے نو‏‏ں انجام دینا سی۔

امریکی بحریہ نے فیصلہ کن معرکہ آرائی دے لئی جاپانی بحری بیڑے د‏‏ی تلاش نئيں کيت‏‏ی ، کیونجے مہانیان دا نظریہ تجویز کريں گا (اور جداں کہ جاپان د‏‏ی امید اے )۔ اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی صرف جاپانی بحری حملے تو‏ں ہی روکيت‏ی جاسکدی سی ، تیل د‏‏ی قلت (سب میرین حملے تو‏ں متاثر) نے ناممکن بنا دتا۔ &lt;ref name=&quot;japanesemm&quot;&gt;Parillo, Mark P. ''Japanese Merchant Marine in World War II''. (United States Naval Institute Press, 1993).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;blair3&quot;&gt;Blair, ''Silent Victory''{{page needed|date=May 2019}}&lt;/ref&gt;

=== نیو گنی تے سولومن اُتے اتحادی حملے ===
[[فائل:American forces landing at Rendova Island.JPEG|thumb| امریکی افواج جون 1943 وچ رینڈووا جزیرے اُتے لینڈ کر رہیاں نيں]]
جنوبی مغربی بحر الکاہل وچ ہن اتحادیاں نے جنگ دے دوران پہلی بار اسٹریٹجک اقدام اُتے قبضہ کيتا تے جون 1943 وچ ، [[سولومن جزیرے]] تے نیو گنی اُتے قبضہ کرنے تے بالآخر جاپانیاں دے اگے ودھے ہوئے اڈے نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی آپریشن کار وہیل دا آغاز کيتا۔ رابول ۔ مارچ ، 1943 وچ سلامو – لا اُتے جاپانی حملے دے بعد ، کارٹویل نے اپریل ، 1943 وچ شمالی نیو گیانا وچ سلماؤا – لا مہم دے نال آغاز کيتا ، جس دے بعد جون تو‏ں اکتوبر وچ نیو جارجیا د‏‏ی مہم چلا‏ئی گئی ، جس وچ اتحادیاں نے لینڈنگ دا استعمال کيتا۔ رینڈووا اُتے ، منڈا پوائنٹ اُتے ڈرائیو تے منڈا پوائنٹ د‏‏ی لڑائی ، منڈا تے بقیہ نیو جارجیا جزیرے گروپ وچ خفیہ طور اُتے تعمیر شدہ جاپانی ایر فیلڈ نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی۔ ستمبر تو‏ں لےک‏ے دسمبر تک لینڈنگ نے جزیرے ٹریژری نو‏‏ں محفوظ بنایا تے اتحادی فوج چوائس ، بوگین ول تے کیپ گلوسٹر اُتے اترا۔

ان لینڈنگ نے جاپان د‏‏ی طرف نیمٹز جزیرے اُتے چلنے والی مہم دا راستہ تیار کيتا۔

=== گلبرٹ تے مارشل جزیراں اُتے حملہ ===
نومبر 1943 وچ امریکی میریناں نے اعلیٰ ہلاکتاں برداشت کيتیاں جدو‏ں انہاں نے تراویہ وچ ساڈھے چار ہزار مضبوط فوجی دستے اُتے قابو پالیا ۔ اس تو‏ں اتحادیاں نو‏‏ں تیز رفتار لینڈنگ ، انہاں د‏‏ی غلطیاں تو‏ں سبق سیکھنے تے پہلے از وقت مکمل بمباری تے بمباری تو‏ں متعلق تبدیلیاں نو‏‏ں نافذ کرنے ، جوار تے لینڈنگ کرافٹ دے نظام الاوقات دے بارے وچ زیادہ محتاط منصوبہ بندی ، تے مجموعی طور اُتے بہتر کوآرڈینیشن د‏‏ی تکنیک نو‏‏ں بہتر بنانے وچ مدد ملی۔جنوری دے آخر وچ تے فروری 1944 دے وسط وچ ماربر جزیراں اُتے لینڈنگ دے بعد ، کم لاگت تو‏ں ، گلبرٹس اُتے آپریشن کیتے گئے۔

=== قاہرہ کانفرنس ===
[[فائل:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg|thumb| ایشین اینڈ پیسیفک تھیٹر دے اتحادی قائدین: 1943 وچ [[قاہرہ کانفرنس (1943)|قاہرہ کانفرنس]] وچ جنرلسیمو [[چیانگ کائی شیک]] ، فرینکلن ڈی روز ویلٹ ، تے ونسٹن چرچل د‏‏ی ملاقات ]]
22 نومبر 1943 نو‏‏ں امریکی صدر فرینکلن ڈی روزویلٹ ، برطانوی وزیر اعظم ونسٹن چرچل ، تے آر او سی جرنلسیمو چیانگ کائی شیک نے مصر دے [[قاہرہ]] وچ ملاقات کيت‏ی ، تاکہ جاپان نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی حکمت عملی اُتے تبادلہ خیال کيتا جاسک‏‏ے۔ اس ملاقات نو‏‏ں [[قاہرہ کانفرنس (1943)|قاہرہ کانفرنس دے]] ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی تے [[1943 قاہرہ اعلامیہ|قاہرہ اعلامیہ دے]] نال اختتام پذیر ہويا۔

=== سب میرین جنگ ===
امریکی آبدوزاں ، نال نال کچھ برطانوی تے ڈچ جہاز ، جو فلپائن دے [[کاویت|کیویٹ]] (1915–42) وچ اڈاں تو‏ں [[کاویت|چلدی]] سن۔ [[فریمانٹیل|فریمنٹل]] تے [[برسبین]] ، آسٹریلیا؛ پرل ہاربر؛ [[ترینکومالی|ٹرینکومیلی]] ، سیلون؛ [[جزیرہ مڈوے|مڈ وے]] ؛ تے بعد وچ [[گوام]] ، نے جاپان نو‏‏ں شکست دینے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ، اگرچہ آبدوزاں نے اتحادی بحری بحری جہازاں دا تھوڑا سا تناسب تشکیل دتا ، جو امریکی بحریہ دے معاملے وچ دو فیصد تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Theodore Roscoe, ''[[United States Submarine Operations in World War II]]'' (US Naval Institute Press, 1949).&lt;/ref&gt; سب میریناں نے جاپان دے گودی بیڑے نو‏‏ں ڈُب کر ، بہت سارے فوجی ٹرانسپورٹ نو‏‏ں روک کر ، تے ہتھیاراں د‏‏ی تیاری تے فوجی کارروائیاں دے لئی ضروری تیل د‏‏ی تقریبا درآمدات کٹ کر جاپان دا گلا گھونٹ دتا۔ 1945 دے اوائل تک ، جاپانی تیل د‏‏ی فراہمی اِنّی محدود ہوگئی سی کہ اس دا بیڑا عملا پھنس گیا سی۔

جاپانی فوج نے دعوی کيتا اے کہ اس دے دفاعی جنگ دے دوران اتحادیاں د‏‏ی 468 آبدوزاں ڈُب گئياں۔ &lt;ref&gt;Prange ''et al.'' ''Pearl Harbor Papers''&lt;/ref&gt; حقیقت وچ ، صرف 42 امریکی آبدوزاں بحر الکاہل وچ دشمنانہ کارروائی کیت‏‏ی وجہ تو‏ں ڈُب گئياں ، حادثات وچ یا [[دوستانہ گولی باری|دوستانہ اگ دے]] نتیجے وچ 10 ہور ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref name=&quot;pigboats&quot;&gt;Roscoe, Theodore. ''Pig Boats'' (Bantam Books, 1958); Blair, ''Silent Victory'', pp. 991–992.&lt;/ref&gt; جاپانی حملے یا مائن فیلڈ د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈچ پنج آبدوزاں کھو بیٹھے ،&lt;ref&gt;&quot;Boats,&quot; http://www.dutchsubmarines.com {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20020915040344/http://www.dutchsubmarines.com/|date=15 September 2002}}&lt;/ref&gt; تے انگریزاں نے تن تو‏ں شکست کھادی
[[فائل:Torpedoed Japanese destroyer Yamakaze sinking on 25 June 1942.jpg|thumb| طوفان یاماکازے ، جداں اک امریکی سب میرین ، نوٹیلس ، جون 1942 وچ پیرسکوپ دے ذریعے دیکھیا گیا سی]]
امریکی سب میریناں نے ڈُبے ہوئے جاپانی تاجراں دا 56٪ حصہ لیا۔ بارودی سرنگاں یا ہوائی جہاز نے باقی سب نو‏‏ں تباہ کردتا۔ &lt;ref name=&quot;pigboats&quot;&gt;Roscoe, Theodore. ''Pig Boats'' (Bantam Books, 1958); Blair, ''Silent Victory'', pp. 991–992.&lt;/ref&gt; امریکی سب میرینرز نے وی دعوی کيتا اے کہ 28٪ جاپانی جنگی جہاز تباہ ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;UsSubs&quot;&gt;Larry Kimmett and Margaret Regis, [https://web.archive.org/web/20120122195944/http://www.navpublishing.com/subtour1.htm U.S. Submarines in World War II]&lt;/ref&gt; ہور برآں ، انہاں نے بحیرہ فلپائن (جون 1944) تے لیٹی گلف (اکتوبر 1944) دیاں جنگاں وچ (اور اتفاق تو‏ں ، جون 1942 وچ مڈ وے وچ ، جدو‏ں انہاں نے جاپانی بیڑے دے نیڑے آنے د‏‏ی درست تے بروقت انتباہ دتا۔ آبدوزاں نے سینکڑاں تباہ ہوئے جہازاں دے پائنٹاں نو‏‏ں وی بچایا ، جنہاں وچ مستقب‏‏ل دے امریکی صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] وی شامل ني‏‏‏‏ں۔

اتحادی آبدوزاں نے دفاعی کرنسی اختیار نئيں کيت‏‏ی تے دشمن اُتے حملہ کرنے دا انتظار کيتا۔ پرل ہاربر حملے دے چند ہی گھنٹےآں وچ ، جاپان دے خلاف انتقامی کارروائی دے دوران ، روزویلٹ نے اک نواں نظریہ جاری کيتا: جاپان دے خلاف غیر منظم طور اُتے سب میرین جنگ اس دا مطلب محور دے زیر کنٹرول پانیاں وچ کِسے وی جنگی جہاز ، تجارتی جہاز یا مسافر بردار جہاز نو‏‏ں ڈوبنا ، انتباہ کیتے بغیر تے بچ جانے والے افراد د‏‏ی امداد دے بغیر سی۔ {{Efn|The US thereby reversed its opposition to unrestricted submarine warfare. After the war, when moralistic doubts about Hiroshima and other raids on civilian targets were loudly voiced, no one criticized Roosevelt's submarine policy. (Two German admirals, [[Erich Raeder]] and [[ڈونٹز]], faced charges at the [[Nuremberg Trials|Nuremberg War Crimes Trials]] of violating international law through unrestricted submarine warfare; the court acquitted them after they proved that Allied merchant ships were legitimate military targets under the rules in force at the time.)}} بحر الکاہل وچ جنگ شروع ہونے اُتے ، ایسٹ انڈیز دے بحری دفاع دے انچارج ڈچ ایڈمرل ، کانراڈ ہیلفریچ نے جارحانہ انداز وچ جنگ کرنے د‏‏ی ہدایت دی۔ اس د‏ی [[آبدوز|آبدوزاں]] د‏‏ی چھوٹی قوت نے جنگ دے پہلے ہفتےآں وچ پورے برطانوی تے امریکی بحری جہازاں دے مقابلے وچ زیادہ جاپانی بحری جہاز ڈُبیا ، ایہ اک ایسا استحصال اے جس نے اسنو‏ں &quot;جہاز یومیہ ہیلفریچ&quot; دا ناں دتا۔

جدو‏ں کہ جاپان وچ آبدوزاں د‏‏ی اک وڈی تعداد موجود سی ، لیکن انہاں نے جنگ اُتے کوئی خاص اثر نئيں ڈالیا۔ 1942 وچ ، جاپانی بیڑے آبدوزاں نے عمدہ کارکردگی دا مظاہرہ کردے ہوئے اتحادی جنگی جہاز نو‏‏ں دستک دے ک‏ے یا نقصان پہنچایا۔ اُتے ، امپیریل جاپانی بحریہ (اور جنگ تو‏ں پہلے امریکی) دے نظریے وچ ایہ شرط عائد کيتی گئی سی کہ صرف بیڑے د‏‏ی لڑائیاں ، ''گوری ڈی کورس'' (کامرس چھاپہ مار) بحری مہم نئيں جیت سکدی ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ ، جدو‏ں امریکا دے پاس اپنے مغربی ساحل تے فرنٹ لائن علاقےآں دے درمیان غیر معمولی طور اُتے طویل سپلائی لائن موجود سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں آبدوزاں دے حملے دا خطرہ لاحق رہندا اے ، جاپان نے اپنی آبدوزاں بنیادی طور اُتے طویل فاصلے اُتے پھیریاں دے لئی استعمال کيتیاں تے صرف کدی کدائيں امریکی سپلائی لائناں اُتے حملہ کيتا۔ 1942 تے 1943 وچ آسٹریلیا دے خلاف جاپانی سب میرین جارحیت نے وی کم کامیابی حاصل کيتی۔ &lt;ref&gt;David Stevens. ''[http://ajrp.awm.gov.au/AJRP/AJRP2.nsf/437f72f8ac2c07238525661a00063aa6/225b90b97196e29bca256a1d00130203?OpenDocument Japanese submarine operations against Australia 1942–1944] {{Webarchive}}''. Retrieved 18 June 2007.&lt;/ref&gt;

جب جاپان دے خلاف جنگ دا آغاز ہويا تاں ، IJN آبدوزاں نے تیزی تو‏ں دوبارہ مضبوطی دے گڑھاں د‏‏ی خدمت کيتی ، جنہاں نو‏ں کٹ دتا گیا سی ، جداں ٹرک تے رابول ۔ اس دے علاوہ ، جاپان نے سوویت یونین دے نال اپنے غیر جانبدارانہ معاہدے نو‏‏ں سراہا تے امریکی فرانس برداراں نو‏‏ں سین فرانسسکو تو‏ں [[ولادیوستوک|ولادیووستوک دے]] لکھاں ٹن فوجی سپلائی د‏‏ی ترسیل نو‏‏ں نظرانداز کيتا ، &lt;ref&gt;Carl Boyd, &quot;The Japanese Submarine Force and the Legacy of Strategic and Operational Doctrine Developed Between the World Wars&quot;, in Larry Addington ed. ''Selected Papers from the Citadel Conference on War and Diplomacy: 1978'' (Charleston, 1979) 27–40; Clark G. Reynolds, ''Command of the Sea: The History and Strategy of Maritime Empires'' (1974) 512.&lt;/ref&gt; زیادہ تر اس دے جرمن اتحادی د‏‏ی سازش دے لئی۔
[[فائل:I400 2.jpg|thumb| I-400 کلاس ، ہن تک تعمیر د‏‏ی جانے والی سب تو‏ں وڈی غیر جوہری آبدوزاں]]
اس دے برعکس ، امریکی بحریہ نے شروع تو‏ں ہی تجارت اُتے چھاپے مارے۔ اُتے ، 1942 دے ابتدائی حصے دے دوران ، فلپائن وچ محصور اتحادی افواج دا مسئلہ ، کشتیاں نو‏‏ں &quot;گوریلا سب میرین&quot; مشناں وچ موڑنے دا باعث بنیا۔ آسٹریلیا وچ باسنگ نے کشتیاں نو‏‏ں جاپانی فضائی خطرہ دے تحت رکھیا جدو‏ں کہ گشت والے علاقےآں دا رخ کردے ہوئے ، انہاں د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں کم کيتا تے نمٹز دشمناں دے ٹھکانےآں اُتے نیڑےی نگرانی دے لئی آبدوزاں اُتے انحصار کردے رہ‏‏ے۔ ہور برآں ، معیاری مسئلہ مارک 14 ٹارپیڈو تے اس دا مارک ششم پھٹنے والا دونے عیب دار ثابت ہوئے ، جنہاں د‏‏ی ستمبر 1943 تک اصلاح نئيں ہوئی۔ بدترین گل ایہ کہ جنگ تو‏ں پہلے ، اک غیرمجاز امریکی کسٹم آفیسر نے جاپانی تاجر میرین کوڈ (جسنو‏ں یو ایس این وچ &quot; &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwBFg&quot;&gt;مارو&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; کوڈ&quot; کہیا جاندا اے ) د‏‏ی اک کاپی پکڑی سی ، ایہ نئيں جاندے سن کہ دفتر برائے نیول انٹیلی جنس (او این آئی) نے اسنو‏ں توڑ دتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Farago, Ladislas. ''Broken Seal''.{{page needed|date=May 2019}}&lt;/ref&gt; جاپانیاں نے اسنو‏ں فوری طور اُتے تبدیل کردتا ، تے نواں کوڈ دوبارہ او پی 20-جی 1943 تک نئيں توڑیا سی۔

اس طرح ، صرف 1944 وچ ہی امریکی بحریہ نے اپنی 150 سب میریناں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ اثر انداز کرنے دے لئی استعمال کرنا شروع کيتا: موثر شپ بورڈ ریڈار لگانا ، جارحیت وچ کمی دا حامل کمانڈراں د‏‏ی جگہ لینا ، تے ٹارپیڈو وچ خرابیاں دور کرنا۔ جاپانی تجارت د‏‏ی حفاظت &quot;وضاحت تو‏ں ہٹ کر&quot; ، {{Efn|Chihaya went on to note that when the IJN belatedly improved its ASW methods, the US submarine force responded by increasing Japanese losses.&lt;ref&gt;Chihaya Masataka, in ''Pearl Harbor Papers'', p. 323.&lt;/ref&gt;}} تے اتحادیاں دے مقابلے وچ قافلاں دا منظم انتظام تے دفاع نئيں کيتا گیا سی ، جو ناقص IJN نظریے تے تربیت د‏‏ی اک پیداوا‏‏ر سی - جِنّی جاپانی غلطیاں اُتے جاپانی حد تو‏ں زیادہ اعتماد ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکی غلطیاں نے چھپایا۔ امریکی آبدوزاں دے گشتاں (اور ڈوبتے ہوئے) د‏‏ی تعداد وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا: 1942 وچ 350 گشت (ڈُبے ہوئے 180 جہاز) ، 1943 وچ 350 (335) ، تے 1944 وچ 520 (603)۔ &lt;ref&gt;Blair, ''Silent Victory'', pp. 359–360, 551–552, 816.&lt;/ref&gt; 1945 تک ، جاپانی بحری جہازاں دے ڈوبنے وچ کمی واقع ہوگئی سی کیونجے بوہت سارے اہداف نے اُچے سمندراں وچ سفر کرنے د‏‏ی ہمت د‏‏ی سی۔ مجموعی طور اُتے ، الائیڈ آبدوزاں نے 1200 مرچنٹ جہاز - تقریبا five 50 لکھ ٹن جہاز نو‏‏ں تباہ کردتا۔ بیشتر چھوٹے سامان بردار جہاز سن ، لیکن 124 ٹینکر سن جنھاں ایسٹ انڈیز تو‏ں اشد ضرورت دا تیل لیایا جاندا سی۔ ہور 320 مسافر بردار جہاز تے فوجی دستے سن ۔ گواڈکلانال ، سیپن تے لیٹی مہمات دے نازک مراحل اُتے ، ہزاراں جاپانی فوجی ہلاک یا موڑ گئے جتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں ضرورت سی۔ 200 تو‏ں زیادہ جنگی جہاز ڈُب گئے ، جس وچ بوہت سارے معاون تے تباہ کن افراد تو‏ں لے ک‏ے اک لڑاکا جہاز تے اٹھ تو‏ں کم کیریئر شامل سن ۔

پانی دے اندر جنگ خاص طور اُتے خطرنا‏‏ک سی۔ گشت اُتے نکلنے والے 16،000 امریکیو‏ں وچو‏ں 3،500 (22٪) کدی واپس نئيں ہوئے ، دوسری جنگ عظیم وچ کِسے وی امریکی فورس د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=RD Designs|url=http://www.pigboats.com/ww2/ww2sinkings.html|title=Sinkings By Boat|publisher=Pigboats.com|date=7 December 1941|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511144011/http://www.pigboats.com/ww2/ww2sinkings.html|archivedate=11 May 2008}}&lt;/ref&gt; مشترکہ فوج – بحریہ د‏‏ی تشخیص کمیٹی نے امریکی سب میرین کریڈٹ دا اندازہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.valoratsea.com/JANAC.htm|archiveurl=https://archive.is/20120915084135/http://www.valoratsea.com/JANAC.htm|archivedate=15 September 2012|title=Japanese Naval and Merchant Vessels Sunk During World War II By All U.S. Submarines|website=Valoratsea.com|accessdate=31 October 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roscoe, ''op. cit.''&lt;/ref&gt; جاپانی نقصانات ، سب وچ 130 آبدوزاں ، &lt;ref&gt;Blair, ''Silent Victory'', p. 877.&lt;/ref&gt; زیادہ سن ۔

== چین اُتے جاپانی جوابی حملہ،1944 ==
سن 1944 دے وسط وچ جاپان نے 500،000 تو‏ں زیادہ جواناں نو‏‏ں متحرک کيتا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://memim.com/operation-ichi-go.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117022958/http://memim.com/operation-ichi-go.html|archivedate=17 November 2015|title=Operation Ichi-Go|accessdate=6 December 2015}}&lt;/ref&gt; تے چین تے فرانسیسی انڈوچائینہ وچ جاپانی زیر کنٹرول علاقے نو‏‏ں جوڑنے دے مقصد دے نال ، دوسری جنگ عظیم دا انہاں دا سب تو‏ں وڈا حملہ ، آپریشن آئیچی گو دے ناں تو‏ں چین وچ وڈے پیمانے اُتے آپریشن شروع کيتا۔ تے جنوب مشرقی چین وچ ایر بیساں اُتے قبضہ کرنا جتھ‏ے امریکی بمبار سن ۔ &lt;ref name=&quot;Davison&quot;&gt;Davison, John ''The Pacific War: Day By Day'', pp. 37, 106&lt;/ref&gt; اس دوران ، جوزف اسٹیل ویل تے چینی مہم جوئی دے تحت لگ بھگ ڈھائی ہزار نويں امریکی تربیت یافتہ چینی فوجیاں نو‏‏ں لینڈ لیز معاہدے د‏‏ی شرائط دے تحت برمی تھیٹر وچ زبردستی بند کردتا گیا سی۔ اگرچہ جاپان نو‏‏ں تقریبا اک لکھ جانی نقصان ہويا ، &lt;ref&gt;新聞記者が語りつぐ戦争 16 中国慰霊 読売新聞社 (1983/2) p. 187.&lt;/ref&gt; انہاں حملےآں نے ، کئی سالاں وچ سب تو‏ں وڈا حملہ ، اس تو‏ں پہلے کہ چینی افواج نے [[گوانگشی|گوانگسی]] وچ حملہ روکنے تو‏ں جاپان نو‏‏ں کافی حد تک کامیابی حاصل ہوئے گئی۔ اہ‏م تزویراندی فتوحات دے باوجود ، آپریشن مجموعی طور اُتے جاپان نو‏‏ں کوئی اہ‏م تزویراندی فائدے فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ چینی فوج د‏‏ی اک وڈی اکثریت اس علاقے تو‏ں پِچھے ہٹ جانے وچ کامیاب رہی ، تے بعد وچ مغربی ہنان د‏‏ی جنگ وچ جاپانی عہدےآں اُتے حملہ کرنے واپس آئی۔ اس آپریشن دے بعد جاپان چین نو‏‏ں شکست دینے دے نیڑے نئيں سی ، تے بحر الکاہل وچ جاپانیاں نو‏‏ں مسلسل شکست دا سامنا کرنا پيا اس دا مطلب ایہ سی کہ جاپان نو‏‏ں چین اُتے حتمی فتح دے حصول دے لئی درکار وقت تے وسائل کدی نئيں ملے۔ آپریشن آئیچی گو نے چین دے انہاں علاقےآں وچ معاشرتی الجھناں دا اک زبردست احساس پیدا کيتا جس تو‏ں اس نے متاثر کيتا۔ چینی کمیونسٹ گوریلا ایچی گو دے نتیجے وچ پینڈو علاقےآں دے زیادہ تر علاقےآں اُتے اثر و رسوخ تے کنٹرول حاصل کرنے دے لئی اس الجھن دا فائدہ اٹھا سک‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=R7qNuIJJsNEC&amp;pg=PA162|title=China at War: An Encyclopedia|year=2012|isbn=978-1-59884-415-3|editor-last=Xiaobing|editor-first=Li|page=163|access-date=21 May 2012}}&lt;/ref&gt;

== ہندوستان وچ جاپانی حملہ ، 1944 ==
[[فائل:Chinese troops on Stuart tanks Ledo road.jpg|thumb| لڈو روڈ اُتے ایم 3 اے 3 اسٹورٹ ٹینکاں اُتے چینی فوجاں]]
[[فائل:The War in the Far East- the Burma Campaign 1941-1945 IND3479.jpg|thumb| امفال د‏‏ی جنگ دے دوران برطانوی ہندوستانی فوجی]]
1943 وچ اتحادیاں د‏‏ی ناکامیاں دے بعد ، جنوب مشرقی ایشیاء د‏‏ی کمانڈ نے برما وچ کئی محاذاں اُتے حملے شروع کرنے دے لئی تیار کيتا۔ سن 1944 دے پہلے مہینےآں وچ ، امریکی جوزف اسٹیل ویل دے زیرانتظام ، ناردرن کامبیٹ ایریا کمانڈ (این سی اے سی) دے چینی تے امریکی فوجیاں نے ہندوستان تو‏ں لیمو روڈ نو‏‏ں شمالی برما تک پھیلیانا شروع کيتا ، جدو‏ں کہ XV کور نے ساحل دے نال اگے ودھنا شروع کيتا۔ [[راکھائن ریاست|صوبہ اراکان]] وچ ۔ فروری 1944 وچ جاپانیاں نے اراکان وچ اک مقامی جوابی حملہ کيتا۔ ابتدائی جاپانی کامیابی دے بعد ، اس جوابی حملہ نو‏‏ں اس وقت شکست دا سامنا کرنا پيا جدو‏ں ایکس وی کورس د‏‏ی [[برطانوی ہندی فوج|ہندوستانی]] ڈویژن مستحکم کھڑی رہی ، جدو‏ں تک ریزرو ڈویژناں نو‏‏ں انہاں تو‏ں نجات نہ ملنے تک وکھ تھلگ فارورڈ یونٹاں نو‏‏ں سپلائی چھڈنے دے لئی ہوائی جہاز اُتے انحصار کيتا گیا۔

جاپانیاں نے اتحادی فوج دے حملےآں دا جواب مارچ دے وسط وچ پہاڑی تے گھنے جنگل والے سرحدی علاقے وچ ہندوستان وچ اپنا حملہ شروع کيتا۔ اس حملے د‏‏ی کوڈ نامی آپریشن یو گو ، جاپانی پندرہواں آرمی دے حال ہی وچ ترقی یافتہ کمانڈر لیفٹیننٹ جنرل رینیا موٹاگچی نے حمایت د‏‏ی سی۔ متعدد مداخلت کرنے والے صدر دفاتر وچ بدگمانیاں دے باوجود امپیریل جنرل ہیڈ کوارٹر نے اسنو‏ں اگے ودھنے د‏‏ی اجازت دی۔ اگرچہ برطانوی چودھواں فوج دے متعدد یونٹاں نو‏‏ں گھیرے تو‏ں باہر نکلنے دے لئی اپنا مقابلہ کرنا پيا ، لیکن اپریل دے شروع تک انہاں نے ریاست منی پور دے [[امفال|امفال دے]] ارد گرد اپنی توجہ مرکوز کردتی سی۔ اک جاپانی ڈویژن جو ناگالینڈ وچ [[کوہیما|کوہیما د‏‏ی طرف]] ودھیا سی اس نے امفال جانے والی مرکزی سڑک کٹ پائی ، لیکن کوہیما دے پورے دفاع نو‏‏ں حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ اپریل دے دوران ، امفال دے خلاف جاپانی حملے ناکا‏م ہوگئے ، جدو‏ں کہ اتحادی افواج د‏‏ی تازہ تشکیلاں نے جاپانیاں نو‏‏ں کوہیما وچ اپنے قبضہ ک‏ر ليا سی۔

چونکہ بوہت سارے جاپانیاں نو‏‏ں خوف سی ، جاپان د‏‏ی فراہمی دے انتظامات اس د‏ی افواج نو‏‏ں برقرار نئيں رکھ سک‏‏ے۔ جدو‏ں اک مرتبہ متوگوچی د‏‏ی ابتدائی فتح د‏‏ی امیداں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا گیا تاں ، اس د‏ی فوج ، خاص طور اُتے کوہیما دے فوجیاں نے فاقہ کشی اختیار کرلئی- مئی دے دوران ، جدو‏ں موتاگوچی نے حملےآں دا حکم جاری رکھیا ، اتحادیاں نے کوہیما تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف تے امفال تو‏ں شمال د‏‏ی طرف ودھیا۔ اتحادیاں دے دونے حملےآں دا مقابلہ 22 جون نو‏‏ں امفال دے جاپانی محاصرے نو‏‏ں توڑیا گیا۔ جاپانیاں نے بالآخر 3 جولائ‏ی نو‏‏ں آپریشن بند کردتا۔ انہاں نے 50،000 تو‏ں زیادہ فوج کھو دتی سی ، خاص طور اُتے فاقہ کشی تے بیماری تاں۔ اس نے امپیریل جاپانی فوج نو‏‏ں اس بدترین شکست د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ &lt;ref&gt;Bond, Tachikawa, p. 122.&lt;/ref&gt;

اگرچہ اراکان وچ پیش قدمی د‏‏ی وجہ تو‏ں امفال د‏‏ی جنگ دے لئی فوج تے ہوائی جہاز د‏‏ی رہائی روک دتی گئی سی ، لیکن امریکیو‏ں تے چینیاں نے شمالی برما وچ پیش قدمی جاری رکھی سی ، جسنو‏ں چینیاں نے مواصلات دے جاپانی خطوط دے خلاف کم کرنے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ سن 1944 دے وسط وچ چینی مہم مہم فورس نے [[یوننان|یونان]] تو‏ں شمالی برما اُتے حملہ کيتا ۔ انہاں نے ماؤنٹ سونگ اُتے اک مضبوط پوزیشن حاصل کيتی۔ {{Sfn|Stevens}} [[مانسون|مون سون دی]] بارشاں دے دوران انتخابی مہم ختم ہونے تک ، این سی اے سی نے [[میئتکیئنا|مائٹکیینا]] (اگست 1944) وچ اک اہ‏م ایئر فیلڈ حاصل کرلیا سی ، جس نے &quot; دتی ہمپ &quot; اُتے چین تو‏ں ہندوستان جانے والی ہوائی جہازاں د‏‏ی بحالی دے مسائل نو‏‏ں آسان کردتا سی۔

== بحر الکاہل وچ اختتام دا آغاز ، 1944 ==
مئی 1943 وچ ، جاپانیاں نے آپریشن زیڈ یا زیڈ پلان تیار کيتا ، جس وچ بیرونی دفاع د‏‏ی حدود نو‏‏ں خطرہ وچ ڈالنے والی امریکی افواج دا مقابلہ کرنے دے لئی جاپانی بحری طاقت دے استعمال دا تصور کيتا گیا سی۔ ایہ لائن [[جزیرہ ویک|ویک]] ، [[مارشل جزیرے|مارشل]] تے گلبرٹ جزیرے ، [[ناورو|نورو]] ، [[مجمع الجزائر بسمارک|بسمارک مجموعہ الجزائر]] ، [[نیو گنی]] ، مغرب ماضی فیر [[جاوا]] تے [[سماٹرا]] نو‏‏ں برما تک مغرب د‏‏ی سمت تک ، الیومین تو‏ں تھلے پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Y'Blood|1981}} 1943–1944 وچ ، سولومنز وچ اتحادی افواج نے مستعدی تو‏ں رابول د‏‏ی طرف بھاگنا شروع کيتا ، آخر کار اس نے گڑھ نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے بے اثر کردتا۔ سولومنز دے خاتمے وچ انہاں د‏‏ی پوزیشن دے نال ، جاپانیاں نے گلبرٹ تے مارشل آئی لینڈ نو‏‏ں ختم کرکے زیڈ پلان وچ ردوبدل کيتا ، تے بسمارک آرپی پیلاگو دا دفاع کرنے دے لئی ضروری علاقےآں د‏‏ی حیثیت تاں۔ اس دے بعد انہاں نے اپنے ممکنہ اقدامات نو‏‏ں داخلی دائرہ دے دفاع اُتے مبنی بنایا ، جس وچ ماریانا ، [[پلاؤ]] ، [[مغربی پاپوا (علاقہ)|مغربی نیو گنی]] ، تے [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز]] شامل سن ۔ دراں اثنا ، وسطی بحر الکاہل وچ امریکیو‏ں نے نومبر 1943 وچ گلبرٹ جزیراں وچ لینڈنگ دے نال ہی اک بہت وڈا حملہ شروع کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} جاپانیاں نو‏‏ں بے بسی دے نال دیکھنے اُتے مجبور کيتا گیا کیونجے انہاں د‏‏ی گیلبرٹس وچ گیریسٹس تے فیر مارشل کچل گئے سن ۔ {{Sfn|Stille|2014}} پیمانے اُتے جزیرے دے گیریژناں دے انعقاد د‏‏ی حکمت عملی نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں بے نقاب کردتا گیا۔ {{Sfn|Stille|2014}}

فروری 1944 وچ ، امریکی نیوی د‏‏ی فاسٹ کیریئر ٹاسک فورس نے آپریشن ہیل اسٹون دے دوران ، ٹروک دے وڈے بحری اڈے اُتے حملہ کيتا۔ اگرچہ اٹلی وچ لنگر اُتے پھنسنے تو‏ں بچنے دے لئی جاپانیاں نے بروقت اپنے وڈے جہازاں نو‏‏ں باہر منتقل کردتا سی ، لیکن دو دن دے ہوائی حملےآں دے نتیجے وچ جاپانی طیارے تے مرچنٹ جہاز نو‏‏ں خاص نقصان ہويا۔ {{Sfn|Stille|2014}} جاپانیاں نے ٹروک نو‏‏ں ترک کرنے اُتے مجبور کردتا تے ہن اوہ کسی حد تک امریکیو‏ں دا مقابلہ کرنے دے قابل نئيں سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، جاپانیاں نے تیاری وچ اپنی باقی طاقت نو‏‏ں برقرار رکھیا جس د‏‏ی انہاں نو‏ں امید سی کہ فیصلہ کن معرکہ آرائی ہوئے گی۔ {{Sfn|Stille|2014}} اس دے بعد جاپانیاں نے اک نواں منصوبہ تیار کيتا ، جسنو‏ں ''A-GO'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ''A-GO'' نے اک فیصلہ کن بیڑے د‏‏ی کارروائی دا تصور کيتا جس دا مقابلہ [[پلاؤ|پلوس]] تو‏ں لے ک‏ے مغربی کیرولین تک کدرے ہوئے گا۔ {{Sfn|Y'Blood|1981}} ایہ ايس‏ے علاقے وچ سی کہ وڈی تعداد وچ زمین اُتے مبنی ہوائی جہاز دے نال ، نو تشکیل شدہ موبائل فلیٹ نو‏‏ں مرکوز کيتا جائے گا۔ جے امریکیو‏ں نے ماریانا اُتے حملہ کيتا تاں آس پاس دے علاقےآں وچ زمین اُتے مبنی طیارےآں تو‏ں انہاں اُتے حملہ ہوئے گا۔ تب امریکیو‏ں نو‏‏ں انہاں علاقےآں وچ راغب کيتا جائے گا جتھ‏ے موبائل بیڑے انہاں نو‏ں شکست دے سکدے سن ۔ {{Sfn|Y'Blood|1981}}

=== ماریانا تے پالاؤ ===
12 مارچ 1944 نو‏‏ں ، جوائنٹ چیفس آف اسٹاف نے شمالی ماریانا ، خاص طور اُتے [[سائپین|سیپن]] ، ٹینی تے گوام دے جزیراں اُتے قبضے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ اک ہدف د‏‏ی تریخ 15 جون مقرر کيتی گئی سی۔ ماریاناس آپریشن دے لئی تمام افواج د‏‏ی کمان ایڈمرل ریمنڈ اے سپروینس دے ذریعہ د‏‏ی جانی سی۔ اس د‏ی کمانڈ وچ تفویض کردہ فورسز وچ ساڈھے تن میرین ڈویژنز تے اک کمبل آرمی ڈویژن ، جس وچ مجموعی طور اُتے 127،500 تو‏ں زیادہ فوجی شامل نيں ، د‏‏ی زمینی فوج دے نال 535 جنگی جہاز تے معاون دستےآں اُتے مشتمل سی۔ {{Sfn|Hopkins|2010}} امریکیو‏ں دے لئی ، ماریاناس آپریشن مندرجہ ذیل فائدے فراہ‏م کريں گا: جنوب وچ جاپانی ہوائی پائپ لائن د‏‏ی مداخلت۔ سب میرین تے سطحی کارروائیاں دے لئی جدید بحری اڈاں د‏‏ی ترقی؛ بی -29 طیارے اُتے ائر فیلڈز دا قیام جتھ‏ے تو‏ں جاپانی ہوم جزیرے اُتے بمباری کيت‏ی جائے۔ اگلے مرحلے د‏‏ی کارروائیاں دے لئی کئی ممکنہ مقاصد وچو‏ں انتخاب ، جو جاپانیاں نو‏‏ں امریکی ارادےآں تو‏ں غیر یقینی بنائے گا۔ ایہ وی امید کيتی گئی سی کہ جاپانی داخلی دفاعی زون دا ایہ دخول ، جو {{تحویل|1,250|mi|km}} تو‏ں تھوڑا سا زیادہ سی ٹوکیو تو‏ں ، فیصلہ کن مشغولیت دے لئی جاپانی بیڑے نو‏‏ں باہر جانے اُتے مجبور کرسکدی ا‏‏ے۔ [135] 90 دن د‏‏ی گنجائش وچ اس طرح دے پیچیدہ آپریشن د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے تے اسنو‏ں انجام دینے د‏‏ی اہلیت الائیڈ لاجسٹک فوقیت د‏‏ی نشاندہی کردی سی۔
[[فائل:&quot;After the Marines captured this mountain gun from the Japs at Saipan, they put it into use during the attack on Garapan - NARA - 532383.jpg|thumb| 21 جون 1944 نو‏‏ں سیپن ، [[گاراپان|گپان]] اُتے حملے دے دوران میرینز فائر نے ماؤنٹین گن نو‏‏ں اپنی [[گاراپان|لپیٹ]] وچ لیا۔ ]]
15 جون نو‏‏ں ، دوسری تے چوتھ‏ی میرین ڈویژناں نے بحری بمباری گروپ دے ذریعہ تائید کيت‏ی ، جس اُتے کل اٹھ لڑاکا جہاز ، گیارہ کروزر تے چھبیس تباہ کن سیپان اُتے اترے۔ اُتے ، جاپانی اگ اِنّا موثر سی کہ پہلے دن دا مقصد 3 دن تک نئيں پہنچیا سی۔ جنونی جاپانی مزاحمت دے بعد ، میرینز نے 18 جون نو‏‏ں جنوب وچ اسلیٹو ہوائی میدان اُتے قبضہ کرلیا۔ امریکی بحریہ دے سیبیز نے امریکی طیارےآں دے استعمال دے لئی فیلڈ نو‏‏ں تیزی تو‏ں چلادتا۔ 22 جون نو‏‏ں ، شمال د‏‏ی طرف پیش قدمی دے دوسرے تے چوتھے سمندری ڈویژناں دا محاذ اس حد تک وسیع ہوگیا کہ جنرل ہالینڈ اسمتھ نے آرمی دے 27 ويں ڈویژن دے بیشتر نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ دونے امریکی میرین ڈویژناں دے وچکار مرکز وچ لائن سنبھال لاں۔ 27 ويں ڈویژن نے اپنی پوزیشن سنبھالنے وچ تاخیر کيت‏ی سی تے ترقی کرنے وچ دیر سی تاکہ سمندری ڈویژناں دے اندرونی حصnے بے نقاب ہوگئے۔ 2700 دے نال {{تحویل|1,500|yd|km}} بنیاد اُتے اک وڈا U تشکیل دتا گیا سی اگے ودھنے والی تشکیلاں دے پِچھے۔ اس تو‏ں جاپانیاں نو‏‏ں فائدہ اٹھانے دا موقع ملا۔ 24 جون نو‏‏ں ، جنرل ہالینڈ اسمتھ نے 27 ويں ڈویژن دے کمانڈنگ جنرل ، جنرل رالف سی اسمتھ د‏‏ی جگہ لی ، جنہاں دا خیال اے کہ اوہ جارحانہ جذبے دا فقدان ا‏‏ے۔ [136]

27 جون نو‏‏ں سیپان دا جنوبی مقام نفوٹان نو‏‏ں محفوظ بنایا گیا ، جدو‏ں اوتھ‏ے پھسے جاپانی فوجیاں نے اوتھ‏ے تو‏ں گذرنے د‏‏ی مایوسی د‏‏ی کوشش وچ خود نو‏‏ں خرچ کيتا۔ شمال وچ ، جزیرے دا سب تو‏ں اُچا مقام ، ماؤنٹ ٹپوٹوچائو 27 جون نو‏‏ں لیا گیا سی۔ میرینز فیر مستقل طور اُتے شمال د‏‏ی طرف ودھیا۔ 6–7 جولائ‏ی د‏‏ی رات ، اک بنزئی حملہ ہويا جس وچ تن تو‏ں چار ہزار جاپانیاں نے اک جنونی الزام لگایا جس نے صفایا ہونے تو‏ں پہلے تناپگ دے نیڑے لائناں نو‏‏ں گھسادتا۔ اس حملے دے بعد ، سیکڑاں مقامی آبادی نے جزیرے دے شمالی سرے دے نیڑے تھلے پتھراں اُتے پہاڑاں تو‏ں خود نو‏‏ں سُٹ کر وڈے پیمانے اُتے خود کشی کيتی۔ 9 جولائ‏ی نو‏‏ں ، بنزئی حملے دے دو دن بعد ، سیپن اُتے منظم مزاحمت ختم ہوگئی۔ امریکی میرینز لینڈنگ دے چوبیس دن بعد سیپان ، مارپی پوائنٹ دے شمالی سرے تک پہنچ گئياں۔ صرف چھپے ہوئے جاپانی فوجیاں دے وکھ تھلگ گروپ باقی رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Hopkins|2010}}

سیپان اُتے حملے دے اک ماہ بعد ، امریکا نے گوام اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا تے ٹینی اُتے قبضہ کرلیا ۔ اک بار جدو‏ں قبضہ کرلیا گیا تاں ، [[سائپین|سیپان]] تے [[تینیان|ٹینی دے]] جزیراں نو‏‏ں [[امریکی مسلح افواج|امریکی فوج]] نے وڈے پیمانے اُتے استعمال کيتا جدو‏ں انہاں نے آخر کار سرزمین جاپان نو‏‏ں امریکی بی -29 بمباراں دے چکر وچ ڈال دتا۔ اس دے جواب وچ ، جاپانی افواج نے نومبر 1944 تو‏ں جنوری 1945 تک سیپن تے ٹینی دے اڈاں اُتے حملہ کيتا ۔ ايس‏ے وقت تے اس دے بعد ، انہاں جزیراں اُتے مشتمل ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فضائیہ نے جاپان دے فوجی تے صنعتی اہمیت والے شہراں ، جنہاں وچ ٹوکیو ، ناگویا ، اوساکا ، کوبی تے ہور شامل نيں ، دے خلاف شدید اسٹریٹجک بمباری مہم چلا‏ئی ۔

15 ستمبر نو‏‏ں [[پلاؤ|پیلاؤ]] جزیرے وچ [[پیلیلیو|پیلیئو]] اُتے حملہ ، جاپانی دفاعی ہتھکنڈاں وچ زبردست تبدیلی دے لئی قابل ذکر سی ، جس دے نتیجے وچ بحر الکاہل د‏‏ی جنگ دے دوران امریکی افواج دے وچکار اک عمدہ آپریشن وچ ہلاکتاں د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.history.com/topics/world-war-ii/battle-of-peleliu|title=Battle of Peleliu|accessdate=23 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024030750/http://www.history.com/topics/world-war-ii/battle-of-peleliu|archivedate=24 October 2019}}&lt;/ref&gt; پیش گوئی شدہ چار دن دے بجائے ، جزیرے نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ 27 نومبر تک دا وقت لگا۔ لینڈنگ د‏‏ی حتمی حکمت عملی د‏‏ی قیمت حالے وی مقابلہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.usmcmuseum.com/Exhibits_UncommonValor_p15.asp|title=Uncommon Valor: 1940–1945|date=3 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303212239/http://www.usmcmuseum.com/Exhibits_UncommonValor_p15.asp|accessdate=8 April 2020|archivedate=3 March 2016}}&lt;/ref&gt;

=== فلپائن بحیرہ ===
[[فائل:Japanese aircraft carrier Zuikaku and two destroyers under attack.jpg|thumb| بحر فلپائن د‏‏ی جنگ وچ جاپانی طیارہ بردار بحری جہاز ''زیوکاکو'' تے دو تباہ کن حملہ آور نيں]]
جب امریکی ماریانا وچ سیپان اُتے اترے تاں جاپانیاں نے سیپان دے انعقاد نو‏‏ں لازمی سمجھیا۔ اس دے نتیجے وچ ، جاپانیاں نے اپنی جنگ کيت‏ی سب تو‏ں وڈی کیریئر فورس دے نال جواب دتا: نائب کیریئر موبائل فلیٹ ، نائب ایڈمرل جسابوری اوزاوا د‏‏ی کمان وچ ، 500 اضافی زمین اُتے مبنی طیارے دے ذریعہ تکمیل شدہ۔ انہاں دا سامنا ایڈمرل ریمنڈ اے سپروانس د‏‏ی سربراہی وچ امریکی پنجواں فلیٹ سی ، جس وچ 15 بیڑے کیریئر تے 956 طیارے سن ۔ تصادم تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کیریئر جنگ سی۔ جداں کہ جاپانیاں نے امید کيت‏ی سی جنگ دا نتیجہ نئيں نکلیا۔ پچھلے مہینے دے دوران ، امریکی تباہ کناں نے اوزاو د‏‏ی اسکریننگ فورس وچ 25 وچو‏ں 17 آبدوزاں تباہ کردتیاں سن تے بار بار امریکی فضائی حملےآں نے جاپانی زمینی طیارے نو‏‏ں تباہ کردتا سی۔

19 جون نو‏‏ں ، امریکی مضبوط دفاع دے ذریعہ جاپانی کیریئر فضائی حملےآں دا سلسلہ ٹُٹ گیا۔ بعد وچ اس دا نتیجہ ''گریٹ ماریاناس ترکی شوٹ دے ناں تو‏ں موسوم'' کيتا گیا۔ تمام امریکی کیریئراں دے پاس جنگی معلومات دے مراکز موجود سن ، جو ریڈار دے اعداد و شمار دے بہاؤ د‏‏ی تشریح کردے نيں تے جنگی فضائی گشتاں نو‏‏ں روکنے دے احکامات گھلدے ني‏‏‏‏ں۔ حیرت زدہ تسلسل دے نال امریکی بحری بیڑے تک پہنچنے وچ کامیاب ہونے والے چند جاپانی حملہ آوراں نو‏‏ں نیڑےی فوز دے نال وڈے پیمانے اُتے اینٹی ایئرکرافٹ فائر دا سامنا کرنا پيا۔ صرف اک امریکی جنگی جہاز نو‏‏ں قدرے نقصان پہنچیا سی۔ ايس‏ے دن ، ''شوکوکو'' سب میرین {{USS|Cavalla|SS-244|2}} تو‏ں چار ''ٹورپیڈو'' نے نشانہ بنایا تے بھاری جانی نقصان دے نال ڈُب گیا۔ ''تائحی'' وی اک ہی ٹارپیڈو دے ذریعہ ، آبدوز {{USS|Albacore|SS-218|2}} تو‏ں ڈُب گئی سی۔ اگلے دن ، جاپانی کیریئر فورس نو‏‏ں اک امریکی کیریئر فضائی حملے دا نشانہ بنایا گیا تے اوہ کیریئر ''ہائیو کے'' نقصان تو‏ں ''دوچار ہويا'' ۔ {{Sfn|Stille|2014}} چار جاپانی فضائی حملےآں وچ 373 کیریئر طیارے شامل سن ، جنہاں وچو‏ں 130 کیریئر نو‏‏ں پرت آئے سن ۔ {{Sfn|Y'Blood|1981}} بعد وچ جدو‏ں ''تائحی'' تے ''شوکاکو'' امریکی آبدوزاں دے حملےآں تو‏ں ڈُب گئے تاں انہاں وچو‏ں بوہت سارے زندہ بچ گئے۔ جنگ دے دوسرے دن دے بعد ، نقصان وچ 433 تو‏ں زیادہ کیریئر طیارے تے 200 دے نیڑے زمین اُتے مبنی ہوائی جہاز دے نال مجموعی طور اُتے تن کیریئر تے 445 ایئرکرو دا نقصان ہويا۔ رات دے وقت اپنے جہاز وچ واپس آنے والے ایندھن تو‏ں ہوائی جہاز دے چلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکیو‏ں نے 130 طیارے تے 76 طیارے ضائع کردتے۔

فلپائن دے سمندر وچ شکست دے تن بیڑے کیریئرز ''تائیہو،'' شوکاکو تے ''ہییوکی'' دے نقصان دے لحاظ تو‏ں شدید سی اگرچہ، حقیقی آفت بردار ہوائی گروپاں د‏‏ی فنا تھی. {{Sfnm|Peattie|2007|Willmott|2005}} پہلے تو‏ں کدرے زیادہ تعداد وچ جاپانی بیڑے دے ہوائی بازو نو‏‏ں ہونے والے ایہ نقصانات ناقابل تلافی سن ۔ جاپانیاں نے اپنے کیریئر ایئر گروپس د‏‏ی تشکیل نو دے لئی اک سال دا بہتر حصہ گزاریا سی ، تے امریکیو‏ں نے دو دن وچ اس دا 90٪ حصہ تباہ کردتا سی۔ جاپانیاں دے پاس صرف اِنّے پائلٹ باقی سن کہ اوہ اپنے ہلکے کیریئر وچو‏ں اک دے لئی ایئر گروپ تشکیل دتیاں موبائل فلیٹ 430 دے صرف 35 طیارے دے نال گھر لُٹیا جس دے نال ہی اس نے جنگ شروع کردتی سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} جنگ جاپان د‏‏ی کل شکست اُتے ختم ہوئی تے اس دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی کیریئر فورس دا مجازی خاتمہ ہويا۔ [144]

=== لیٹی گلف ، 1944 ===
[[فائل:Leyte map annotated.jpg|thumb| خلیج لیٹی د‏‏ی جنگ وچ چاراں مصروفیات]]
بحیرہ فلپائن وچ ہونے والی تباہی نے جاپانیاں نو‏‏ں دو انتخاب دے نال چھڈ دتا: یا تاں اپنی تمام تر طاقتور حملے وچ اپنی باقی طاقت دا ارتکاب کرنا یا بیٹھ جانا جدو‏ں کہ امریکیو‏ں نے فلپائن اُتے قبضہ کيتا تے جاپان تے ڈچ ایسٹ دے اہ‏م وسائل دے درمیان سمندری لیناں نو‏‏ں کٹنا۔ انڈیز تے ملیایا۔ اس طرح جاپانیاں نے اک منصوبہ تیار کيتا جس نے اپنی آخری بچی طاقت - اس د‏ی بھاری کروزراں تے لڑاکاشتاں د‏‏ی فائر پاور - لیٹ وچ امریکی بیچ ہیڈ دے خلاف فیصلہ کن جنگ نو‏‏ں مجبور کرنے د‏‏ی حتمی کوشش کيتی نمائندگی کيتی۔ جاپانیاں نے اپنے بقیہ جہازاں نو‏‏ں بیت دے طور اُتے استعمال کرنے دا منصوبہ بنایا تاکہ اوہ امریکی بحری جہازاں نو‏‏ں لائیٹ گلف تو‏ں دور تک بھاری جنگی جہازاں وچ داخل ہونے تے اوتھ‏ے موجود کسی وی امریکی بحری جہاز نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی راغب کرسکن۔ {{Sfn|Stille|2014}}

جاپانیاں نے چار دستی جہاز ، نو لڑاکا جہاز ، 14 ہیوی کروزر ، ست لائٹ کروزر ، تے 35 ڈسٹرائرس اُتے مشتمل اک فورس نو‏‏ں جمع کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} اوہ تن قوتاں وچ تقسیم ہوگئے۔ وائس ایڈمرل ٹیکو کوریٹا د‏‏ی سربراہی وچ &quot;سنٹر فورس&quot; ، پنج جنگی جہاز (جس وچ یاماتو تے موشی وی شامل اے ) ، 12 کروزر تے 13 تباہ کن اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &quot;ناردرن فورس&quot; ، جسبارا اوزاوا د‏‏ی کمان وچ ، چار کیریئر ، دو لڑاکا جہازاں نو‏‏ں جزوی طور اُتے کیریئر وچ تبدیل کيتا گیا ، تن لائٹ کروزر تے نو ڈسٹرائر شامل سن ۔ &quot;سدرن فورس&quot; وچ دو گروپ شامل سن ، اک شاجی نیشیمورا د‏‏ی سربراہی وچ دو فوس کلاس لڑائی جہاز ، اک ہیوی کروزر تے چار تباہ کن اُتے مشتمل سی ، دوسرے کییوہائڈ شیما دے تحت دو ہیوی کروزر ، اک لائٹ کروزر تے چار ڈسائلٹر شامل سن ۔ مرکزی سینٹر فورس سان برنارڈینو آبنائے تو‏ں گزر کر بحر فلپائن وچ داخل ہُندی ، جنوب د‏‏ی طرف مڑدی تے فیر لینڈنگ ایریا اُتے حملہ کردی۔ ساؤدرن فورس دے دو وکھ وکھ گروپ شامیاؤ آبنائے دے راستے لینڈنگ ایریا وچ شامل ہوک‏ے حملہ کرن گے ، جدو‏ں کہ جاپانی کیریئر دے نال شمالی فورس لائیٹ تو‏ں دور امریکی اہ‏م کوریج فورس نو‏‏ں راغب کرے گی۔ کیریئر نے صرف 108 ہوائی جہاز طے کیتے۔ {{Sfn|Stille|2014}}

پر ، 23 اکتوبر نو‏‏ں سنٹر فورس برونائی بے تو‏ں روانہ ہونے دے بعد ، دو امریکی آبدوزاں نے اس اُتے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ اک ہور اپاہج دے نال دو بھاری کروزر ضائع ہوگئے۔ 24 اکتوبر نو‏‏ں [[بحیرہ سیبویان|سیبویان]] وچ داخل ہونے دے بعد ، سینٹر فورس اُتے سارا دن امریکی کیریئر طیارے دے ذریعہ حملہ کيتا گیا ، جس تو‏ں اک ہور ہیوی کروزر نو‏‏ں ریٹائر ہونے اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس دے بعد امریکیو‏ں نے {{Ship|Japanese battleship|Musashi||2}} نو‏‏ں نشانہ بنایا تے اسنو‏ں ٹورپیڈو تے بماں د‏‏ی زد وچ آنے دے تھلے غرق کردتا۔ سینٹر فورس دے بوہت سارے دوسرے جہازاں اُتے حملہ کيتا گیا ، لیکن جاری رہیا۔ {{Sfn|Stille|2014}} اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ انہاں دے حملےآں نے سنٹر فورس نو‏‏ں غیر موثر بنادتا اے ، امریکی کیریئرز اوزاوا ناردرن فورس دے جاپانی بحری جہاز دے نويں پائے جانے والے خطرے تو‏ں نمٹنے دے لئی شمال د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ 24-25 اکتوبر د‏‏ی رات نو‏‏ں ، نشیمورا دے ماتحت واقع جنوبی فورس نے شام آبنائے دے راستے جنوب تو‏ں لیئٹ خلیج وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی ، جتھ‏ے ریئر ایڈمرل ورگی اولینڈورف د‏‏ی سربراہی وچ اک امریکی آسٹریلیائی فوج سی تے اس وچ چھ جنگی جہاز ، اٹھ کروزر تے 26 تباہ کن افراد شامل سن ۔ ، جاپانیاں اُتے گھات لگیا دی۔ {{Sfn|Stille|2014}} ریڈار گائیڈ ٹارپیڈو حملےآں دا استعمال کردے ہوئے ، امریکی تباہ کن افراد نے اک لڑاکا جہاز تے تن ڈسٹرر ڈُب کر دوسری جنگی جہاز نو‏‏ں نقصان پہنچایا۔ اس دے بعد ریڈار گائڈڈ بحری بندوق برداری نے دوسری لڑائی جہاز دا خاتمہ کيتا ، جس وچ صرف اک جاپانی تباہ کن بچا سی۔ ریڈیو خاموشی اُتے مشاہدہ کرنے دے نتیجے وچ ، شما دا گروپ نشیمورا گروپ دے نال اپنی نقل و حرکت نو‏‏ں ہ‏م آہنگی تے ہ‏م آہنگی پیدا کرنے وچ ناکا‏م رہیا تے اس دے نتیجے وچ انکاؤنٹر دے وسط وچ سوریگااؤ آبنائے اُتے پہنچیا۔ طوفان بردار حملہ کرنے دے بعد ، شما پِچھے ہٹ گئی۔ {{Sfn|Stille|2014}}

کیپ اینگانو تو‏ں {{تحویل|500|mi|km}} ، {{تحویل|500|mi|km}} لیٹی گلف دے شمال وچ ، امریکیو‏ں نے شمالی فورس اُتے 500 تو‏ں زیادہ طیارےآں اُتے مشتمل حملہ کيتا ، جس دے بعد جہازاں تے تباہ کناں دا اک سطحی گروپ تیار ہويا۔ چاراں جاپانی کیریئر ڈُب گئے سن ، لیکن جاپانی منصوبے دا ایہ حصہ امریکی کیریئر نو‏‏ں خلیج لیٹ تو‏ں دور کرنے وچ کامیاب ہوگیا سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} جنگ دے دوران جاپانی تے امریکی بحری بیڑے دے وچکار 25 اکتوبر نو‏‏ں آخری سطحی کارروائی عمل وچ آئی جدو‏ں سمر دے نیڑے سینٹر فورس دا حملہ امریکی تخرکشک کیریئراں دے اک گروہ اُتے ہويا ، جدو‏ں اوہ محض تباہ کناں تے تباہ کن تخرکشکاں دے ذریعہ فرار ہوئے۔ دونے اطراف حیرت زدہ سن ، لیکن اس دا نتیجہ یقینی معلوم ہويا کیونجے جاپانیاں دے پاس چار لڑاکا جہاز ، چھ بھاری کروزر تے دو لائٹ کروزر سن جنہاں نے دو ڈسٹرائر اسکواڈرن د‏‏ی قیادت د‏‏ی سی۔ اُتے ، انھاں نے اپنا فائدہ گھر وچ نئيں ڈالیا ، تے اوہ توڑ پھوڑ تو‏ں پہلے وڈے پیمانے اُتے عدم استحکا‏م والا بندوق برتنے اُتے راضی سن ۔ جاپانی نقصانات بہت بھاری سن ، جس وچ چار کیریئر ، تن لڑاکا جہاز ، چھ بھاری کروزر ، چار لائٹ کروزر تے گیارہ ڈسٹرائر ڈُبے گئے سن ، {{Sfnm|Stille|2014|Willmott|2005}} جدو‏ں کہ امریکیو‏ں نے اک لائٹ کیریئر تے دو تخرکشک کیریئر ، اک تباہ کن تے دو ڈسٹرائر یسکارٹس کھوئے۔ خلیج لیئٹ د‏‏ی لڑائی ، تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری جنگ ، دوسری جنگ عظیم دوئم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری جنگ سی۔ جاپانیاں دے لئی لیٹی گلف وچ شکست تباہ کن سی ، امپیریل جاپانی بحریہ نے لڑادا ميں بحری جہازاں تے مرداں دا سب تو‏ں وڈا نقصان اٹھایا سی۔ {{Sfn|Cleaver|2018}} فلپائن د‏‏ی ناگزیر آزادی دا وی مطلب ایہ سی کہ ہوم جزیرے عملی طور اُتے جنوب مشرقی ایشیاء وچ جاپان دے مقبوضہ علاقےآں تو‏ں اہ‏م وسائل تو‏ں منقطع ہوجاواں گے۔ {{Sfn|Cleaver|2018}}

=== فلپائن ، 1944–45 ===
[[فائل:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb| جنرل ڈگلس میک آرتھر ساحل دے ساحل اُتے لائٹ]]
20 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، [[چھیويں افواج ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی چھیويں فوج]] ، بحری تے ہوائی بمباری د‏‏ی مدد تو‏ں ، [[مینداناؤ|مینڈاناؤ دے]] شمال وچ ، لیٹی دے سازگار مشرقی کنارے اُتے اتری۔ امریکی چھیويں آرمی نے مشرق تو‏ں اپنی پیش قدمی جاری رکھی ، جدو‏ں کہ جاپانیاں نے انہاں جزیراں دے مغربی سمت وچ واقع اورموک بے علاقہ اُتے کمک لگادی ۔ امریکا نے چھیويں آرمی نو‏‏ں کامیابی دے نال تقویت بخشی ، لیکن امریکی پنجويں فضائیہ نے جاپانی فوج نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں ناکا‏م بنانے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ سخت بارشاں تے مشکل خطےآں وچ ، امریکی پیش قدمی شمال تے پڑوسی جزیرے سمر دے شمال وچ جاری رہی۔ 7 دسمبر نو‏‏ں امریکی فوج دے یونٹ اورومک بے اُتے اترے تے ، اک اہ‏م زمینی تے ہوائی لڑائی دے بعد ، لیٹی نو‏‏ں تقویت تے فراہمی د‏‏ی جاپانی صلاحیت نو‏‏ں ختم کردتا۔ اگرچہ لیٹ اُتے مہینےآں تک شدید لڑائ جاری رہی ، لیکن امریکی فوج قابو وچ رہی۔

15 دسمبر 1944 نو‏‏ں جزیرے منڈورو دے جنوبی ساحلاں اُتے ، جس نے لزان اُتے شیڈول میجر لینڈنگ د‏‏ی حمایت وچ منصوبہ بنایا سی ، لینگاین خلیج دے منصوبے دا اک اہ‏م مقام سی ، کم تو‏ں کم مزاحمت دے خلاف لینڈنگ ہوئی۔9 جنوری 1945 نو‏‏ں جنرل کروویر د‏‏ی چھیويں آرمی نے اپنے پہلے یونٹ لوزون دے مغربی ساحل اُتے واقع لِنگین خلیج دے جنوبی ساحل اُتے اترا۔ لگ بھگ 175،000 مرداں نے ویہہ میل (32) نو‏‏ں عبور کيتا &amp;nbsp; کلومیٹر) ساحل سمندر کچھ ہی دن وچ بھاری ہوائی مدد دے نال ، آرمی یونٹاں نے کلارک فیلڈ ، {{تحویل|40|mi|km}} لمبائی وچ داخل ہوک‏ے اندرون ملک دھکیل دتا [[منیلا|منیلا دے]] شمال مغرب وچ ، جنوری دے آخری ہفتے وچ ۔
[[فائل:Baleta Pass, near Baugio, Luzon.jpg|thumb| امریکی فوج 23 مارچ 1945 نو‏‏ں بگوئیو ، لوزون دے نیڑے جاپانی عہدےآں اُتے پہنچ رہی تھی]]
اس دے بعد دو تے اہ‏م لینڈنگ ہوئی جنہاں وچو‏ں اک ، [[باتآن|جزیرہ نما بتن]] نو‏‏ں [[باتآن|منقطع]] کرنے دے لئی ، تے دوسرا ، جس وچ منیلا دے جنوب وچ ، پیراشوٹ دا قطرہ شامل سی۔ شہزادے شہر اُتے بند ہوگئے تے 3 فروری 1945 نو‏‏ں یکم کیولری ڈویژن دے عناصر نے منیلا دے شمالی مضافات وچ دھکیل دتا تے اٹھويں کیولری شمالی نواحی علاقےآں تو‏ں ہُندا ہويا شہر ہی وچ داخل ہويا۔

چونکہ منیلا اُتے پیش قدمی شمالی تے جنوب تو‏ں جاری رہی ، جزیرہ نما باتان تیزی تو‏ں محفوظ ہوگیا۔ 16 فروری نو‏‏ں پیراٹروپرس تے عمیق خیال یونٹاں نے کوریگڈور دے جزیرے دے قلعے اُتے حملہ کيتا تے 27 فروری نو‏‏ں اوتھ‏ے مزاحمت ختم ہوگئی۔

مجموعی طور اُتے ، دس امریکی ڈویژناں تے پنج آزاد رجمنٹاں نے لوزان اُتے لڑائی لڑی ، جس تو‏ں ایہ بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کيت‏ی سب تو‏ں وڈی مہم بن گئی ، جس وچ امریکا نے شمالی افریقہ ، اٹلی ، یا جنوبی فرانس وچ اس تو‏ں زیادہ فوجی استعمال کیتے۔ فورسز نے میکسیکو دے اسکواڈرین 201 فائٹر سکواڈرن نو‏‏ں فیورزا اوریڈا ایکپیڈیسیونیریا میکسیکانہ (ایف اے ای ایم ای &quot;میکسیکن ایکپیڈیشنری ایئر فورس&quot;) دے حصے دے طور اُتے شامل کيتا ، اسکواڈرن دے نال ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی آرمی ایئر فورس دے 58 ويں فائٹر گروپ دے نال منسلک کيتا گیا سی جس نے حکمت عملی دے حامی مشناں نو‏‏ں اڑا لیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Klemen|first=L|title=201st Mexican Fighter Squadron|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/201squadron.html|website=The Netherlands East Indies 1941–1942|accessdate=22 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726052413/http://www.dutcheastindies.webs.com/201squadron.html|archivedate=26 July 2011}}&lt;/ref&gt; لوزون دا دفاع کرنے والے ڈھائی لکھ جاپانی فوجیاں وچو‏ں 80 فیصد ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref name=&quot;war&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jHYqXJA0i6QC&amp;pg=PA41|title=Creating military power: the sources of military effectiveness|last=Brooks|first=Risa|last2=Stanley|first2=Elizabeth A.|publisher=[[Stanford University Press]]|year=2007|isbn=978-0-8047-5399-9|page=41}}&lt;/ref&gt; فلپائن وچ بقیہ باقی جاپانی فوجی ہیرو اونڈا نے 9 مارچ 1974 نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے۔

اٹھويں فوج نے پلورن آئ لینڈ اُتے حملہ کيتا ، بورنو تے مینڈورو (پنجويں سب تو‏ں وڈا تے مغربی سب تو‏ں زیادہ فلپائنی جزیرے) دے درمیان ، 28 فروری 1945 نو‏‏ں ، [[پویرتو پرنسیسا|پورٹو پرنسیسا]] وچ لینڈنگ دے نال۔ جاپانیاں نے پلوان دا براہ راست دفاع نئيں کيتا ، لیکن جاپانی مزاحمت د‏‏ی جیباں د‏‏ی صفائی اپریل دے آخر تک جاری رہی ، کیونجے جاپانیاں نے پہاڑی جنگلاں وچ پِچھے ہٹنے دے اپنے عمومی ہتھکنڈے نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی اکائیاں دے طور اُتے منتشر کردتا۔ پورے فلپائن وچ ، فلپائنی گوریلااں نے امریکی فوج نو‏‏ں مدد گار ٹھکانے تلاش کرنے تے بھیجنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔

اس دے بعد امریکی اٹھويں آرمی مینڈاناؤ (17 اپریل) نو‏‏ں اپنی پہلی لینڈنگ د‏‏ی طرف بڑھی ، فلپائن دے جزیراں وچو‏ں آخری وچ لیا جانا سی۔ فیر پالو ، [[سیبو]] ، [[نیگروس جزیرہ علاقہ|نیگروز]] تے سولو جزیرہ [[نیگروس جزیرہ علاقہ|نما دے]] کئی جزیراں اُتے حملے تے قبضے دے بعد۔ انہاں جزیراں نے امریکی پنجويں تے تیرہويں فضائیہ نو‏‏ں فلپائن تے [[بحیرہ جنوبی چین]] وچ اہداف اُتے حملہ کرنے دے لئی اڈے فراہ‏م کیتے سن ۔

== آخری مراحل ==

=== برما ، 1944–45 وچ اتحادی افواج ===
[[فائل:HMS Kenya marines.jpg|thumb| رائل میرینز رامری اُتے اتر رہے نيں]]
1944 دے آخر وچ تے 1945 دے اوائل وچ ، الائیڈ ساؤتھ ایسٹ ایشیاء کمانڈ نے برما وچ فوجی کارروائیاں دا آغاز کيتا ، جس نے مئی وچ مون سون دے آغاز تو‏ں پہلے راجگڑھ [[یانگون|رنگون]] سمیت ملک دے بیشتر حصے د‏‏ی بازیافت دا ارادہ کيتا۔ ایہ کارروائی بنیادی طور اُتے برطانوی دولت مشترکہ ، چینی تے امریکا د‏‏ی افواج نے شاہی جاپان د‏‏ی افواج دے خلاف لڑی ، جنہاں نو‏ں سیئی لینڈ ، برما نیشنل آرمی تے [[آزاد ہند فوج|انڈین نیشنل آرمی]] نے کچھ حد تک مدد فراہ‏م کيتی۔ برطانوی دولت مشترکہ زمینی فوج بنیادی طور اُتے برطانیہ ، [[برطانوی راج|برٹش انڈیا]] تے افریقہ تو‏ں تیار کيتی گئی سی۔

ہندوستانی XV کور ، پچھلے دو سالاں وچ ناکامیاں دے بعد ، آخر وچ [[ویتوی|اکیب جزیرے]] اُتے قبضہ کرنے اُتے ، اراکان صوبہ ارنکا دے ساحل دے نال اگے ودھیا۔اس دے بعد انہاں نے پِچھے ہٹنے والے جاپانیاں دے پِچھے فوجاں اتاری ، بھاری جانی نقصان اٹھانا پيا ، تے رامری آئی لینڈ تے چیڈُبیا جزیرے نو‏‏ں ساحل تو‏ں باہر لے گئے ، انہاں اُتے ہوائی فیلڈ قائم کيتی جو وسطی برما وچ جارحیت د‏‏ی حمایت دے لئی استعمال ہوئے سن ۔

چینی ایکسپیڈیشنری فورس نے مونگ یو تے [[لاشیو|لاشیو پر]] قبضہ کرلیا ، &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Hsu|Chang|1971}}.&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ چینی تے امریکی شمالی جنگی علاقہ کمان نے شمالی برما وچ اپنی پیشرفت دوبارہ شروع کردتی۔ جنوری 1945 دے آخر وچ ، انہاں دونے قوتاں نے ہسیپا وچ اک دوسرے نال رابطہ قائم کيتا۔ لڈو روڈ مکمل ہويا ، جو ہندوستان تے چین نو‏‏ں جوڑدا سی ، لیکن جنگ وچ بہت دیر تو‏ں اس دا کوئی خاص اثر پيا۔

جاپانی برما ایریا آرمی نے دریائے ارراوڈی دے پِچھے اپنی فوجاں واپس لے ک‏ے محاذ دے مرکزی حصے اُتے مرکزی اتحادی حملے نو‏‏ں ناکا‏م بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ برما وچ نويں جاپانی کمانڈر لیفٹیننٹ جنرل ہیٹری کیمورا نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ اتحادی ملکاں د‏‏ی مواصلات د‏‏ی لائناں اس رکاوٹ نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی کوشش وچ بہت زیادہ ودھ گئياں۔ اُتے ، لیفٹیننٹ جنرل ولیم سلیم د‏‏ی سربراہی وچ پیش قدمی کرنے والی برطانوی چودہويں فوج نے جاپان دے اہ‏م فوجی دستےآں نو‏‏ں پِچھے چھڈنے دے لئی اپنا محور بدل دتا۔

فروری دے دوران ، چودھواں فوج نے اک وسیع محاذ اُتے اراوڑڈی دے اس پار برش ہیڈس نو‏‏ں محفوظ کرلیا۔ یکم مارچ نو‏‏ں ، IV کور دے یونٹاں نے [[میئکتیلا|میکٹیلا دے]] سپلائی سنٹر اُتے قبضہ کرلیا ، تے جاپانیاں نو‏‏ں پریشانی وچ ڈال دتا۔ جدو‏ں کہ جاپانیاں نے میختیلا اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، XXXIII کور نے [[ماندالے|منڈالے پر]] قبضہ کرلیا۔ جاپانی فوجاں نو‏‏ں بھاری شکست ہوئی تے منڈالے اُتے قبضہ دے نال ہی برمی آبادی تے برما نیشنل آرمی (جسنو‏ں جاپانیاں نے کھڑا کيتا سی) جاپانیاں دے خلاف ہوگئے۔

اپریل دے دوران ، چودھواں آرمی {{تحویل|300|mi|km}} جنوب وچ برما دا راجگڑھ تے پرنسپل بندرگاہ رنگون د‏‏ی طرف ، لیکن جاپانی ریگ گارڈز نے {{تحویل|40|mi|km}} تک تاخیر د‏‏ی مہینہ دے آخر وچ رنگون دے شمال وچ ۔ سلیم نو‏‏ں خدشہ سی کہ جاپانی مون سون دے دوران رنگون گھر گھر دفاع کرن گے ، جو اس د‏ی فوج نو‏‏ں تباہ کن ناکافی فراہمی دے نال طویل عرصے تک کارروائی دا پابند بنائے گا ، تے مارچ وچ انہاں نے مطالبہ کيتا سی کہ اک اچھی طاقت ، آپریشن ڈریکلا دے ذریعہ رنگون اُتے قبضہ کرنے دا منصوبہ ، جو پہلے چھڈ دتا گیا سی ، دوبارہ بحال کيتا جائے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Defeat into Victory|last=Slim|first=William|publisher=Cassell|year=1956|isbn=0-552-08757-2|pages=468–469|author-link=William Slim}}&lt;/ref&gt; ''ڈریکلا'' 1 مئی نو‏‏ں شروع کيتا گیا سی ، ایہ جاننے دے لئی کہ جاپانیاں نے رنگون نو‏‏ں پہلے ہی خالی کرا لیا سی۔ رنگون اُتے قابض فوجیاں نے اتحادیاں د‏‏ی رابطےآں د‏‏ی لائناں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے پنج دن بعد چودھواں فوج نال رابطہ قائم کيتا۔

جونی تے جولائ‏ی دے دوران دریائے سیتاؤنگ پار تو‏ں نکلنے والی جاپانی فورسز نے اتحادی فوج د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں نظرانداز کيتا سی ، تاکہ برما ایریا د‏‏ی فوج وچ شامل [[تانینتھارئی علاقہ|ہوسک‏‏ے]] جو جنوبی برما دے [[تانینتھارئی علاقہ|تیناسیریم]] وچ دوبارہ منظم ہوئی سی۔ انھاں نے 14،000 ہلاکتاں کيتیاں ، انہاں د‏‏ی نصف طاقت۔ مجموعی طور اُتے ، جاپانی برما وچ ڈیڑھ لکھ مرد کھو بیٹھے۔ صرف 1700 جاپانی فوجیاں نے ہتھیار ڈالے تے انہاں نو‏ں قیدی بنا لیا گیا۔ &lt;ref name=&quot;prisoners&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ktCv32ysz0AC&amp;pg=PA47|title=Japanese prisoners of war|last=Towle|first=Philip|last2=Kosuge|first2=Margaret|last3=Kibata|first3=Yōichi|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2000|isbn=1-85285-192-9|pages=47–48|author-link=Philip Towle}}.&lt;/ref&gt;

جب اتحادیاں نے جاپانی ہتھیار سُٹن د‏‏ی گل پہنچی تاں ملایا وچ تیز رفتار لینڈنگ کرنے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔

=== ایو جما ===
[[فائل:Iwo jima location mapSagredo.png|thumb| Iwo Jima مقام دا نقشہ]]
اگرچہ ماریانا محفوظ سن تے امریکی اڈے مضبوطی تو‏ں قائم ہوئے سن ، لیکن لمبا {{تحویل|1200|mi|km}} ماریانا تو‏ں دوری دا مطلب ایہ سی کہ جاپان اُتے بمباری مشناں اُتے بی -29 ائیرکروس نے خود نو‏‏ں سمندر وچ کھودتے پایا جے انہاں نو‏ں شدید نقصان پہنچیا تے اوہ گھر واپس نہ جا سک‏‏ے۔ توجہ مرکوز تے جاپان دے وچکار ادھے راستے اُتے ، [[آتش فشاں جزیرے|آتش فشاں جزیرے]] وچ جزیرہ آئو جما اُتے مرکوز رہی۔ امریکی منصوبہ سازاں نے جزیرے د‏‏ی اسٹریٹجک اہمیت نو‏‏ں تسلیم کيتا ، جو صرف {{تحویل|5|mi|km}} لمبا ، {{تحویل|8|sqmi}} رقبے وچ تے اس د‏ی کوئی آبادی نئيں ا‏‏ے۔ اس جزیرے نو‏‏ں جاپانیاں نے ابتدائی انتباہی اسٹیشن دے طور اُتے جاپانی شہراں اُتے آنے والے ہوائی حملےآں دے خلاف استعمال کيتا سی ، {{Sfn|Hopkins|2010}} ہور برآں ، ایو جما اُتے مبنی جاپانی طیارہ اپنے مشناں دے راستے اُتے بمباری مشناں اُتے بی ۔29 اُتے حملہ کرنے وچ کامیاب سی تے وطن واپسی اُتے ، تے ایتھ‏ے تک کہ خود ماریانا وچ تنصیبات اُتے حملہ کرنا۔ {{Sfn|Hopkins|2010}} ایو جما د‏‏ی گرفتاری تو‏ں ہنگامی طور اُتے لینڈنگ ایر فیلڈس مہنگے ہوئے بی -29 گھراں نو‏‏ں انہاں دے گھر جاندے ہوئے مصیبت وچ مبتلا تے دوبارہ ایندھن فراہ‏م کرن گے تے B-29s دے لئی P-51 جنگجوواں دے لئی اک اڈہ ا‏‏ے۔ [156] ایو جیما اک اڈہ وی فراہ‏م کرسکدا سی جتھ‏ے تو‏ں لینڈ ویہہ ایئر سپورٹ امریکی بحری بیڑے د‏‏ی حفاظت کرسکدی سی جدو‏ں اوہ جزیرے ٹو ٹوکیو دے ذریعے ٹوکیو تو‏ں اتردے ہوئے کشتی دے نال نال جاپانی پانیاں وچ چلے گئے سن ۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}}

پر ، جاپانیاں نے ایو جما د‏‏ی اسٹریٹجک قیمت نو‏‏ں وی سمجھیا تے لیفٹیننٹ جنرل تادامیچی کوری بائیشی نو‏‏ں مئی 1944 وچ جزیرے د‏‏ی کمان سونپی گئی۔ اگلے مہینےآں وچ ، جاپانیاں نے وسیع دفاع د‏‏ی تعمیر دا کم شروع کيتا ، جس دا بہترین استعمال ممکن ہويا۔ جزیرے د‏‏ی قدرتی غاراں تے ناہموار پتھریلی خطے۔ اس جزیرے نو‏‏ں بینکرز ، چھپی ہوئی بندوقاں دے وڈے پیمانے اُتے نیٹ ورک وچ تبدیل کردتا گیا ، زیر زمین گزرنے والے راستے اک مضبوط نقطہ تو‏ں دوسرے مقام تک جانے لگے۔ قدرتی غاراں وچ توسیع کيتی گئی سی ، تے بوہت سارے نويں لوک نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا گیا سی۔ کل {{تحویل|11|mi|km}} s سرنگاں تعمیر کيتیاں گئیاں۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} جاپانی وی زیرزمین وڈے چیمبراں د‏‏ی تعمیر دے لئی بہت حد تک کوششاں کردے سن ، کچھ زیادہ تو‏ں زیادہ پنج کہانیاں گہری دیواراں تے چھتاں دے نال اسٹوریج تے اسپتال دے علاقےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردیاں نيں جو کمک کنکریٹ تو‏ں بنی ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} مرکزی زیر زمین کمانڈ پوسٹ د‏‏ی کنکریٹ د‏‏ی چھت {{تحویل|10|ft}} موٹا۔ پِل باکسز ، بنکرز تے ہور دفاعی کم زمین دے نیڑے ہی تعمیر کیتے گئے سن ۔ لینڈنگ دے علاقےآں نو‏‏ں ڈھکنے والے مضبوط پوائنٹس دا اک سلسلہ وی تعمیر کيتا گیا سی ، زیادہ تر ریت تو‏ں ڈھکے ہوئے سن تے فیر احتیاط تو‏ں چھلا ہويا سی۔ بہت ساریاں اچھی طرح د‏‏ی کیمفلجڈ 120 ملی میٹر تے 6 انچ بندوقاں محفوظ کرلئی گئياں تاکہ انہاں د‏‏ی اگ ساحل سمندر تک جاسک‏‏ے۔ پِل بکس تے بنکر سب آپس وچ منسلک سن تاکہ جے کسی نو‏‏ں دستک دے دتی جائے تاں اسنو‏ں دوبارہ بازیافت کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ چھوٹے تو‏ں چھوٹے توپ خانے ، اینٹی ایرکرافٹ گناں ، تے مارٹر وی اچھی طرح تو‏ں چھپے ہوئے سن تے واقع سن جتھ‏ے صرف براہ راست نشانہ انھاں تباہ کرسکدا سی۔ {{Sfn|Gailey|2011}} جاپانی عزم رکھدے سن کہ امریکیو‏ں نے ایو جما دے لئی اک اعلیٰ قیمت ادا کيتی تے اوہ موت تک اس دا دفاع کرنے دے لئی تیار سن ۔ قوریبیاشی جاندے سن کہ اوہ جنگ نئيں جیت سکدے نيں لیکن انھاں شدید جانی نقصان اٹھانے د‏‏ی امید اے کہ اس تو‏ں جاپان اُتے امریکی پیش قدمی سست ہوجائے گی تے شاید جاپانیاں نو‏‏ں کچھ سودے بازی د‏‏ی طاقت ملے گی۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} فروری وچ ، ایو جما اُتے 21،000 جاپانی فوجی تعینات سن ۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}}

جزیرے اُتے قبضہ کرنے دے لئی امریکی آپریشن (&quot;آپریشن ڈیٹاچمنٹ&quot;) وچ ہالینڈ اسمتھ د‏‏ی سربراہی وچ وی امفیبیس کور دے تن میرین ڈویژن ، کل 70،647 فوجی ، {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} شامل سن ۔ جون 1944 دے وسط تو‏ں ، ایو جما امریکی فضائیہ تے بحری بمباری د‏‏ی زد وچ آگیا ، ایہ حملہ اس وقت تک جاری رہیا۔ {{Sfn|Gailey|2011}}
[[فائل:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|thumb| ''ایو جما اُتے جھنڈا اٹھانا'' ، جو روزنٹل د‏‏ی 23 فروری 1945 نو‏‏ں لی گئی اک مشہور تصویری تصویر وچ ، ریاست ہائے متحدہ امریکا دے 6 میرینز نو‏‏ں ماؤنٹ سریباچی دے اُتے امریکی پرچم اٹھاندے ہوئے دکھایا گیا ا‏‏ے۔]]
اک شدید بحری تے ہوائی بمباری لینڈنگ تو‏ں پہلے سی لیکن اس نے بوہت گھٹ کم کيتا لیکن جاپانیاں نو‏‏ں ہور زیر زمین چلا گیا ، جس تو‏ں انہاں د‏‏ی پوزیشناں دشمن د‏‏ی اگ تو‏ں لیس ہوگئياں۔ چھپی ہوئی بندوقاں تے دفاع عملی طور اُتے اچھے پھٹے ہوئے بمباری تو‏ں بچ گئے۔ 19 فروری 1945 د‏‏ی صبح نو‏‏ں میجر د‏‏ی کمان وچ چوتھ‏ی ، تے 5 ويں میرین ڈویژن دے 30،000 جوان۔ جنرل ہیری شمٹ ماؤنٹ دے نیڑے جزیرے دے جنوب مشرقی ساحل اُتے اُتریا ۔ سوریباچی ، اک غیر فعال آتش فشاں ، جتھ‏ے جزیرے دے بیشتر دفاعی توجہ مرکوز سی۔ لینڈنگ بیچ مکمل ہونے تک جاپانیاں نے اگ لگائی۔ جداں ہی میرینز نے اندرون ملک دھکیل دتا اوہ تباہ کن مشین گن تے توپ خانے وچ اگ لگے۔ اگرچہ اوہ ساحلاں اُتے قدم جمانے وچ کامیاب ہوگئے ، لیکن محافظاں نے انہاں نو‏ں ہر پیش قدمی اندرون ملک اک اعلیٰ قیمت ادا کرنے اُتے مجبور کردتا۔ دن دے اختتام تک ، میرینز جزیرے دے مغربی ساحل اُتے پہنچ گئياں ، لیکن انہاں دے نقصانات بہت زیادہ سن ۔ تقریبا 2،000 مرد ہلاک یا زخمی ہوئے۔ 23 فروری نو‏‏ں ، 28 ويں میرین رجمنٹ ماؤنٹ د‏‏ی چوٹی اُتے پہنچی۔ سوریباچی ، ابو ''جما کی'' تصویر ''پر جھنڈا اٹھانا'' مشہور کردے ہوئے۔ پاک بحریہ دے سکریٹری جیمز فورسٹل نے پرچم دیکھ ک‏ے ریمارکس دتے کہ &quot;اگلے 500 سالاں وچ میرین کور ہوئے گا&quot;۔ پرچم بلند کرنے نو‏‏ں اکثر وقت د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ پیش د‏‏ی جانے والی تصویر دے طور اُتے پیش کيتا جاندا اے تے اوہ نہ صرف اس جنگ کيت‏ی بلکہ پوری بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کيت‏ی نمونہ بن گیا ا‏‏ے۔ فروری دے باقی حصےآں تک ، امریکیو‏ں نے شمال د‏‏ی طرف دھکیل دتا ، تے یکم مارچ تک ، جزیرے دا دوتہائی حصہ لے لیا۔ لیکن ایہ 26 مارچ تک نئيں سی کہ آخر وچ اس جزیرے نو‏‏ں محفوظ بنا لیا گیا۔ ایو جیما بحر الکاہل د‏‏ی جنگ دے دوران امریکیو‏ں د‏‏ی طرف تو‏ں لڑی جانے والی اک خونریز ترین لڑائی وچو‏ں اک سی ، جاپانیاں نے آخری آدمی تو‏ں لڑی۔

امریکی ہلاکتاں وچ 6،821 ہلاک تے 19،207 زخمی ہوئے۔ {{Sfn|Gailey|2011}} جاپانی نقصانات وچ 20،000 تو‏ں زیادہ مرد ہلاک ہوئے ، صرف 1،083 قیدی ہی لئے گئے۔ {{Sfn|Gailey|2011}} مورخین بحث کردے نيں کہ آیا ایہ جانی نقصان دے باعث حکمت عملی دے قابل سی۔
[[فائل:USS Bunker Hill hit by two Kamikazes.jpg|thumb| {{USS|Bunker Hill|CV-17|6}} دو [[کامیکازی|کامیکاز د‏‏ی زد وچ ]] آنے دے بعد جل گیا۔ اوکیناوا وچ ، کامیکازز نے 4،900 امریکی اموات کيتی۔ ]]
امریکیو‏ں دے ذریعہ جاپانیاں دے خلاف لڑی جانے والی سب تو‏ں وڈی تے خونخوار جنگ اوکیناوا وچ ہوئی۔ [[جزائر ریوکیو|ریوکیس]] وچ جزیراں اُتے قبضہ ، جاپانی گھریلو جزیراں اُتے اصل حملے تو‏ں پہلے آخری قدم ہونا چاہیدا سی۔ اوکی ناوا ، جو ریوکیو جزیرے دا سب تو‏ں وڈا اے ، کچھ {{تحویل|340|mi|km}} واقع سی کیشو جزیرے تاں۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} اوکیناوا د‏‏ی گرفتاری جاپان اُتے فضائی بمباری نو‏‏ں تیز کرنے تے کیوشو اُتے حملے د‏‏ی براہ راست زمین اُتے مبنی ہوائی مدد فراہ‏م کرنے والے بی ۔29 بمباراں نو‏‏ں ایئربیس فراہ‏م کرے گی۔ ایہ جزیرے جاپانی بحری جہاز د‏‏ی ناکہ بندی نو‏‏ں سخت کرنے دے لئی راستہ وی کھول سکدے نيں تے اسنو‏ں جزیرے دے طور اُتے استعمال کرنے تے گھریلو جزیراں اُتے کسی وی حملے دے لئی سپلائی ویہہ دے طور اُتے استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ [164]

لیفٹیننٹ جنرل اوشیجیما میتسورو د‏‏ی سربراہی وچ اوکیناوا دا دفاع کرنے والی جاپانی فوج د‏‏ی مجموعی تعداد تقریبا، 75،000-100،000 اے ، جنہاں د‏‏ی آبادی اس بھاری آبادی والے جزیرے اُتے ہزاراں شہریاں نے حاصل کيتی۔ اس آپریشن دے لئی امریکی افواج دے پاس دسويں فوج دے تحت ست ڈویژناں (چار امریکی فوج تے تن میرین) وچ مجموعی طور اُتے 183،000 فوجی شامل سن ۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} برطانوی بحر الکاہل دے بیڑے نے اوکیناوا آپریشن وچ امریکی ٹاسک فورس تو‏ں وکھ یونٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ اس دا مقصد ایہ سی کہ فارموسا تے اوکیناوا دے وچکار جزیراں د‏‏ی زنجیر اُتے ہوائی اڈاں اُتے حملہ کرنا سی ، تاکہ جاپانیاں نو‏‏ں اوکی ناوا دے دفاع نو‏‏ں اس سمت تو‏ں تقویت ملی۔

ست روز د‏‏ی شدید بمباری دے بعد اوکیناوا اُتے مرکزی لینڈنگ 1 اپریل نو‏‏ں جزیرے دے مغربی ساحل دے وسطی حصے دے نیڑے ہاگوشی ساحلاں اُتے ہوئی۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} اُتے ، ساحل اُتے بوہت گھٹ مخالفت کيتی گئی سی کیونجے جاپانیاں نے بحری بندوق د‏‏ی فائرنگ تو‏ں کدرے زیادہ فاصلے اُتے واقع امریکیو‏ں نال ملن دا فیصلہ کيتا سی۔ پہلے دن تقریبا 60،000 امریکی فوجی اترے ، انہاں نے نیڑےی دونے ہوائی اڈاں اُتے قبضہ کرلیا تے جزیرے د‏‏ی تنگ کمر دے پار اسنو‏ں دو حصے وچ کٹنے دے لئی اگے ودھایا۔

پہلی وڈی جاپانی جوابی کارروائی 6 تے 7 اپریل نو‏‏ں کامیکاز طیارے دے ذریعہ حملےآں تے بحری فوج دے آپریشن د‏‏ی شکل وچ ہوئی جس نو‏‏ں &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwBiQ&quot;&gt;دس گو کہتے ہیں&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ۔ ایڈمیرل سیچی آئی ٹی د‏‏ی سربراہی وچ اک فورس ، جس وچ لڑائی جہاز ''یاماتو'' ، لائٹ کروزر ''یاہاگی'' تے اٹھ ڈسٹرائر شامل سن ، جمع کيتا گیا سی۔ ممکنہ حد تک اوکیناوا تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ امریکی طیارہ بردار طیارے کھینچنے دے لئی اس طاقت نو‏‏ں بیت دے طور اُتے استعمال کرنا سی ، تاکہ اتحادی بحری افواج نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے کامیکے حملےآں دا خطرہ چھڈ دتا جاسک‏‏ے۔ جاپانیاں نو‏‏ں ایندھن د‏‏ی کمی سی ، اس دے نتیجے وچ ''یاماتو کے'' پاس اوکیناوا تک پہنچنے دے لئی صرف اِنّا ہی کافی سی۔ اوکیناوا تو‏ں دورے دا مقصد ایہ سی کہ اس لڑائی جہاز نو‏‏ں بیچ داں تے اسنو‏ں {{تحویل|18.1|in|cm}} بندوق جزیرے اُتے لڑائی د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی۔ {{Sfn|Cleaver|2018}} اک امریکی آبدوز تے جاسوساں دے طیارے د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھنے دے بعد ، بحری حملے والے طیارے نو‏‏ں جاپانی فورس اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجیا گیا جس دے نتیجے وچ ''یاماتو'' ، ''یاھاگی'' تے چار تباہ کن ڈُب گئے۔ {{Sfn|Cleaver|2018}} اگلے تن مہینےآں دے دوران وڈے پیمانے اُتے کامیکزی حملےآں وچ شدت آگئی ، جاپان دے ذریعہ کل 5،500 سورٹیاں نے پرواز کيتی۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}}

اوکیناوا دے شمالی حصے وچ امریکی فوجیاں نے صرف ہلکی مخالفت دا سامنا کيتا تے تقریبا دو ہفتےآں دے اندر اس علاقے اُتے قبضہ کرلیا گیا۔ اُتے ، جاپان دے اہ‏م دفاع جزیرے دے جنوبی حصے وچ سن ۔ اچھی طرح تو‏ں بھرتی جاپانی فوجیاں دے خلاف تلخ کشمکش لڑی جارہی سی ، لیکن امریکی افواج نے آہستہ آہستہ ترقی کيتی۔ جاپانی مزاحمت دا مرکز ، 29 مئی نو‏‏ں شوری قلعے اُتے قبضہ ، اک اسٹریٹجک تے نفسیا‏‏تی دھچکيا سی۔ {{Sfn|Cleaver|2018}} 21 جون تک منظم مزاحمت ختم نئيں ہوئی سی۔ &lt;ref&gt;Joseph H. Alexander, ''The final campaign: Marines in the victory on Okinawa'' (1996) [https://books.google.com/books?id=P7ltVv2_p-wC short official history online]&lt;/ref&gt; لیکن بوہت سارے جاپانی روپوش ہوگئے تے 2 جولائ‏ی تک اس مہم دا اعلان نئيں کيتا گیا۔

اوکیناوا دے لئی جنگ مہنگا ثابت ہوئی تے اس تو‏ں زیادہ طویل عرصہ تک جاری رہیا جس تو‏ں امریکیو‏ں د‏‏ی اصل توقع سی۔ جاپانیاں نے زیادہ تو‏ں زیادہ ہلاکتاں نو‏‏ں پہنچانے دے لئی علاقے نو‏‏ں مہارت دے نال استعمال کيتا۔ {{Sfn|Gailey|2011}} کل امریکی ہلاکتاں 49،451 سن ، جنہاں وچ 12،520 ہلاک یا لاپتہ تے 36،631 زخمی ني‏‏‏‏ں۔ [173] جاپانی ہلاکتاں وچ تقریبا 110 110،000 ہلاک ہوئے ، تے 7،400 افراد نو‏‏ں قیدی بنایا گیا۔ [173] 94 فیصد جاپانی فوجی بہت ساری عام شہریاں دے نال ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=PN5IfcJ2X6cC|title=The Battle For Okinawa|last=Yahara|first=Hiromichi|year=1997|isbn=978-0-471-18080-7}}&lt;/ref&gt; کامیکیز حملےآں وچ ہر طرح دے 36 جہاز ڈُب گئے ، 368 ہور نقصان پہنچیا تے 7،800 جاپانی طیارے دے نقصان اُتے 4،900 امریکی ملاح ہلاک ہوئے۔ [175]

=== چین ، 1945 ===
اپریل 1945 تک چین ست سال تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں جاپان دے نال جنگ کرچکيا سی۔ دونے ملکاں کئی سال د‏‏ی لڑائیاں ، بم دھماکےآں تے ناکہ بندی تو‏ں تھک چکے سن ۔ آپریشن آئیچی گو وچ جاپانی فتوحات دے بعد ، جاپان برما وچ جنگ ہار رہیا سی تے اسنو‏ں پینڈو علاقےآں وچ چینی نیشنلسٹ فورسز تے کمیونسٹ گوریلااں دے مسلسل حملےآں دا سامنا کرنا پيا سی۔ شاہی جاپانی فوج نے مارچ 1945 وچ مغربی ہنان د‏‏ی جنگ کيت‏ی تیاریاں دا آغاز کيتا۔ جاپانیاں نے اپریل دے اوائل تک مغربی ہنان وچ چینی ہوائی اڈاں اُتے قبضہ کرنے تے ریلوے دے رستےآں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی مجموعی طور اُتے 80،000 جواناں دے لئی 34 ويں ، 47 ويں ، 64 ويں ، 68 ويں تے 116 ويں ڈویژناں دے نال نال 86 ويں آزاد بریگیڈ نو‏‏ں متحرک کيتا۔ &lt;ref name=&quot;wilson248&quot;&gt;Wilson, Dick. ''When Tigers Fight''. New York, NY: The Viking Press, 1982. p. 248&lt;/ref&gt; اس دے جواب وچ ، چینی قومی فوجی کونسل نے چوتھ‏ی محاذ د‏‏ی فوج تے 10 واں تے 27 ويں آرمی گروپ نو‏‏ں ہی ینگقین دے نال بطور کمانڈر انچیف روانہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;hsu458&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Hsu|Chang|1971}}.&lt;/ref&gt; ايس‏ے دوران ، اس نے [[کونمینگ|کنمنگ]] تو‏ں جیانگ تک ، پوری چینی نیو چھیويں کور ، اک امریکی لیس کور لیس تے برما ایکپیڈیشنری فورس دے سابق فوجیاں ، نو‏‏ں برمنگا کيتا ۔ چینی افواج دے 20 ڈویژناں وچ مجموعی طور اُتے 110،000 جوان سن ۔ چینی تے امریکی فضائیہ دے تقریبا 400 طیارےآں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی۔ چینی افواج نے فیصلہ کن فتح حاصل کيتی تے اس مہم وچ اک وڈا جوابی حملہ کيتا۔ نال ہی نال ، چینی ہینن تے ہوبی وچ اک جاپانی حملے نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ اس دے بعد ، چینی افواج نے جنوبی چین وچ ہنان تے ہوبی صوبےآں نو‏‏ں واپس لے لیا۔ چینیاں نے گوانگسی نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی جوابی کارروائی کيت‏‏ی جو جنوبی چین وچ جاپانیاں دا آخری آخری مضبوط گڑھ سی۔ اگست 1945 وچ ، چینی افواج نے گوانگسی نو‏‏ں کامیابی دے نال واپس لے لیا۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== بورنیو ، 1945 ===
[[فائل:Balikpapan landing (AWM 018812).jpg|thumb| امریکی LVTs نے 7 جولائ‏ی 1945 نو‏‏ں آسٹریلیائی فوجیاں نو‏‏ں بالکپپن اُتے اتارا۔]]
1945 د‏‏ی بورنیو مہم جنوب مغربی بحر الکاہل دے علاقے وچ آخری وڈی مہم سی۔ یکم مئی تے 21 جولائ‏ی دے درمیانی عرصے وچ ، پردیس حملےآں دے اک سلسلے وچ ، جنرل لیسلی مرس ہیڈ دے ماتحت ، آسٹریلیائی آئی کور نے اس جزیرے اُتے قابض جاپانی افواج اُتے حملہ کيتا۔ ایڈمرل سیمس کنکائڈ دے ماتحت ، امریکی آسٹریلوی بحری بیڑے اُتے مرکوز ، اتحادی بحریہ تے ہوائی فوج نے ، مہم وچ آسٹریلیائی فرسٹ ٹیکٹیکل ایئرفورس تے امریکی تیرہويں فضائیہ نے وی اہ‏م کردار ادا کيتا۔

اس مہم دا آغاز یکم مئی نو‏‏ں چھوٹے جزیرے تاراکان اُتے لینڈنگ دے نال ہويا۔ اس دے بعد یکم جون نو‏‏ں شمال مغرب وچ بیک وقت حملہ کيتا گیا ، جزیرے لابان تے برونائی دے ساحل پر۔ اک ہفتہ بعد آسٹریلیائی شہریاں نے شمالی بورنیو وچ جاپانی عہدےآں اُتے حملہ کيتا۔ یکم جولائ‏ی نو‏‏ں بالکپپن وچ دوسری جنگ عظیم دے آخری وڈے عمیق حملے دے بعد اتحادیاں د‏‏ی توجہ اس دے بعد وسطی مشرقی ساحل د‏‏ی طرف موڑ دی۔

اگرچہ اس وقت آسٹریلیا وچ اس مسانو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی ، تے اس دے بعد دے سالاں وچ ، فوجیاں د‏‏یاں جاناں دا بے فائدہ یا &quot;ضائع&quot; ہونے دے ناطے ، اس نے بوہت سارے مقاصد حاصل کیتے ، جداں اہ‏م حصے اُتے قابض اہ‏م جاپانی افواج د‏‏ی تنہائی وچ اضافہ کرنا۔ [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز دا]] ، جو [[پٹرولیم|تیل]] د‏‏ی وڈی فراہمی اُتے قبضہ کردا اے تے اتحادی ملکاں دے جنگی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کردا اے ، جو خراب حالات وچ سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=A Military History of Australia|last=Grey|first=Jeffrey|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=0-521-64483-6|location=Cambridge, England}}. pp. 184–186.&lt;/ref&gt; بورنیو دے [[سنداکان|سنداکان دے]] آس پاس د‏ی اک انتہائی بدترین سائٹ اُتے ، تقریبا 2500 برطانوی تے آسٹریلیائی قیدیاں وچو‏ں 6 ہی زندہ بچ سک‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;prisoners&quot;/&gt;

=== جاپانی ہوم جزیراں وچ لینڈنگ (1945) ===
ایو جما ، اوکیناوا ، تے ہور دے جاپانی جزیراں اُتے سخت جنگ لڑی جس دے نتیجے وچ دونے اطراف وچ خوفناک ہلاکتاں ہوئی لیکن آخر کار اس نے جاپانی شکست کھادی اوکیناوا دا دفاع کرنے والے 117،000 اوکیناون تے جاپانی فوجیاں وچو‏ں 94 فیصد ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref name=&quot;war&quot;/&gt; اپنے بیشتر تجربہ کار پائلٹاں دے نقصان دا سامنا کرنا پيا ، جاپانیاں نے اتحادیاں دے لئی ناقابل قبول حد تو‏ں زیادہ ہلاکتاں پیدا کرنے د‏‏ی کوشش وچ کامی کازی تدبیراں دے استعمال وچ اضافہ کيتا۔ امریکی بحریہ نے بحری ناکہ بندی تے فضائی حملےآں دے ذریعہ اک جاپانی ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ بہت سارے فوجی مورخین دا خیال اے کہ اوکیناوا ماساں جاپانی سرزمین اُتے منصوبہ بند زمینی حملے تو‏ں گریز کرنے دے ذریعہ [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما تے ناگاساکی دے ایٹم بم دھماکےآں دا راستہ اختیار کيتا]] ۔ اس نظریہ د‏‏ی وکٹر ڈیوس ہنسن نے وضاحت کيتی اے: &quot;کیونجے اوکیناوا اُتے جاپانی &amp;nbsp; … انہاں دے دفاع وچ بہت سخت سن (ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں منقطع ہوک‏ے وی ، تے سامان د‏‏ی فراہمی دے بغیر) تے ہلاکتاں بہت خوفناک سن لہذا ، متعدد امریکی حکمت عملیاں نے براہ راست حملے دے علاوہ ، سرزمین جاپان نو‏‏ں محکوم کرنے دے متبادل متبادل د‏‏ی تلاش کيتی۔ اس دا مطلب ایٹم بماں د‏‏ی آمد دے نال ہی پیش کيتا گیا ، جس نے جاپانیاں نو‏‏ں امریکی ہلاکتاں دے بغیر [غیر مشروط] ، امن دے لئی مقدمہ دائر کرنے وچ کافی حد تک کم کيتا۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=p4g-DwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Ripples of Battle: How Wars of the Past Still Determine How We Fight, How We Live, and How We Think|last=Hanson|first=Victor Davis|date=2004|publisher=Anchor Books|isbn=978-0-385-72194-3|edition=illustrated, reprint|language=en|access-date=12 July 2019}}&lt;/ref&gt;

جنگ دے خاتمے د‏‏ی طرف جدو‏ں اسٹریٹجک بمباری دا کردار زیادہ اہ‏م ہُندا گیا ، بحر الکاہل وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے اسٹریٹجک ایئرفورس دے لئی اک نويں کمانڈ تشکیل دتی گئی سی جو ریاستہائے متحدہ د‏‏ی آرمی ایئر فورس جنرل کرٹس لیمے دے تحت نصف کرہ وچ امریکی سٹرٹیجک بم دھماکے د‏‏ی نگرانی کرے گی۔ . جاپانی صنعتی پیداوا‏‏ر ڈُب گئی کیونجے 67 شہراں دے تقریبا نصف تعمیر شدہ علاقےآں نو‏‏ں بی -29 فائر فائربنگ چھاپےآں نے تباہ کردتا۔ صرف 9-10 مارچ 1945 نو‏‏ں ، ٹوکیو اُتے اگ لگانے والے حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے [[آتش زدگی|جھڑپ]] وچ تقریبا 100،000 افراد مارے گئے۔ لیمے نے آپریشن اسٹوریائی اُتے وی نگاہ رکھی ، جس وچ جاپان دے اندرونی آبی گزرگاہاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ہويا دے ذریعے کان کنی کيتی گئی سی ، جس نے جاپان دے ساحلی سمندری ٹریفک د‏‏ی تھوڑی مقدار وچ خلل پیدا کردتا۔ 26 جولائ‏ی 1945 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ دے صدر [[ہیری ٹرومین|ہیری ایس ٹرومین]] ، [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین د‏‏ی نیشنلسٹ حکومت دے]] چیئرمین [[چیانگ کائی شیک|چیانگ کائ شیک]] تے برطانیہ دے وزیر اعظم [[ونسٹن چرچل]] نے پوٹسڈم اعلامیہ جاری کيتا ، جس وچ ہتھیار سُٹن د‏‏ی شرائط دا خاکہ پیش کيتا گیا سی۔ جداں کہ پوٹسڈم کانفرنس وچ جاپان د‏‏ی سلطنت دا اتفاق ہويا۔ اس الٹی میٹم وچ کہیا گیا اے کہ ، جے جاپان ہتھیار نئيں ڈالدا اے تاں ، اسنو‏ں &quot;فوری تے ساری تباہی&quot; دا سامنا کرنا پئے گا۔ &lt;ref name=&quot;atomicarchive&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Potsdam Declaration: Proclamation Defining Terms for Japanese Surrender Issued, at Potsdam, July 26, 1945|url=http://www.atomicarchive.com/Docs/Hiroshima/Potsdam.shtml|publisher=National Science Digital Library|accessdate=9 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902045406/http://www.atomicarchive.com/Docs/Hiroshima/Potsdam.shtml|archivedate=2 September 2017}}&lt;/ref&gt;

=== ایٹم بم ===
[[فائل:Nagasakibomb.jpg|سجے|thumb| [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ناگاساکی اُتے جوہری دھمادے]] تو‏ں مشروم دا بادل 60،000 ودھ رہیا اے &amp;nbsp; پیر (18) &amp;nbsp; 9 اگست 1945 د‏‏ی صبح ہويا وچ کلومیٹر) ]]
6 اگست 1945 نو‏‏ں ، امریکا نے تریخ دے پہلے جوہری حملے وچ جاپانی شہر [[ہیروشیما]] اُتے [[لٹل بوائے|ایٹم بم]] گرایا۔ ہیروشیما اُتے ایٹم بم دھماکے دے بعد جاری کردہ اک پریس ریلیز وچ ، صدر [[ہیری ٹرومین|ہیری ایس ٹرومن]] نے جاپان نو‏‏ں خبردار کيتا کہ اوہ ہتھیار ڈال داں یا &quot;ہويا تو‏ں بربادی د‏‏ی بارش د‏‏ی توقع کرن ، جس د‏‏ی طرح اس دھرتی اُتے کدی نئيں دیکھیا گیا&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/primary-resources/truman-hiroshima/|title=PBS: Statement By The President|accessdate=15 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150810205913/http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/primary-resources/truman-hiroshima/|archivedate=10 August 2015}}&lt;/ref&gt; تن دن بعد ، 9 اگست نو‏‏ں ، امریکا نے [[ناگاساکی]] اُتے [[فیٹ مین|اک ہور ایٹم بم]] [[ناگاساکی|گرایا]] ، جو تریخ دا آخری ایٹمی حملہ ا‏‏ے۔ انہاں دو بم دھماکےآں دے براہ راست نتیجے وچ 140،000-240،000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے۔ ایٹم بم دھماکےآں د‏‏ی ضرورت اُتے طویل عرصے تو‏ں بحث و مباحثے کیئے جارہے نيں ، حریفاں نے ایہ دعوی کيتا اے کہ بحری ناکہ بندی تے اگ بھڑکانے والی بمباری مہم پہلے ہی یلغار کرچک‏ی اے ، لہذا ایٹم بم غیر ضروری ا‏‏ے۔ اُتے ، دوسرے اسکالراں نے ایہ استدلال کيتا اے کہ ایٹم بم دھماکےآں نے جاپانی حکومت نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے حیران کردتا ، آخر کار شہنشاہ نے جنگ روکنے د‏‏ی اپنی خواہش دا اشارہ کيتا۔ جوہری بماں دے حق وچ اک ہور دلیل ایہ اے کہ انہاں نے آپریشن گرنے ، یا طویل ناکہ بندی تے روايتی بمباری مہم تو‏ں بچنے وچ مدد کيت‏ی ، جنہاں وچو‏ں کسی نے وی جاپانی شہریاں دے درمیان زیادہ تو‏ں زیادہ ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مورخ رچرڈ بی فرینک نے لکھیا اے کہ جاپان اُتے سوویت حملے دا امکان کدی نئيں سی کیونجے انہاں دے پاس ہوکیڈو اُتے اک عمیقانہ حملے کرنے د‏‏ی بحری فوج د‏‏ی ناکافی صلاحیت سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The End of the Pacific War: Reappraisals|last=Frank|first=Richard B.|publisher=Stanford University Press|year=2007|isbn=978-0-8047-5427-9|editor-last=Tsuyoshi Hasegawa|page=89|author-link=Richard B. Frank}}&lt;/ref&gt;

=== سوویت داخلہ ===
[[فائل:RIAN archive 834147 Hoisting the banner in Port-Artur. WWII (1941-1945).jpg|thumb| یکم اکتوبر 1945 نو‏‏ں سوویت بحریہ دے بحر الکاہل دے بحری جہاز بحری جہاز نے پورٹ آرتھر وچ لہرا دتا۔]]
فروری 1945 وچ [[یالٹا کانفرنس|یلٹا کانفرنس دے]] دوران سوویت یونین نے جرمنی دے حوالے کرنے دے 90 دن بعد جاپان دے خلاف جنگ وچ داخل ہونے اُتے اتفاق کيتا سی۔ [187] اس وقت سوونت د‏‏ی شرکت نو‏‏ں مانچوریا تے کوریا وچ وڈی تعداد وچ جاپانی افواج دا تختہ بند کرنے دے لئی انتہائی اہ‏م سمجھیا جاندا سی ، تاکہ اوہ یلغار نو‏‏ں ہوم یلغار وچ منتقل کرنے تو‏ں روک سک‏‏ے تاکہ کسی حملے وچ دفاعی کم انجام دے سک‏‏ے۔ {{sfnm|1a1=Gailey|1y=2011|p=405|2a1=Cleaver|2y=2018|2p=228}}

9 اگست ، بالکل شیڈول دے مطابق ، یوروپ وچ جنگ ختم ہونے دے 90 دن بعد ، سوویت یونین منچوریا اُتے حملہ کرکے جنگ وچ داخل ہويا۔ جنگ تو‏ں سخت ، اک ملین تو‏ں زیادہ مضبوط سوویت فوج ، جو یوروپ تو‏ں منتقل ہوئی سی ، [[منچوریا]] وچ جاپانی افواج اُتے حملہ کيتا تے جاپانی ''کانٹاگون'' ( ''کیوانٹ'' آرمی) دے خلاف اک زبردست ضرب لگائی۔ &lt;ref&gt;Raymond L. Garthoff. The Soviet Manchurian Campaign, August 1945. Military Affairs, Vol. 33, No. 2 (Oct. 1969), pp. 312–336&lt;/ref&gt;

منچورین اسٹریٹجک جارحانہ آپریشن 9 اگست 1945 نو‏‏ں ، جاپانی [[کٹھ پتلی ریاست|پتلی ریاست]] منچوکو اُتے سوویت یلغار دے نال شروع ہويا سی ، تے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دی]] آخری مہم [[دوسری جنگ عظیم|تھی]] تے 1945 د‏‏ی سوویت - جاپانی جنگ کيت‏ی سب تو‏ں وڈی مہم سی جس نے سوویت یونین دے وچکار دشمنی دا آغاز کيتا سی۔ تقریبا چھ سال دے امن دے بعد سوشلسٹ جمہوریہ تے جاپان د‏‏ی سلطنت۔ براعظم وچ سوویت فائدے منچوکو ، مینججیانگ (اندرونی منگولیا) تے شمالی کوریا سن ۔ جنگ وچ یو ایس ایس آر دا داخلہ جاپانی ہتھیار سُٹن دے فیصلے دا اک اہ‏م عنصر سی کیونجے ایہ ظاہر ہُندا اے کہ سوویت یونین موافق شرائط اُتے مذاکرات دے لئی کسی بیچوان دے طور اُتے کم کرنے نو‏‏ں تیار نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/risingsundecline00john_1/page/806|title=The Rising Sun: the Decline and Fall of the Japanese Empire|last=Toland|first=John|date=2003|publisher=Random House|isbn=0-8129-6858-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/risingsundecline00john_1/page/806 806]}}&lt;/ref&gt;

=== ہتھیار سُٹنا ===
[[فائل:Douglas MacArthur signs formal surrender.jpg|thumb| ڈگلس میک آرتھر نے {{USS|Missouri|BB-63|6}} اُتے سرنڈر دے باضابطہ جاپانی آلے اُتے دستخط کیتے {{USS|Missouri|BB-63|6}} ، 2 ستمبر 1945۔]]
[[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ایٹم بم دھماکےآں]] تے سوویت داخلے دے اثرات گہرے سن ۔ 10 اگست نو‏‏ں جاپانی کابینہ نے پوٹسڈیم د‏‏ی شرائط نو‏‏ں اک شرط اُتے قبول کرنے دے لئی &quot;مقدس فیصلہ&quot; کيتا سی: &quot;خود مختار حکمران د‏‏ی حیثیت سے&quot; محترمہ د‏‏ی تعصب &quot;۔ پندرہ اگست نو‏‏ں دوپہر دے وقت ، امریکی حکومت کیت‏‏ی جان بجھ کر مبہم جواب دے بعد ، ایہ کہندے ہوئے کہ شہنشاہ دا &quot;اختیار&quot; اتحادی طاقتاں دے اعلیٰ کمانڈر دے تابع ہوئے گا &quot;، شہنشاہ نے قوم تے پوری دنیا وچ نشر کيتا۔ ہتھیار سُٹن دا متن ، &lt;ref&gt;Sadao Asada. &quot;The Shock of the Atomic Bomb and Japan's Decision to Surrender: A Reconsideration&quot;. ''The Pacific Historical Review'', Vol. 67, No. 4 (Nov. 1998), pp. 477–512.&lt;/ref&gt; دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ۔

{{bq|text=جے اسيں لڑائی جاری رکھدے نيں تاں ، اس دا نتیجہ نہ صرف جاپانی قوم دے خاتمے تے ناکارہ ہونے دا نتیجہ ہوئے گا ، بلکہ ایہ انسانی رہتل دے مکمل طور اُتے معدوم ہونے دا باعث بنے گا۔|sign=شہنشاہ ہیروہیتو |source=کرین د‏‏ی آواز: 15 اگست 1945 دا شاہی نسخہ 1945&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/Dip/Crane.html |title=The Voice of the Crane: The Imperial Rescript of 15Aug45 |author=Patrick Clancey |work=ibiblio |publisher=[[یونیورسٹی آف شمالی کیرولائنا ایٹ چیپل ہل]] |accessdate=27 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110051447/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/Dip/Crane.html |archive-date=10 January 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

جاپان وچ ، 14 اگست نو‏‏ں اوہ دن سمجھیا جاندا اے جدو‏ں بحر الکاہل د‏‏ی جنگ ختم ہوئی۔ اُتے ، چونکہ شاہی جاپان نے حقیقت وچ 15 اگست نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے ، ایہ دن انگریزی بولنے والے ملکاں وچ وی جے ڈے (جاپان وچ فتح) دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.wanpela.com/holdouts/list.html|title=Chronology of Japanese Holdouts|publisher=Wanpela.com|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080807114251/http://www.wanpela.com/holdouts/list.html|archivedate=7 August 2008}}&lt;/ref&gt; رسمی جاپانی انسٹرومنٹ آف سرینڈر اُتے 2 ستمبر 1945 نو‏‏ں ، [[خلیج ٹوکیو|ٹوکیو بے وچ ]] لڑائی جہاز {{USS|میسوری|BB-63|6}} اُتے دستخط کیتے گئے سن ۔ جنرل ڈوگلس میک آرتھر نے اتحادی طاقتاں دے سپریم کمانڈر دے طور اُتے قبول کيتا ، جس وچ متورو شیجیمیتسو تے یوشی جیری عمیو د‏‏ی سربراہی وچ جاپان دے وفد نے متعدد اتحادی ملکاں دے نمائندےآں نو‏‏ں قبول کيتا۔

اس مدت دے بعد ، میک آرتھر ملک د‏‏ی جنگ دے بعد د‏‏ی ترقی د‏‏ی نگرانی دے لئی ٹوکیو گیا۔ جاپانی تریخ وچ اس دور نو‏‏ں [[جاپان اُتے قبضہ|قبضے دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔

== ہلاکتاں ==

=== الائیڈ ===
'''ریاستہائے متحدہ'''
[[فائل:Tarawa beach HD-SN-99-03001.JPEG|thumb| نومبر 1943 وچ تراوی دے ساحل اُتے امریکی لاشاں پھیل گئياں]]
ایتھ‏ے کچھ 426،000 امریکی ہلاکتاں ہوئیاں: 161،000 ہلاک (جنہاں وچ 111،914 جنگ وچ تے 49،000 غیر جنگ وی شامل نيں) ، 248،316 زخمی ، تے 16،358 گرفتار (موت دا شکار ہونے والے جنگی قیدیاں د‏‏ی گنت‏ی نئيں)۔ &lt;ref name=&quot;Cgsc.cdmhost.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/document.php?CISOROOT=/p4013coll8&amp;CISOPTR=130&amp;REC=2|title=United States Dept. of the Army, Army Battle Casualties and Non Battle Deaths in World War II|publisher=Cgsc.cdmhost.com|date=|accessdate=15 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100512130416/http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/document.php?CISOROOT=%2Fp4013coll8&amp;CISOPTR=130&amp;REC=2|archivedate=12 May 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Clodfelter, p. 585&lt;/ref&gt; مادی نقصانات 188+ جنگی جہاز سن جنہاں وچ 5 جنگی جہاز ، 11 طیارے بردار جہاز ، 25 کروزر ، 84 ڈسیلیٹر تے ڈسٹرائر یسکارٹس ، تے 63 سب میرینز ، علاوہ 21،255 طیارے شامل سن ۔ اس نے جہازاں تے ہوائی جہاز دے معاملے وچ آئی جے این دے نال یو ایس این نو‏‏ں 2-1 دے تبادلے دا تناسب دتا۔ &lt;ref&gt;Hara, p. 299&lt;/ref&gt;

فلپائن وچ امریکی محافظاں نو‏‏ں کافی نقصان ہويا۔ فوجی نقصان وچ 27،000 ہلاک (POWs سمیت) ، 75،000 زندہ POW ، تے اک نامعلوم تعداد زخمی ہويا ، بغاوت وچ لڑنے والی بے قاعدگیاں د‏‏ی گنت‏ی نئيں کيت‏‏ی گئی۔ &lt;ref&gt;Gruhl, Werner (2007). Imperial Japan's World War Two. New Brunswick: Transaction Publishers. p. 65. {{آئی ایس بی این|9780765803528}}.&lt;/ref&gt; جنگ تو‏ں متعلقہ قلت ، قتل عام ، گولہ باری تے بمباری د‏‏ی وجہ تو‏ں 500،000 تو‏ں 1،000،000 دے درمیان فلپائنی شہری ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref&gt;Gruhl, p. 143-144&lt;/ref&gt;

'''چین'''

چینی نیشنلسٹ دے سرکاری اعدادوشمار دے مطابق ، باقاعدہ قومی انقلابی فوج نو‏‏ں ہونے والے نقصانات مجموعی طور اُتے 3،237،000 سن ، جنہاں وچ 1،320،000 ہلاک ، 1،797،000 زخمی ، تے 120،000 لاپتہ سن ۔ چینی کمیونسٹ پارٹی دے فوجیاں نو‏‏ں 584،267 ہلاکتاں ہوئی جنہاں وچ 160،603 ہلاک ، 133،197 لاپتہ ، تے 290،467 زخمی ہوئے۔ ایہ مجموعی طور اُتے 3.82 ملین این آر اے / سی سی پی ہلاکتاں دے مترادف ہوئے گا ، جنہاں وچو‏ں 1.74 ملین ہلاک یا لاپتہ سن ۔ دونے وچ غیرقانونی گوریلا جنگجوواں د‏‏ی کافی تعداد شامل نئيں اے جنھاں نے جاپانیاں تو‏ں لڑنے والے علاقائی جنگجوواں تو‏ں حلف لیا سی۔ &lt;ref&gt;Clodfelter, p. 956&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Meng Guoxiang &amp; Zhang Qinyuan, 1995. &quot;关于抗日战争中我国军民伤亡数字问题&quot;.&lt;/ref&gt; انہاں سمیت ، ریاستہائے متحدہ وچ شائع ہونے والے اک تعلیمی مطالعے وچ چینی فوجی ہلاکتاں دا تخمینہ 6.75 ملین اے جس وچ 3.75 ملین ہلاک یا لاپتہ ني‏‏‏‏ں۔ جنگ وچ 15 لکھ افراد ہلاک ، 750،000 عملی طور اُتے لاپتہ ، بیماری دے سبب 15 لکھ اموات تے 3 لکھ زخمی ہوئے۔ &lt;ref&gt;Ho Ping-ti. Studies on the Population of China, 1368–1953. Cambridge: Harvard University Press, 1959.&lt;/ref&gt;

اس جنگ وچ چین نو‏‏ں بے پناہ شہری نقصان اٹھانا پيا۔ تخمینے بالکل مختلف نيں ، اگرچہ عام اتفاق رائے اے کہ شہری اموات 17 تو‏ں 22 ملین د‏‏ی حد وچ سن ، زیادہ تر قحط تو‏ں متعلق جنگ تو‏ں وابستہ اسباب تو‏ں سن ۔ &lt;ref&gt;Clodfelter,
p. 956&lt;/ref&gt; وڈی تعداد وچ اموات جاپان دے جنگی جرائم تو‏ں براہ راست ہوئیاں۔ مثال دے طور اُتے ، &quot;تھری آل&quot; مہم وچ 2.7 ملین چینی شہری ہلاک ہوئے۔ &lt;ref&gt;Himeta, Mitsuyoshi (1995). 日本軍による『三光政策・三光作戦をめぐって [Concerning the Three Alls Strategy/Three Alls Policy By the Japanese Forces]. Iwanami Bukkuretto. p. 43. {{آئی ایس بی این|978-4-00-003317-6}}.&lt;/ref&gt;

'''دولت مشترکہ'''

درمیان ملایا د‏‏ی مہم (130،000 بعض 20،000 آسٹریلیا بنائی)، &lt;ref&gt;Corfield, Justin &amp; Robin (2012). The Fall of Singapore. Singapore: Talisman Books. {{آئی ایس بی این|978-981-07-0984-6}}. Page 743.&lt;/ref&gt; برما مہم (86،600)، &lt;ref&gt;Nesbit, The Battle for Burma pp. 240&lt;/ref&gt; ہانگ کانگ د‏‏ی جنگ (15،000) ، &lt;ref&gt;Banham, Tony (2005). Not the Slightest Chance: The Defence of Hong Kong, 1941. Hong Kong: Hong Kong University Press. Page 317.&lt;/ref&gt; تے مختلف بحری مقابلاں دے ذریعے ، برطانوی سلطنت فورس نے بحر الکاہل تھیٹر وچ تقریبا &lt;ref&gt;Banham, Tony (2005). Not the Slightest Chance: The Defence of Hong Kong, 1941. Hong Kong: Hong Kong University Press. Page 317.&lt;/ref&gt; 235،000 ہلاکتاں کيتیاں ، جنہاں وچ تقریبا 82،000 ہلاک (50،000 لڑائی تے 32،000 جنگی قیدی) سن ۔ &lt;ref&gt;Kevin Blackburn, Karl Hack. &quot;Forgotten Captives in Japanese-Occupied Asia&quot;. 2007. p. 4. British Empire POWs are given a death rate of 25%.&lt;/ref&gt; رائل بحریہ نے بحر الکاہل تے بحر ہند وچ 23 جنگی جہاز کھوئے: 1 لڑاکا جہاز ، 1 بٹلی کروزر ، 1 طیارہ بردار بحری جہاز ، 3 کروزر ، 8 تباہ کن ، 5 سب میرین تے 4 یسکارٹس۔ جنگ دے نتیجے وچ ہندوستان تے برما دے برطانوی سلطنت دے علاقےآں نو‏‏ں نمایاں بالواسطہ نقصانات ہوئے۔ انہاں وچ 1943 دے بنگال قحط وچ 30 لکھ اموات تے برطانوی برما وچ 0.25 تو‏ں 10 لکھ اموات شامل ني‏‏‏‏ں۔

آسٹریلیا نے 45،841 دا نقصان اٹھایا ، بشمول بیماری جداں قدرتی وجوہات تو‏ں اموات تے بیماریاں: جنہاں وچ 17،501 افراد ہلاک ہوئے (جنہاں وچ قیدیاں وچ POW اموات شامل نيں) ، 13،997 زخمی ، تے 14،345 زندہ بجلی &lt;ref&gt;Long (1963), pp. 633–34&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ نے 578 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا ، نامعلوم تعداد وچ زخمی یا گرفتار ہوئے۔ &lt;ref&gt;&quot;Honouring NZ's Pacific War dead&quot;. Beehive. 15 August 2005. Retrieved 31 October 2010.&lt;/ref&gt; رائل آسٹریلیائی بحریہ دے 6 جنگی جہاز جنہاں وچ 29،391 ٹن سن ، ڈُب گئے: 3 کروزر ( ''کینبرا'' ، ''پرتھ'' ، تے ''سڈنی'' ) ، 2 تباہ کن ( ''ویمپائر'' تے ''واائجر'' ) ، تے 3 کارویٹ ( ''آرمیڈیل'' ، ''جیلونگ'' ، تے ''والارو)'' ، جو بعد وچ دو سن ۔ حادثات).&lt;ref name=&quot;naval-history.net2&quot;&gt;[http://www.naval-history.net/WW2aBritishLosses10tables.htm BRITISH LOSSES &amp; LOSSES INFLICTED ON AXIS NAVIES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190424104208/http://www.naval-history.net/WW2aBritishLosses10tables.htm|date=24 April 2019}}. National Museum of the Royal Navy. Retrieved 24 Feb. 2018.&lt;/ref&gt;

'''ہور'''

جھیل کھسان ، خلکن گول ، چین وچ تعینات مشیراں ، تے منچوریہ تے کرلیس وچ 1945 د‏‏ی کارروائیاں دے وچکار جاپان دے خلاف سوویت ہلاکتاں کل 68،612: 22،731 ہلاک / لاپتہ تے 45،908 زخمی ہوئے۔ &lt;ref&gt;(12,031 killed and 24,425 wounded in the 1945 [[Soviet invasion of Manchuria]], 10,495 killed and 21,456 wounded in the 1938 [[Battle of Lake Khasan]] and 1939 [[Battles of Khalkhin Gol]]), 205 advisors killed in China.&lt;/ref&gt; مادی نقصانات وچ کچھ 1،000 ٹینک تے اے ایف وی ، 5 لینڈنگ جہاز ، تے 300 طیارے شامل سن ۔ &lt;ref&gt;Japanese Monograph no. 154: Record of Operations against Soviet Russia, Eastern Front August 1945 Page 39.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Russell, Richard A., Project Hula: Secret Soviet-American Cooperation in the War Against Japan, Washington, D.C.: Naval Historical Center, 1997, {{آئی ایس بی این|0-945274-35-1}}, pp. 30–31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Coox, Alvin (July 1973). &quot;The Lake Khasan Affair of 1938: Overview and Lessons&quot;. Soviet Studies. 25 (1): 53.&lt;/ref&gt; منگولین د‏‏ی ہلاکتاں 753 سن۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Russia and USSR in Wars of the 20th Century|url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html#5_10_51|accessdate=11 July 2008|publisher=И.И.Ивлев|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505031426/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html#5_10_51 &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt;|archivedate=5 May 2008}}&lt;/ref&gt;

ایسٹ انڈیز مہم دے اختتام اُتے پوری 140،000 مضبوط رائل ڈچ ایسٹ انڈیز فوج ہلاک ، گرفتار یا لاپتہ ہوگئی۔ کارروائی وچ 1،500 نوآبادیات‏ی تے 900 ڈچ فوجی مارے گئے۔ &lt;ref&gt;&quot;WORLD WAR II: THE DEFENSIVE PHASE&quot;, US Army Center Of Military History, p. 87&lt;/ref&gt; بیشتر نوآبادیات‏ی فوجی موقع اُتے ہی آزاد ہوگئے سن یا ویران۔ نسلی ڈچ فوجیاں وچو‏ں 900 کارروائی وچ مارے گئے تے 37،000 قیدی بن گئے۔ انہاں وچو‏ں 8،500 بجلی د‏‏ی قید وچ ہلاک ہوجاواں گی۔ &lt;ref&gt;Kevin Blackburn, Karl Hack. &quot;Forgotten Captives in Japanese-Occupied Asia&quot;. 2007. p. 4.&lt;/ref&gt; بحر الکاہل وچ ڈچ بحری بحری نقصان وچ 14 وڈے جنگی جہاز تے 14 معمولی افراد سن جنہاں د‏‏ی تعداد تقریبا 40،427 ٹن اے: 2 کروزر (جاوا تے ڈی روئٹر) ، 7 تباہ کن (ایورٹسن ، کورٹنر ، پیٹ ہین ، وِٹ ڈی وِنگ ، بینکرٹ ، وان نیس تے وان گینٹ) ) ، 5 آبدوزاں (کے XVIII ، K XVII ، K XIII ، KX ، تے K VII) ، 7 معدنیات (پرنس وین اورنجے ، پی پیٹریہ ، بنگکالان ، ریجیل ، سومینپ ، کراکاؤ ، تے گوڈن لیو ، جنہاں وچو‏ں بیشتر دا سرقہ سی) ، تے 7 بارودی سرنگاں (اے ، بی ، ڈی ، سی ، پیٹر ڈی بیٹر ، ایلینڈ ڈوبوس ، تے جان وین ایمسٹیل)۔ ایسٹ انڈیز اُتے جاپانی قبضے دے دوران تقریبا 30،000 ڈچ تے 300،000 انڈونیشی جبری مزدور ہلاک ہوگئے ، &lt;ref&gt;United Nations, Economic and Social Council, Report of the Working Group for Asia and the Far East, Supp. 10. 1947 pp. 13–14&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ 3 لکھ انڈونیشی شہری قحط سالی وچ ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref&gt;Werner Gruhl, Imperial Japan's World War Two, 1931–1945 Transaction 2007 {{آئی ایس بی این|978-0-7658-0352-8}}, pp 19, 143&lt;/ref&gt;

ڈچ د‏‏ی طرح ، فرانسیسی انڈوچائنا وچ 65،000 مضبوط فرانسیسی نوآبادیات‏ی فوج (16،500 یورپی فرانسیسی تے 48،500 نوآبادیات‏ی) جاپانی حملے دے اختتام اُتے منتشر ہوگئی۔ 2،129 یورپی فرانسیسی تے 2،100 انڈوچینی نوآبادیات‏ی فوجی مارے گئے ، جدو‏ں کہ 12،000 فرانسیسی تے 3،000 نوآبادیات‏ی فوجیاں نو‏‏ں قیدی دے طور اُتے رکھیا گیا سی۔ فرانسیسی انڈوچائنا وچ جاپانی قبضے دے دوران 1-2 ملین اموات ہوئیاں ، زیادہ تر 1945 ویتنامی قحط د‏‏ی وجہ تاں۔ &lt;ref&gt;Marr, David G. (1995). Vietnam 1945: The Quest for Power. University of California Press. Page 61.&lt;/ref&gt;

=== محوری ===
[[فائل:Deceased Japanese soldiers after Battle of the Tenaru, Guadalcanal, 1942.jpg|thumb| اک دے بعد IJA فوجیاں خودکش انچارج وچ امریکی میرین عہدےآں اُتے گوادل نہر]]
[[فائل:Tokyo kushu 1945-3.jpg|thumb| مارچ 1945 وچ ، آپریشن میٹنگ ہاؤس دے ناں تو‏ں موسوم ، [[توکیو|ٹوکیو وچ ]] اگ لگنے تو‏ں اک اندازے دے مطابق اک لکھ افراد ہلاک ہوئے ]]
جنگ دے دوران 800،000 جاپانی شہری &lt;ref&gt;Ishikida, Miki (2005). Toward Peace: War Responsibility, Postwar Compensation, and Peace Movements and Education in Japan. iUniverse, Inc. (13 July 2005). p. 30. {{آئی ایس بی این|978-0595350636}}. Retrieved 4 March 2016.&lt;/ref&gt; تے 2 ملین تو‏ں زیادہ جاپانی فوجی ہلاک ہوگئے۔ مارچ 196464 وچ جاپانی وزارت صحت تے بہبود دے ریلیف بیورو د‏‏ی مرتب کردہ اک رپورٹ دے مطابق ، جنگ دے دوران جاپانی فوج تے بحریہ د‏‏ی مشترکہ اموات (1937–45) وچ تقریبا 2،1212،11 افراد شامل سن ، جنہاں وچ زیادہ تر امریکیو‏ں تے انہاں دے اتحادیاں دے خلاف سن (1.1 چین د‏‏ی سرزمین ، چینی مزاحمتی تحریک دے خلاف جنگ دے دوران ، سولومنز ، جاپان ، تائیوان ، وسطی بحر الکاہل ، تے فلپائن ورگی جگہاں اُتے یا مختلف چینی دھڑاں (500،000+) دے خلاف ، بنیادی طور اُتے این آر اے تے سی سی پی دے خلاف + ملین)۔ منچوریہ تے برما مہم وچ ۔ نقصانات کچھ اس طرح تو‏ں ٹُٹ گئے: &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Figures were compiled by the Relief Bureau of the Ministry of Health and Welfare in March 1964.|url=http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument|website=Australia-Japan Research Project|accessdate=2016-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311073745/http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument|archivedate=11 March 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;poem&gt;'''کلید: &lt;u&gt; مقام &lt;/u&gt; ، فوج ہلاک،''بحریہ ہلاک ،''(کل ہلاک)'''
             &lt;u&gt; جاپان مناسب &lt;/u&gt;: 58،100، ''45، 800،' '(103،900)
             &lt;u&gt; بونن جزیرے &lt;/u&gt;: 2،700 ، ''12 ، 500 ،' '(15،200)
             &lt;u&gt; اوکیناوا &lt;/u&gt;: 67،900 ، ''21 ، 500 ،' '(89،400)
             &lt;u&gt; فارموسا (تائیوان) &lt;/u&gt;: 28،500 ، ''10 ، 600 ،' '(39،100)
             &lt;u&gt; کوریا &lt;/u&gt;: 19،600 ، '' 6،900 ، '' (26،500)
             &lt;u&gt; سخالین ، الیشیان تے کوریل جزیرے &lt;/u&gt;: 8،200 ، '' 3،200 ، '' (11،400)
             &lt;u&gt; منچوریہ &lt;/u&gt;: 45،900 ، '' 800 ، '' (46،700)
             &lt;u&gt; چین (بشمول ہانگ کانگ) &lt;/u&gt;: 435،600 ، ''20 ، 100 ،' '(455،700)
             &lt;u&gt; سائبیریا &lt;/u&gt;: 52،300 ، '' 400 ، '' (52،700)
             &lt;u&gt; وسطی بحر الکاہل &lt;/u&gt;: 95،800 ، '' 151،400 ، '' (247،200)
             &lt;u&gt; فلپائن &lt;/u&gt;: 377،500 ، '' 121،100 ، '' (498،600)
             &lt;u&gt; فرانسیسی انڈوچائنا &lt;/u&gt;: 7،900 ، '' 4،500 ، '' (12،400)
             &lt;u&gt; سیئی لینڈ &lt;/u&gt;: 6،900 ، '' 100 ، '' (7،000)
             &lt;u&gt; برما (بشمول ہندوستان) &lt;/u&gt;: 163،000 ، '' 1،500 ، '' (164،500)
             &lt;u&gt; ملایا تے سنگاپور &lt;/u&gt;: 8،500 ، '' 2،900 ، '' (11،400)
             &lt;u&gt; انڈمن و نکوبار جزیرے &lt;/u&gt;: 900 ، '' 1،500 ، '' (2،400)
             &lt;u&gt; سماترا &lt;/u&gt;: 2،700 ، '' 500 ، '' (3،200)
             &lt;u&gt; جاوا &lt;/u&gt;: 2،700 ، '' 3،800 ، '' (6،500)
             &lt;u&gt; کم سنڈا &lt;/u&gt;: 51،800 ، '' 1،200 ، '' (53،000)
             &lt;u&gt; بورنیو &lt;/u&gt;: 11،300 ، '' 6،700 ، '' (18،000)
             &lt;u&gt; مناواں &lt;/u&gt;: 1،500، '' 4،000، '' (5،500)
             &lt;u&gt; مولوکاس &lt;/u&gt;: 2،600، '' 1،800، '' (4،400)
             &lt;u&gt; نیو گنی &lt;/u&gt;: 112،400 ، ''15 ، 200 ،' '(127،600)
             &lt;u&gt; بسمارک جزیرہ نما &lt;/u&gt;: 19،700 ، ''10 ، 800 ،' '(30،500)
             &lt;u&gt; سولومن جزیرے &lt;/u&gt;: 63،200 ، '' 25 ، 000 ، '' (88،200)

             &lt;u&gt; کل &lt;/u&gt;: 1،647،200 ، '' 473،800 ، '' (2،121،000) &lt;/poem&gt; آئی جے این نے 341 تو‏ں زیادہ جنگی جہاز کھوئے ، جنہاں وچ 11 لڑاکا جہاز ، 25 طیارہ بردار بحری جہاز ، 39 کروزر ، 135 تباہ کن ، تے 131 آبدوزاں شامل سن ، جو مکمل طور اُتے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی بحریہ دے خلاف کارروائی وچ سن۔ IJN تے IJA نے مل ک‏ے کچھ 45،125 طیارے کھوئے۔ &lt;ref&gt;Hara p. 297-299&lt;/ref&gt;

جاپان د‏‏ی اتحادی جرمنی نے بحر الکاہل تے بحر الکاہل وچ 10 آبدوزاں تے چار معاون کروزر ( &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwCAU&quot;&gt;تھور&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ، &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwCAc&quot;&gt;مشیل&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ، &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwCAk&quot;&gt;پینگوئن&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; تے &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwCAs&quot;&gt;کورمونان&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ) کھوئے۔ انہاں چاراں ہی نے الائیڈ شپنگ دے 420،467 مجموعی ٹن ڈُبے۔

=== جنگی جرائم ===
[[فائل:LeonardGSiffleet.jpg|thumb| 24 اکتوبر 1943 نو‏‏ں آسٹریلیائی جنگی قیدیسارجنٹ لیونارڈ جی. سپیشلٹ ، ایم اسپیشل یونٹ دے اک جاپانی افسر ، یاسونو چیکاؤ دے سر قلم کيتا گیا۔ AWM تصویر۔]]
7 دسمبر 1941 نو‏‏ں ، [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر پر]] جاپانی حیرت انگیز [[پرل ہاربر حملہ|حملے دے]] دوران 2،403 غیر لڑاکا فوجی (2،335 غیر جانبدار فوجی اہلکار تے 68 عام شہری) ہلاک تے 1،247 زخمی ہوئے۔ چونکہ ایہ حملہ جنگ یا کسی واضح انتباہ دے اعلان دے بغیر ہويا اے ، لہذا اسنو‏ں ٹوکیو ٹرائلز نے [[جنگی جرائم|جنگی جرم قرار دتا]] ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Tokyo War Crimes Trial: The Pursuit of Justice in the Wake of World War II|last=Yuma Totani|date=1 April 2009|publisher=[[Harvard University Asia Center]]|page=57}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Understanding International Law|last=Stephen C. McCaffrey|date=22 September 2004|publisher=[[AuthorHouse]]|pages=210–229|author-link=Stephen McCaffrey}}&lt;/ref&gt;

بحر الکاہل د‏‏ی جنگ دے دوران ، جاپانی فوجیاں نے آس پاس د‏ی قوماں دے لکھاں غیر [[جنگی قیدی|جنگی جنگی جنگی قیدیاں نو‏‏ں ہلاک کيتا]] ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP3.HTM|title=Rummel, R.J. '''Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder since 1900''' Chapter 3. LIT Verlag Münster-Hamburg-Berlin-Wien-London-Zürich (1999)|publisher=Hawaii.edu|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323044733/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP3.HTM|archivedate=23 March 2010}}&lt;/ref&gt; [[دوسری چین-جاپانی جنگ|چین]] تے [[دوسری چین-جاپانی جنگ|دوسری جنگ]] (1937 S1945) دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ 20 ملین چینی ہلاک ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml|title=BBC – History – World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan|website=bbc.co.uk|accessdate=1 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151128194317/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml|archivedate=28 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2005-08/15/content_468908.htm|title=Remember role in ending fascist war|publisher=|accessdate=6 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151107080147/http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2005-08/15/content_468908.htm|archivedate=7 November 2015}}&lt;/ref&gt;

یونٹ 731 دوسری جنگ عظیم دے دوران شہری آبادی اُتے جنگ دے وقت ہونے والے مظالم د‏‏ی اک مثال سی ، جتھ‏ے ہزاراں [[ہان چینی|چینی]] تے کورین شہریاں دے نال نال [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی]] جنگی قیدیاں اُتے وی تجربات کیتے گئے سن ۔ فوجی مہماں وچ ، امپیریل جاپانی فوج نے چینیاں اُتے [[حیاتیاندی سازندہ|حیاتیاندی ہتھیاراں]] تے کیمیائی ہتھیاراں دا استعمال کيتا ، جس وچ لگ بھگ 400،000 عام شہری مارے گئے۔ [[نانجنگ قتل عام|نانکنگ قتل عام]] اک سویلین آبادی اُتے جاپانی فوجیاں دے ذریعہ ہونے والے مظالم د‏‏ی اک ہور مثال ا‏‏ے۔
[[فائل:Chinese killed by Japanese Army in a ditch, Hsuchow.jpg|thumb| امپیریل جاپانی فوج ، شوچو دے ہتھو‏ں مارے جانے دے بعد چینی لاشاں کھادی وچ پھنس گئياں]]
ٹوکیو ٹریبونل دے نتائج دے مطابق ، مغربی قیدیاں د‏‏ی موت د‏‏ی شرح 27٪ سی ، جو جرمنی تے اطالویاں دے تحت ہونے والے جنگی قیدیاں د‏‏ی نسبت ست گنیازیادہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;prisoners&quot;/&gt; جبری مزدوری دا سب تو‏ں بدنام استعمال برما - سیئی لینڈ &quot; ڈیتھ ریلوے &quot; د‏‏ی تعمیر وچ ہويا۔ مشرق بعید وچ جاپانی قید خانے دے کیمپاں وچ لگ بھگ 1،536 امریکی شہری بدسلوکی تے بدسلوکی دے سبب ہلاک یا دوسری صورت وچ ہلاک ہوگئے۔ اس دے مقابلے وچ ، یورپ وچ جرمن قید خانے دے کیمپاں وچ 883 امریکی شہری ہلاک ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.history.navy.mil/library/online/usprisoners_japancomp.htm#world|title=U.S. Prisoners of War and Civilian American Citizens Captured and Interned by Japan in World War II: The Issue of Compensation by Japan.|website=history.navy.mil|accessdate=23 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528114728/http://www.history.navy.mil/library/online/usprisoners_japancomp.htm#world|archivedate=28 May 2014}}&lt;/ref&gt;

ادارہ جاندی جنسی غلامی د‏‏ی اک وسیع پیمانے اُتے تشہیر د‏‏ی جانے والی مثال &quot; [[خواتین برائے تسکین|سکو‏ن والی خواتین]] &quot; نيں ، جو 200،000 خواتین دے لئی اک خوشگواریت نيں ، زیادہ تر کوریا تے چین تو‏ں نيں ، جنہاں نے دوسری جنگ عظیم دے دوران امپیریل جاپانی فوج دے کیمپاں وچ خدمات انجام دتیاں۔ کچھ 35 ڈچ سکو‏ن خواتین 1948 وچ باتویہ ملٹری ٹریبونل دے سامنے اک کامیاب مقدمہ لاواں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=JhY8ROsA39kC|title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence|last=de Brouwer|first=Anne-Marie|publisher=Intersentia|year=2005|isbn=90-5095-533-9|page=8}}&lt;/ref&gt; 1993 وچ ، چیف کابینہ دے سکریٹری یحیی کون نے کہیا کہ خواتین نو‏‏ں جاپان د‏‏ی جنگی وقت د‏‏ی فوج دے ذریعہ چلائے جانے والے کوٹھے خاناں اُتے مجبور کيتا گیا۔ ہور جاپانی رہنماواں نے 2001 وچ سابق وزیر اعظم جونیچرو کوئزومی سمیت معافی منگ لی ا‏‏ے۔ 2007 وچ ، اس وقت دے وزیر اعظم [[شینزو آبے|شنزے آبے]] نے زور دے ک‏ے کہیا: &quot;حقیقت ایہ اے کہ ، جبرا زبردستی کيتی گئی تاں ایہ ثابت کرنے دے لئی کوئی ثبوت موجود نئيں اے &quot;۔

تھری ''آلز'' پالیسی ( ''سنکا سکوسن'' ) اک جاپان د‏‏ی ''زلزلے والی'' زمین د‏‏ی پالیسی سی جو چین وچ اختیار کيتی گئی سی ، ایہ تِناں اتحادی نيں: ''&quot;سب نو‏‏ں مار ڈالو ، سب نو‏‏ں جلا دو تے سب نو‏‏ں پرت دو&quot;'' ۔ راکیچی تناکا نے سن 1940 وچ شروع کيتا ، ''سانہاں دا سکوسن'' 1942 وچ [[شمالی چین]] وچ یاسوجی اوکامورا نے پورے پیمانے اُتے نافذ کيتا سی۔ مؤرخ میتسوشی ہمیٹا دے مطابق ، جھلس کر زمین د‏‏ی مہم &quot;2.7 تو‏ں زیادہ&quot; د‏‏ی ہلاکت دا ذمہ دار سی &amp;nbsp; ملین &quot;چینی شہری۔ &lt;ref&gt;Himeta, Mitsuyoshi (姫田光義) (日本軍による『三光政策・三光作戦をめぐって』) (''Concerning the Three Alls Strategy/Three Alls Policy By the Japanese Forces''), Iwanami Bukkuretto, 1996, Bix, ''Hirohito and the Making of Modern Japan'', 2000.&lt;/ref&gt;

امریکی فوجیاں دے ذریعہ جاپانی فوجیاں د‏‏ی کھوپئی تے ہور باقیات جمع کرنے دا مطالعہ کئی مطالعات دے ذریعہ ہويا جس وچ اتحادی فوج دے حکا‏م تے امریکی جنگی پریس دے ذریعہ تبصرہ کرنے دے لئی کافی حد تک وسیع پیمانے اُتے پائے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;Simon Harrison, ''Dark Trophies: hunting and the enemy body in modern war'', Berghahn Booksl, 2012&lt;/ref&gt;

جاپان دے ہتھیار پھینکنے دے بعد ، مشرق بعید دے لئی بین الاقوامی ملٹری ٹریبونل 29 اپریل 1946 تو‏ں 12 نومبر 1948 تک اچیگایا ، ٹوکیو وچ منعقد ہويا تاکہ انتہائی سنگین جنگی جرائم دا الزام عائد کرنے والےآں د‏‏ی آزمائش د‏‏ی جاسک‏‏ے ۔ دراں اثنا ، کم اعداد و شمار دے لئی پورے ایشیاء تے بحر الکاہل وچ پرتن والی طاقتاں دے ذریعہ فوجی ٹریبونلز دا انعقاد وی کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;Dennis et al. 2008, pp. 576–577.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McGibbon 2000, pp. 580–581.&lt;/ref&gt;

== ہور ویکھو ==
{{Portal|World War II|War|Japan}}

* [[دوسری جنگ عظیم دا یورپی تھیٹر]]
* [[جاپان د‏‏ی سلطنت د‏‏ی مسلح افواج وچ اختلاف]]
* [[دوسری جنگ عظیم وچ جاپانی-امریکی خدمات|دوسری جنگ عظیم وچ جاپانی- امریکی خدمات]]
* [[جاپانی ہول آؤٹ|جاپانی ٹھکانے]]
* [[سلطنت جاپان دے خلاف چینی مزاحمت وچ جاپانی]]
* [[بحرالکاہل جنگ دی مہمات]]
* [[سانچہ:ٹائم لائن دوسری جنگ عظیم- بحر الکاہل تھیٹر|ٹائم لائن دوسری جنگ عظیم- بحرالکاہل تھیٹر]]
* یاسوکونی زیارت

== نوٹ ==
{{حواشی|32em}}

== حوالے ==
{{حوالے}}

=== ذرائع ===
{{refbegin|32em}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/fireinskyairwari0000berg|title=Fire in the Sky: The Air War in the South Pacific|last=Bergerud|first=Eric M.|publisher=Westview Press|year=2000|isbn=0-8133-3869-7|location=Boulder, Colorado|authorlink=|url-access=registration}}
* Blair Jr., Clay. ''Silent Victory''. Philadelphia: Lippincott, 1975 (submarine war).
* {{cite book|title=British and Japanese Military Leadership in the Far Eastern War, 1941–1945 Volume 17 of Military History and Policy Series|last1=Bond|first1=Brian|last2=Tachikawa|first2=Kyoichi|date=2004|publisher=Routledge|isbn=978-0-7146-8555-7}}
* Buell, Thomas. ''Master of Seapower: A Biography of Admiral Ernest J. King'' Naval Institute Press, 1976.
* ——. ''The Quiet Warrior: A Biography of Admiral Raymond Spruance''. 1974.
* {{Cite book|title=China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45|last=Ch'i|first=Hsi-Sheng|publisher=[[M. E. Sharpe]]|year=1992|isbn=978-1-56324-246-5|editor=James C. Hsiung|location=Armonk, NY|chapter=The Military Dimension, 1942–1945|ref=harv|editor2=Steven I. Levine}}
* Channel 4 (UK). ''Hell in the Pacific'' (television documentary series). 2001.
* {{cite book|title=Tidal Wave: From Leyte Gulf to Tokyo Bay|last=Cleaver|first=Thomas McKelvey|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2018|isbn=978-1-4728-2546-9|ref=harv}}
* Costello, John. ''The Pacific War''. 1982, overview
* Craven, Wesley, and James Cate, eds. ''The Army Air Forces in World War II. Vol. 1, Plans and Early Operations, January 1939 to August 1942''. University of Chicago Press, 1958. Official history; Vol. 4, The Pacific: Guadalcanal to Saipan, August 1942 to July 1944''. 1950; Vol. 5, The Pacific: Matterhorn to Nagasaki''. 1953.
* {{cite book|title=The Battle of Leyte Gulf: 23–26 October 1944|url=https://archive.org/details/battleofleytegul0000cutl_u8j8|last=Cutler|first=Thomas|publisher=Naval Institute Press|year=1994|isbn=1-55750-243-9|location=Annapolis, Maryland, U.S.|ref=harv}}
* {{cite book|title=Fighting in World War II: The Battles Between American and Japanese Aircraft Carriers|last=Degan|first=Patrick|publisher=McFarland &amp; Company Inc.|year=2003|isbn=0-7864-1451-0|edition=New|location=Jefferson, North Carolina}}
* {{cite book|title=The Oxford Companion to Australian Military History|last1=Dennis|first1=Peter|last2=Grey|first2=Jeffrey|last3=Morris|first3=Ewan|last4=Prior|first4=Robin|last5=Bou|first5=Jean|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-551784-2|edition=Second|location=Melbourne}}
* {{cite book|title=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army|last=Drea|first=Edward J.|publisher=[[University of Nebraska Press]]|year=1998|isbn=0-8032-1708-0|location=Nebraska|ref=harv}}
* Dunnigan, James F., and [[Albert A. Nofi]]. ''The Pacific War Encyclopedia.'' Facts on File, 1998. 2 vols. 772p.
* {{cite book|title=Kaigun: strategy, tactics, and technology in the Imperial Japanese Navy, 1887–1941|last=Evans|first=David C|last2=Peattie|first2=Mark R|publisher=Naval Institute Press|year=1997|isbn=0-87021-192-7|location=Annapolis, Maryland|ref=harv|author2-link=Mark Peattie}}
* {{cite book|title=The War in the Pacific: From Pearl Harbor to Tokyo Bay|last=Gailey|first=Harry A.|publisher=Random House Publishing Group|year=2011|isbn=978-0-307-80204-0|edition=reprint, 1995|location=|ref=harv}}
* {{cite book|title=Nomonhan, 1939: The Red Army's Victory That Shaped World War II|url=https://archive.org/details/nomonhan1939reda0000gold|last=Goldman|first=Stuart|publisher=Naval Institute Press|year=2012|isbn=978-1-61251-098-9|ref=harv}}
* Gordon, David M. &quot;The China-Japan War, 1931–1945&quot; ''Journal of Military History'' (January 2006) v 70#1, pp 137–82. Historiographical overview of major books
* Seki, Eiji. (2006). ''Mrs. Ferguson's Tea-Set, Japan and the Second World War: The Global Consequences Following Germany's Sinking of the SS Automedon in 1940.'' London: [[Global Oriental]]. {{ISBN|978-1-905246-28-1}} (cloth) (reprinted by [[University of Hawaii Press]]), Honolulu, 2007. [https://web.archive.org/web/20080603230645/http://www.uhpress.hawaii.edu/cart/shopcore/?db_name=uhpress&amp;page=shop%2Fflypage&amp;product_id=4475&amp;PHPSESSID=75b7d372eb6f6c4d747ec0a150c42ead previously announced as ''Sinking of the SS Automedon and the Role of the Japanese Navy: A New Interpretation''].
* {{cite book|title=Japanese Destroyer Captain|url=https://archive.org/details/japanesedestroye0000hara|last=Hara|first=Tameichi|date=2011|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-59114-384-0|location=Annapolis, Maryland}}
* {{cite book|title=Dark Trophies. Hunting and the Enemy Body in Modern War|last=Harrison|first=Simon|date=2012|publisher=Berghahn Books|isbn=978-0-85745-499-7|location=New York City}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/retributionbattl00hast|title=Retribution|last=Hastings|first=Max|date=2008|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-26351-3}}
* Hayashi, Saburo and [[Alvin Coox|Alvin, Coox]]. ''Kogun: The Japanese Army in the Pacific War''. Quantico, Virginia: Marine Corps Assoc., 1959.
* {{cite book|title=Implacable Foes: War in the Pacific, 1944–1945|url=https://archive.org/details/implacablefoeswa0000hein_u8l8|last=Heinrichs|first=Waldo H.|last2=Gallicchio|first2=Marc S.|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=978-0-19-061675-5|location=|ref=harv}}
* {{cite book|title=The Pacific War: The Strategy, Politics, and Players that Won the War|last=Hopkins|first=William B.|publisher=Zenith Press|year=2010|isbn=978-0-7603-3975-6|ref=harv}}
* {{cite book|title=Neptune's Inferno: The U.S. Navy at Guadalcanal|url=https://archive.org/details/neptunesinfernou0000horn_l7b4|last=Hornfischer|first=James D.|publisher=Random House Publishing Group|year=2011|isbn=978-0-553-38512-0|authorlink=James D. Hornfischer}}
* {{cite book|title=The Fleet at Flood Tide: The U.S. at Total War in the Pacific, 1944–1945|url=https://archive.org/details/fleetatfloodtide0000horn|last=Hornfischer|first=James D.|publisher=Random House Publishing Group|year=2016|isbn=978-0-345-54872-6|authorlink=James D. Hornfischer}}
* Hsiung, James C. and Steven I. Levine, eds. ''China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945'' M. E. Sharpe, 1992
* Hsi-sheng, Ch'i. ''Nationalist China at War: Military Defeats and Political Collapse, 1937–1945'' University of Michigan Press, 1982
* {{cite book|title=History of The Sino-Japanese War (1937–1945)|author1=Hsu Long-hsuen|author2=Chang Ming-kai|publisher=Chung Wu Publishing|year=1971|edition=2nd|location=Taipei, Taiwan Republic of China|translator=Wen Ha-hsiung|ref={{harvid|Hsu|Chang|1971}}}}
* Inoguchi, Rikihei, Tadashi Nakajima, and Robert Pineau. ''The Divine Wind''. Ballantine, 1958. Kamikaze.
* James, D. Clayton. ''The Years of MacArthur''. Vol. 2. Houghton Mifflin, 1972.
* {{cite book|url=https://archive.org/details/makingofmodernja00jans|title=The Making of Modern Japan|last=Jansen|first=Marius B.|publisher=Harvard University Press|year=2002|isbn=0-674-00334-9|location=Cambridge, Mass|ref=harv|authorlink=Marius Jansen|origyear=}}
* {{cite book|title=Rays of the Rising Sun: Japan's Asian Allies 1931–1945 Volume 1: China and Manchukuo|last1=Jowett|first1=Phillip|date=2005|publisher=Helion and Company Ltd.|isbn=1-874622-21-3|ref=Jowett}}
* Kirby, S. Woodburn ''The War Against Japan''. 4 vols. London: H.M.S.O., 1957–1965. Official Royal Navy history.
* {{cite web|first=Klemen|last=L|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/index.html|title=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942|date=1999–2000|access-date=2020-10-02|archive-date=2011-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726053035/http://www.dutcheastindies.webs.com/index.html|dead-url=yes}}
* Leary, William M. ''We Shall Return: MacArthur's Commanders and the Defeat of Japan''. University Press of Kentucky, 1988.
* {{cite book|url=https://www.awm.gov.au/collection/RCDIG1070206/|title=The Final Campaigns|last=Long|first=Gavin|publisher=Australian War Memorial|year=1963|series=Australia in the War of 1939–1945. Series 1&amp;nbsp;– Army|volume=Volume 7|location=Canberra|oclc=1297619}}
* {{cite book|title=The First Team and the Guadalcanal Campaign: Naval Fighter Combat from August to November 1942|url=https://archive.org/details/firstteamguadalc0000lund|last=Lundstrom|first=John B.|publisher=[[US Naval Institute]] Press|year=2005|isbn=1-59114-472-8|edition=New|location=Annapolis, Maryland}}
* Matloff, Maurice and Snell, Edwin M. [http://www.history.army.mil/books/wwii/Sp1941-42/index.htm ''Strategic Planning for Coalition Warfare 1941–1942''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528225133/http://www.history.army.mil/books/wwii/SP1941-42/index.htm |date=2015-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528225133/http://www.history.army.mil/books/wwii/SP1941-42/index.htm |date=2015-05-28 }}, [[United States Army Center of Military History]], Washington, D. C., 1990
* {{cite book|url=https://www.awm.gov.au/collection/RCDIG1070204/|title=South-West Pacific Area&amp;nbsp;– First Year|last=McCarthy|first=Dudley|publisher=Australian War Memorial|year=1959|series=Australia in the War of 1939–1945. Series 1&amp;nbsp;– Army|volume=Volume 5|location=Canberra|oclc=3134247}}
* {{cite book|title=The Oxford Companion to New Zealand Military History|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=0-19-558376-0|editor-last=McGibbon|editor-first=Ian|location=Auckland}}
* {{cite book|title=War Plan Orange: The U.S. Strategy to Defeat Japan, 1897–1945|last=Miller|first=Edward S.|publisher=US Naval Institute Press|year=2007|isbn=978-1-59114-500-4|ref=harv}}
* [[Samuel Eliot Morison|Morrison, Samuel, Elliot]], ''[[History of United States Naval Operations in World War II]]''. Vol. 3, The Rising Sun in the Pacific. Boston: Little, Brown, 1961; Vol. 4, Coral Sea, Midway and Submarine Actions. 1949; Vol. 5, The Struggle for Guadalcanal. 1949; Vol. 6, Breaking the Bismarcks Barrier. 1950; Vol. 7, Aleutians, Gilberts, and Marshalls. 1951; Vol. 8, New Guinea and the Marianas. 1962; Vol. 12, Leyte. 1958; vol. 13, The Liberation of the Philippines: Luzon, Mindanao, the Visayas. 1959; Vol. 14, Victory in the Pacific. 1961.
* Okumiya, Masatake and Fuchida, Mitso. ''Midway: The Battle That Doomed Japan''. Naval Institute Press, 1955.
* {{cite book|url=https://archive.org/details/shatteredswordun0000pars|title=Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway|last=Parshall|first=Jonathan|last2=Tully|first2=Anthony|publisher=Potomac Books|year=2005|isbn=1-57488-923-0|location=Dulles, Virginia|ref=harv}}
* {{cite book|title=Sunburst: The Rise of Japanese Naval Air Power, 1909–1941|url=https://archive.org/details/sunburstriseofja0000mark|last=[[Mark Peattie|Peattie]]|first=Mark R|publisher=Naval Institute Press|year=2007|isbn=978-1-59114-664-3|location=Annapolis, Maryland|ref=harv}}
* Potter, E. B. and Chester W. Nimitz. ''Triumph in the Pacific''. Prentice Hall, 1963. Naval battles
* ——.''Yamamoto'' Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. 1967.
* ——. ''Nimitz''. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1976.
* ——. ''Bull Halsey'' Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1985.
* {{cite book|title=Islands of Destiny: The Solomons Campaign and the Eclipse of the Rising Sun|last=Prados|first=John|publisher=Penguin|year=2012|isbn=978-1-101-60195-2|location=Dulles, Virginia|ref=harv}}
* {{cite book|title=Storm Over Leyte: The Philippine Invasion and the Destruction of the Japanese Navy|last=Prados|first=John|publisher=Penguin|year=2016|isbn=978-0-698-18576-0|location=New York City|ref=harv}}
* Prange, Gordon W. Donald Goldstein, and Katherine Dillon. ''At Dawn We Slept''. Penguin, 1982. Pearl Harbor
* ——, ''et al.'' ''Miracle at Midway''. Penguin, 1982.
* ——, ''et al.'' ''Pearl Harbor: The Verdict of History''.
* Sarantakes, Nicholas Evan. ''Allies against the Rising Sun: The United States, the British Nations, and the Defeat of Imperial Japan'' (2009). 458pp.
* {{cite book|title=Sinking of the SS Automedon And the Role of the Japanese Navy: A New Interpretation|last=Seki|first=Eiji|publisher=University of Hawaii Press|year=2007|isbn=978-1-905246-28-1}}
* Shaw, Henry, and Douglas Kane. ''History of U.S. Marine Corps Operations in World War II. Vol. 2, Isolation of Rabaul''. Washington, D.C.: Headquarters, U.S. Marine Corps, 1963
* Shaw, Henry, Bernard Nalty, and Edwin Turnbladh. ''History of U.S. Marine Corps Operations in World War II. Vol. 3, Central Pacific Drive.'' Washington, D.C.: Office of the Chief of Military History, 1953.
* [[E.B. Sledge|Sledge, E. B.]], ''[[With the Old Breed]]: At Peleliu and Okinawa.'' Presidio, 1981. Memoir.
* Smith, J. Douglas, and Richard Jensen. ''World War II on the Web: A Guide to the Very Best Sites''. (2002)
* [[Ronald Spector|Spector, Ronald]], ''Eagle Against the Sun: The American War with Japan'' Free Press, 1985.
* {{cite journal|last=Stevens|first=Keith|year=2005|title=A Token Operation: 204 Military Mission to China, 1941–1945|journal=Asian Affairs|volume=36|issue=1|pages=66–74|publisher=Risk Management Reference Center, EBSCOhost|doi=10.1080/03068370500039151|url=|ref={{sfnRef|Stevens}}}}
* {{cite book|title=The Imperial Japanese Navy in the Pacific War|url=https://archive.org/details/imperialjapanese0000stil_s0r1|last=Stille|first=Mark|publisher=Osprey Publishing|year=2014|isbn=978-1-4728-0146-3|ref=harv}}
* {{cite book|title=The Allied Occupation of Japan|url=https://archive.org/details/alliedoccupation0000take|last=Takemae|first=Eiji|publisher=Continuum Press|year=2003|isbn=0-8264-1521-0|ref=harv}}
* [[John Toland (author)|Toland, John]], ''[[The Rising Sun]]''. 2 vols. Random House, 1970. Japan's war.
* [[Ian W. Toll|Toll, Ian W.]]. ''Pacific Crucible: War at Sea in the Pacific, 1941–1942'' W. W. Norton, (2011). {{ISBN|978-0393080650}}
* ——. ''The Conquering Tide: War in the Pacific Islands, 1942–1944'', W. W. Norton, (2015). {{ISBN|978-0393080643}}
* ——. ''Twilight of the Gods: War in the Western Pacific, 1944–1945'', W. W. Norton, (2020). {{ISBN|978-0393080650}}
* {{cite book|title=Empires in the Balance: Japanese and Allied Pacific Strategies to April 1942|last=Willmott|first=H.P.|publisher=Naval Institute Press|year=2014|isbn=978-1-61251-728-5|edition=reprint, 1982|location=Annapolis, Maryland|ref=harv}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/barrierjavelin00hpwi|title=The Barrier and the Javelin|last=Willmott|first=H.P.|publisher=United States Naval Institute Press|year=1983|isbn=0-87021-092-0|location=Annapolis, Maryland|ref=harv}}
* {{cite book|title=The Battle Of Leyte Gulf: The Last Fleet Action|url=https://archive.org/details/battleofleytegul0000will|last=Willmott|first=H.P.|publisher=Indiana University Press|year=2005|isbn=0-253-34528-6|location=|ref=harv}}
* {{cite book|title=The War with Japan: The Period of Balance, May 1942-October 1943|last=Willmott|first=H.P.|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|year=2002|isbn=1-4616-4607-3|location=|ref=harv}}
* Weinberg, Gerhard L. ''A World at Arms: A Global History of World War II,'' Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-44317-2}}. (2005).
* {{cite book|url=https://archive.org/details/redsunsettingbat0000yblo|title=Red Sun Setting: The Battle of the Philippine Sea|last=Y'Blood|first=William T.|publisher=Naval Institute Press|year=1981|isbn=1-59114-994-0|location=Annapolis, Maryland|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite book|title=The Imperial Japanese Army: The Invincible Years 1941–42|last=Yenne|first=Bill|publisher=Osprey Publishing|year=2014|isbn=978-1-78200-982-5|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Soldiers of the Sun : The Rise and Fall of the Imperial Japanese Army|last1=Harries|first1=Meirion|last2=Harries|first2=Susie|publisher=[[Random House]]|year=1994|isbn=0-679-75303-6|location=New York|chapter=}}
* Tsuyoshi Hasegawa, ''[https://www.ucis.pitt.edu/nceeer/2003-817-10-Hasegawa.pdf The Soviet factor in ending the Pacific War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240331154357/https://www.ucis.pitt.edu/nceeer/2003-817-10-Hasegawa.pdf |date=2024-03-31 }}'' (2003)

; Primary sources
* United States War Department. ''TM 30-480 Handbook On Japanese Military Forces, 1942'' (1942) [https://archive.org/details/1942TM30-480 online]; 384pp; highly detailed description of wartime IJA by U.S. Army Intelligence.
{{refend}}

== ہور پڑھو ==

* ڈین ، پیٹر جے ''میک آرتھر دا اتحاد: جنوب مغربی بحر الکاہل دے علاقے ، 1942–1945'' (یونیورسٹی پریس آف کینساس ، 2018) ''ماں امریکی تے آسٹریلیائی کاروائیاں''
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zNN6M97vYMEC|title=Imperial Japan's World War Two: 1931–1945|last=Gruhl|first=Werner|date=31 December 2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-0926-9}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zNN6M97vYMEC|title=Imperial Japan's World War Two: 1931–1945|last=Gruhl|first=Werner|date=31 December 2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-0926-9}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zNN6M97vYMEC|title=Imperial Japan's World War Two: 1931–1945|last=Gruhl|first=Werner|date=31 December 2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-0926-9}}
* جج ، شان ایم اٹ. ''بحر الکاہل د‏‏ی جنگ وچ جوار د‏‏ی باری: اسٹریٹجک انیشی ایٹو ، انٹلیجنس ، تے کمانڈ ، 1941–1943'' (یونیورسٹی آف پریس آف کینساس ، 2018)
* مائرز ، مائیکل ڈبلیو .. ''بحر الکاہل د‏‏ی جنگ تے مستقل فتح: جاپانیاں د‏‏ی شکست کیو‏ں ناگزیر نئيں تھی'' (کینساس دا یوپی ، 2015) 198 پی پی [http://www.h-net.msu.edu/reviews/showrev.php?id=54447 آن لائن جائزہ]

== باہرلے جوڑ ==

* [http://pwencycl.kgbudge.com/Table_Of_Contents.htm &quot;بحر الکاہل د‏‏ی جنگ آن لائن انسائیکلوپیڈیا&quot; کینٹ جی بڈج دے ذریعہ مرتب کردہ] ، 4000 مختصر مضامین
* [http://www.britishpathe.com/record.php?id=12427 بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کيت‏ی فلمی فوٹیج]
* [http://www.historyanimated.com/pacificwaranimated/ بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کيت‏ی متحرک تریخ]
* [http://www.wtj.com/wars/pacific_war/ بحر الکاہل د‏‏ی جنگ سیریز] - دتی وار ٹائمز جرنل وچ 
* [http://www.morinoske.com/ مورینوسک‏‏ے: جاپانی پائلٹ د‏‏ی تعریف - تے زیادہ]
* [http://www.combinedfleet.com/ امپیریل جاپانی بحریہ دا صفحہ]
* {{یوٹیوب|-EsW_uvnSao|&quot;Japan's War in Colour&quot;}}
* [[امریکی بحریہ|امریکی بحریہ دے]] سابق فوجی رے ڈیوس دا [https://nationalinterest.org/blog/buzz/see-picture-aircraft-carrier-was-sunk-member-crew-told-us-how-73021 اک حقیقی المیہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031075843/https://nationalinterest.org/blog/buzz/see-picture-aircraft-carrier-was-sunk-member-crew-told-us-how-73021 |date=2020-10-31 }} ۔ یادداشت دے ریڈیو مین [https://us.macmillan.com/books/9781250040985 سے: بحر الکاہل وچ پرل ہاربر تے دوسری جنگ عظیم دا عینی شاہد اکاؤنٹ] ، جداں کہ کیرول ایجمن ہپسن نو‏‏ں دسیا گیا

{{-}}
{{World War II}}
{{States and territories in the sphere of influence of Imperial Japan during World War II}}
{{Empire of Japan}}

{{Authority control}}

{{صاف}}
[[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ جاپانی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>gaxbpqsbtzfgnvqvjcqk2koid2gnajz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کولمبیا تنازع</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90528</id>
    <revision>
      <id>712757</id>
      <parentid>711858</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256816" sha1="ih6cwhjkkfm1dd788q3vaeui6t1xjzk" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict|conflict=Colombian conflict (1964–present)|commander2='''AUC''':&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of AUC.svg}} [[Fidel Castaño]]{{KIA}}&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of AUC.svg}} [[Carlos Castaño Gil|Carlos Castaño]]{{KIA}}&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of AUC.svg}} [[Vicente Castaño]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Vicente Castaño, muerto |url=http://www.cambio.com.co/portadacambio/740/ARTICULO-WEB-NOTA_INTERIOR_CAMBIO-3710032.html |publisher=Cambio |accessdate=September 18, 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120227104641/http://www.cambio.com.co/portadacambio/740/ARTICULO-WEB-NOTA_INTERIOR_CAMBIO-3710032.html |archivedate=February 27, 2012 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of AUC.svg}} [[Rodrigo Tovar Pupo]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of AUC.svg}} [[Salvatore Mancuso]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of AUC.svg}} [[Diego Murillo Bejarano|Diego Murillo]]|casus=|notes=&lt;small&gt;&lt;br /&gt;(De): Demobilized&lt;br /&gt;(Dis): Dismantled&lt;/small&gt;|casualties3={{Flagicon image|Flag of the FARC-EP.svg}} [[Revolutionary Armed Forces of Colombia|FARC]],&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of ELN.svg}} [[National Liberation Army (Colombia)|ELN]] and other '''irregular military groups:''' &lt;br /&gt; 11,484 killed since 2004&lt;ref name=&quot;Military Personnel&quot; /&gt; &lt;br /&gt; 26,648 demobilized since 2002&lt;ref name=&quot;eltiempo.com&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.eltiempo.com/justicia/desmovilizacion-principal-arma-contra-las-guerrillas_13077339-4|title= Desmovilización, principal arma contra las guerrillas|publisher= eltiempo.com|language= Spanish|accessdate= September 26, 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130923064310/http://www.eltiempo.com/justicia/desmovilizacion-principal-arma-contra-las-guerrillas_13077339-4|archive-date= September 23, 2013|url-status= live|df= mdy-all}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; 34,065 captured since 2004&lt;ref name=&quot;Military Personnel&quot; /&gt;|casualties2={{flagicon image|Flag of AUC.svg}} [[United Self-Defense Forces of Colombia|AUC:]]&lt;br /&gt; 2,200 killed &lt;br /&gt; 35,000 demobilized.&lt;br /&gt;[[Right-wing paramilitarism in Colombia#Post-AUC successor criminal groups|BACRIM:]]&lt;br /&gt;222 killed&lt;ref name=&quot;Military Personnel&quot; /&gt;&lt;br /&gt;18,506 captured&lt;ref name=&quot;Military Personnel&quot; /&gt;|casualties1={{flagicon|Colombia}} [[Military Forces of Colombia|Army and Police]]: &lt;br /&gt;4,908 killed since 2004&lt;ref name=&quot;Military Personnel&quot; /&gt;&lt;br /&gt;20,001 injured since 2004&lt;ref name=&quot;Military Personnel&quot; /&gt;|strength3=[[Revolutionary Armed Forces of Colombia|FARC]]: 13,980 (2016&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elespectador.com/noticias/nacional/farc-tendrian-13980-miembros-articulo-648915|title=Las Farc tendrían 13.980 miembros|access-date=2016-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813092738/http://www.elespectador.com/noticias/nacional/farc-tendrian-13980-miembros-articulo-648915|archive-date=2016-08-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elcolombiano.com/colombia/paz-y-derechos-humanos/las-farc-tendrian-unos-13-892-integrantes-armados-XA3983891|title=A las Farc la conforman unas 13.892 personas armadas y colaboradores|access-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421114328/http://www.elcolombiano.com/colombia/paz-y-derechos-humanos/las-farc-tendrian-unos-13-892-integrantes-armados-XA3983891|archive-date=2016-04-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-23394408|work=BBC News|title=Colombian soldiers die in clashes|date=July 21, 2013|access-date=June 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925165652/https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-23394408|archive-date=September 25, 2018|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/news/americas/21584384-hiccup-serves-confirm-government-and-farc-are-making-progress-edge-and|work=The Economist|title=To the edge and back again|date=August 31, 2013|access-date=August 25, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831221638/https://www.economist.com/news/americas/21584384-hiccup-serves-confirm-government-and-farc-are-making-progress-edge-and|archive-date=August 31, 2017|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated5&gt;{{cite web|url=http://www.eltiempo.com/justicia/desmovilizacion-principal-arma-contra-las-guerrillas_13077339-4|title=Desmovilización, principal arma contra las guerrillas|publisher=eltiempo.com|language=Spanish|accessdate=September 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923064310/http://www.eltiempo.com/justicia/desmovilizacion-principal-arma-contra-las-guerrillas_13077339-4|archive-date=September 23, 2013|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{cite web|url=http://colombiareports.co/colombia-army-claims-farc-eln-lost-5-thousand-guerrillas-past-two-years/|title=Colombia army claims guerrillas have lost 5000 fighters in past 2 years|publisher=colombiareports.co|accessdate=September 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014183117/http://colombiareports.co/colombia-army-claims-farc-eln-lost-5-thousand-guerrillas-past-two-years/|archive-date=October 14, 2013|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/documents/News/NoticiaGrandeMDN/602f69a4-7f07-3110-6cae-bc48b6e8a47e.xml|title=Comandantes de Fuerza presentaron resultados operacionales de los últimos 2 años|publisher=mindefensa.gov.co|language=Spanish|accessdate=September 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005014307/http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/documents/News/NoticiaGrandeMDN/602f69a4-7f07-3110-6cae-bc48b6e8a47e.xml|archive-date=October 5, 2013|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[National Liberation Army (Colombia)|ELN]]: 1,380 – 3,000 (2013)&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2013/10/18/us-colombia-rebels-oil-idUSBRE99H16T20131018|work=Reuters|title=Colombia's ELN rebels release oil workers after brief capture -police|date=October 18, 2013|access-date=June 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924190030/http://www.reuters.com/article/2013/10/18/us-colombia-rebels-oil-idUSBRE99H16T20131018|archive-date=September 24, 2015|url-status=live|df=mdy-all|accessdate=October 2, 2020|archivedate=September 24, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924190030/http://www.reuters.com/article/2013/10/18/us-colombia-rebels-oil-idUSBRE99H16T20131018}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Popular Liberation Army|EPL]]: 400 (2017)&lt;ref name=&quot;pelusos&quot;&gt;{{cite web|url=http://lasillavacia.com/historia/las-10-razones-por-las-que-el-epl-es-un-problema-que-se-le-crecio-al-gobierno-59861|title=Las 10 razones por las que el EPL es un problema que se le creció al Gobierno|publisher=lasillavacia.com|accessdate=August 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817034735/http://lasillavacia.com/historia/las-10-razones-por-las-que-el-epl-es-un-problema-que-se-le-crecio-al-gobierno-59861|archive-date=August 17, 2017|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[FARC dissidents]]: 1200 (2018)&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.elpais.com.co/judicial/disidencias-de-las-farc-un-blanco-cada-vez-mas-grande-para-las-fuerzas-armadas.html|title=Disidencias de las Farc, un 'blanco' cada vez más grande para las Fuerzas Armadas|first=Casa Editorial El País|last=Cali|accessdate=6 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614101619/http://www.elpais.com.co/judicial/disidencias-de-las-farc-un-blanco-cada-vez-mas-grande-para-las-fuerzas-armadas.html|archive-date=14 June 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;|strength2=Paramilitary successor groups, including [[the Black Eagles]]: 3,749 – 13,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11274221|work=BBC News|title=New armed drug-trafficking groups menace Colombia|date=2010-09-12|access-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224153522/https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11274221|archive-date=2018-12-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HRW-World-Report-2011&quot;&gt;''[[نگہبان حقوق انسانی]]'', &quot;[https://www.hrw.org/en/world-report-2011/world-report-2011-colombia World Report 2011: Colombia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206190759/http://www.hrw.org/en/world-report-2011/world-report-2011-colombia |date=2015-02-06}}&quot;, ''World Report 2011'', January 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://colombiareports.com/colombia-news/news/11824-5000-demobilized-found-job-10000-rearmed-report.html|title=10,000 demobilized fighters rearm – Colombia news|publisher=Colombia Reports|date=September 14, 2010|accessdate=October 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20100917102857/http://colombiareports.com/colombia-news/news/11824-5000-demobilized-found-job-10000-rearmed-report.html|archive-date=September 17, 2010|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;|strength1=[[National Police of Colombia|National Police]]: 175,250&lt;ref name=&quot;Military Personnel&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/Mindefensa/Documentos/descargas/estudios%20sectoriales/info_estadistica/Logros_Sector_Defensa.pdf|title=Military Personnel, 2013|language=es|publisher=mindefensa.gov.co|accessdate=22 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150413195638/http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/Mindefensa/Documentos/descargas/estudios%20sectoriales/info_estadistica/Logros_Sector_Defensa.pdf|archivedate=April 13, 2015|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[National Army of Colombia|Army]]: 237,567&lt;ref name=&quot;Military Personnel&quot; /&gt;&lt;br /&gt;[[Colombian Navy|Navy]]: 33,913&lt;ref name=&quot;Military Personnel&quot; /&gt;&lt;br /&gt;[[Colombian Air Force|Air Force]]: 14,033&lt;ref name=&quot;Military Personnel&quot; /&gt;|commander3='''FARC''':&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of the FARC-EP.svg}} [[Timoleón Jiménez]]&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of the FARC-EP.svg}} [[Iván Márquez]]&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of the FARC-EP.svg}} [[Joaquín Gómez]]&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of the FARC-EP.svg}} [[Mauricio Jaramillo]]&lt;br /&gt;
'''ELN:'''&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of ELN.svg}} [[Antonio García (ELN commander)|Antonio García]]&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of ELN.svg}} Francisco Galán|commander1='''Colombian government''':&lt;br /&gt;{{flagicon|Colombia}} [[Iván Duque Márquez]] (2018–) &lt;br /&gt;{{flagicon|Colombia}} [[خوان مانوئل سانتوس]] (2010–18) &lt;br /&gt;{{flagicon|Colombia}} [[Álvaro Uribe|Alvaro Uribe Velez]] (2002–10) &lt;br /&gt;{{flagicon|Colombia}} [[Andrés Pastrana Arango]] (1998–02) &lt;br /&gt;{{flagicon|Colombia}} [[Ernesto Samper|Ernesto Samper Pizano]] (1994–98) &lt;br /&gt;{{flagicon|Colombia}} [[سیزار گاویریا]] (1990–94)|partof=the [[سرد جنگ]] (1964–1992) &lt;br /&gt; and the [[War on Drugs]] (1993–present)|combatant3='''[[Guerrilla movements in Colombia|Guerrillas]]''' &lt;small&gt;(Far-left)&lt;/small&gt;
* {{Flagicon image|Flag of ELN.svg}} [[National Liberation Army (Colombia)|ELN]]
* {{Flagicon image|Flag of the FARC-EP.svg}} [[FARC dissidents]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.es/internacional/abci-disidencia-farc-llega-700-combatientes-201711271043_noticia.html|title=La disidencia de las FARC llega ya a los 700 combatientes|accessdate=6 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602044650/http://www.abc.es/internacional/abci-disidencia-farc-llega-700-combatientes-201711271043_noticia.html|archive-date=2 June 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Flag of EPL.svg}} [[Popular Liberation Army|EPL]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://colombiareports.com/epl-pelusos/|title=EPL / Los Pelusos – Profile|date=26 March 2017|accessdate=6 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712182543/https://colombiareports.com/epl-pelusos/|archive-date=12 July 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.insightcrime.org/news/brief/colombia-arrest-epl-intermediary-overflowing-venezuela-weapons-market/|title=Colombia Arrest of EPL Middleman Shows Booming Venezuela Arms Market|date=28 April 2017|accessdate=6 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213080134/https://www.insightcrime.org/news/brief/colombia-arrest-epl-intermediary-overflowing-venezuela-weapons-market/|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pelusos&quot; /&gt;(residual)
* [[Indigenous Revolutionary Armed Forces of the Pacific|FARIP]](?)
* {{Flagicon image|Flag of the FARC-EP.svg}} [[Revolutionary Armed Forces of Colombia|FARC]] &lt;br /&gt; (1964–2017)
* {{Flagicon image|Flag of the ERP.svg}} [[People's Revolutionary Army (Colombia)|ERP]] &lt;br /&gt; (1985–2007)
* {{Flagicon image|Flag of the CGSB.svg}} [[Simón Bolívar Guerrilla Coordinating Board|CGSB]] &lt;br /&gt; (1987–90)
* {{flagicon image|Flag of M-19.svg}} [[19th of April Movement|M-19]] &lt;br /&gt; (1964–90)
* {{flagicon image|Hammer and sickle.svg}} [[Peasant Student Workers Movement|MOEC]] &lt;br /&gt; (1964–95)
* {{flagicon image|MA Quintin lame.svg}} [[Movimiento Armado Quintin Lame|MAQL]] &lt;br /&gt; (1984–91)
* [[Ernesto Rojas Commandos|ERC]] &lt;br /&gt; (1964–92)
* [[Guevarista Revolutionary Army|ERG]] &lt;br /&gt; (1964–2008)
* [[Workers Revolutionary Party of Colombia|PRT]] &lt;br /&gt; (1964–91)
'''Supported by:'''&lt;br /&gt;{{flag|Venezuela}} &lt;small&gt;(alleged)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://infovenezuela.org/news/hugo-chavez-farc-terrorism-30042009.php|title=Venezuela's relations with terrorism and FARC exposed|publisher=Infovenezuela.org|accessdate=October 14, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217215352/http://infovenezuela.org/news/hugo-chavez-farc-terrorism-30042009.php|archivedate=February 17, 2015|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Martinez|first=Michael|title=Study: Colombian rebels were willing to kill for Venezuela's Chavez|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/americas/05/10/venezuela.farc.documents/index.html|accessdate=April 21, 2014|newspaper=CNN|date=May 10, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140508033424/http://www.cnn.com/2011/WORLD/americas/05/10/venezuela.farc.documents/index.html|archive-date=May 8, 2014|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=USATODAYfarc&gt;{{cite news|title=Colombia: Chavez funding FARC rebels|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2008-03-02-venezuelacolombia_N.htm?csp=34|accessdate=April 21, 2014|newspaper=USA Today|date=March 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140508030415/http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2008-03-02-venezuelacolombia_N.htm?csp=34|archive-date=May 8, 2014|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Padgett&quot;&gt;{{cite news|last=Padgett|first=Tim|title=Chávez and the Cash-Filled Suitcase|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1838145,00.html|accessdate=March 28, 2014|newspaper=TIME|date=September 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140318023159/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1838145,00.html|archive-date=March 18, 2014|url-status=live|df=mdy-all|archivedate=March 18, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318023159/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1838145,00.html}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flag|Cuba}}&lt;ref&gt;{{cite web| title = Cuba's Renewed Support for Violence in Latin America| publisher = United States Department of State, Bureau of Public Affairs| date = 14 December 1981| url = https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP84B00049R000902340022-5.pdf| access-date = 1 April 2020| archive-date = 3 November 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20201103215642/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP84B00049R000902340022-5.pdf| dead-url = yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters.com&quot;&gt;{{cite news|last1=Franks|first=Jeff|last2=Murphy|first2=Helen|title=Colombia's FARC rebels to ask government for ceasefire|url=https://www.reuters.com/article/us-colombia-rebels-cuba/colombias-farc-rebels-to-ask-government-for-ceasefire-idUSBRE8851BH20120906|accessdate=April 1, 2020|newspaper=Reuters|date=6 September 2020|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flag|USSR}} &lt;small&gt;(until 1989)&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;reuters.com&quot;/&gt;{{Citation needed|date=September 2018}}&lt;br /&gt;&lt;!--{{BLR}}&lt;ref&gt;[https://naviny.by/node/45690/href «Белорусский след» в поставках оружия колумбийским боевикам подтверждает Интерпол] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106004817/https://naviny.by/node/45690/href |date=2018-11-06}} — ''Naviny.by'', 16 мая 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/24096.5/324557/ Венесуэла собиралась поставлять колумбийским повстанцам белорусское оружие] — ''Комсомольская правда'', 4 февраля 2015&lt;/ref&gt; (from 2008)&lt;br /&gt;{{flag|Ecuador}}&lt;br /&gt;{{flagicon image|}} [[Bolivarian Forces of Liberation|FBL]]&lt;br /&gt;{{Citation needed|date=September 2018}} &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;--&gt;{{flagicon image|Logo of Euskadi Ta Askatasuna.png}} [[ایٹا (علیحدگی پسند گروپ)|ETA]] (1964–2018)&lt;br /&gt;[[Provisional Irish Republican Army|PIRA]] (1969–98)|combatant2='''[[Right-wing paramilitarism in Colombia|Paramilitaries]]''' &lt;small&gt;(Far-right)&lt;/small&gt;
* {{flagicon image|Flag of AUC.svg}} [[United Self-Defense Forces of Colombia|AUC]] &lt;br /&gt; (1997–08)
* [[Alianza Americana Anticomunista|AAA]] &lt;br /&gt; (1978–99)
* [[CONVIVIR]] &lt;br /&gt; (1994–07)
* [[Peasant Self-Defenders of Córdoba and Urabá|ACCU]] &lt;br /&gt; (1964–09)
* Los Paisas (2008–14) &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.elcolombiano.com/historico/alianzas_mantienen_a_los_urabenos_en_regiones-AXEC_293377|title = Alianzas mantienen a &quot;los Urabeños&quot; en regiones|publisher = elcolombiano.com|accessdate = February 10, 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20170918085824/http://www.elcolombiano.com/historico/alianzas_mantienen_a_los_urabenos_en_regiones-AXEC_293377|archive-date = September 18, 2017|url-status = live|df = mdy-all}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Aguilas negras capital.png}} [[The Black Eagles|Black Eagles]] &lt;br /&gt; (2006–present)
* {{flagicon image|}} [[Los Rastrojos]]&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.semana.com/nacion/articulo/ultimos-rastrojos-capurados/533977 |title= Caen los últimos herederos de los rastrojos |publisher= semana.com |access-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170727232715/http://www.semana.com/nacion/articulo/ultimos-rastrojos-capurados/533977 |archive-date= 27 July 2017 |url-status= live |df= dmy-all}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; (2004–16)
* [[Libertadores del Vichada]] (2010–17)&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.infobae.com/america/colombia/2017/09/25/le-decia-tigre-y-manejaba-las-rutas-narco-en-los-llanos-orientales-de-colombia-cayo-por-sus-citas-con-una-modelo/|title= El ministro de Defensa aseguró que con este logro se desarticula toda la organización|publisher= infobae.com|access-date= 10 February 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180210174039/https://www.infobae.com/america/colombia/2017/09/25/le-decia-tigre-y-manejaba-las-rutas-narco-en-los-llanos-orientales-de-colombia-cayo-por-sus-citas-con-una-modelo/|archive-date= 10 February 2018|url-status= live|df= dmy-all}}&lt;/ref&gt;
* [[Bloque Meta]] (2010–17)&lt;ref&gt;{{cite web|url=  https://www.infobae.com/america/colombia/2017/09/25/le-decia-tigre-y-manejaba-las-rutas-narco-en-los-llanos-orientales-de-colombia-cayo-por-sus-citas-con-una-modelo/|title=  El ministro de Defensa aseguró que con este logro se desarticula toda la organización|publisher=  infobae.com|access-date=  10 February 2018|archive-url=  https://web.archive.org/web/20180210174039/https://www.infobae.com/america/colombia/2017/09/25/le-decia-tigre-y-manejaba-las-rutas-narco-en-los-llanos-orientales-de-colombia-cayo-por-sus-citas-con-una-modelo/|archive-date=  10 February 2018|url-status=  live|df=  dmy-all}}&lt;/ref&gt;
* [[Pedro Oliverio Guerrero|ERPAC]] &lt;br /&gt; (1964–2010)
* [[Clan del Golfo]]
* [[Oficina de Envigado]]|combatant1={{flagicon|Colombia}} '''[[Government of Colombia|Colombia]]''' &lt;br /&gt;
'''Supported by:'''&lt;br /&gt; {{flag|United States}}&lt;br /&gt;{{flag|Spain}}&lt;ref&gt;{{cite web|title= España apoyará la lucha de Colombia contra las Farc|url= http://caracol.com.co/radio/2012/04/19/internacional/1334840880_672968.html|publisher= caracol.com.co|accessdate= 28 June 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20171012035646/http://caracol.com.co/radio/2012/04/19/internacional/1334840880_672968.html|archive-date= 12 October 2017|url-status= live|df= dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flag|United Kingdom}}
* {{Flagicon image|Flag of the British Army.svg|size=23px}} [[Special Reconnaissance Unit|14 Intelligence Company]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=British intelligence members sent to Colombia after IRA suspects arrested|url=http://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2016/09/17/news/british-intelligence-members-sent-to-columbia-after-ira-suspects-arrested-698427/|website=The Irish News|publisher=The Irish News|accessdate=2 March 2017|date=17 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320151354/http://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2016/09/17/news/british-intelligence-members-sent-to-columbia-after-ira-suspects-arrested-698427/|archive-date=20 March 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
{{flag|Peru}}|status=''[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]]''
* [[Colombian peace process|Colombia–FARC peace deal in 2016]]|territory=[[El Caguán DMZ]] (currently non-existent)|place=[[کولمبیا]]|date=27 May 1964&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reliefweb.int/report/colombia/timeline-colombias-war-farc|title=Timeline: Colombia's war with the FARC|date=November 13, 2012|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insightcrime.org/investigations/the-farc-1964-2002-from-ragged-rebellion-to-military-machine|title=The FARC 1964–2002: From Ragged Rebellion to Military Machine|first=James|last=Bargent|access-date=2016-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927220044/http://www.insightcrime.org/investigations/the-farc-1964-2002-from-ragged-rebellion-to-military-machine|archive-date=2016-09-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt; – present&lt;br /&gt;({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=27|year1=1964}})|caption='''Top''': A [[Colombian Naval Infantry|Colombian marine]] on a field training exercise&lt;br /&gt;'''Bottom''': [[FARC]] guerrillas at the Caguan peace talks|image=[[File:Colombian marine.JPG|300px]][[File:FARC guerrillas marching during the Caguan peace talks (1998-2002).jpg|350px]]|casualties4='''Total casualties:''' 218,094&lt;ref name=&quot;estadisticas&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Georgetown Welcomes Colombia's Ex-Pres. Uribe |url=http://www.jesusradicals.com/georgetown-welcomes-colombias-ex-pres-uribe/|publisher=Georgetown University|accessdate=October 2, 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113143821/http://www.jesusradicals.com/georgetown-welcomes-colombias-ex-pres-uribe/|archivedate=November 13, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''Total civilians killed''': 177,307&lt;ref name=&quot;estadisticas&quot; /&gt;&lt;br /&gt;'''People abducted''': 27,023&lt;ref name=&quot;estadisticas&quot; /&gt;&lt;br /&gt;'''Victims of enforced disappearances''': 25,007&lt;ref name=&quot;estadisticas&quot; /&gt;&lt;br /&gt;'''Victims of anti-personnel mines''': 10,189&lt;ref name=&quot;estadisticas&quot; /&gt;&lt;br /&gt;'''Total people displaced''': 4,744,046–5,712,506&lt;ref name=&quot;estadisticas&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Silva|first=Gustavo|title=The price of Colombia's drug war|url=http://colombiareports.com/opinion/131-gustavo-silva-cano/7824-the-price-of-colombias-drug-war.html|accessdate=October 9, 2011|newspaper=Colombia Reports|archive-url=https://web.archive.org/web/20120221185224/http://colombiareports.com/opinion/131-gustavo-silva-cano/7824-the-price-of-colombias-drug-war.html|archive-date=February 21, 2012|url-status=live|df=mdy-all|archivedate=February 21, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120221185224/http://colombiareports.com/opinion/131-gustavo-silva-cano/7824-the-price-of-colombias-drug-war.html}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''Total number of children displaced''': 2.3 million children.&lt;ref name=&quot;Multi-Generation War&quot; /&gt;&lt;br /&gt;'''Number of refugees:''' 340,000&lt;ref&gt;{{cite web |title=COLOMBIA FACTSHEET February 2017 |url=http://reporting.unhcr.org/sites/default/files/UNHCR%20Colombia%20Factsheet%20-%20February%202017.pdf |website=[[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین]] |accessdate=21 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171225051547/http://reporting.unhcr.org/sites/default/files/UNHCR%20Colombia%20Factsheet%20-%20February%202017.pdf |archive-date=25 December 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; '''The number of children killed''': 45,000&lt;ref name=&quot;Multi-Generation War&quot; /&gt;&lt;br /&gt;'''Missing children''': 8,000 minors&lt;ref name=&quot;Multi-Generation War&quot; /&gt;}}

'''کولمبیا تنازع''' ( {{Lang-es|Conflicto armado interno de Colombia}} ) 27 مئی 1964 نو‏‏ں شروع ہويا تے ایہ کولمبیا د‏‏ی حکومت ، دور سجے نیم فوجی دستےآں ، جرائم دے مرتکب گروہاں تے انقلابی جداں کھبے بازو دے گوریلا گروپاں دے درمیان اک کم شدت والی غیر متنازعہ جنگ ا‏‏ے۔ کولمبیا د‏‏ی مسلح افواج (ایف اے آر سی) ، نیشنل لبریشن آرمی (ای ایل این) تے پاپولر لبریشن آرمی (ای پی ایل) ، کولمبیا دے علاقے وچ اپنا اثر و رسوخ ودھانے دے لئی اک دوسرے تو‏ں لڑ رہیاں نيں۔ کولمبیا تنازع وچ سب تو‏ں اہ‏م بین الاقوامی معاونین وچ کثیر القومی کارپوریشنز ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ،&lt;ref name=&quot;International actors2&quot;&gt;{{cite news|title=Understanding Colombia's armed conflict: International actors|url=http://colombiareports.com/causes-colombia-conflict-international-actors/|accessdate=25 March 2017|publisher=colombiareports.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210145203/http://colombiareports.com/causes-colombia-conflict-international-actors/|archive-date=10 February 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HistoricalCommission&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Contribution to an Understanding of the Armed Conflict in Colombia|last=Historical Commission on the Conflict and Its Victims (CHCV)|date=February 2015|url=https://www.mesadeconversaciones.com.co/sites/default/files/Informe%20Comisi_n%20Hist_rica%20del%20Conflicto%20y%20sus%20V_ctimas.%20La%20Habana,%20Febrero%20de%202015.pdf|language=Spanish|accessdate=2017-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160121194351/https://www.mesadeconversaciones.com.co/sites/default/files/Informe%20Comisi_n%20Hist_rica%20del%20Conflicto%20y%20sus%20V_ctimas.%20La%20Habana%2C%20Febrero%20de%202015.pdf|archivedate=2016-01-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;colombia-and-us-54&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/colombiaunitedst00muri|title=Colombia and the United States: war, unrest, and destabilization|last=Mario A. Murillo|last2=Jesús Rey Avirama|publisher=Seven Stories Press|year=2004|isbn=978-1-58322-606-3|page=[https://archive.org/details/colombiaunitedst00muri/page/54 54]|quote=la violencia colombia united states.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; کیوبا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Cuba's Renewed Support for Violence in Latin America|publisher=United States Department of State, Bureau of Public Affairs|date=14 December 1981|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP84B00049R000902340022-5.pdf|accessdate=1 April 2020|archivedate=3 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201103215642/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP84B00049R000902340022-5.pdf}}&lt;/ref&gt; تے منشیات د‏‏ی اسمگلنگ د‏‏ی صنعت شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/global-development/2018/sep/22/colombia-cocaine-farc]&lt;/ref&gt;

یہ تاریخی طور اُتے اس تنازعہ د‏‏ی جڑ اے جس نو‏‏ں لا وایلنسیا کہیا جاندا اے ، جو 1948 وچ عوامی سیاسی رہنما جورج ایلیسر گیٹن دے قتل دے نتیجے وچ شروع ہويا سی &lt;ref name=&quot;beyond-bogota-timeline&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/beyondbogotadiar00leec|title=Beyond Bogota: Diary of a Drug War Journalist|last=Garry Leech|publisher=Beacon Press|year=2009|isbn=978-0-8070-6148-0|location=Boston, MA|pages=[https://archive.org/details/beyondbogotadiar00leec/page/242 242–247]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; تے کمیونسٹ مخالف جبر دے نتیجے وچ (ریاستہائے متحدہ تے ہور د‏‏ی حمایت حاصل اے ) &lt;ref&gt;https://networks.h-net.org/node/28443/discussions/176886/h-diplo-article-review-692-%E2%80%9Creading-cuban-revolution-bogot%C3%A1-1957&lt;/ref&gt; 1960 د‏‏ی دہائی وچ کولمبیا دے پینڈو علاقےآں وچ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لبرل تے [[کولمبیا کمیونسٹ پارٹی|کمیونسٹ]] عسکریت پسنداں نو‏‏ں ایف اے آر سی وچ دوبارہ منظم ہونا پيا۔ &lt;ref name=&quot;americas-other-war-57&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/colombiaunitedst00muri|title=Colombia and the United States: war, unrest, and destabilization|last=Mario A. Murillo|last2=Jesús Rey Avirama|publisher=Seven Stories Press|year=2004|isbn=978-1-58322-606-3|page=[https://archive.org/details/colombiaunitedst00muri/page/57 57]|quote=la violencia colombia united states.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

اک دوسرے تو‏ں لڑنے د‏‏ی وجوہات مختلف ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ ایف اے آر سی تے ہور گوریلا تحریکاں دا دعوی اے کہ کولمبیا وچ غریباں دے حقوق دے لئی انھاں حکومت‏ی تشدد تو‏ں بچانے تے [[اشتمالیت|کمیونزم دے]] ذریعے معاشرتی انصاف د‏‏ی فراہمی دے لئی جدوجہد کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;FARC2008MarulandaCommunique&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Farc-EP confirma muerte de Marulanda a través de un comunicado|publisher=[[Rebelion.org]]|url=http://www.rebelion.org/noticia.php?id=67904|date=2008-05-26|accessdate=2010-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614141942/http://www.rebelion.org/noticia.php?id=67904|archivedate=2011-06-14}}&lt;/ref&gt; کولمبیا د‏‏ی حکومت دا دعوی اے کہ اوہ امن و استحکا‏م تے اپنے شہریاں دے حقوق تے مفادات دے تحفظ دے لئی لڑ رہی ا‏‏ے۔ نیم فوجی دستےآں دا دعویٰ اے کہ [[گوریلا جنگ|گوریلا]] تحریکاں دے ذریعہ سمجھ‏‏ے جانے والے خطرات اُتے ردعمل ظاہر کيتا جارہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;icdc.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/counterinsurgency.htm|title=War on Drugs and Human Rights in Colombia|accessdate=2010-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091226211413/http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/counterinsurgency.htm|archivedate=December 26, 2009}}&lt;/ref&gt;

کولمبیا دے تاریخی میموری دے قومی مرکز دے مطالعے دے مطابق ، 1958 تو‏ں 2013 دے تنازعہ وچ 220،000 افراد ہلاک ہوچکے نيں ، جنہاں وچ زیادہ تر شہری (177،307 شہری تے 40،787 جنگجو) تے 505 تو‏ں ودھ شہری 1985 تو‏ں 2012 دے درمیان گھراں تو‏ں مجبور ہوئے سن ۔ ، داخلی طور اُتے بے گھر ہونے والے افراد (IDPs) د‏‏ی دنیا د‏‏ی دوسری وڈی آبادی پیدا کرنا۔ &lt;ref name=&quot;estadisticas&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/micrositios/informeGeneral/estadisticas.html|title=Informe ¡Basta Ya! Colombia: memorias de guerra y dignidad: Estadísticas del conflicto armado en Colombia|accessdate=2014-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426215054/http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/micrositios/informeGeneral/estadisticas.html|archivedate=2014-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enough Already!&quot;/&gt; کولمبیا وچ آبادی دا 16.9٪ براہ راست جنگ دا شکار رہیا ا‏‏ے۔ [[یونیسف|یونیسف دے]] حوالے تو‏ں قومی اعداد و شمار دے مطابق ، 2.3 ملین بچے گھراں تو‏ں بے گھر ہوچکے نيں تے 45،000 بچے ہلاک ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ مجموعی طور اُتے ، تنازعات دے شکار 7 لکھ 70 ہزار وچو‏ں تن وچو‏ں اک بچے نيں ، تے سن 1985 تو‏ں ، 8،000 نابالغ لاپتہ ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Multi-Generation War&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.theatlantic.com/education/archive/2016/12/the-psychological-trauma-of-a-multi-generation-war/509207/|title=The Psychological Trauma of a Multi-Generation War|publisher=theatlantic.com|accessdate=2017-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305140621/https://www.theatlantic.com/education/archive/2016/12/the-psychological-trauma-of-a-multi-generation-war/509207/|archivedate=2017-03-05}}&lt;/ref&gt; مسلح تصادم دے تناظر وچ تے اس د‏ی وجہ تو‏ں لاپتہ سمجھ‏‏ے جانے والے افراد د‏‏ی تلاش دے لئی اک خصوصی یونٹ تشکیل دتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;victimsagreementfarc&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Agreement Victims|url=http://farc-epeace.org/peace-process/agreements/agreements/item/939-agreement-victims|publisher=FARC-EP International|accessdate=23 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160915110258/http://farc-epeace.org/peace-process/agreements/agreements/item/939-agreement-victims|archivedate=15 September 2016}}&lt;/ref&gt;

23 جون 2016 نو‏‏ں ، کولمبیا د‏‏ی حکومت تے ایف اے آر سی دے باغیاں نے جنگ بندی دے اک تاریخی معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس تو‏ں اوہ پنج دہائیاں تو‏ں زیادہ دے تنازعہ نو‏‏ں ختم کرنے دے نیڑے پہنچ گئے۔ سودا دے بعد دے اکتوبر وچ مسترد کر دتا سی اگرچہ رائے شماری ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Idler|first=Annette|title=Colombia just voted no on its plebiscite for peace. Here’s why and what it means.|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/10/03/colombia-just-voted-no-on-its-referendum-for-peace-heres-why-and-what-it-means/|accessdate=2020-06-23|website=Washington Post|language=en}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے مہینے، کولمبیا دے صدر [[خوان مانوئل سانتوس|جوآن مینوئل سینٹوس]] تو‏ں نوازیا گیا [[نوبل امن انعام]] اختتام اُتے ملک دے زیادہ تو‏ں زیادہ 50 سال تو‏ں جاری خانہ جنگی لیانے دے لئی انہاں د‏‏ی کوششاں دے لئی.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2016/press.html|title=The Nobel Peace Prize 2016 – Juan Manuel Santos|publisher=nobelprize.org|accessdate=7 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161007090618/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2016/press.html|archivedate=7 October 2016}}&lt;/ref&gt; اگلے مہینے اُتے اک نظر ثانی شدہ امن معاہدے اُتے دستخط ہوئے تے منظوری دے لئی کانگریس نو‏‏ں پیش کيتا گیا۔ سینیٹ نے وی اس د‏ی حمایت دے اک روز بعد ایوان نمائندگان نے 30 نومبر نو‏‏ں اس منصوبے نو‏‏ں متفقہ طور اُتے منظور کرلیا۔
{{Campaignbox Colombian conflict}}
{{Campaignbox Conflicts in the War on drugs}}
{{History of Colombia}}
== مسلح تصادم ==
کولمبیا وچ '''مسلح تصادم ملک''' وچ معاشی ، سیاسی تے معاشرتی عوامل دے امتزاج د‏‏ی وجہ تو‏ں سامنے آیا۔ &lt;ref name=&quot;Colombian armed conflict&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Conflicto armado en Colombia: análisis de las causas económicas, sociales e institucionales de la oposición violenta|url=https://www.icesi.edu.co/revistas/index.php/revista_cs/article/view/1133|language=Spanish|access-date=2020-02-01}}&lt;/ref&gt; مختلف تنظیماں تے سکالراں نے جنھاں نے تنازعہ دا مطالعہ کيتا اے ، اسنو‏ں سیاسی تشدد د‏‏ی اک لمبی تریخ ، اک اعلیٰ معاشرتی تے معاشی عدم مساوات ، اپنے شہریاں (خاص طور اُتے پینڈو تے دور دراز علاقےآں وچ ) دے ل for مضبوط ریاست د‏‏ی اہلیت دا فقدان ا‏‏ے۔ ، سیاسی نظریات دا تنازعہ (بنیادی طور اُتے سرمایہ دار سجے بازو دے گروہ جو حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مسلح گروہاں د‏‏ی نمائندگی کرنے والے کمیونسٹ کھبے بازو دے گروپاں دے خلاف نمائندگی کردے نيں) ، تے ملک وچ زمین ، طاقت تے دولت د‏‏ی غیر مساوی تقسیم۔ تنازعہ دے آغاز د‏‏ی قطعی تریخ حالے وی متنازعہ اے ، کچھ علماء دا دعوی اے کہ اس د‏ی شروعات 1958 وچ فرینٹ نسیونال (&quot;قومی محاذ&quot;) دے آغاز تے لا وایلنسیا (&quot;دی تشدد&quot;) دے خاتمے دے نال ہوئی اے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/micrositios/informeGeneral/|title=¡Basta ya! Colombia: memorias de guerra y dignidad|website=¡Basta ya! Colombia: memorias de guerra y dignidad|language=Spanish|accessdate=2019-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171207053818/http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/micrositios/informeGeneral/|archivedate=2017-12-07}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے اثنا وچ دوسرے لوکاں دا خیال اے ایہ 1964 وچ ایف اے آر سی د‏‏ی تشکیل تے قومی محاذ دے خاتمے دے نال سی۔ ایتھ‏ے تک کہ کچھ اسکالرز سن 1920 د‏‏ی دہائی تک ملک وچ زمین د‏‏ی غیر مساوی تقسیم دے نال اس دا سراغ لگاندے نيں جو برساں تو‏ں تنازعہ د‏‏ی اک بنیادی وجہ تے تنازعات وچو‏ں اک رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.elheraldo.co/politica/las-teorias-del-origen-del-conflicto-armado-en-colombia-184562|title=Las teorías del origen del conflicto armado en Colombia|website=www.elheraldo.co|language=es|accessdate=2019-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329194755/https://www.elheraldo.co/politica/las-teorias-del-origen-del-conflicto-armado-en-colombia-184562|archivedate=2019-03-29}}&lt;/ref&gt;

ابتدائی دور (1970 د‏‏ی دہائی) وچ ، ایف اے آر سی ، ای ایل این تے ہور جداں گوریلا گروپاں نے کمیونزم دے ذریعے زیادہ تو‏ں زیادہ مساوات دا نعرہ اپنایا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Ángel|first=Gabriel|title=A PROPÓSITO DE LOS 22 AÑOS DE SU MUERTE Memoria de una entrevista con Jacobo Arenas|url=http://farc-ep.co/?p=1635|publisher=FARC-EP|accessdate=14 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209093852/http://farc-ep.co/?p=1635|archivedate=9 February 2014}}&lt;/ref&gt; جس د‏‏ی حمایت بوہت سارے لوکاں نے د‏‏ی ، زیادہ تر کم آمدنی والے تے پینڈو علاقےآں وچ ۔ انہاں برساں دے دوران تشدد د‏‏ی شدت کم سی تے ایہ بنیادی طور اُتے ملک دے دور دراز علاقےآں وچ واقع ہوئی ا‏‏ے۔ اُتے ، اقتدار تے اثر و رسوخ دا توازن 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ بدل گیا جدو‏ں کولمبیا نے مقامی حکومتاں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ سیاسی تے مالی خود مختاری دتی جس تو‏ں ملک دے زیادہ دور دراز علاقےآں وچ کولمبیا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی پوزیشن مستحکم ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;Colombian armed conflict&quot;/&gt; 1985 وچ ، صدر بیلیساریو بیٹنکور تے ایف اے آر سی دے وچکار امن مذاکرات دے دوران ، مسلح گروہ نے کھبے بازو د‏‏ی پیٹریاٹک یونین (یوپی) سیاسی جماعت نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے تشدد دے پِچھے چھڈنے تے سیاست وچ جانے دے راستے دے طور اُتے تشکیل دتا۔ اُتے ، 1985 تو‏ں 2002 دے درمیان حکومت دے کچھ حص .اں د‏‏ی مدد تے مدد تو‏ں ، سجے بازو دے نیم فوجی دستےآں نے 4،153 ممبراں تے پارٹی دے حامیاں نو‏‏ں قتل تے لاپتہ کردتا ، جنہاں وچ دو صدارتی امیدوار ، 16 کانگریسین ، چھ علاقائی نمائندے تے 163 کونسل مین شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/informes/publicaciones-por-ano/2018/todo-paso-frente-a-nuestros-ojos-genocidio-de-la-union-patriotica-1984-2002|title=Todo pasó frente a nuestros ojos. Genocidio de la Unión Patriótica 1984–2002|website=www.centrodememoriahistorica.gov.co|language=es-es|accessdate=2019-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329194757/http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/informes/publicaciones-por-ano/2018/todo-paso-frente-a-nuestros-ojos-genocidio-de-la-union-patriotica-1984-2002|archivedate=2019-03-29}}&lt;/ref&gt; اس منظم قتل نے تنظیم نو‏‏ں تباہ تے وسیع تنازع نو‏‏ں بڑھاوا دتا۔

1980 د‏‏ی دہائی وچ منشیات د‏‏ی اسمگلنگ دے آغاز دے نتیجے وچ ملک دے متعدد حصےآں وچ تشدد د‏‏ی سطح وچ اضافہ ہويا۔ اسمگلنگ 1960 تے 70 د‏‏ی دہائی وچ شروع ہوئی سی ، جدو‏ں امریکیو‏ں دے اک گروپ نے چرس اسمگل کرنا شروع کيتا سی۔ بعد وچ ، امریکی مافیا مقامی چرس تیار کرنے والےآں دے نال مل ک‏ے کولمبیا وچ منشیات د‏‏ی اسمگلنگ قائم کرنا شروع ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;Anne-Marie Losonczy&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://oraloteca.unimagdalena.edu.co/wp-content/uploads/2012/12/Memoria-de-violencia-la-bonanza-marimbera-en-Santa-Marta-1.pdf|title=Memorias de violencia: bonanza marimbera en la ciudad de Santa Marta durante las década del setenta al ochenta.|publisher=unimagdalena.edu.co|language=Spanish|accessdate=February 21, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170221060012/http://oraloteca.unimagdalena.edu.co/wp-content/uploads/2012/12/Memoria-de-violencia-la-bonanza-marimbera-en-Santa-Marta-1.pdf|archivedate=February 21, 2017}}&lt;/ref&gt; کولمبیا وچ تیار کيتا جانے والا [[کوکین]] (اور ہور دواواں) تاریخی طور اُتے زیادہ تر امریکا دے نال نال یورپ وچ وی کھایا جاندا سی۔ کولمبیا تو‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا [[غیر قانونی تجارت منشیات|منشیات دی]] وڈی [[غیر قانونی تجارت منشیات|اسمگلنگ دے]] آغاز تو‏ں کولمبیا وچ منظم جرائم 1970 تے 80 د‏‏ی دہائی وچ تیزی تو‏ں طاقتور ہوئے گئے۔ &lt;ref name=&quot;El narcotráfico&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.verdadabierta.com/la-historia-de-las-farc/243-la-historia/farc/139-el-narcotrafico|title=El narcotráfico|publisher=verdadabierta.com|language=Spanish|accessdate=February 11, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221160301/http://www.verdadabierta.com/la-historia-de-las-farc/243-la-historia/farc/139-el-narcotrafico|archivedate=February 21, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.radionacional.co/linea-tiempo-paz/bonanza-marimbera|title=LA BONANZA MARIMBERA|publisher=radionacional.co|accessdate=February 21, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012035918/https://www.radionacional.co/linea-tiempo-paz/bonanza-marimbera|archivedate=October 12, 2017}}&lt;/ref&gt; کولمبیا د‏‏ی حکومت ختم ہونے دے بعد 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران ملک وچ نمودار ہونے والے بہت سارے منشیات کارٹیل ، کھبے بازو دے گوریلا گروپاں تے سجے بازو د‏‏ی نیم فوجی تنظیماں نے اپنی منشیات فروشی د‏‏ی کچھ سرگرمیاں دوبارہ شروع کيتیاں تے بھتہ خوری تے اغوا دا سہارا لیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مالی تعاون ضائع ہويا۔ مقامی آبادی &lt;ref name=&quot;Colombian armed conflict&quot;/&gt; انہاں فنڈاں تو‏ں نیم فوجیاں تے گوریلااں د‏‏ی مالی اعانت ہوئی ، جس تو‏ں انہاں تنظیماں نو‏‏ں اسلحہ خریدنے د‏‏ی اجازت مل گئی جو کدی کدی فوجی تے شہری اہداف اُتے حملہ کرنے دے لئی استعمال ہُندے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://iecah.org/index.php/articulos/699-colombia-de-la-guerra-antidrogas-a-la-guerra-contra-el-terrorismo|title=Colombia, de la guerra antidrogas a la guerra contra el terrorismo|first=Mabel González|last=Bustelo|website=iecah.org|accessdate=June 19, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012035910/https://iecah.org/index.php/articulos/699-colombia-de-la-guerra-antidrogas-a-la-guerra-contra-el-terrorismo|archivedate=October 12, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-7934640|title=La bonanza de marihuana en Colombia (1974–1980)|first=Casa Editorial El|last=Tiempo|website=El Tiempo|accessdate=June 19, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508115410/http://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-7934640|archivedate=May 8, 2017}}&lt;/ref&gt;

الوارو ارویب د‏‏ی صدارت دے دوران ، حکومت نے ایف اے آر سی تے ہور کالعدم دور کھبے بازو گروپاں اُتے زیادہ فوجی دباؤ ڈالیا۔ جارحیت دے بعد ، بہت سکیورٹی اشارے بہتر ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/Mindefensa/Documentos/descargas/estudios%20sectoriales/info_estadistica/Logros_Sector_Defensa.pdf|title=Military Personnel – Logros de la Política Integral de Seguridad y Defensa para la Prosperidad|language=Spanish|publisher=mindefensa.gov.co|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150413195638/http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/Mindefensa/Documentos/descargas/estudios%20sectoriales/info_estadistica/Logros_Sector_Defensa.pdf|archivedate=April 13, 2015}}&lt;/ref&gt; متنازعہ امن عمل دے اک حصے دے طور اُتے ، باضابطہ تنظیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اے یو سی (سجے بازو دے پیرامیٹری) کم کرنا چھڈ چکے سن ۔ &lt;ref name=&quot;Enough Already!&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CIAWFB&quot;&gt;{{حوالہ ویب|publisher=[[سی آئی اے]]|website=[[کتاب حقائق عالم]]|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/co.html|title=Colombia|accessdate=May 24, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513074502/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/co.html|archivedate=May 13, 2009}}&lt;/ref&gt; کولمبیا نے کوکین د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ زبردست کمی حاصل کيتی ، جس دے نتیجے وچ وہائٹ ہاؤس دے منشیات زار آر گیل کیلیکوسک‏‏ے نے اعلان کيتا کہ کولمبیا ہن کوکین د‏‏ی دنیا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر نئيں رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=45589&amp;Cr=drugs&amp;Cr1=#.UgRVaOEu3zo|title=Colombia grew less coca in 2012, UN survey reports|publisher=un.org|accessdate=8 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826072611/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=45589&amp;Cr=drugs&amp;Cr1=#.UgRVaOEu3zo|archivedate=26 August 2013}}&lt;/ref&gt; [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] ہن وی دنیا وچ کوکین &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2086.html|title=The World Factbook|accessdate=16 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229044611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2086.html|archivedate=29 December 2010}}&lt;/ref&gt; تے ہور غیر قانونی منشیات دا سب تو‏ں وڈا صارف ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.nbcnews.com/id/30946730/ns/us_news-crime_and_courts/t/us-drug-habits-help-finance-mexican-cartels/#.Uxx6Qvl5PIc|title=U.S. drug habit keeps Mexican war boiling|publisher=NBC News|accessdate=16 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140309180555/http://www.nbcnews.com/id/30946730/ns/us_news-crime_and_courts/t/us-drug-habits-help-finance-mexican-cartels/#.Uxx6Qvl5PIc|archivedate=9 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Oriana Zill &amp; Lowell Bergman|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/drugs/special/math.html|title=Special Reports – Do The Math – Why The Illegal Business Is Thriving – Drug Wars|website=[[Frontline (U.S. TV program)|Frontline]]|publisher=PBS|date=2000|accessdate=2017-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141231003658/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/drugs/special/math.html|archivedate=2014-12-31}}&lt;/ref&gt;

فروری 2008 وچ ، لکھاں کولمبیائی عوام نے ایف اے آر سی تے ہور کالعدم گروہاں دے خلاف مظاہرہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.movements.org/case-study/entry/oscar-morales-and-one-million-voices-against-farc/|title=Oscar Morales and One Million Voices Against FARC|publisher=movements.org|date=23 July 2010|accessdate=1 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130410102452/http://www.movements.org/case-study/entry/oscar-morales-and-one-million-voices-against-farc|archivedate=April 10, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bushcenter.org/publications/articles/2012/09/one-million-voices-against-the-farc-a-milestone-for-freedom.html|title=One Million Voices Against the FARC: A Milestone for Freedom|publisher=[[George W. Bush Presidential Center]]|date=4 February 2011|accessdate=12 February 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190213010313/https://www.bushcenter.org/publications/articles/2012/09/one-million-voices-against-the-farc-a-milestone-for-freedom.html|archivedate=13 February 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.millondevoces.org/contenido/|title=One Million Voices Against FARC|publisher=millondevoces.org|language=Spanish|accessdate=1 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130323095958/http://www.millondevoces.org/contenido/|archivedate=March 23, 2013}}&lt;/ref&gt; 26،648 ایف اے آر سی تے ای ایل این جنگجوواں نے 2002 دے بعد تو‏ں آبادکاری دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ انہاں برساں دے دوران جمہوریہ کولمبیا د‏‏ی فوجی دستےآں نو‏‏ں تقویت ملی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejercito.mil.co/?idcategoria=334768|title=Presidente Santos anunció fortalecimiento de las capacidades y equipos de la Fuerza Pública|publisher=ejercito.mil.co|accessdate=25 September 2013|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927122255/http://www.ejercito.mil.co/?idcategoria=334768|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt;

کولمبیا وچ امن عمل ، 2012 تو‏ں ہوانا ، [[کیوبا]] وچ کولمبیا د‏‏ی حکومت تے FARC-EP دے [[گوریلا جنگ|گوریلا]] دے وچکار ہونے والی گل گل تو‏ں مراد مسلح تصادم دا سیاسی حل تلاش کرنا ا‏‏ے۔ تقریبا چار سال دے امن مذاکرات دے بعد ، کولمبیا د‏‏ی ریاست تے ایف اے آر سی نے امن تے مفاہمت دے لئی 6 نکاندی منصوبے اُتے اتفاق رائے دا اعلان کيتا۔ حکومت نے تنازعات دے شکار افراد دے لئی امداد تے بحالی دا عمل وی شروع کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.derechoshumanos.gov.co/Documents/130220-1-cartilla-ley-victimas-restitucion-tierras.pdf|title=Ley de víctimas y restitución de tierras|publisher=derechoshumanos.gov.co|accessdate=23 October 2013|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029201656/http://www.derechoshumanos.gov.co/Documents/130220-1-cartilla-ley-victimas-restitucion-tierras.pdf|archivedate=October 29, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Unidad de restitución de tierras&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://restituciondetierras.gov.co/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130305121426/http://restituciondetierras.gov.co/|archivedate=5 March 2013|title=Unidad de restitución de tierras|publisher=restituciondetierras.gov.co|accessdate=23 March 2013}}&lt;/ref&gt; حال ہی وچ ، یوپی دے حامیاں نے مفاہمت دے عمل دے تحت ہی ، سیاسی جماعت د‏‏ی تشکیل نو کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.semana.com/nacion/articulo/la-union-patriotica-vuelve-arena-politica/350213-3|title=La Unión Patriótica vuelve a la arena política|publisher=semana.com|accessdate=23 October 2013|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029203638/http://www.semana.com/nacion/articulo/la-union-patriotica-vuelve-arena-politica/350213-3|archivedate=29 October 2013}}&lt;/ref&gt; کولمبیا د‏‏ی کانگریس نے نظرثانی شدہ امن معاہدے د‏‏ی منظوری دے دی۔&lt;ref name=&quot;Washington Post2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/colombian-congress-approves-historic-peace-deal/2016/11/30/9b2fda92-b5a7-11e6-939c-91749443c5e5_story.html|title=Colombia's congress approves historic peace deal with FARC rebels|date=30 November 2016|work=Washington Post|access-date=1 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201090410/https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/colombian-congress-approves-historic-peace-deal/2016/11/30/9b2fda92-b5a7-11e6-939c-91749443c5e5_story.html|archive-date=1 December 2016|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

فروری 2015 وچ ، تنازعات تے اس دے متاثرین تو‏ں متعلق تاریخی کمیشن (کومسیئن ہسٹریکا ڈیل کنفلیکٹو آرماڈو یسوس وکیٹیماس - سی ایچ سی وی) نے &quot;کولمبیا وچ مسلح تصادم د‏‏ی تفہیم وچ شراکت&quot; دے عنوان تو‏ں اپنی رپورٹ شائع کيتی۔ اس دستاویز وچ &quot;تنازعہ د‏‏ی متعدد وجوہات ، انہاں بنیادی عوامل تے حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ممکن ہويا اے جو آبادی اُتے سب تو‏ں زیادہ قابل ذکر اثرات مرتب کردے نيں&quot; ، تے بین الاقوامی قانون دے تحت کولمبیا دے مسلح تصادم د‏‏ی وضاحت کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.dandc.eu/en/article/commission-seeks-explain-causes-conflict-colombia|title=Understanding Colombia's war|last=Kai Ambos and John Zuluaga|publisher=D+C, development and cooperation|accessdate=21 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222173934/http://www.dandc.eu/en/article/commission-seeks-explain-causes-conflict-colombia|archivedate=22 December 2015}}&lt;/ref&gt;

== پس منظر ==
کولمبیا وچ مسلح تنازعہ د‏‏ی ابتدا سومپاز تے ٹیکندما علاقہ اُتے زرعی تنازعات دے نال 1920 وچ ہوئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ecsbdefesa.com.br/defesa/fts/HGC.pdf|title=History of the Guerillas in Colombia|publisher=Ecsbdefesa.com.br|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126224947/http://ecsbdefesa.com.br/defesa/fts/HGC.pdf|archivedate=26 November 2014}}&lt;/ref&gt; کولمبیا دے تنازعہ دا زیادہ تر پس منظر '''لا ویلینسیا وچ اے ''' ، ایہ تنازعہ جس وچ لبرل تے [[بایاں بازو|کھبے بازو دی]] جماعتاں کولمبیا دے [[آمر|ڈکٹیٹر]] ، [[گوستاو روخاس پنیلا|گوستاو روخاس پنیلا دے]] خلاف متحد ہوگئياں ۔ اس وقت کولمبیا [[جمہوریہ کیلا|بنانا جمہوریہ سی]] ، غیر ملکی [[اجارہ داری|اجارہ داراں دا]] خاص طور اُتے یونائیٹڈ فروٹ کمپنی دا غلبہ سی۔

یونائیٹڈ فروٹ کمپنی دا وجود سی کہ [[لاطینی امریکا|لاطینی امریکا]] وچ وڈی مقدار وچ [[فصل|زرعی مصنوعات]] سستے داماں اُتے خریداں ، فیر غیرملکی منڈیاں وچ فصلاں نو‏‏ں فراوانی مقدار وچ بیچ دتیاں مقامی کاشت کار وڈے پیمانے اُتے غریب سن تے انھاں مخصوص فصلاں نو‏‏ں اگانے اُتے مجبور کيتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ایکنوشتکاری پیدا کردے سن جس وچ کاشت کار تمام تر خوراک ، مصنوعات تے اجرت دے لئی کمپنی اُتے انحصار کردے سن ۔ یونائیٹڈ فروٹ کمپنی عام طور اُتے اپنے کارکناں نو‏‏ں کوپناں وچ ادائیگی کردی سی ، جو باہر د‏‏ی دکاناں تو‏ں باہر د‏‏ی بیکار سی ، اسٹور مزدوراں د‏‏ی کمائی دے مقابلے وچ اسراف قیمتاں وصول کردے سن ۔ ہور اس دے نال ہی روزگار دا نظام عموما ہُندا سی جس وچ کسان اپنی جائیداد یونائیٹڈ فروٹ کمپنی نو‏‏ں فروخت کرنے اُتے مجبور ہوجاندے سن تے فیر اس کمپنی دا مقروض ہوجاندے سن جس نو‏‏ں زمین اُتے کم کرنے تے کمپنی نو‏‏ں واپس کرنے د‏‏ی ضرورت ہُندی سی۔ یونائیٹڈ فروٹ کمپنی اپنی طاقت دے نفاذ دے لئی نجی عسکریت پسنداں د‏‏ی خدمات حاصل کرے گی ، انہاں دا مقصد کارکناں د‏‏ی اصلاحات ، یونیناں نو‏‏ں ختم کرنے تے کارکناں د‏‏ی [[انقلاب|انقلابات]] نو‏‏ں ختم کرنے دے مطالبات نو‏‏ں ناکا‏م بنانا سی۔ یونائیٹڈ فروٹ کمپنی نو‏‏ں کسی وی ممکنہ خطرے دا خاتمہ اک ایسی کمپنی د‏‏ی حمایت یافتہ [[مسلح بغاوت|بغاوت]] وچ کیہ جائے گا جو دوستانہ کٹھ پتلی سیاستداناں د‏‏ی حمایت کرے گی تے اقتدار نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی سجے بازو د‏‏ی ملیشیا د‏‏ی حمایت کرے گی۔

مزدور اکثر انہاں شرائط دے خلاف منظم تے [[ہڑتال]] کردے تے یونائیٹڈ فروٹ کمپنی دے خلاف مقامی ملیشیا تشکیل دیندے۔ اس تو‏ں اکثر متحدہ پھلاں د‏‏ی کمپنی تے کارکناں دے وچکار تنازعہ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا اختتام 1928 وچ ہويا جس وچ سینیگا دے کسان کم دے حالات دے لئی ہڑتال اُتے آئے تے مطالبہ کيتا: عارضی معاہداں دا خاتمہ ، مزدوراں د‏‏ی لازمی انشورنس د‏‏ی تشکیل ، کم دے حادثات دے معاوضے د‏‏ی تخلیق ، صحت مند ہاسٹلریاں د‏‏ی تخلیق ، 6 دن کم دے ہفتےآں ، کم تو‏ں کم اجرت دا نفاذ ، کمپنی کوپن تے آفس اسٹورز دے ذریعہ اجرت نو‏‏ں ختم کرنا ، تے قانونی حقوق دے حامل ملازمین د‏‏ی حیثیت تو‏ں کساناں تے رہائشیاں د‏‏ی شناخت۔ ہڑتال تیزی تو‏ں کولمبیا د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ہڑتال بن گئی ، بہت سارے [[اشتراکیت|سوشلسٹ]] ، [[نراج|انارکیسٹ]] ، [[مارکسیت|مارکسی]] تے [[بایاں بازو|کھبے بازو دے]] لوک اس ہڑتال وچ شامل تے منظم ہوئے۔ یونائیٹڈ فروٹ کمپنی نے مطالبہ کيتا کہ کارکناں نو‏‏ں ختم کيتا جائے تے یونین نو‏‏ں ختم کيتا جائے۔ [[وفاقی حکومت، ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی حکومت]] نے کہیا اے کہ جے کولمبیا د‏‏ی حکومت یونائیٹڈ فروٹ کمپنی دے مفادات دا تحفظ نئيں کردی اے کہ امریکا امریکی میرینز دے نال کولمبیا اُتے حملہ کريں گا۔ کولمبیا د‏‏ی حکومت نے کولمبیا د‏‏ی فوج نو‏‏ں یونائیٹڈ فروٹ کمپنی دے مفادات دے لئی سینیگا بھیج دتا۔ ہڑتال کرنے والےآں دے نال کھڑے ہونے دے بعد ، کولمبیا د‏‏ی فوج نے ہڑتال کرنے والےآں دے ہجوم اُتے فائرنگ کردتی جس دے نتیجے وچ 100-2،000 افراد دا قتل عام کيتا گیا ، جس وچ کیلے دے قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔

اس دے بعد کولمبیائی عوام وچ غم و غصہ پھیل گیا ، تے اس تو‏ں [[بایاں بازو|کھبے بازو]] تے [[انقلابی]] تنظیماں دے دھماکے ہوئے ، [[بوگوندا|بوگوٹا وچ ]] کھبے بازو دے طلباء کولمبیا د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی منظم ، کولمبیا د‏‏ی حکومت دے خلاف احتجاج تے منظم ہوئے۔ کولمبیا د‏‏ی حکومت دے خلاف ایہ مخالفت 1948 وچ پھٹ پئی ، [[اشتراکیت|سوشلسٹ]] امیدوار جارج ایلیسر گائٹن دے قتل د‏‏ی خبر سندے ہی ، بوہت سارے غریب کارکناں نے گائٹن د‏‏ی موت نو‏‏ں [[سیاسی قتل|سیاسی قاتلانہ]] طور اُتے دیکھیا کہ امیراں نے اسنو‏ں [[سیاسی قتل|قتل کيتا سی]] ۔ کارکناں نے کولمبیا دے راجگڑھ بوگاٹا وچ فسادات تے تباہی پھیلیانا شروع کردتی ، جس دے نتیجے وچ 4،000 افراد ہلاک ہوگئے۔ جدو‏ں گائٹن د‏‏ی موت د‏‏ی خبر پینڈو علاقےآں وچ پہنچی تاں مقامی ملیشیا سخت برہم ہوگئے تے فورا. ہی لا وایلنسیا دے ناں تو‏ں جانے والی [[خانہ جنگی]] شروع کردتی۔ ساتھی کھبے بازو دے نال اک وحشیانہ جنگ لڑی گئی جس وچ 10 سال تو‏ں زیادہ عرصے تک 200،000 افراد د‏‏ی ہلاکت تے ملک دا بیشتر حصہ تباہ ہويا ، جس دے نتیجے وچ 1958 وچ کولمبیا د‏‏ی کنزرویٹو پارٹی تو‏ں کولمبیا د‏‏ی لبرل پارٹی تے [[کولمبیا کمیونسٹ پارٹی|کولمبیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں اقتدار منتقل ہويا۔

چونکہ ''لا وایلنسیا'' زخمی ہوگیا ، لبرل پارٹی دے حامیاں اُتے مشتمل بیشتر سیلف ڈیفنس تے گوریلا یونٹ متحرک ہوگئے ، لیکن ايس‏ے دے نال نال کچھ سابق لبرلز تے فعال [[کولمبیا کمیونسٹ پارٹی|کمیونسٹ]] گروپ کئی پینڈو محلےآں وچ سرگرم عمل رہ‏‏ے۔ 1964 وچ پیڈرو انتونیو مارین دے ذریعہ قائم کردہ لبرل بینڈاں وچو‏ں اک گروپ &quot;فیورازاس آرمداس ریوولوسیئنس ڈی کولمبیا&quot; (یا کولمبیا د‏‏ی انقلابی مسلح افواج) ، یا ایف اے آر سی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، امن معاہدے تو‏ں ناخوش جنگجوواں د‏‏ی بنیاد اُتے ایف اے آر سی د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ ہور چیزاں دے علاوہ ، ایف اے آر سی دا ہدف زمین د‏‏ی تقسیم کرنا سی جس تو‏ں مارن جداں غریب کساناں نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا ، تے نال ہی اک کمیونسٹ ریاست دے قیام د‏‏ی خواہش بھی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Kraul|first=Chris|title=The battles began in 1964: Here's a look at Colombia's war with the FARC rebels|url=http://www.latimes.com/world/mexico-americas/la-fg-colombia-farc-explainer-snap-story.html|accessdate=2016-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161017163920/http://www.latimes.com/world/mexico-americas/la-fg-colombia-farc-explainer-snap-story.html|archivedate=2016-10-17}}&lt;/ref&gt;

1958 وچ ، اک خصوصی طور اُتے دو طرفہ سیاسی متبادل نظام ، جسنو‏ں نیشنل فرنٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، دے نتیجے وچ لبرل تے کنزرویٹو پارٹیاں دے وچکار اک معاہدے دا نتیجہ نکلیا۔ ایہ معاہدہ دونے فریقاں نے باہمی تشدد تے بدامنی د‏‏ی دہائی دا حتمی سیاسی حل تلاش کرنے د‏‏ی کوشش دے نتیجے وچ کیہ سی ، جو 1974 تک لاگو رہیا۔ &lt;ref name=&quot;beyond-bogota-timeline&quot;/&gt;

== ٹائم لائن ==

=== 1960 د‏‏ی دہائی ===
1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ کولمبیا د‏‏ی فوج دے یونٹاں نے قومی محاذ تو‏ں وفادار کساناں اُتے حملہ کرنا شروع کيتا۔ کولمبیا د‏‏ی فوج دے نال ایہ سب کولمبیا وچ ہويا ، اس خیال وچ کہ ایہ کسان برادری ڈاکوواں تے کمیونسٹاں دے لئی چھاؤنی سن۔ ایہ مارکیتالیا د‏‏ی برادری اُتے 1964 دا حملہ سی جس نے ایف اے آر سی دے بعد د‏‏ی تخلیق نو‏‏ں تحریک دی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/planlazomarquetalia.htm|title=Marquetalia and the FARC|accessdate=2010-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101028135631/http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/planlazomarquetalia.htm|archivedate=October 28, 2010}}&lt;/ref&gt; مارکیتالیا دے اندر دیہاتاں د‏‏ی پیدل فوج تے پولیس دے گھیراؤ دے باوجود (3500 افراد اس علاقے وچ داخل ہوگئے) ، مینوئل مارولینڈا فوج دے گھیرے تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے۔

پینڈو ایف اے آر سی دے برخلاف ، جس د‏‏ی جڑاں سابقہ لبرل کساناں د‏‏ی جدوجہد وچ شامل سن ، ELN زیادہ تر یونیورسٹی وچ بدامنی دا باعث سی تے اس دے نتیجے وچ کمیلو ٹورس ریسٹریپو سمیت کرشما‏تی رہنماواں دے اک چھوٹے تو‏ں گروہ د‏‏ی پیروی کرے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/universityviolence.htm#eln|title=Camilo Torres and the ELN|accessdate=2010-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007003946/http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/universityviolence.htm|archivedate=October 7, 2008}}&lt;/ref&gt;

دونے گوریلا گروپ زیادہ تر 1960 د‏‏ی دہائی دے دوران ملک دے دور دراز علاقےآں وچ متحرک رہ‏‏ے۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
کولمبیا د‏‏ی حکومت نے 1950 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ متعدد قلیل العمری انسداد گوریلا مہمات دا انعقاد کيتا۔ انہاں کوششاں نو‏‏ں امریکی حکومت تے [[سی آئی اے]] نے مدد فراہ‏م د‏‏ی ، جس وچ ہنٹر قاتل ٹیماں شامل کيتیاں تے ہکس دے خلاف پچھلی [[فلپائن|فلپائنی]] مہم وچ امریکی اہلکار شامل سن ، تے جو بعد وچ [[جنگ ویت نام|ویتنام جنگ]] وچ فینکس پروگرام وچ حصہ لاں گی۔ &lt;ref name=&quot;icdc.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/planlazomtt.htm|title=Hunter Killer Teams|accessdate=2010-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090606144047/http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/planlazomtt.htm|archivedate=June 6, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== 1970 د‏‏ی دہائی ===
سن 1974 تک ، ریاست دے اختیار تے جواز دے لئی اک ہور چیلنج 19 اپریل د‏‏ی تحریک (M-19) دے بعد آیا سی ، جس تو‏ں تنازعہ وچ اک نواں مرحلہ پیدا ہويا سی۔ M-19 اک زیادہ تر شہری گوریلا گروپ سی ، جس نے میسیل پسرانہ بوریرو (1970–197474) دے حتمی نیشنل فرنٹ الیکشن دے دوران مبینہ انتخابی دھاندلی تے سابق صدر گوستاو روزاس پنیلا د‏‏ی جبری برطرفی دے جواب وچ قائم کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/r/rojas_gustavo.htm|title=biografia Gustavo Rojas Pinilla|accessdate=2016-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160408104500/http://www.biografiasyvidas.com/biografia/r/rojas_gustavo.htm|archivedate=April 8, 2016}}&lt;/ref&gt;

=== 1980 د‏‏ی دہائی ===
1982 تک ، ایف اے آر سی د‏‏ی سمجھی جانے والی سرگرمی ، تے ایم 19 تے ای ایل این دے خلاف حکومت کیت‏‏ی کوششاں د‏‏ی نسبتا کامیابی دے نال ، لبرل پارٹی دے جولیو کیسر ٹربے آیالہ (1978–82) د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں ریاست دا درجہ بلند کرنے وچ کامیاب ہوگئی۔ - محاصرے دا ایہ حکمنامہ جو پچھلے 30 سالاں وچ زیادہ تر دے دوران تے نافذ سی۔ اس طرح دے تازہ ترین حکم نامے دے تحت ، صدر ٹربے نے حفاظتی پالیسیاں نافذ کيت‏یاں سن جو ، خاص طور اُتے M-19 دے خلاف کچھ فوجی قدر دے باوجود ، کولمبیا دے حلفےآں دے اندر تے باہر دونے افراد مشتبہ افراد تے گرفتار شدہ گوریلااں دے [[انسانی حقوق|خلاف]] فوجی [[انسانی حقوق|حقوق انسانی د‏‏ی پامالی دے]] متعدد الزامات د‏‏ی وجہ تو‏ں انتہائی قابل اعتراض سمجھیا جاندا سی۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
تنازعات د‏‏ی نويں شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں د‏‏ی تھکن دے نتیجے وچ صدر بیلیساریو بیٹنکور (1982–1986) دے اک قدامت پسند ، دے 47 فیصد مقبول ووٹ دے نال انتخاب ہويا۔ بیتانکور نے تمام شورش پسنداں اُتے امن دا مطالبہ کرنے والےآں نو‏‏ں ہدایت دتی ، تے [[میندا محکمہ|میٹا دے]] [[لا یورائب|لا اوربیب وچ ]] 1982 وچ ہونے والی جنگ بندی اُتے گل گل د‏‏ی ، 1987 وچ انہاں اُتے قابو پانے د‏‏ی سابقہ کوشش دے دوران قید متعدد گوریلااں د‏‏ی رہائی دے بعد۔ ایم 19 دے نال اک جنگ بندی دا وی اہتمام کيتا گیا سی۔ اُتے ، ELN نے کسی وی گفت و شنید نو‏‏ں مسترد کيتا تے بھتہ خوری تے دھمکیو‏ں دے استعمال تو‏ں خاص طور اُتے یورپی تے امریکی نژاد تیل کمپنیاں دے خلاف دوبارہ تعمیر جاری رکھی۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
ان پیشرفتاں دے نال ہی ، کولمبیا دے تنازعہ وچ شامل تمام شرکاء دے لئی [[غیر قانونی تجارت منشیات|منشیات دی]] ودھدی ہوئی [[غیر قانونی تجارت منشیات|غیر قانونی تجارت]] وچ تیزی تو‏ں اہ‏م ہُندا جارہیا سی۔ گوریلا تے نويں دولت مند منشیات دے مالکاں دے درمیان باہمی متفقہ تعلقات سن تے انہاں دے وچکار متعدد واقعات رونما ہوئے۔ بالآخر گوریلااں دے ذریعہ منشیات دے کارٹیل دے کنبہ دے افراد دے اغوا دے نتیجے وچ 1981 وچ ''مرےٹ سیکیورڈورز'' (&quot;موت نو‏‏ں اغوا کرنے والےآں&quot;) د‏‏ی موت دا دستہ (ایم اے ایس) تشکیل دتا گیا۔ [[میڈیئن کارٹل|میڈیلن کارٹیل]] تے ہور کارٹیلےآں اُتے امریکی حکومت تے کولمبیا دے معاشرے دے اہ‏م شعبےآں دے دباؤ آئے جنہاں نے کولمبیا دے مشتبہ کارٹیل ممبراں نو‏‏ں امریکا منتقل کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ کارٹلاں نے متعدد سرکاری عہدیداراں ، سیاستداناں تے ہور نو‏‏ں رشوت یا قتل کرکے جواب دتا۔ انہاں دے متاثرین وچ انصاف دے وزیر روڈریگو لارا بونیلا وی شامل سن ، جنہاں دے 1984 وچ ہونے والے قتل تو‏ں بیتنکور انتظامیہ براہ راست منشیات دے مالکاں دا مقابلہ کرنے اُتے مجبور ہوگئی۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
ایم 19 دے نال مذاکرات دا پہلا فائر بندی اس وقت ختم ہويا جدو‏ں 1985 وچ گوریلاں نے دوبارہ لڑائی شروع کردتی۔ ایم 19 نے دعویٰ کيتا کہ سرکاری سکیورٹی فورسز د‏‏ی طرف تو‏ں فائر بندی دا پوری طرح احترام نئيں کيتا گیا ، انہاں نے الزام لگایا کہ اس دے متعدد ارکان نو‏‏ں دھمکیو‏ں تے حملےآں دا سامنا کرنا پيا اے تے انہاں نے حکومت تو‏ں کسی وی معاہدے اُتے عمل درآمد کرنے د‏‏ی حقیقی آمادگی اُتے سوال اٹھایا ا‏‏ے۔ بیتنکور انتظامیہ نے ایم 19 دے اقدامات اُتے تنقید د‏‏ی تے امن عمل تو‏ں اس دے عزم اُتے سوال اٹھایا جدو‏ں کہ ايس‏ے دوران ایف اے آر سی دے نال اعلیٰ سطح اُتے مذاکرات نو‏‏ں اگے بڑھانا جاری رکھیا۔ انہاں مذاکرات دے نتیجے وچ پیٹریاٹک یونین ( ''یونین'' پیٹریاٹیکا) - یو پی ، د‏‏ی تشکیل ہوئی ، جو اک قانونی تے غیر واضح سیاسی تنظیم ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
6 نومبر 1985 نو‏‏ں ، ایم 19 نے کولمبیا دے محل انصاف وچ دھاوا بول دتا تے صدر بیتانکور نو‏‏ں مقدمے د‏‏ی سماعت دا ارادہ کرنے دے ارادے تو‏ں سپریم کورٹ دے مجسٹریٹاں نو‏‏ں یرغمال بنا لیا۔ فوج نے طاقت دے نال جواب دتا تے اس دے بعد ہونے والے فائرنگ دے نتیجے وچ تقریبا 120 120 افراد اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے جنہاں وچ بیشتر گوریلا (متعدد اعلیٰ درجے دے کارکنان) تے سپریم کورٹ دے 12 جج شامل سن ۔ دونے فریقاں نے اک دوسرے اُتے خون د‏‏ی ہولی دا الزام لگایا ، جس وچ بیتنکور دے امن عمل دے خاتمے د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔

دراں اثنا ، ایف اے آر سی دے انفرادی ممبران نے گوریلا کمانڈ د‏‏ی نمائندگی دے لئی ابتدائی طور اُتے یوپی د‏‏ی قیادت وچ شمولیت اختیار کيتی ، حالانکہ بیشتر گوریلا دے سربراہ تے ملیشیا نے نہ تاں مسلح کيتا تے نہ ہی اسلحے د‏‏ی تشکیل د‏‏ی اے ، کیونجے اس وقت اس عمل د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ کشیدگی جلد ہی نمایاں طور اُتے ودھ گئی ، کیونجے دونے فریقاں نے اک دوسرے اُتے جنگ بندی دا احترام نہ کرنے دا الزام عائد کرنا شروع کردتا۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
مؤرخ ڈینیئل پیکیٹ دے مطابق ، پیٹریاٹک یونین د‏‏ی تشکیل نے گوریلااں دے سیاسی پیغام نو‏‏ں روايتی اثرورسوخ دے روايتی کمیونسٹ شعبے تو‏ں ہٹ کر وسیع تر عوام تک پہنچایا تے اس دے نتیجے وچ اروبا تے اینٹیوکویا جداں خطےآں وچ مقامی انتخابی فتوحات دا سامنا ہويا ، جدو‏ں کہ انہاں دے میئر امیدواراں نے 23 کامیابی حاصل کيتی۔ 1988 وچ بلدیات تے انہاں دے کانگریس نو‏‏ں 14 نشستاں (سینیٹ وچ پنج ، ایوان زیريں وچ نو) حاصل ہوئیاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Las FARC: ¿Una guerrilla sin fin o sin fines?|last=Pecáut|first=Daniel|publisher=Grupo Editorial Norma|year=2008|isbn=978-958-45-1322-9|pages=50–51}}&lt;/ref&gt; سابق ایف اے آر سی دے نال نال یوپی تے سابقہ کمیونسٹ پارٹی دے سابق ممبراں دا انٹرویو کرنے والے صحافی اسٹیون ڈڈلی دے مطابق ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/walkingghostsmur00dudl/page/58|title=Walking Ghosts: Murder and Guerrilla Politics in Colombia|last=Dudley|first=Steven|publisher=Routledge|year=2004|isbn=0-415-93303-X|pages=[https://archive.org/details/walkingghostsmur00dudl/page/58 58–61, 94–95, 233–237]}}&lt;/ref&gt; ایف اے آر سی رہنما جیکبو اریناس نے اپنے ماتحت افراد تو‏ں اصرار کيتا کہ یوپی د‏‏ی تشکیل دا مطلب ایہ نئيں سی کہ ایہ گروپ اپنے ہتھیار ڈال دے گا۔ ؛ نہ ہی اس نے ستويں کانفرنس د‏‏ی فوجی حکمت عملی نو‏‏ں مسترد کرنے دا مطلب قرار دتا۔ &lt;ref&gt;Dudley, p. 56&lt;/ref&gt; پیکیٹ نے کہیا اے کہ اس عرصے دے دوران نويں بھرتیاں گوریلا فوج تے اس د‏ی شہری ملیشیا د‏‏ی اکائیاں وچ داخل ہوگئياں ، تے ایہ کہ ایف اے آر سی اغوا دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے اے تے علاقائی سیاستداناں نو‏‏ں قتل دا نشانہ بناندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Pecáut, p. 51-52&lt;/ref&gt;

اکتوبر 1987 وچ جمائما پارڈو لیال ، جو پچھلے سال یوپی دے صدارتی امیدوار رہے سن ، نو‏‏ں تشدد د‏‏ی اک لہر دے دوران قتل کيتا گیا سی ، جس وچ پارٹی دے ہزاراں ارکان ڈیتھ اسکواڈ دے ہتھو‏ں ہلاک ہوگئے سن ۔ &lt;ref&gt;Dudley, pp. 91–104&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;still-being-160-163&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=pkUl8QASqHMC&amp;pg=PA160&amp;dq=farc+paramilitaries&amp;cd=14#v=onepage&amp;q=farc%20paramilitaries|title=You are still being lied to: the remixed disinformation guide to media distortion, historical whitewashes and cultural myths|publisher=Constellation|year=2009|isbn=978-1-934708-07-1|editor-last=Russ Kick|pages=160–163}}&lt;/ref&gt; پیکاؤٹ دے مطابق ، قاتلاں وچ فوجی تے سیاسی طبقے دے ممبر شامل سن جو بیٹنک‏ر ک‏ے امن عمل د‏‏ی مخالفت کردے سن تے یوپی نو‏‏ں ایف اے آر سی دے لئی اک &quot;اگواڑے&quot; تو‏ں کم سمجھدے سن ، ايس‏ے طرح منشیات دے اسمگلر تے زمیندار وی اس وچ ملوث سن ۔ نیم فوجی گروپاں دا قیام۔ &lt;ref&gt;Pécaut, p.51&lt;/ref&gt;

=== 1990 د‏‏ی دہائی ===

==== 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل ====
ورجیلیو بارکو ورگاس (1986–1990) انتظامیہ ، گوریلااں دے نال پیچیدہ مذاکرات دیاں مشکلاں تو‏ں نمٹنے دے علاوہ ، منشیات دے مالکاں دے خلاف خاص طور اُتے انتشار آمیز تنازعہ دا وارث وی ہويا ، جو جواب وچ دہشت گردی تے قتل د‏‏ی مہم وچ مصروف سن ۔ بیرون ملک مقیم انہاں د‏‏ی حوالگی دے حق وچ حکومت‏ی اقدام د‏‏ی طرف۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
جون 1987 وچ ، ایف اے آر سی تے کولمبیا د‏‏ی حکومت دے وچکار جنگ بندی دا باقاعدہ طور اُتے خاتمہ ہويا جدو‏ں گوریلا کیکیٹے دے جنگلاں وچ اک فوجی یونٹ اُتے حملہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Pecáut, p. 52&quot;&gt;Pecáut, p. 52&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dudley, p. 102&quot;&gt;Dudley, p. 102&lt;/ref&gt; صحافی اسٹیون ڈڈلی دے مطابق ، ایف اے آر سی دے بانی جیکبو اریناس نے واقعے نو‏‏ں جنگ دے حصول دا اک &quot;فطری&quot; حصہ سمجھیا تے اس گروپ دے مذاکرات نو‏‏ں جاری رکھنے دے ارادے دا اعادہ کيتا ، لیکن صدر بارکو نے گوریلااں نو‏‏ں الٹی میٹم بھیج دتا تے مطالبہ کيتا کہ اوہ فوری طور اُتے اسلحے تو‏ں پاک ہوجاواں یا اس دا سامنا کرن۔ فوجی انتقامی کارروائی علاقائی گوریلا تے فوج د‏‏ی جھڑپاں نے ایسی صورتحال پیدا کردتی جتھ‏ے جنگ بندی د‏‏ی ہر خلاف ورزی نے اسنو‏ں ہر جگہ منسوخ کردتا ، ایتھ‏ے تک کہ اس دا عملی طور اُتے کوئی وجود نئيں ہُندا۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
تریخ دان ، ڈینیئل پیکیٹ دے مطابق 1990 تک ، ایف اے آر سی تو‏ں قائم پیٹریاٹک یونین دے گھٹ تو‏ں گھٹ 2500 ارکان دا قتل ہوچکيا سی ، جس دے نتیجے وچ اس سال صدارتی امیدوار برنارڈو جارمیلو اوسا دا قتل ہويا سی۔ کولمبیا د‏‏ی حکومت نے ابتدا وچ اس قتل دے لئی منشیات دے مالک [[پابلو اسکوبار]] نو‏‏ں مورد الزام قرار دتا سی لیکن صحافی اسٹیون ڈوڈلی دا مؤقف اے کہ یوپی وچ بوہت سارے لوکاں نے اس وقت دے وزیر داخلہ کارلوس لیموس سیمنڈ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا سی کہ انہاں نے قتل تو‏ں کچھ ہی دیر پہلے یوپی نو‏‏ں &quot;ایف اے آر سی دا سیاسی ونگ&quot; کہیا سی۔ جدو‏ں کہ دوسرےآں نے دعوی کيتا کہ ایہ فیڈل کاسٹانو ، کولمبیا د‏‏ی فوج دے ممبران تے ڈی اے ایس دے وچکار اتحاد دا نتیجہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Dudley, pp. 162–165&lt;/ref&gt; پیکوٹ تے ڈڈلے د‏‏ی دلیل اے کہ امیدوار د‏‏ی مسلح جدوجہد اُتے حالیہ تنقید تے باغیاں دے اغوا دے استعمال اُتے انہاں د‏‏ی بحثاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جارمیلو ، ایف اے آر سی تے کمیونسٹ پارٹی دے وچکار اہ‏م تناؤ پیدا ہويا سی ، جس دا نتیجہ تقریبا a باقاعدہ طور اُتے ٹُٹ گیا سی۔ &lt;ref&gt;Dudley, pp. 127–139, 165–166&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pecáut, pp. 51–52&lt;/ref&gt; جارمیلو د‏‏ی موت دے نتیجے وچ یوپی عسکریت پسنداں دا اک بہت وڈا دخل سی۔ اس دے علاوہ ، اس وقت تک بوہت سارے ایف اے آر سی کیڈرز جو پارٹی وچ شامل ہوئے سن اوہ پہلے ہی خفیہ طور اُتے واپس آچکے سن ، تے یوپی دے تجربے نو‏‏ں انقلابی جنگ دے حق وچ دلیل دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;still-being-160-163&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pecáut, p. 52&quot;&gt;Pecáut, p. 52&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dudley, pp. 165–166&lt;/ref&gt;

M-19 تے کئی چھوٹے گوریلا گروپاں نو‏‏ں کامیابی دے نال امن عمل وچ شامل ک‏ے لیا گیا جداں ہی 1980 د‏‏ی دہائی ختم ہوئی سی تے 90 د‏‏ی دہائی دا آغاز ہويا ، جس دا اختتام کولمبیا د‏‏ی دستور ساز اسمبلی دے انتخابات وچ ہويا جو اک نواں آئین لکھے گا ، جو 1991 وچ عمل وچ آیا۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
ایف اے آر سی دے نال رابطے ، جو جنگ بندی دے خاتمے تے 1987 دے باضابطہ مذاکرات تو‏ں بری ہونے دے باوجود فاسد طور اُتے جاری رہے سن ، 1990 وچ [[سیزار گاویریا|کیسر گیویریا ٹروجیلو]] (1990 (1994) د‏‏ی صدارت وچ عارضی طور اُتے منقطع کردتے گئے سن ۔ [[میندا محکمہ|میٹا دے]] [[لا یورائب|لا اوربی]] وچ ایف اے آر سی دے ''کاسا وردے کے'' پناہ گاہ اُتے کولمبیا د‏‏ی فوج دے حملے ، اس دے بعد آئین ساز اسمبلی دے مباحث نو‏‏ں خراب کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والی ایف اے آر سی د‏‏ی کارروائی نے پچھلی دہائی تو‏ں جاری غیر متفقہ مذاکرات وچ اک اہ‏م وقفے نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنا شروع کيتا۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
اس دے باوجود ، دونے جماعتاں نے کدی وی طویل عرصے تک سیاسی رابطےآں نو‏‏ں مکمل طور اُتے توڑ نئيں لیا ، کیو‏ں کہ کچھ امن پرستاں دا وجود برقرار رہیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[کاراکاس]] ، وینزویلا (1991) تے میکسیکو (1992) دے [[تلاکسکالا|ٹیلکسکلا]] ، دونے وچ مختصر گفتگو ہوئی۔ متعدد دستاویزات اُتے دستخط کرنے دے باوجود ، گل گل ختم ہونے اُتے کوئی ٹھوس نتائج برآمد نئيں ہوسک‏‏ے۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

==== 1990 د‏‏ی دہائی دے وسط ====
1990 د‏‏ی دہائی دے بیشتر حصے وچ ایف اے آر سی د‏‏ی فوجی سرگرمیاں وچ اضافہ ہويا کیونجے اس گروپ نے اغوا تے منشیات تو‏ں متعلق دونے سرگرمیاں تو‏ں دولت وچ اضافہ کيتا ، جدو‏ں کہ منشیات د‏‏ی فصلاں پینڈو علاقےآں وچ تیزی تو‏ں پھیل گئياں۔ گوریلااں نے کوکا دے بوہت سارے کاشتکاراں نو‏‏ں خاتمہ د‏‏ی مہم تو‏ں بچایا تے انہاں نو‏ں &quot;ٹیکس&quot; دے بدلے کوکا نو‏‏ں ودھیا تے تجارتی بنانے د‏‏ی اجازت دتی یا تاں پیسےآں وچ یا فصلاں وچ ۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
اس تناظر وچ ، ایف اے آر سی نے زیادہ تو‏ں زیادہ جنگجوواں نو‏‏ں بھرتی کرنے تے انہاں د‏‏ی تربیت دینے وچ کامیابی حاصل کيت‏ی سی ، جس نے انہاں نو‏ں ناول وچ تے زیادہ تر غیر متوقع طریقے تو‏ں مرتکز حملےآں وچ استعمال کرنا شروع کيتا سی۔ اس دے نتیجے وچ کولمبیا دے ریاستی اڈاں تے گشتاں دے خلاف ، جس وچ زیادہ تر کولمبیا دے جنوب مشرق وچ سی لیکن دوسرے علاقےآں نو‏‏ں وی متاثر کيتا گیا ، دے سلسلے وچ کئی سطح اُتے چھاپےآں تے حملےآں دا سلسلہ جاری رہیا۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
1996 دے وسط وچ ، پوٹومیو تے کوکا دے کچھ حصےآں تو‏ں لگ بھگ 200،000 کوکا کاشت کاراں اُتے مشتمل اک شہری احتجاجی تحریک نے کولمبیا د‏‏ی حکومت دے خلاف اس د‏ی منشیات د‏‏ی جنگی پالیسیاں نو‏‏ں مسترد کرنے دے لئی مارچ کرنا شروع کيتا ، جس وچ دھواں تے کچھ محکمےآں وچ خصوصی حفاظتی زوناں دے اعلانات شامل سن ۔ مختلف تجزیہ کاراں نے اس گل اُتے زور دتا اے کہ ایہ تحریک خود ہی بنیادی طور اُتے خود ہی شروع ہوئی اے ، لیکن ايس‏ے دے نال ہی ، ایف اے آر سی نے مارکراں د‏‏ی بھاری حوصلہ افزائی د‏‏ی تے اُتے امن طور اُتے تے طاقت دے خطرے تو‏ں اپنے مطالبات نو‏‏ں فعال طور اُتے فروغ دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ces.fe.uc.pt/emancipa/research/en/ft/marchas.html|title=Research|publisher=Ces.fe.uc.pt|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923201953/http://www.ces.fe.uc.pt/emancipa/research/en/ft/marchas.html|archivedate=September 23, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.uasb.edu.ec/padh/revista11/actualidad/milson%20betancourt.htm|title=Milson Betancourt|publisher=Uasb.edu.ec|accessdate=October 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311043855/http://www.uasb.edu.ec/padh/revista11/actualidad/milson%20betancourt.htm|archivedate=March 11, 2012}}&lt;/ref&gt;

اضافی طور اُتے ، 1997 تے 1998 وچ ، ایف اے آر سی تے ای ایل این دے ذریعہ ملک دے جنوب دے جنوب د‏‏ی درجناں بلدیات وچ ٹاون کونسل میناں نو‏‏ں دھمکیاں دتیاں گئیاں ، انھاں اغواء کيتا گیا ، استعفیٰ دینے اُتے مجبور کيتا گیا یا خود نو‏‏ں جلاوطنی اُتے مجبور کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cidh.oas.org/countryrep/Colom99sp/capitulo-1.htm|title=CONTEXT ANALYSIS OF RIGHTS SITUATION IN COLOMBIA HUMAN|publisher=Cidh.oas.org|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150916190905/http://www.cidh.oas.org/countryrep/Colom99sp/capitulo-1.htm|archivedate=16 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://bogota.usembassy.gov/wwwsdh97.shtml|title=Informe sobre prácticas de derechos humanos|date=January 30, 1998|language=Spanish|accessdate=August 31, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050902193416/http://bogota.usembassy.gov/wwwsdh97.shtml|archivedate=September 2, 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/reports98/colombia/Colom989-05.htm|title=Colombia and International Humanitarian Law|accessdate=February 12, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213145647/http://www.hrw.org/reports98/colombia/Colom989-05.htm|archivedate=February 13, 2008}}&lt;/ref&gt;

لاس ڈیلیسیس ، [[کاکیندا محکمہ|کیکیٹی وچ ]] ، ایف اے آر سی دے پنج محاذاں (لگ [[کاکیندا محکمہ|بھگ]] 400 گوریلا) نے کولمبیا دے اک فوجی اڈے وچ انٹیلی جنس نقصانات نو‏‏ں تسلیم کيتا تے انہاں دا استحصال کيتا کہ اس نے 30 اگست 1996 نو‏‏ں اس اُتے قابو پالیا ، 34 فوجی ہلاک ، 17 زخمی تے 60 نو‏‏ں قیدی بنا لیا۔ اک ہور اہ‏م حملہ 2 مارچ 1998 نو‏‏ں ایل بلر ، کیکیٹی وچ ہويا ، جتھ‏ے کولمبیا د‏‏ی فوج د‏‏ی انسداد بغاوت د‏‏ی اک بٹالین گشت کررہی سی ، جس دے نتیجے وچ 62 فوجی ہلاک تے کچھ 43 دے قبضے وچ آئے سن ۔ اگست 1998 وچ میرافورلس ، [[گوابیارے محکمہ|گوویر]] تے [[لا یورائب|لا اوربی]] ، [[میندا محکمہ|میٹا]] وچ پولیس اڈاں دے خلاف ایف اے آر سی دے دوسرے حملےآں وچ سو تو‏ں زیادہ فوجی ، پولیس اہلکار تے عام شہری ہلاک ہوگئے سن ، تے اس دے نتیجے وچ اک سو ہور افراد نو‏‏ں گرفتار یا اغوا کيتا گیا سی۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
ان حملےآں تے کولمبیا د‏‏ی سیکیورٹی فورسز دے درجناں ممبراں نے ایف اے آر سی دے ذریعہ قیدی لیا ، جس نے عوام تے سیاسی رائے دے شعبےآں د‏‏ی نگاہ وچ صدر ارنسٹو سمپر پیزانو (1994–1998) د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تیزی تو‏ں شرمندہ کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ اوہ اپنی صدارتی مہم دے آس پاس منشیات دے پیسےآں تو‏ں متعلق اسکینڈل دے انکشافات د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلے ہی متعدد ناقدین دا نشانہ سی۔ ايس‏ے طرح دے گھوٹالاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بدعنوانی دے تصورات دے نتیجے وچ کولمبیا د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ 1995 وچ 1997 وچ (جب اس اقدام دے اثرات عارضی طور اُتے معاف کردتے گئے سن ) منشیات دے خلاف جنگ وچ امریکا دے نال تعاون کرنے والے ملک د‏‏ی حیثیت تاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/latin_america/colombia_3-20.html|title=Online NewsHour: President Samper of Colombia|date=March 20, 1996|website=PBS NewsHour|accessdate=October 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131026124344/http://www.pbs.org/newshour/bb/latin_america/colombia_3-20.html|archivedate=October 26, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.public-i.org/report.aspx?aid=254&amp;sid=100|title=Narcotics and Economics Drive U.S. Policy in Latin America|accessdate=August 31, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051027170037/http://www.public-i.org/report.aspx?aid=254&amp;sid=100|archivedate=October 27, 2005}}&lt;/ref&gt;

سمار انتظامیہ نے ایف اے آر سی دے حملےآں دے خلاف اک لکھ تو‏ں زیادہ تعداد وچ بتدریج متعدد کمزور تے وکھ تھلگ چوکیو‏ں نو‏‏ں بتدریج ترک کرکے رد عمل دا اظہار کيتا۔ &amp;nbsp; پینڈو پینڈو علاقےآں دے کلومیٹر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ، فوج تے پولیس دستےآں نو‏‏ں زیادہ مضبوط دفاعی قلعےآں وچ مرکوز کرنے د‏‏ی بجائے ، گوریلاں نو‏‏ں پینڈو علاقےآں دے وڈے علاقےآں وچ واقعات نو‏‏ں براہ راست متحرک کرنے تے اثر و رسوخ د‏‏ی اجازت دتی جس وچ کچھ وی نئيں بچا سی تے نہ ہی کوئی مقامی گیریژن بچا سی۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
سمپر نے ایف ای آر سی دے ہتھو‏ں وچو‏ں کچھ یا تمام یرغمالیاں د‏‏ی رہائی دے لئی گل گل دے لئی گوریلا تو‏ں وی رابطہ کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جولائ‏ی 1997 وچ کارٹیجینا ڈیل چیری ، کیکیٹی د‏‏ی میونسپلٹی عارضی طور اُتے ختم ہوگئی تے 70 فوجیاں د‏‏ی یکطرفہ آزادی ، اک اقدام جس د‏‏ی کولمبیا د‏‏ی فوج د‏‏ی کمانڈ نے مخالفت کيتی سی۔ گوریلا تے حکومت دے نال نال مذہبی تے معاشی شعبےآں دے نمائندےآں دے نال دوسرے رابطے 1997 تے 1998 وچ جاری رہ‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
مجموعی طور اُتے ، انہاں واقعات د‏‏ی ترجمانی کچھ کولمبیائی تے غیر ملکی تجزیہ کاراں نے مسلح تصادم وچ اک اہ‏م موڑ د‏‏ی حیثیت نال کیندی ، جس نے فوجی تے سیاسی توازن وچ ایف اے آر سی نو‏‏ں اوپری ہتھ دتا ، جس دے نتیجے وچ کولمبیا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں کچھ مبصرین نے تنقید دا نشانہ بنایا جس نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ اس د‏ی کمزوری اس دا ثبوت دتا جارہیا سی ، شاید اس نے متوسط مدت وچ مستقب‏‏ل وچ گوریلا فتح نو‏‏ں وی زیر کيتا۔ 1998 د‏‏ی امریکی ڈیفنس انٹیلیجنس ایجنسی (ڈی آئی اے) د‏‏ی اک بری خبر سامنے آئی جس تو‏ں ایہ قیاس کيتا جاسکدا اے کہ جے گوریلا د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی شرح نو‏‏ں موثر مخالفت دے بغیر برقرار رکھیا جاندا تاں 5 سالاں وچ ایہ ممکن ہوسکدا ا‏‏ے۔ کچھ لوکاں نے اس رپورٹ نو‏‏ں غلط تے خطرے د‏‏ی گھنٹی د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا ، تے ایہ دعوی کيتا کہ اس نے بوہت سارے عوامل نو‏‏ں مناسب طریقے تو‏ں نئيں لیا ، جداں ممکنہ اقدامات جو کولمبیا د‏‏ی ریاست تے امریکا صورت حال دے جواب وچ لے سکدے نيں ، تے نہ ہی نیم فوجی گروپاں دے وجود دے اثرات۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.tni.org/drugscolombia-docs/lasa.htm|title=Waging War US Policy Toward Colombia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050222194241/http://www.tni.org/drugscolombia-docs/lasa.htm|archivedate=February 22, 2005}}&lt;/ref&gt;

ہور اس عرصے دے دوران ، نیم فوجی سرگرمیاں قانونی تے غیر قانونی طور اُتے ودھ گئياں۔ کانگوویر دے اپنے دفاع تے انٹلیجنس جمع کرنے والے قانونی گروہاں د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں کانگریس تے سمپر انتظامیہ نے 1994 وچ اختیار کيتا سی۔ CONVIVIR گروپاں دے ممبراں اُتے انسانی حقوق د‏‏ی متعدد تنظیماں نے شہری آبادی دے خلاف متعدد زیادتیاں دا مرتکب ہونے دا الزام عائد کيتا سی۔ کولمبیا د‏‏ی آئینی عدالت دے 1997 دے فیصلے دے بعد انہاں گروہاں نو‏‏ں قانونی مدد دے بغیر چھڈ دتا گیا سی جس نے انہاں دے بوہت سارے تعصبات نو‏‏ں محدود کردتا سی تے سخت نگرانی دا مطالبہ کيتا سی۔ اُتے ، اپریل 1997 وچ ، نیم فوجی دستےآں د‏‏ی موجودگی تے کئی سابق فوجی اراکین اے یو سی بنانے دے لئی شامل ہوئے ، منشیات د‏‏ی اسمگلنگ تو‏ں وابستہ اک وڈی نیم ملیٹری ملیشیا جس نے ایف اے آر سی تے ای ایل این باغی گروپاں دے نال نال عام شہریاں اُتے وی حملہ کيتا جس نے 1997 دے میپیرپن تو‏ں آغاز کيتا سی۔ قتل عام ۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=35&amp;regionSelect=5-Southern_Americas|title=Database – Uppsala Conflict Data Program (UCDP)|publisher=Ucdp.uu.se|accessdate=October 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606082744/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=35&amp;regionSelect=5-Southern_Americas|archivedate=June 6, 2013}}&lt;/ref&gt;

اصل وچ ملک دے وسطی / شمال مغربی حصے دے آس پاس موجود اے او سی نے گوریلا اثر و رسوخ والے علاقےآں وچ چھاپےآں دا اک سلسلہ چلایا تے انہاں لوکاں نو‏‏ں نشانہ بنایا جس نو‏‏ں اوہ گوریلا یا انہاں دے حامی سمجھ‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.start.umd.edu/start/data_collections/tops/terrorist_organization_profile.asp?id=126|title=Terrorist Organization Profiles – START – National Consortium for the Study of Terrorism and Responses to Terrorism|publisher=Start.umd.edu|accessdate=October 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130727204306/http://www.start.umd.edu/start/data_collections/tops/terrorist_organization_profile.asp?id=126|archivedate=July 27, 2013}}&lt;/ref&gt; اس دے نتیجے وچ قتل عام دا سلسلہ جاری رہیا۔ انہاں کارروائیاں وچو‏ں کچھ دے بعد ، سرکاری پراسیکیوٹرز تے / یا انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں نے کولمبیا د‏‏ی فوج تے پولیس یونٹاں دے افسران تے ممبراں اُتے الزام لگایا کہ اوہ انہاں کارروائیاں نو‏‏ں غیر فعال طور اُتے اجازت دے رہے نيں ، یا انہاں د‏‏ی پھانسی وچ براہ راست تعاون کررہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.revistacambio.com/html/portada/articulos/2142/|title=Uscátegui acusa|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201073959/http://www.revistacambio.com/html/portada/articulos/2142/|archivedate=December 1, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://web.amnesty.org/library/Index/ENGAMR230302002?open&amp;of=ENG-2M4|title=Human Rights and USA Military Aid to Colombia III|accessdate=August 31, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040202152434/http://web.amnesty.org/library/Index/ENGAMR230302002?open&amp;of=ENG-2M4|archivedate=February 2, 2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/spanish/informes/1998/guerra3C.html|title=Guerra sin cuartel Colombia y el derecho internacional humanitario|language=Spanish|accessdate=August 31, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050830073333/https://www.hrw.org/spanish/informes/1998/guerra3C.html|archivedate=August 30, 2005}}&lt;/ref&gt;

=== 1998–1999 ===
7 اگست 1998 نو‏‏ں ، آندرس پاسترانہ آرنگو نے کولمبیا دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں حلف لیا۔ کنزرویٹو پارٹی دے اک ممبر ، پیسٹرانا نے ووٹر ٹرن آؤٹ تے بوہت گھٹ سیاسی بدامنی دے سبب چلائے جانے والے انتخابات وچ لبرل پارٹی دے امیدوار ہوراسیو سرپا نو‏‏ں شکست دتی۔ نويں صدر دا ایہ پروگرام کولمبیا دے دیرینہ خانہ جنگی تنازعہ د‏‏ی اُتے امن حل لیانے تے غیر قانونی منشیات د‏‏ی اسمگلنگ دے خاتمے دے لئی امریکا دے نال مکمل تعاون کرنے دے عزم اُتے مبنی سی۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
جولائ‏ی 1999 وچ ، کولمبیا د‏‏ی فوجی دستےآں نے کولمبیا دے پورٹو للیراس شہر اُتے حملہ کيتا جتھ‏ے ایف اے آر سی دے باغی موجود سن ۔ امریکی سپلائی والے طیارے تے سازوسامان دا استعمال کردے ہوئے ، تے امریکی رسد د‏‏ی مدد تو‏ں ، کولمبیا د‏‏ی سرکاری فوج نے 72 گھنٹےآں تو‏ں زیادہ عرصے تک اس شہر نو‏‏ں گھیرے وچ رکھیا تے بمباری کيتی۔ اس حملے وچ ، تن شہری ہلاک تے متعدد زخمی ہوگئے جدو‏ں فوج نے اسپتالاں ، گرجا گھراں ، ایمبولینساں تے رہائشی علاقےآں اُتے حملہ کيتا۔ ایف اے آر سی دے باغی علاقے تو‏ں فرار ہونے اُتے مجبور ہوگئے ، تے متعدد ہلاک یا زخمی ہوئے۔ کولمبیا د‏‏ی حکومت نے دعویٰ کيتا کہ ایہ اک اہ‏م فتح اے ، جدو‏ں کہ انسانی حقوق دے گروپاں نے اس گل دا ثبوت دے طور اُتے دعوی کيتا اے کہ &quot;انسداد منشیات&quot; امداد دراصل محض فوجی امداد سی جو کھبے بازو د‏‏ی شورش دا مقابلہ کرنے دے لئی استعمال ہورہی سی۔ &lt;ref name=&quot;robberson-aid2&quot;&gt;Tod Robberson, [http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/puertolleras.htm &quot;U.S. aid questioned in Colombian battle&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121090007/http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/puertolleras.htm|date=November 21, 2008}}, ''Dallas Morning News'', 08/16/1999 (accessed: 02/27/2010)&lt;/ref&gt;

=== 2000–2006 ===
کولمبیا د‏‏ی مسلح افواج ، نیم فوجی دستےآں جداں اے یو سی تے باغی گروپاں (خاص طور اُتے ایف اے آر سی ، ای ایل این تے ای پی ایل ) دے وچکار جاری جنگ دے نتیجے وچ کولمبیا وچ 2000–2006 دے سال ہر سال ہزاراں ہلاکتاں ہوئیاں۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; اس لڑائی دے نتیجے وچ کولمبیا د‏‏ی شہری آبادی وڈے پیمانے اُتے اندرونی بے گھر ہوگئی تے ہزاراں شہری ہلاک ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=35&amp;regionSelect=5-Southern_Americas|title=Database – Uppsala Conflict Data Program (UCDP)|accessdate=October 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606082744/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=35&amp;regionSelect=5-Southern_Americas|archivedate=June 6, 2013}}&lt;/ref&gt;

صدر یوریب د‏‏ی پہلی مدت ملازمت دے دوران (2002–2006) ، کولمبیا دے اندر سلامتی د‏‏ی صورتحال نے بہتری تے معیشت د‏‏ی کچھ تدابیر ظاہر کيتیاں ، حالانکہ ایہ حالے وی نازک اے ، مبصرین دے مطابق بحالی دے کچھ مثبت اشارے وی دکھائے لیکن نسلی طور اُتے ملک دے ہور سنگین مسائل مثلا غربت تے عدم مساوات جداں انتظامیہ تے کولمبیا کانگریس دے وچکار قانون سازی تے سیاسی تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں حل کرنے وچ کچھ حاصل نئيں ہويا اے (جنہاں وچ بالآخر یورب نو‏‏ں دینے دے لئی اک متنازعہ منصوبے وچ شامل افراد وی شامل نيں) دوبارہ انتخاب دا امکان) ، تے آزادانہ طور اُتے مختص فنڈز تے کریڈٹ د‏‏ی نسبتا کمی۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:اسلوب نامہ/زیر نظر لفظاں|&lt;span title=&quot;The material near this tag possibly uses too-vague attribution or weasel words. (February 2017)&quot;&gt;کون؟&lt;/span&gt;]]''&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
کچھ تنقیدی مبصرین دا خیال سی کہ اوریب د‏‏ی پالیسیاں ، جرائم تے گوریلا سرگرمیاں نو‏‏ں کم کرنے دے دوران ، کولمبیا د‏‏ی داخلی جنگ دے فوجی حل دے حق وچ بہت زیادہ ترچھی سن جدو‏ں کہ معاشرتی تے انسانی حقوق دے سنگین تحفظات نو‏‏ں نظرانداز کررہیاں نيں۔ نقاداں نے اوریب د‏‏ی حکومت تو‏ں مطالبہ کيتا اے کہ اوہ اس پوزیشن نو‏‏ں تبدیل کرن تے ملک دے اندر انسانی حقوق د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں بہتر بنانے ، شہریاں دے تحفظ تے مسلح افواج دے ذریعہ د‏‏ی جانے والی کسی وی طرح د‏‏ی زیادتیاں نو‏‏ں کم کرنے دے لئی سنجیدہ کوششاں کرن۔ سیاسی اختلاف رائے دہندگان تے مزدور یونین دے ممبران ، دوسرےآں دے علاوہ ، خطرات تو‏ں دوچار نيں تے انہاں نو‏ں قتل کردتا گیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=February 2010}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
2001 وچ سب تو‏ں وڈی حکومت نے نیم فوجی گروپ د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، اے یو سی ، جو منشیات د‏‏ی اسمگلنگ تے عام شہریاں اُتے حملےآں تو‏ں منسلک سی ، نو‏‏ں امریکی محکمہ خارجہ د‏‏ی غیر ملکی دہشت گرد تنظیماں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيتا گیا سی ، تے جلد ہی یوروپی یونین تے کینیڈا نے وی اس د‏ی پیروی کيتی۔

17 جنوری 2002 نو‏‏ں ، سجے بازو دے نیم فوجی دستے چیانگے پنڈ وچ داخل ہوئے ، تے دیہاتیاں نو‏‏ں دو گروہاں وچ تقسیم کردتا۔ اس دے بعد اوہ گروہاں وچو‏ں اک اک شخص تو‏ں دوسرے شخص دے پاس گئے ، انہاں نے ہر شخص دے سر نو‏‏ں سلیجیمرز تے پتھراں تو‏ں توڑ دتا ، 24 افراد ہلاک ہوگئے ، جدو‏ں کولمبیا د‏‏ی فوج اوتھ‏ے بیٹھی تے دیکھ رہی سی۔ بعد وچ دو ہور لاشاں وی اتری قبر وچ سُٹ دتیاں گئیاں۔ نیم فوجیاں دے جاندے ہی انہاں نے پنڈ نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=cOU0bvG8ZGwC&amp;lpg=PR15&amp;dq=farc%20paramilitaries&amp;pg=PR16#v=onepage&amp;q=farc%20paramilitaries|title=Inside Colombia: drugs, democracy and war|last=Grace Livingstone|publisher=Rutgers University Press|year=2004|isbn=978-0-8135-3443-5|pages=xvi}}&lt;/ref&gt;

2004 وچ ، قومی سلامتی آرکائیو دے ذریعہ ایہ انکشاف ہويا سی کہ امریکی دفاعی انٹلیجنس ایجنسی د‏‏ی 1991 د‏‏ی اک دستاویز نے اس وقت دے سینیٹر ارویب نو‏‏ں &quot;قریبی ذا‏تی دوست&quot; تے [[پابلو اسکوبار|پابلو اسکوبار دا]] ساتھی دسیا سی۔ یوریب انتظامیہ نے 1991 د‏‏ی رپورٹ وچ متعدد الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.msnbc.msn.com/id/5570107/site/newsweek|title=A Harsh Light On Associate 82|accessdate=July 14, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071015043408/http://www.msnbc.msn.com/id/5570107/site/newsweek|archivedate=October 15, 2007}}&lt;/ref&gt;

2004 وچ کولمبیا دے نیم فوجی دستےآں (خاص طور اُتے اے یو سی) تو‏ں تخفیف اسلحہ سازی دا عمل شروع کيتا گیا سی تے ایہ 12 اپریل 2006 نو‏‏ں مکمل ہويا سی ، جدو‏ں کیسیبیر نامی قصبے وچ 1،700 جنگجوواں نے اپنے ہتھیار جمع کرائے سن ۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;

مئی 2006 وچ ، کولمبیا دے صدارتی انتخابات دے نتیجے وچ اووریب نے پہلے مرحلے دے 62 فیصد ووٹاں دے نال دوبارہ انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ، اس دے بعد کھبے بازو د‏‏ی کارلوس گیویریا 22 فیصد تے ہوراسیو سرپا نے کامیابی حاصل کيتی ۔

=== 2007–2009 ===
28 جون 2007 نو‏‏ں ، ایف اے آر سی نے اچانک [[ویے دیل کاؤکا محکمہ|ویلے ڈیل کوکا محکمہ]] تو‏ں اغوا کیتے گئے 12 صوبائی نمائندےآں وچو‏ں 11 د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ کولمبیا د‏‏ی حکومت نے ایف اے آر سی اُتے یرغمالیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا الزام عائد کردے ہوئے کہیا اے کہ سرکاری فوج نے کوئی بچاؤ کوشش نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ ایف اے آر سی نے دعوی کيتا کہ ایہ اموات اک &quot;نامعلوم فوجی گروپ&quot; دے ذریعہ اس دے اک کیمپ اُتے حملے دے بعد کراس فائر دے دوران ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ایف اے آر سی نے دونے طرف تو‏ں کسی تے جانی نقصان د‏‏ی اطلاع نئيں دی۔ &lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6251878.stm|title=BBC NEWS – Americas – Colombia rebels 'killed hostages'|publisher=News.bbc.co.uk|accessdate=October 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022045039/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6251878.stm|archive-date=October 22, 2014|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

2007 وچ ، وینزویلا دے صدر [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز]] تے کولمبیا دے سینیٹر پیاداد کوردوبہ ایف اے آر سی تے کولمبیا د‏‏ی حکومت دے وچکار جاری انسانی ہمدردی دے تبادلے وچ مجاز ثالث د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کولمبیا دے صدر ایلارو ارویب نے شاویز نو‏‏ں ثالثی د‏‏ی اجازت دے دتی سی ، انہاں شرائط دے تحت کہ ایف اے آر سی دے نال تمام ملاقاتاں وینزویلا وچ ہاں گی تے چاویز کولمبیا د‏‏ی فوج دے ممبراں تو‏ں براہ راست رابطہ نئيں کرن گے ، بلکہ اس دے بجائے مناسب سفارتی ذرائع تو‏ں گذراں گے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.actualidadcolombiana.org/pdf/dossier_prensa_acuerdo_humanitario_nov27.pdf|title=Dossier de Información—Proceso en Busca del Acuerdo Humanitario Gobierno del Presidente Álvaro Uribe -FARC Noviembre 27 de 2007|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724223518/http://www.actualidadcolombiana.org/pdf/dossier_prensa_acuerdo_humanitario_nov27.pdf|archivedate=July 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|language=Spanish|url=http://www.canalcaracol.com/noticia_interna.asp?hid_id_menu=77&amp;hid_id=12207|title=Uribe terminó con mediación de Hugo Chávez|publisher=[[Caracol TV]]|date=2007-11-22|accessdate=2008-03-05|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080309154013/http://www.canalcaracol.com/noticia_interna.asp?hid_id_menu=77&amp;hid_id=12207|archivedate=March 9, 2008|df=mdy}}&lt;/ref&gt; اُتے ، صدر اوریب نے 22 نومبر 2007 نو‏‏ں شاویز د‏‏ی ثالثی د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں اچانک ختم کردتا ، اس دے بعد جدو‏ں شاویز نے کولمبیا د‏‏ی نیشنل آرمی دے کمانڈر جنرل ماریو مانٹویا اوریبی تو‏ں ذا‏تی طور اُتے رابطہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{cite news|language=Spanish|url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/latin_america/newsid_7106000/7106863.stm|title=Uribe termina mediación de Chávez|publisher=BBC News|date=2007-11-22|accessdate=2008-03-05|first=Hernando|last=Salazar|archive-url=https://web.archive.org/web/20071214172133/http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/latin_america/newsid_7106000/7106863.stm|archive-date=2007-12-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;اس دے جواب وچ ، چاویز نے کہیا کہ اوہ ہن وی ثالثی دے لئی راضی نيں ، لیکن انہاں نے کولمبیا وچ وینزویلا دے سفیر نو‏‏ں واپس لے لیا اے تے کولمبیا-وینزویلا دے تعلقات نو‏‏ں &quot;اک فریزر وچ &quot; رکھ دتا اے &lt;ref&gt;{{cite news|language=Spanish|url=http://www.clarin.com/diario/2007/11/26/elmundo/i-01549435.htm|title=Chávez acusa a Uribe de mentiroso y congela las relaciones con Colombia|publisher=El Clarín|date=2007-11-26|accessdate=2008-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080320202100/http://www.clarin.com/diario/2007/11/26/elmundo/i-01549435.htm|archive-date=2008-03-20|url-status=live|archivedate=2008-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080320202100/http://www.clarin.com/diario/2007/11/26/elmundo/i-01549435.htm}}&lt;/ref&gt; صدر اوریب نے شاویز اُتے دہشت گردی نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے تے اک توسیع پسند منصوبے اُتے عمل پیرا ہونے دا الزام عائد کردے ہوئے جواب دتا۔ براعظم &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/11/26/world/americas/26venez.html|title=Tensions Rise for Colombia and Venezuela|author=Simon Romero|newspaper=New York Times|date=November 26, 2017|access-date=February 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213010142/https://www.nytimes.com/2007/11/26/world/americas/26venez.html|archive-date=February 13, 2019|url-status=live|df=mdy-all|author-link=Simon Romero}}&lt;/ref&gt;

متعدد گھوٹالاں نے اوریب د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں متاثر کيتا ا‏‏ے۔ کولمبیا دے پیراپولیٹکس اسکینڈل انہاں د‏‏ی دوسری میعاد دے دوران پھیل گیا ، جس وچ انتظامیہ دے حکمران اتحاد دے متعدد ارکان شامل سن ۔ حکومت دے بہت سارے قانون سازاں ، جداں صدر دے کزن ماریو اوریب ، د‏‏ی نیم فوجی تنظیماں تو‏ں انہاں دے ممکنہ تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں تحقیقات کيتیاں گئیاں۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7029389.stm|work=BBC News|title=Uribe ally quits Colombia Senate|date=2007-10-05|access-date=2010-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226081915/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7029389.stm|archive-date=2011-02-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2007 دے آخر وچ ، ایف اے آر سی نے اپنے اک اغوا کار تو‏ں تعلقات دے بعد اسیران وچ پیدا ہونے والے سابق سینیٹر کونسویلو گونزلیز ، سیاستدان کلارا روزاس تے انہاں دے بیٹے ایمانوئیل د‏‏ی رہائی اُتے اتفاق کيتا۔ کولمبیا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اجازت تو‏ں آپریشن ایمانوئیل د‏‏ی تجویز تجویز کيتی گئی سی تے ایہ وینزویلا دے صدر [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز]] نے قائم کيتا سی۔ اس مشن نو‏‏ں 26 دسمبر نو‏‏ں منظور کيتا گیا سی۔ اگرچہ ، 31 دسمبر نو‏‏ں ، ایف اے آر سی نے دعوی کيتا کہ کولمبیا د‏‏ی فوجی کارروائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں یرغمالی رہائی وچ تاخیر ہوئی ا‏‏ے۔ ايس‏ے دوران ، کولمبیا دے صدر اللوارو اوریب نے اشارہ کيتا کہ ایف اے آر سی نے انہاں تِناں یرغمالیاں نو‏‏ں رہیا نئيں کيتا اے کیونجے شاید ایمانوئل انہاں دے ہتھ وچ نئيں ہوئے گا۔ &lt;ref name=&quot;BBC_DNA2&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7167517.stm|title=Colombia tests 'hostage' boy DNA|publisher=BBC News|date=January 2, 2008|accessdate=October 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113080315/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7167517.stm|archive-date=November 13, 2012|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; دو ایف اے آر سی بندوق برداراں نو‏‏ں قیدی بنا لیا گیا۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (September 2013)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
کولمبیا دے حکا‏م نے ہور کہیا کہ ایمانوئیل د‏‏ی تفصیل نال ملن والے لڑکے نو‏‏ں جون 2005 وچ [[سان خوسے دیل گوابیارے|سان جوسے ڈیل گویئر دے]] اک اسپتال لے جایا گیا سی۔ بچہ د‏‏ی حالت خراب سی۔ اس دے اک بازو نو‏‏ں تکلیف ہوئی سی ، اسنو‏ں شدید غذائی قلت لاحق سی ، تے اسنو‏ں ایسی بیماریاں سن جو عام طور اُتے جنگل وچ مبتلا ني‏‏‏‏ں۔ واضح طور اُتے بدسلوکی دے بعد ، اس لڑکے نو‏‏ں بعد وچ بوگوٹا وچ اک رضاعی گھر بھیج دتا گیا تے اس د‏ی شناخت د‏‏ی تصدیق دے ل to ڈی این اے ٹیسٹاں دا اعلان کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;BBC_DNA3&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7167517.stm|title=Colombia tests 'hostage' boy DNA|publisher=BBC News|date=January 2, 2008|accessdate=October 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113080315/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7167517.stm|archive-date=November 13, 2012|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

کولمبیا د‏‏ی حکومت نے 4 جنوری ، 2008 نو‏‏ں ، مائٹوکونڈریل ڈی این اے ٹیسٹ دے نتائج ، اس دے ممکنہ نانا کلارا ڈی روزاس دے نال اس بچے دے ڈی این اے دا موازنہ کيتا ، جس دا انکشاف کيتا گیا۔ ایہ اطلاع ملی اے کہ بہت زیادہ امکانات موجود سن کہ لڑکا واقعی روجاس خاندان دا حصہ ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;BBC_ColBoy2&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7172217.stm|title=Colombia boy may be hostage's son|publisher=BBC News|date=January 5, 2008|accessdate=October 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128123059/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7172217.stm|archive-date=January 28, 2012|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے دن ، ایف اے آر سی نے اک تبادلہ جاری کيتا جس وچ انہاں نے اعتراف کيتا کہ ایمانوئل نو‏‏ں بوگوٹا لے جایا گیا سی تے حفاظتی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے &quot;ایماندار افراد د‏‏ی دیکھ بھال وچ &quot; رہ گیا سی ایتھ‏ے تک کہ انسانیت سوز تبادلہ ہويا۔ اس گروپ نے صدر اوریب اُتے الزام لگایا سی کہ اوہ اس د‏ی آزادی نو‏‏ں سبوتاژ کرنے دے لئی بچے نو‏‏ں &quot;اغوا&quot; کر رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7172217.stm|title=Farc admit 'hostage boy' not held|publisher=BBC News|date=January 5, 2008|accessdate=October 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128123059/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7172217.stm|archive-date=January 28, 2012|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; اُتے ، 10 جنوری ، 2008 نو‏‏ں ، ایف اے آر سی نے اک انسانی بنیاداں اُتے کمیشن دے ذریعے روزاس تے گونزالیز نو‏‏ں رہیا کيتا ، جس د‏‏ی سربراہی [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی تھی]] ۔

13 جنوری ، 2008 نو‏‏ں ، [[وینیزویلا|وینزویلا دے]] صدر ہیوگو شاویز نے مسلح جدوجہد تے اغوا د‏‏ی ایف اے آر سی حکمت عملی تو‏ں اپنی ناراضگی بیان کردے ہوئے کہیا کہ &quot;ميں اغوا تو‏ں متفق نئيں ہاں تے وچ مسلح جدوجہد تو‏ں راضی نئيں ہاں&quot;۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSN1336689820080113|title=Hugo Chavez tells Colombian rebels to stop kidnapping|publisher=Reuters|accessdate=October 18, 2011|date=January 13, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210042402/http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSN1336689820080113|archive-date=February 10, 2009|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; انہاں نے مارچ تے جون 2008 نو‏‏ں سیاسی حل تے جنگ دے خاتمے دے مطالبے نو‏‏ں دہرایا ، &quot;گوریلا جنگ تریخ ا‏‏ے۔ . . لاطینی امریکا وچ اس وقت ، اک گوریلا تحریک مسلح نئيں اے &quot;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,364368,00.html|publisher=Fox News|title=Chavez Calls on Colombian Rebels to End Struggle, Free Hostages|date=2008-06-09|access-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211083824/http://www.foxnews.com/story/0,2933,364368,00.html|archive-date=2009-02-11|url-status=dead|accessdate=2020-10-02|archivedate=2009-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211083824/http://www.foxnews.com/story/0,2933,364368,00.html}}&lt;/ref&gt;۔

فروری 2008 وچ FARC شاویز، سودا کرانے تے نال وینزویلا دے ہیلی کاپٹراں بھیجیا سی جنہاں جانب &quot;خیر سگالی دا اک اشارہ دے طور پر&quot; چار ہور سیاسی یرغمالیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا [[بین الاقوامی انجمن صلیب احمر و ہلال احمر|ریڈ کراس]] آزاد کردہ یرغمالیاں لینے دے لئی کولمبین جنگل وچ لوگو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.yahoo.com/s/nm/20080228/ts_nm/colombia_hostages_dc|title=Colombian rebels free hostages in jungle to Hugo Chávez|publisher=Yahoo News|agency=Reuters|date=February 27, 2008|accessdate=2008-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080303040753/http://news.yahoo.com/s/nm/20080228/ts_nm/colombia_hostages_dc|archivedate=March 3, 2008}}&lt;/ref&gt;

یکم مارچ ، 2008 نو‏‏ں ، کولمبیا د‏‏ی مسلح افواج نے اک فوجی آپریشن 1.8 شروع کيتا &amp;nbsp; [[ایکواڈور]] وچ اک FARC پوزیشن اُتے کلو میٹر دے فاصلے اُتے ، FARC سنٹرل ہائی کمان دے ممبر ، راول رئیس سمیت 24 افراد ہلاک ہوگئے۔ اس دے نتیجے وچ کولمبیا تے ایکواڈور دے صدر رافیل کوریا دے درمیان سنہ 2008 وچ اینڈین سفارتی بحران پیدا ہويا ، جس د‏‏ی حمایت وینزویلا دے صدر [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز نے دی]] ۔ 3 مارچ نو‏‏ں ، ایف اے آر سی سنٹرل ہائی کمان دے ممبر ، آئوین راؤس نو‏‏ں وی ، انہاں دے سیکیورٹی چیف &quot;روزاس&quot; نے قتل کردتا۔ صرف مارچ 2008 وچ ، ایف اے آر سی نے انہاں دے بانی سمیت سیکرٹریٹ دے 3 ممبراں نو‏‏ں کھو دتا۔

24 مئی ، 2008 نو‏‏ں کولمبیا دے میگزین ''ریویسٹا سیمنیا'' نے کولمبیا دے وزیر دفاع [[خوان مانوئل سانتوس|جوآن مانوئل سانٹوس دے]] نال اک انٹرویو شائع کيتا جس وچ سانٹوس نے مینوئل ماروالندا ولیز د‏‏ی موت دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ 25 مئی ، 2008 نو‏‏ں وینزویلا وچ قائم ٹیلی ویژن اسٹیشن ٹیلیسور اُتے ایف اے آر سی دے کمانڈر ' تیموچینکو ' نے اس خبر د‏‏ی تصدیق کيتی۔ 'تیموچینکو' نے اعلان کيتا کہ نويں کمانڈر انہاں چیف ' الفانسو کینو ' ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://colombiareports.com/2008/05/25/farc-admits-death-of-manuel-marandula/|title=FARC confirm death of 'Manuel Marulanda'|date=May 25, 2008|publisher=Colombia Reports}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}&lt;/ref&gt;

مئی 2008 وچ ، اک درجن درجن جیل وچ موجود نیم فوجی دستےآں نو‏‏ں منشیات تو‏ں متعلق الزامات دے تحت امریکا دے حوالے کردتا گیا سی۔ 2009 وچ ، حوالگی دے لئی نیم فوجی رہنما سلواٹور مانکوسو ایہ دعوی کرن گے کہ اے یو سی نے 2002 دے یوربی دے انتخاگل کيتی حمایت کيت‏ی سی ، لیکن کہیا اے کہ ایہ انہاں د‏‏ی &quot;نظریا‏تی گفتگو&quot; دا نتیجہ اے تے نہ کہ کسی براہ راست پیشگی انتظام دا نتیجہ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://colombiareports.com/colombia-news/news/4258-auc-supported-uribes-election-mancuso.html|title=AUC supported Uribe's election: Mancuso – Colombia news|publisher=Colombia Reports|date=May 28, 2009|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310153836/http://colombiareports.com/colombia-news/news/4258-auc-supported-uribes-election-mancuso.html|archivedate=March 10, 2012}}&lt;/ref&gt;

2 جولائ‏ی ، 2008 نو‏‏ں ، کولمبیا د‏‏ی مسلح افواج نے آپریشن جاک دا آغاز کيتا جس دے نتیجے وچ کولمبیا دے سابقہ صدارتی امیدوار انگریڈ بیٹنکورٹ ، مارک گونسلز ، سیمس ہیوس ، تے کیتھ اسٹینسل شامل سن ، &lt;ref name=&quot;CNN2&quot;&gt;{{cite news|title=Betancourt, U.S. contractors rescued from FARC|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/americas/07/02/betancourt.colombia/index.html|publisher=CNN|date=2008-07-02|accessdate=2008-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108190643/http://www.cnn.com/2008/WORLD/americas/07/02/betancourt.colombia/index.html|archive-date=2012-11-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;جنہاں وچ تن امریکی فوجی ٹھیکیدار نارتروپ گرومن نے ملازمت کيت‏‏ی سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Betancourt, 14 others freed by Colombian forces|url=http://www.monstersandcritics.com/news/americas/news/article_1414668.php/Betancourt_14_others_freed_by_Colombian_forces__3rd_Lead_|publisher=Monsters and Critics|date=2008-07-02|accessdate=2008-07-02|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080710114339/http://www.monstersandcritics.com/news/americas/news/article_1414668.php/Betancourt_14_others_freed_by_Colombian_forces__3rd_Lead_|archivedate=July 10, 2008}}&lt;/ref&gt;11 کولمبیا د‏‏ی فوج تے پولیس۔ ایف اے آر سی دے دو ممبران نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ ایف اے آر سی نو‏‏ں ایہ چال کولمبیا د‏‏ی حکومت نے اس ثبوت دے طور اُتے پیش کيت‏ی سی کہ گوریلا تنظیم تے اثر و رسوخ کم ہورہیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=September 2013}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (September 2013)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
26 اکتوبر ، 2008 نو‏‏ں ، 8 سال د‏‏ی قید دے بعد ، سابق کانگریس مین آسکر ٹیلیو لزکانو اک ایف اے آر سی باغی د‏‏ی مدد لے ک‏ے فرار ہوگیا ، جس نے اسنو‏ں اپنے نال سفر کرنے دا قائل کيتا۔ اس ممتاز سیاسی یرغمالی د‏‏ی آزادی دے فورا بعد ، کولمبیا دے نائب صدر فرانسسکو سینٹوس کیلڈرون نے لاطینی امریکا دے سب تو‏ں وڈے گوریلا گروپ نو‏‏ں &quot;اس کاغذی شیر &quot; قرار دتا جس نے اس ملک د‏‏ی سرزمین اُتے بوہت گھٹ کنٹرول کيتا۔ ایہ کہہ سکدے نيں کہ ایہ کولمبیا د‏‏ی سلامتی دے لئی کم تو‏ں کم خطرہ نيں ، &quot;اور ایہ کہ&quot; انہاں دے پِچھے چھ سال گزرنے دے بعد ، انہاں د‏‏ی آمدنی وچ کمی تے اپنے بیشتر ممبراں دے داخلے نو‏‏ں فروغ دینے دے بعد ، اوہ کاغذی شیر د‏‏ی طرح دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; اُتے ، انہاں نے پہلے از وقت کسی وی قسم د‏‏ی فتح دے خلاف انتباہ کيتا ، کیونجے &quot;باغیاں نو‏‏ں کچلنے وچ وقت لگے گا۔&quot; {{تحویل|500000|km2|sqmi|sp=us}} کولمبیا وچ جنگل دے ایہ مشکل انہاں تو‏ں لڑنے دے لئی تھلے تو‏ں باخبر رھنے دے لئی بناندا اے .&lt;ref&gt;{{cite news|last=Murphy|first=Helen|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601086&amp;sid=aCsN3xsYNI0M&amp;refer=latin_america|title=FARC Is a 'Paper Tiger' After Offensive, Desertions (Update1)|publisher=Bloomberg|date=October 29, 2008|accessdate=October 18, 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090626150025/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601086&amp;sid=aCsN3xsYNI0M&amp;refer=latin_america|archivedate=June 26, 2009|df=mdy}}&lt;/ref&gt;

کولمبیا د‏‏ی حکومت دے مطابق ، 2009 دے اوائل وچ ایف اے آر سی نے شکست تو‏ں بچنے دے لئی منصوبہ ''نو د‏‏ی پیدائش'' دا آغاز کيتا۔ انہاں نے شہری علاقےآں وچ بارودی سرنگاں ، سنائپرز تے بم حملےآں دے استعمال تو‏ں [[گوریلا جنگ]] نو‏‏ں تیز کرنے دا منصوبہ بنایا۔ انہاں نے کولمبیا د‏‏ی ایئر فورس تو‏ں لڑنے دے لئی میزائل خریدنے دا وی منصوبہ بنایا اے جو چند سالاں تو‏ں انہاں د‏‏ی کمزوری وچ بہت زیادہ معاون ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.colombiareports.com/colombia-news/news/2928-farc-launch-rebirth-plan.html|title=FARC launch 'Rebirth' plan: intelligence – Colombia news|publisher=Colombia Reports|date=February 17, 2009|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111007032817/http://www.colombiareports.com/colombia-news/news/2928-farc-launch-rebirth-plan.html|archivedate=October 7, 2011}}&lt;/ref&gt;

فروری 2009 وچ ، گوریلا نے اک انسانی ہمدردی دے اشارے دے طور اُتے 6 مغویاں نو‏‏ں رہیا کيتا۔ مارچ وچ ، انہاں نے سویڈش یرغمال ایرک رولینڈ لارسن نو‏‏ں رہیا کيتا۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (September 2013)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
اپریل 2009 وچ ، کولمبیا د‏‏ی مسلح افواج نے ''اسٹریٹجک لیپ'' &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.colombiareports.com/colombia-news/news/3445-operation-strategic-leap-to-marginalize-farc-vp.html|title=Operation 'Strategic Leap' to marginalize FARC: VP – Colombia news|publisher=Colombia Reports|date=April 1, 2009|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222175014/http://www.colombiareports.com/colombia-news/news/3445-operation-strategic-leap-to-marginalize-farc-vp.html|archivedate=February 22, 2012}}&lt;/ref&gt; دا آغاز سرحدی علاقےآں وچ کیہ جتھ‏ے اُتے حالے تک ایف اے آر سی د‏‏ی افواج د‏‏ی مضبوط فوجی موجودگی اے ، خاص طور اُتے وینزویلا د‏‏ی سرحد دے نیڑے واقع [[آراوکا محکمہ|اراؤکا]] وچ ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.colombiareports.com/colombia-news/news/3551-colombia-attacks-rebels-in-border-areas.html|title=Colombia attacks rebels in border areas – Colombia news|publisher=Colombia Reports|date=April 10, 2009|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222175031/http://www.colombiareports.com/colombia-news/news/3551-colombia-attacks-rebels-in-border-areas.html|archivedate=February 22, 2012}}&lt;/ref&gt;

نومبر 2009 وچ ، نو کولمبیائی فوجی ہلاک ہوئے سن جدو‏ں انہاں دے پوسٹ اُتے ملک دے جنوب مغربی حصے وچ ایف اے آر سی گوریلااں نے حملہ کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/americasCrisis/idUSN10325738|work=Reuters|title=Surprising rebel attack kills 9 Colombian soldiers|first=Hugh|last=Bronstein|date=2009-11-10|access-date=2017-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117184233/http://www.reuters.com/article/americasCrisis/idUSN10325738|archive-date=2009-11-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

22 دسمبر ، 2009 نو‏‏ں ، ایف اے آر سی دے باغیاں نے صوبائی گورنر لوئس فرانسسکو کولر دے گھر اُتے چھاپہ ماریا ، جس وچ اک پولیس افسر ہلاک تے دو زخمی ہوئے سن ۔ اگلے دن کئولر مردہ حالت وچ پائے گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/2009/dec/23/world/la-fg-colombia-kidnap23-2009dec23|title=Abducted Colombia governor found dead|last=Kraul|first=Chris|date=December 23, 2009|work=Los Angeles Times|access-date=September 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012035706/http://articles.latimes.com/2009/dec/23/world/la-fg-colombia-kidnap23-2009dec23|archive-date=October 12, 2017|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

=== 2010–2016 ===
یکم جنوری ، 2010 نو‏‏ں ، جدو‏ں [[کولمبیا ایئر فورس|کولمبیا د‏‏ی فضائیہ]] نے جنوبی کولمبیا وچ جنگل دے اک کیمپ اُتے بمباری کيت‏ی سی تاں ایف اے آر سی دے اٹھارہ باغی ہلاک ہوگئے سن ۔ اس دے بعد ایلیٹ ٹاسک فورس اومیگا دے کولمبیا دے فوجیاں نے اس کیمپ اُتے حملہ کيتا ، تے ایف اے آر سی دے پندرہ باغیاں دے نال نال 25 رائفلاں ، جنگی مواد ، دھماکہ خیز مواد تے اطلاعات جو فوجی انٹلیجنس نو‏‏ں دتیاں گئیاں۔ جنوب مغربی کولمبیا وچ ، ایف اے آر سی دے باغیاں نے فوج دے گشت اُتے گھات لگیا کر حملہ کيتا ، جس وچ اک فوجی ہلاک ہوگیا۔ تب فوجیاں نے باغیاں دے نال فائرنگ دا تبادلہ کيتا۔ لڑائی دے دوران ، فائرنگ دے نتیجے وچ اک نوعمر نوجوان ہلاک ہوگیا۔ &lt;ref name=&quot;english.aljazeera.net&quot;&gt;[http://www.english.aljazeera.net/news/americas/2010/01/20101123513156705.html] {{مردہ ربط|date=October 2014}}&lt;/ref&gt;

اگست 2010 وچ جدو‏ں [[خوان مانوئل سانتوس|جوان مانوئل سانٹوس]] صدر منتخب ہوئے تاں انہاں نے باغی تحریکاں دے خلاف &quot;مسلحانہ کارروائی جاری رکھنے&quot; دا وعدہ کيتا۔ اس دے افتتاح دے اک مہینے وچ ، ایف اے آر سی تے ای ایل این نے پورے کولمبیا وچ حملےآں وچ لگ بھگ 50 فوجیاں تے پولیس اہلکاراں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/colombia-rebels-idAFN1025921520100910|title=Colombian rebel attacks intensify, dozens killed &amp;#124; Energy &amp; Oil &amp;#124; Reuters|publisher=Reuters|date=September 10, 2010|accessdate=October 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313042213/http://www.reuters.com/article/colombia-rebels-idAFN1025921520100910|archive-date=March 13, 2016|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 2010 دے اختتام تک ، ایہ تیزی تو‏ں واضح ہوئے گیا کہ &quot;نو نیم فوجی عسکریت پسند گروہ&quot; ، جنہاں نو‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں &quot;مجرمانہ گروپ&quot; (BACRIM) کہیا جاندا اے ، قومی سلامتی دے لئی اک بڑھدا ہويا خطرہ بن گیا اے ، جداں لاس راسٹروجوس تے ایگائلاس جداں پُرتشدد گروہاں دے نال نیگراس کولمبیا دے پینڈو علاقےآں دے وڈے حصےآں دا کنٹرول سنبھال رہے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite news|last=McDermott|first=Jeremy|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-12804418|title=Colombia's criminal bands pose new security challenge|publisher=BBC News|date=April 25, 2011|accessdate=October 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103201209/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-12804418|archive-date=November 3, 2011|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

2010 وچ ، ایف اے آر سی نے سیکیورٹی فورسز دے گھٹ تو‏ں گھٹ 460 ارکان نو‏‏ں ہلاک کيتا ، جدو‏ں کہ 2 ہزار تو‏ں ودھ زخمی ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.com.py/nota/cerca-de-460-militares-y-policias-murieron-en-combates-en-colombia-en-2010/|title=En 2010, unos 460 militares y policias murieron en combates en Colombia|publisher=[[ABC Color]]|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227084044/http://www.abc.com.py/nota/cerca-de-460-militares-y-policias-murieron-en-combates-en-colombia-en-2010/|archivedate=December 27, 2010}}&lt;/ref&gt;

2011 دے اوائل تک ، کولمبیا دے حکا‏م تے نیوز میڈیا نے اطلاع دتی کہ ایف اے آر سی تے خفیہ ساتھی گروپاں نے جزوی طور اُتے گوریلا جنگ تو‏ں &quot;ملیشیا د‏‏ی جنگ&quot; د‏‏ی حکمت عملی اختیار کرلئی اے ، اس دا مطلب ایہ اے کہ اوہ شہریاں دے لباس وچ تیزی تو‏ں کم کررہے نيں جدو‏ں کہ شہری آبادی وچ ہمدرداں دے درمیان چھپ رہے ني‏‏‏‏ں۔ .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.elcolombiano.com/BancoConocimiento/M/milicias_el_plan_pistola_en_el_cauca/milicias_el_plan_pistola_en_el_cauca.asp|title=Milicias, el plan pistola en el Cauca|publisher=El Colombiano|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110830145638/http://www.elcolombiano.com/BancoConocimiento/M/milicias_el_plan_pistola_en_el_cauca/milicias_el_plan_pistola_en_el_cauca.asp|archivedate=August 30, 2011}}&lt;/ref&gt; جنوری 2011 دے اوائل وچ ، کولمبیا د‏‏ی فوج نے کہیا کہ ایف اے آر سی دے 18،000 ارکان نيں ، جنہاں وچو‏ں 9،000 ملیشیا دا حصہ بندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=enLatino.com|url=http://www.enlatino.com/farc-tienen-menos-integrantes-y-estan-debilitadas-dice-jefe-militar-colombiano-26265|title=FARC tienen menos integrantes y están debilitadas, dice jefe militar colombiano|publisher=enLatino.com|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313022958/http://www.enlatino.com/farc-tienen-menos-integrantes-y-estan-debilitadas-dice-jefe-militar-colombiano-26265|archivedate=March 13, 2012}}&lt;/ref&gt; فوج دا کہنا اے کہ اس نے 2011 وچ FARC دے مضبوط گڑھ [[ویے دیل کاؤکا محکمہ|ویلے ڈیل کوکا]] تے [[کاؤکا محکمہ|کاکا]] وچ ایداں دے ملیشیا دے گھٹ تو‏ں گھٹ 1،400 ارکان د‏‏ی شناخت د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.rcnradio.com/noticias/09-04-11/fuerzas-militares-tienen-identificados-1410-milicianos-de-las-farc|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110413180917/http://www.rcnradio.com/noticias/09-04-11/fuerzas-militares-tienen-identificados-1410-milicianos-de-las-farc|archivedate=April 13, 2011|title=Fuerzas Militares tienen identificados a 1410 milicianos de Las Farc &amp;#124; RCN La Radio|publisher=RCN Radio|accessdate=October 18, 2011}}&lt;/ref&gt; جون 2011 وچ ، کولمبیا دے چیف آف اسٹاف ایڈگر سیل نے دعوی کيتا سی کہ ایف اے آر سی &quot;ان دے اقدامات نو‏‏ں شہری بنانا&quot; چاہندا اے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.eltiempo.com/justicia/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-9547384.html|title=Reconocer el conflicto no cambia estatus de las Farc – Noticias de Justicia en Colombia|publisher=Eltiempo.Com|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111145800/http://www.eltiempo.com/justicia/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-9547384.html|archivedate=January 11, 2012}}&lt;/ref&gt; جو جزوی طور اُتے میڈیلن تے خاص طور اُتے کلی وچ ودھدی ہوئی گوریلا سرگرمیاں د‏‏ی جزوی طور اُتے وضاحت کرسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.caracol.com.co/nota.aspx?id=1482785|title=Acción propagandística de las Farc en Medellín – 20110602|publisher=Caracol.com.co|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20171012040211/http://caracol.com.co/radio/2011/06/02/regional/1306999440_482785.html|archivedate=October 12, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.caracol.com.co/nota.aspx?id=1481191|title=Asesinan a dos candidatos a la alcaldía de Campamento en Antioquia – 20110530|publisher=Caracol.com.co|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20171012040214/http://caracol.com.co/radio/2011/05/30/judicial/1306773900_481191.html|archivedate=October 12, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.caracol.com.co/nota.aspx?id=1479711|title=Las Farc amenazan a la senadora antioqueña Liliana Rendón – 20110527|publisher=Caracol.com.co|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20171012040528/http://caracol.com.co/radio/2011/05/27/judicial/1306483560_479711.html|archivedate=October 12, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.elespectador.com/noticias/judicial/articulo-272781-hallan-caleta-213-minas-de-farc-cali|title=Hallan caleta con 213 minas de las Farc en Cali|publisher=Elespectador.Com|date=May 26, 2011|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111171237/http://www.elespectador.com/noticias/judicial/articulo-272781-hallan-caleta-213-minas-de-farc-cali|archivedate=January 11, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.eltiempo.com/justicia/policia-dice-que-farc-preparaban-atentado-en-cali_8995482-4|title=Atentados de las Farc en el Valle – Noticias de Justicia en Colombia|publisher=Eltiempo.Com|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111145950/http://www.eltiempo.com/justicia/policia-dice-que-farc-preparaban-atentado-en-cali_8995482-4|archivedate=January 11, 2012}}&lt;/ref&gt; انسائٹ کرائم دے شریک ڈائریکٹر جیریمی میکڈرموٹ نے اندازہ لگایا اے کہ ایف اے آر سی دے 2011 وچ کچھ 30،000 &quot;جز وقتی جنگجو&quot; ہوسکدے نيں ، جنہاں وچ حامی مسلح وردی دار جنگجوواں د‏‏ی بجائے باغی ملیشیا نیٹ ورک بنانے والے حامیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Time World2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2082791,00.html|title=Colombia's Guerrillas: The Rebellion That Would Not Die|publisher=[[ٹائم (رسالہ)|Time]]|first=John|last=Otis|date=July 16, 2011|accessdate=May 7, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823224516/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2082791,00.html|archive-date=August 23, 2013|url-status=live|df=mdy-all|archivedate=August 23, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823224516/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2082791,00.html}}&lt;/ref&gt;

2011 وچ ، کولمبیا د‏‏ی کانگریس نے اک بیان جاری کيتا جس وچ ایہ دعوی کيتا گیا سی کہ کولمبیا دے تقریبا اک تہائی حصے وچ ایف اے آر سی د‏‏ی &quot;مضبوط موجودگی&quot; اے ، جدو‏ں کہ سیکیورٹی فورسز دے خلاف انہاں دے حملےآں وچ 2010 تے 2011 دے دوران &quot;اضافہ&quot; ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://elespectador.com/noticias/politica/articulo-265894-alertan-mas-de-330-municipios-tienen-fuerte-presencia-de-farc|title=Alertan que más de 330 municipios tienen fuerte presencia de las Farc|publisher=Elespectador.Com|accessdate=October 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930151055/http://elespectador.com/noticias/politica/articulo-265894-alertan-mas-de-330-municipios-tienen-fuerte-presencia-de-farc|archivedate=September 30, 2011}}&lt;/ref&gt;

2012 وچ ، کولمبیا د‏‏ی فوج نے انسداد بغاوت د‏‏ی اک جارحانہ حکمت عملی دے تحت ایسپاڈا ڈی آنر وار پلان دا آغاز کيتا ، جس دا مقصد ایف اے آر سی دے ڈھانچے نو‏‏ں ختم کرنا اے ، جس تو‏ں اوہ عسکری تے مالی طور اُتے دوناں نو‏ں معزور کررہے ني‏‏‏‏ں۔ اس منصوبے وچ ایف اے آر سی قیادت نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا اے تے اس وچ 15 طاقتور معاشی تے فوجی محاذاں نو‏‏ں ختم کرنے اُتے توجہ دتی جارہی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://interamericansecuritywatch.com/colombias-new-counterinsurgency-plan/ &quot;Colombia’s New Counterinsurgency Plan&quot;.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616222423/http://interamericansecuritywatch.com/colombias-new-counterinsurgency-plan/|date=June 16, 2012}} ''InterAmerican Security Watch, '' March 29, 2012. Retrieved: June 8, 2012.&lt;/ref&gt;

20 جولائ‏ی ، 2013 نو‏‏ں ، جدو‏ں امن مذاکرات وچ پیشرفت ہورہی سی ، سرکاری عہدےآں اُتے دو باغی حملےآں وچ 19 فوجی ہلاک ہوگئے تے متعدد جنگجو نومبر 2012 وچ امن مذاکرات شروع ہونے دے بعد تو‏ں ایہ مہلک ترین دن سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Colombian soldiers die in clashes|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-23394408|accessdate=July 22, 2013|date=July 21, 2013|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723223726/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-23394408|archive-date=July 23, 2013|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

15 دسمبر 2014 نو‏‏ں ، میٹا صوبے وچ کولمبیا د‏‏ی فضائیہ دے ذریعہ کیتے گئے بعد دے فضائی حملےآں وچ 9 ایف اے آر سی گوریلا ہلاک ہوگئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Nine FARC members killed by army raid in Colombian jungle|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/16/us-colombia-farc-idUSKBN0JU0BW20141216|accessdate=16 December 2014|date=16 December 2014|publisher=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216215643/http://www.reuters.com/article/2014/12/16/us-colombia-farc-idUSKBN0JU0BW20141216|archive-date=16 December 2014|url-status=live|df=dmy-all|archivedate=16 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141216215643/http://www.reuters.com/article/2014/12/16/us-colombia-farc-idUSKBN0JU0BW20141216}}&lt;/ref&gt;

22 مئی 2015 نو‏‏ں ، ایف اے آر سی نے سرکاری فضائی تے زمینی کارروائی وچ اس دے 26 جنگجوواں د‏‏ی ہلاکت دے بعد اک جنگ بندی معطل کردتی سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-32846164|title=Farc suspends truce after Colombia army attack|publisher=BBC|date=22 May 2015|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927165741/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-32846164|archive-date=27 September 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

22 جون 2015 نو‏‏ں ، کولمبیا دا اک بلیک ہاک ہیلی کاپٹر ایف ای آر سی دے ذریعہ رکھی گئی کان دے میدان اُتے لینڈنگ دے دوران تباہ ہوگیا سی: چار فوجی ہلاک تے چھ زخمی ہوگئے سن ۔

23 جون 2016 نو‏‏ں ، کولمبیا د‏‏ی حکومت تے ایف اے آر سی نے جنگ بندی اُتے اتفاق کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-36611952|title=Colombia and Farc rebels sign historic ceasefire|publisher=BBC News|accessdate=June 23, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623181047/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-36611952|archivedate=June 23, 2016}}&lt;/ref&gt; 24 اگست ، 2016 نو‏‏ں &quot;حتمی ، مکمل تے قطعی معاہدہ&quot; اُتے اتفاق رائے ہويا ۔ اس معاہدے وچ ELN شامل نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.eltiempo.com/politica/justicia/denuncian-presencia-de-disidentes-de-las-farc-en-parque-natural/16703571|title=Denuncian presencia de disidentes de las Farc en parque natural. Serían guerrilleros del frente primero, que no se acogieron el acuerdo de paz.|date=16 September 2016|publisher=El Tiempo|access-date=16 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917133339/http://www.eltiempo.com/politica/justicia/denuncian-presencia-de-disidentes-de-las-farc-en-parque-natural/16703571|archive-date=17 September 2016|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

2 اکتوبر 2016 نو‏‏ں ، ریفرنڈم دے نتائج تو‏ں ایہ فیصلہ ہويا کہ امن معاہدے د‏‏ی حمایت کيت‏ی جائے یا نئيں اس تو‏ں 50.2٪ نے معاہدے د‏‏ی مخالفت کيتی جدو‏ں کہ 49.8٪ نے اس د‏ی حمایت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/a-look-at-colombias-half-century-long-rebel-conflict-3062564/|title=A look at Colombia's half-century-long rebel conflict|date=October 3, 2016|accessdate=October 11, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161011234410/http://indianexpress.com/article/world/world-news/a-look-at-colombias-half-century-long-rebel-conflict-3062564/|archivedate=October 11, 2016}}&lt;/ref&gt;

اکتوبر 2016 وچ ، صدر [[خوان مانوئل سانتوس|جوآن مینوئل سانتوس]] نو‏‏ں ملک دے 50 سال تو‏ں زیادہ طویل جنگ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی پرعزم کوششاں اُتے [[نوبل امن انعام|انہاں نو‏ں نوبل امن انعام]] تو‏ں نوازیا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

کولمبیا د‏‏ی حکومت تے ایف اے آر سی نے 24 نومبر نو‏‏ں اک ترمیم شدہ امن معاہدے اُتے دستخط کیتے نيں تے نظرثانی شدہ معاہدہ منظوری دے لئی کانگریس نو‏‏ں پیش کيتا جائے گا&lt;ref name=&quot;BBC News2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-38096179|title=Colombia signs new peace deal with Farc|date=24 November 2016|publisher=[[بی بی سی نیوز]]|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228195756/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-38096179|archive-date=28 December 2016|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;۔ سینیٹ نے وی اس د‏ی حمایت دے اک روز بعد ایوان نمائندگان نے 30 نومبر نو‏‏ں اس منصوبے نو‏‏ں متفقہ طور اُتے منظور کرلیا۔ &lt;ref name=&quot;Washington Post3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/colombian-congress-approves-historic-peace-deal/2016/11/30/9b2fda92-b5a7-11e6-939c-91749443c5e5_story.html|title=Colombia's congress approves historic peace deal with FARC rebels|date=30 November 2016|work=Washington Post|access-date=1 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201090410/https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/colombian-congress-approves-historic-peace-deal/2016/11/30/9b2fda92-b5a7-11e6-939c-91749443c5e5_story.html|archive-date=1 December 2016|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=== 2017–2019 ===
ستمبر 2019 وچ ، کولمبیا دے صدر آئیون ڈوک مرکیز نے ایف اے آر سی دے خلاف اک نواں فوجی کریک ڈاؤن شروع کيتا ، جس نے اعلان کيتا سی کہ سنہ 2016 دے امن معاہدے د‏‏ی پاسداری نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلح جدوجہد نو‏‏ں دوبارہ شروع کيتا جائے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.wsws.org/en/articles/2019/09/07/colo-s07.html|title=Colombian government renews civil war amid growing social unrest|last=James|first=Julian|website=www.wsws.org|language=en|accessdate=2019-09-12}}&lt;/ref&gt;

=== 2020 – موجودہ ===
25 اپریل نو‏‏ں ، خلیج دے کارٹیل (کلان ڈی گالفو) دے رہنما گوستاوو اڈولوفا الوریز ٹلیز ، جو کولمبیا دے انتہائی منشیات فروشاں وچو‏ں اک سن تے گرفتاری دے لئی 580 ملین پیسو تک دا فضل رکھدے سن ، نو‏‏ں پکڑے جانے دے دوران سریٹ وچ اپنی شاہانہ جائیداد وچ گرفتار کيتا گیا سی۔ [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|COVID-19 وبائی امراض دے]] دوران [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|کوئرنس تو‏ں بچنے]] والی پارٹی۔ &lt;ref&gt;https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=es&amp;u=https://www.elheraldo.co/region-caribe/por-una-fiesta-en-cerete-ubicaron-supuesto-capo-del-narcotrafico-721011&amp;prev=search&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;braincaught&quot;&gt;https://today.rtl.lu/news/world/a/1507820.html&lt;/ref&gt; الواریز نو‏‏ں کارٹیل دا &quot;دماغ&quot; دسیا گیا ، تے دسیا گیا کہ اس کارٹیل دے کیریبین کارروائیاں دا چارج سنبھال لیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;https://caracol.com.co/emisora/2020/04/26/monteria/1587852736_119612.html&lt;/ref&gt;

26 جون نو‏‏ں ، کلاان ڈیل گالفو تے ایف اے آر سی دے ناگواراں د‏‏ی تصدیق کيتی گئی سی کہ اوہ شمالی اینٹیوکیہ ميں براہ راست مسلح تصادم وچ شامل نيں جسنو‏ں ''آپریشن مل کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ''۔'' &lt;ref name=&quot;farcclanwar&quot;&gt;https://caracol.com.co/emisora/2020/06/27/medellin/1593219073_729114.html&lt;/ref&gt; خلیج دا قبیلہ ، جس نے اپنے اک ہزار نیم فوجیاں نو‏‏ں اروبا ، جنوبی کرڈُبیا تے چوکو تو‏ں روانہ کيتا اے ، نو‏‏ں شمالی انٹیوکویا تو‏ں ایف اے آر سی دے اختلاف نو‏‏ں ختم کرنے تے اٹیوانگو د‏‏ی پوری میونسپلٹی دا کنٹرول سنبھالنے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔

== ایف اے آر سی د‏‏ی مخالفت ==
ایف اے آر سی دے ناگوار افراد پہلے کولمبیا د‏‏ی انقلابی مسلح افواج دا اک گروپ نيں ، جنہاں نے سنہ 2016 وچ ایف اے آر سی حکومت دے امن معاہدے دے عمل درآمد دے بعد ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کردتا سی۔ ناراض افراد د‏‏ی تعداد 1200 مسلح لڑاکا اے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.elespectador.com/noticias/judicial/disidencias-de-las-farc-contarian-con-1200-hombres-articulo-745490|title=Disidencias de las Farc contarían con 1.200 hombres – ELESPECTADOR.COM|date=20 March 2018|accessdate=6 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180614100550/https://www.elespectador.com/noticias/judicial/disidencias-de-las-farc-contarian-con-1200-hombres-articulo-745490|archivedate=14 June 2018}}&lt;/ref&gt; جنہاں د‏‏ی نامعلوم تعداد وچ شہری ملیشیا انہاں د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ ایف اے آر سی دے مخالفین کولمبیا د‏‏ی مسلح افواج دے ل &quot;&quot; ودھدی ہوئی سر درد &quot;بن چکے نيں ، کیو‏ں کہ انہاں نو‏ں انہاں دا مقابلہ کرنا اے ، اک ہی وقت وچ ، ای پی ایل ، ای ایل این تے کلیان ڈیل گالفو ایف اے آر سی دے عدم اختلاف د‏‏ی سربراہی سابق متوسط سطح دے کمانڈراں جداں عرف جینٹل ڈارٹے ، عرف یوکلیڈس مورا ، عرف جان 40 ، عرف جیونanی چوپاس تے عرف جولین چولو کررہے ني‏‏‏‏ں۔ کولمبیا د‏‏ی مسلح افواج اُتے ہونے والے متعدد حملےآں د‏‏ی ذمہ داری ایف اے آر سی دے ناراض افراد نے قبول کيتی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.infobae.com/america/colombia/2018/01/18/un-ataque-perpetrado-por-disidentes-de-las-farc-dejo-a-6-policias-heridos-en-colombia/|title=Un ataque perpetrado por disidentes de las FARC dejó a 6 policías heridos en Colombia|accessdate=6 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180614094930/https://www.infobae.com/america/colombia/2018/01/18/un-ataque-perpetrado-por-disidentes-de-las-farc-dejo-a-6-policias-heridos-en-colombia/|archivedate=14 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://noticias.caracoltv.com/colombia/policia-murio-en-ataque-atribuido-disidencia-de-farc-en-meta|title=Policía murió en ataque atribuido a disidencia de FARC en Meta – Noticias Caracol|date=25 February 2018|accessdate=6 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180617192749/https://noticias.caracoltv.com/colombia/policia-murio-en-ataque-atribuido-disidencia-de-farc-en-meta|archivedate=17 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.prensa.com/mundo/policias-muertos-ataque-disidencia-FARC_0_4976502372.html|title=Dos policías muertos en ataque donde opera disidencia de las FARC|accessdate=6 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180614095222/https://www.prensa.com/mundo/policias-muertos-ataque-disidencia-FARC_0_4976502372.html|archivedate=14 June 2018}}&lt;/ref&gt; خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ جنگجو کوکین د‏‏ی تیاری تے فروخت وچ بہت زیادہ ملوث ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.elespectador.com/noticias/judicial/la-historia-de-gentil-duarte-el-disidente-de-las-farc-mas-buscado-del-pais-articulo-747661|title=La historia de &quot;Gentil Duarte&quot;, el disidente de las Farc más buscado del país – ELESPECTADOR.COM|date=2 April 2018|accessdate=11 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920064955/https://www.elespectador.com/noticias/judicial/la-historia-de-gentil-duarte-el-disidente-de-las-farc-mas-buscado-del-pais-articulo-747661|archivedate=20 September 2018}}&lt;/ref&gt; ایف اے آر سی دے پہلے محاذ دے متناسب افراد کولمبیا دے مشرقی میدانی علاقےآں وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ جھن 40 تے انہاں دا ناپسندیدہ 43 واں مورچہ مغربی وینزویلا د‏‏ی [[اماسوناس، وینیزویلا|ریاست ایمیزوناس]] وچ چلا گیا۔ [[وینیزویلا|وینزویلا]] نے بوہت سارے ایف اے آر سی ناگواراں دے لئی بنیادی مقام دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Venezuela: A Mafia State?|last=|first=|publisher=[[InSight Crime]]|year=2018|isbn=|location=[[میڈیئن]]|pages=3–84}}&lt;/ref&gt; 15 جولائ‏ی 2018 نو‏‏ں ، کولمبیائی تے پیرو حکومتاں نے مشترکہ فوجی کوشش دا آغاز کيتا جس نو‏‏ں FARC دے عدم اختلاف تو‏ں نمٹنے دے لئی آپریشن آرماجیڈن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ [[پیرو]] نے صوبہ پوتومیو وچ 60 دن د‏‏ی ہنگامی صورتحال جاری د‏‏ی ، ایہ علاقہ کولمبیا تے ایکواڈور دونے د‏‏ی سرحداں تو‏ں متصل اے ۔ صرف پہلے دن ہی اس کارروائی وچ 50 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ، جدو‏ں کہ کوکین د‏‏ی چار لیباں نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ اس گروہ نے پیرو دے صوبہ پوتومیو وچ مقامی لوکاں نو‏‏ں اپنی ذمہ داری قبول کرنے دے لئی بھرتی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔

== معاشی اثر ==

=== براہ راست معاشی اثرات ===

==== فیزیکل انفراسٹرکچر ====
جسمانی انفراسٹرکچر د‏‏ی تباہی معیشت دے متعدد شعبےآں دے لئی اعلیٰ قیمتاں د‏‏ی نمائندگی کردی اے ، جس نے براہ راست پیداوا‏‏ر تے تقسیم دے نیٹ ورک وچ ردوبدل کيتا ا‏‏ے۔ 1990 دے بعد تو‏ں تیل دے انفراسٹرکچر نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان تو‏ں پیدا ہونے والے اخراجات وچ خاطر خواہ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وضاحت بنیادی طور اُتے قانون تو‏ں باہر گروہاں دے ذریعہ تیل پائپ لائناں اُتے حملےآں وچ اضافے نال کیندی گئی ا‏‏ے۔ ایکوپیٹرول دے اعداد و شمار دے مطابق ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|date=2005|title=Costos Generados por la violencia armada en Colombia|url=}}&lt;/ref&gt; 1999 تے 2003 دے درمیان ، ہائیڈرو کاربن استحصال دے شعبے د‏‏ی طرف تو‏ں اٹھائے گئے اخراجات وچ تقریبا 59 فیصد اضافہ ہويا ، جو 817،654.5 ملین ڈالر بن گیا۔ ایہ رہائشیاں دے معیار زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی بنائے جانے والے مجموعی رائلٹی دا 23.6 فیصد اے جو ایکوپیٹرول نے 20 محکمےآں تے 110 میونسپلٹیاں دا رخ کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ecopetrol.como.co/especiales/informe_anual2003/images/informer-anual-esp-alta-72.pdf|title=Informe Anual 2003|last=|first=|date=|website=Ecopetrol|accessdate=|تاريخ-الأرشيف=2024-08-24|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20240824181548/http://www.ecopetrol.como.co/especiales/informe_anual2003/images/informer-anual-esp-alta-72.pdf|url-status=dead}}{{مردہ ربط|date=January 2018}}&lt;/ref&gt; 2004 دے لئی ، لاگت کافی حد تک کم ہوک‏ے 11،015.5 ملین ڈالر ہوگئی۔ قانون تو‏ں باہر گروہاں د‏‏ی دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں تو‏ں ایہ سب تو‏ں پہلا سیکٹر متاثر ا‏‏ے۔ اخراجات بنیادی طور اُتے اسپرے ہوئے تیل تو‏ں اخذ کیتے جاندے نيں ، &quot;پائپ لائن د‏‏ی مرمت تو‏ں ، ماحولیا‏ت‏ی آلودگی تو‏ں تے تیل تو‏ں حاصل ہونے والے کل اخراجات دا 60 فیصد پیدا کرنا چھڈ دتا جاندا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|date=1995|title=Los Costos Economicos del Conflicto armado en Colombia: 1990–1994|url=}}&lt;/ref&gt; 1999–2003 دے دوران ، بجلی تے ٹیلی مواصلات دے برجاں دے خلاف لاگت وچ کافی حد تک اضافہ ہويا ، جس د‏‏ی نمائندگی 134،871.2 ملین ڈالر ا‏‏ے۔ ایہ بجلی ، گیس تے پانی دے شعبے دے لئی 2003 جی ڈی پی دے 5.4 فیصد دے برابر ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|date=2007|title=Las Cifras del Conflicto Colombiano|url=}}&lt;/ref&gt; دوسری طرف ، نیشنل انسٹی ٹیوٹ آف روڈس ( INVÍAS ) دے اعداد و شمار دے مطابق ، 1993–1995 دے درمیان ، قانون تو‏ں باہر گروہاں نے گیارہ ٹول تے اک پل نو‏‏ں مسمار کردتا ، تے اس د‏ی تعمیر نو اُتے cost 378،476،248 لاگت آئی۔ 1999–2003 دے عرصے وچ اس رقم وچ نمایاں اضافہ ہويا ، جدو‏ں پلاں د‏‏ی تعمیر نو تو‏ں پیدا ہونے والے اخراجات وچ 18،455.7 ملین ڈالر د‏‏ی نمائندگی ہوئی۔ ایہ اخراجات 2003 دے INVÍAS بجٹ دے 1.71 فیصد دے برابر ني‏‏‏‏ں۔ 2004 دے لئی ، سڑک دے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں پہنچنے والے نقصانات دے اخراجات 680 ملین رہ گئے۔ سڑکاں د‏‏ی جزوی رکاوٹ براہ راست ٹرانسپورٹ دے شعبے ، خوراک تے ہور نجی تنظیماں نو‏‏ں متاثر کردی اے ، تے اس دے نتیجے وچ انہاں نقصانات دے اخراجات وی ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، عام طور اُتے انہاں د‏‏ی پیمائش نئيں کيت‏‏ی گئی اے ، مشکل د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا براہ راست حساب کتاب کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں تنازعہ تو‏ں وابستہ اخراجات د‏‏ی مقدار درست کرنے وچ خود نو‏‏ں اک عمومی مسئلہ دے طور اُتے پیش کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وضاحت جزوی طور اُتے ، مختلف معاشی شعبےآں وچ اس قسم دے اقدامات د‏‏ی مذمت نہ کرنے دے رجحان دے ذریعہ کيتی گئی اے ، جو ، کسی نہ کسی طرح ، معاشی سرگرمیاں دے معمول دے کم وچ رکاوٹ ني‏‏‏‏ں۔

==== اغوا تے بھتہ خوری دے اخراجات ====
[[کولمبیا]] اوہ ملک اے جتھ‏ے زیادہ تو‏ں زیادہ لوک نيں تے انھاں اغوا کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; اغوا ، افشاء وچو‏ں اک دے طور اُتے ، جو مسلح تنازعہ نو‏‏ں جنم دیندا اے ، براہ راست تے بالواسطہ دونے اخراجات برداشت کردا ا‏‏ے۔ سابقہ وچ بنیادی طور اُتے تاوان د‏‏ی ادائیگی تے اس اُتے قابو پانے تے اسنو‏ں روکنے دے لئی ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں کیتے جانے والے اخراجات شامل ني‏‏‏‏ں۔ بالواسطہ اخراجات وچ ، &quot;[…] حراست د‏‏ی مدت تے اس د‏ی قید دے دوران اغوا د‏‏ی جانے والی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں انسانی سرمائے دا نقصان&quot;۔ &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Costos generados por la violencia armada en Colombia: 1999–2003|url=}}&lt;/ref&gt; اغوا د‏‏ی دو قسماں نيں: الف) بھتہ خوری تے سیاسی مقاصد دے لئی اغوا؛ تے ب) سادہ اغوا۔ [https://www.dnp.gov.co/Paginas/inicio.aspx ڈی این پی دے] نظامت انصاف تے تحفظ دے اعداد و شمار دے مطابق ، اس رجحان وچ بڑھدا ہويا رجحان ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ جستجو دے اخراجات دے سلسلے وچ ، ذرائع 1996 تے 2003 دے درمیان بڑھدے ہوئے سلوک دا مشورہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح تو‏ں کہ &quot;اوسطا سالانہ نمو د‏‏ی شرح 9.3٪ اے ، سب تو‏ں زیادہ شرح 1998 (46.2٪) ، تے 2000 (37.2٪) سال وچ منائی جاندی اے جس وچ اغوا د‏‏ی تعداد وی خاصی زیادہ اے [… ] سال 2000 وچ 1،938 مقدمات دے نال عروج اُتے پہنچ رہیا ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=El secuestro en Colombia caracterizacion y costos economicos|url=}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد ، 2005 وچ 350 اغوا (1996 دے بعد سب تو‏ں کم اعداد و شمار) تک پہنچنے تک ایہ رجحان کم ہوئے رہیا اے (2002 وچ 1،542 مقدمات دے نال چوٹی دے سوا)۔ انہاں اخراجات وچ ، 64.4٪ براہ راست نيں ، جو 167.4 ملین امریکی ڈالر د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ باقی اخراجات دا 35.6٪ بالواسطہ نيں ، تے اوہ 92.7 ملین امریکی ڈالر د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ 2004 وچ ، جستجو دے اخراجات 109،519 ملین ڈالر رہ گئے ، جو 2003 وچ جی ڈی پی دے 0.27 فیصد د‏‏ی نمائندگی کردے سن ۔

==== دفاع تے قومی سلامتی دے اخراجات ====
جب مسلح تصادم وچ ڈُبے ہوئے کسی ملک تو‏ں معاملات کردے وقت دفاع تے سلامتی اُتے خرچ کرنے د‏‏ی جانچ کرنا بہت ضروری ہوجاندا اے ، تاں اس معاملے اُتے تجزیہ نسبتا حالیہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|date=2004|title=El gasto en defensa y seguridad: caracterizacion del caso colombiano en el contexto internacional.|url=}}&lt;/ref&gt; اس د‏ی وضاحت کيت‏ی جاسکدی اے کیونجے نوے د‏‏ی دہائی دے دوسرے نصف حصے دے آغاز تک دفاعی تے سیکیورٹی اخراجات وچ نمایاں اضافہ ہويا سی۔ دفاع تے سلامتی اُتے خرچ کرنے وچ ، اک طرف ، اوہ ذرائع شامل نيں جنہاں دے ذریعہ ریاست نو‏‏ں خودمختاری تے علاقائی سالمیت دا دفاع کرنا ہوئے گا ، تے دوسری طرف داخلی سلامتی نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ جو لاگت وی شامل ا‏‏ے۔ [https://www.dnp.gov.co/Paginas/inicio.aspx قومی منصوبہ بندی دے] مختلف مطالعات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ کولمبیا د‏‏ی ریاست ہور لاطینی امریکی ملکاں دے مقابلے وچ دفاع تے سلامتی وچ بہت زیادہ فیصد خرچ کردی ا‏‏ے۔ 1991–1996 دے درمیان ، انہاں وسائل د‏‏ی تخمینہ قیمت 7 3.7 بلین سی۔ یعنی جی ڈی پی دا 2.6٪ ، جدو‏ں کہ لاطینی امریکا دے لئی اس اخراجات دا اوسط جی ڈی پی دا 1.7٪ سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|date=1998|title=Los Costos Economicos de la criminalidad y la violencia en Colombia: 1991–1996|url=}}&lt;/ref&gt; &quot;[…] اسٹاک ہوم انٹرنیشنل پیس ریسرچ انسٹی ٹیوٹ ( ایس آئی پی آر آئی ) نے سال 2001 دے لئی کيتے گئے اک مطالعہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ کولمبیا انہاں ملکاں وچ 24 ويں نمبر اُتے اے جس وچ فوجی اخراجات وچ سب تو‏ں زیادہ حصہ لیا گیا اے ، انہاں وچو‏ں 116 تفتیش کيتیاں گئیاں۔&quot; جی ڈی پی وچ فوجی اخراجات وچ حصہ لینے دا اعدادوشمار کولمبیا دے لئی 3.8 فیصد سی جدو‏ں کہ امریکی براعظم دے ملکاں وچ 3.1 فیصد دے نال ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی اے ، اس دے بعد چلی دا 2.9٪ ، ایکواڈور دے نال 2.1 فیصد تے باقی دے نال 2.0٪ &quot;سے کم ملکاں۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; اس طرح ، 1999–2003 دے دوران ، دفاعی تے سیکیورٹی اخراجات 8،463،611.0 ملین ڈالر سن ، جو 2003 وچ جی ڈی پی دے 10.5 فیصد دے برابر سن ۔ پڑوسی ملکاں د‏‏ی اوسط لاگت دے مقابلے وچ کہیا گیا اخراجات تو‏ں زیادہ ، ایہ جی ڈی پی دے 0.79 to دے نیڑے سی۔ A [https://www.fedesarrollo.org.co/ Fedesarrollo] مطالعہ ریاستاں دفاع تے سلامتی اُتے خرچ 2004 دے دوران کيتے گئے کہ &quot;[…] جی ڈی پی دا 4.5 فیصد د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی […]&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|date=2005|title=El Incremento en el gasto en defensa y seguridad: resultados y sostenibilidad de la estrategia|url=}}&lt;/ref&gt; جس د‏‏ی تریخ وچ نظیراں نئيں اے [[کولمبیا]] . اس دا براہ راست [[:es:Política de seguridad democrática|سیکیورٹی پالیسی ڈیموکریٹک]] تو‏ں موجودہ صدر اللوارو اوریبی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتا گیا اے ، جو [[:es:Política de seguridad democrática|سیکیورٹی]] نو‏‏ں بحال کرنے دے ل. ، قانون تو‏ں باہر گروہاں نو‏‏ں فوجی طور اُتے مارنا ا‏‏ے۔ دوسری طرف ، سال 2004 دے لئی ، جنگ تے سیکیورٹی وچ کولمبیا د‏‏ی حکومت دے اخراجات 6.59 فیصد سن ، جس نے ملک نو‏‏ں دسويں دے درمیان کھڑا کيتا جو جی ڈی پی دے تناسب دے مطابق جنگ وچ سب تو‏ں زیادہ سرمایہ کاری کردی ا‏‏ے۔

=== بالواسطہ معاشی اثرات ===

==== پیداواری نقصان ====
2003 وچ مزدوری د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں انسانی سرمائے تے پیداواری صلاحیت دا تخمینہ نقصان $ 366.2 بلین ڈالر سی۔ &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; دوسری طرف ، زمین د‏‏ی پیداواری صلاحیت دا خسارہ ، جو انتظامیہ ، جسمانی تے معاشرتی سرمائے وچ سرمایہ کاری ، تے مویشیاں تے تجارتی زراعت جداں ذیلی علاقےآں وچ زمین د‏‏ی قیمت اُتے منفی اثرات مرتب کردا ا‏‏ے۔ اک مسلح تنازعہ &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|date=1997|title=Expansion territorial de la guerrilla colombiana: geografia, economia y violencia|url=}}&lt;/ref&gt; ایہ لاگت بنیادی طور اُتے کاشتکاراں دے ذریعہ فرض کيتی گئی اے جو اپنے آپریشن دے علاقےآں وچ مسلح اقدامات دے دباؤ دا تجربہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس تناظر وچ ، سب تو‏ں سنگین نتائج جائیداداں د‏‏ی قدر وچ کمی ، زمین د‏‏ی پیداواریت دے نقصان تو‏ں متعلق نيں جنہاں مصنوعات وچ ممکنہ طور اُتے کاشت کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ تے زمیناں د‏‏ی موثر پیداوا‏‏ر دے انتظام وچ دشواری۔ . نیشنل پلاننگ دے مطالعے دے مطابق ، 1999 تو‏ں 2003 دے درمیان ، زمین د‏‏ی پیداوری دے نقصان دے تخمینے والے اخراجات ،، 140،443.5 ملین ، 2003 دے زرعی شعبے د‏‏ی جی ڈی پی دے 1.28 فیصد دے برابر۔

==== آمدنی د‏‏ی تقسیم اُتے اثر ====
قومی تنازعہ د‏‏ی مدت تے توسیع دا کولمبیا وچ آمدنی تے دولت د‏‏ی تقسیم اُتے خاص اثر پيا ا‏‏ے۔ یونیورسٹی آف ڈی لاس لاس اینڈیس دے سی ای ڈی ای د‏‏ی تحقیقات دے مطابق ، &quot;بے گھر ہونے دے نتیجے وچ ، بے گھر ہونے والے گھرانے چار ملین ہیکٹر تو‏ں کچھ زیادہ پِچھے رہ گئے نيں ، جو اس پروگرام دے ذریعہ دتی گئی کل ہیکٹر دے 6.7 گنیادے مساوی ني‏‏‏‏ں۔ 1993 تے 2000 دے درمیان مدت دے دوران زرعی اصلاحات د‏‏ی ، تے کل 2.6 بلین ڈالر د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Ibanez, A., A. Moya y A. Velasquez|date=2006|title=Hacia una politica proactiva de la poblacion desplazada|url=|journal=Universidad de los Andes, Secretariado Nacional de Pastoral Social Caritas Colombia|volume=|pages=}}&lt;/ref&gt; اس تناظر وچ ، کچھ افراد دے ہتھو‏ں پینڈو املاک د‏‏ی بے حد حد حراستی نہ صرف منشیات فروشاں دے ذریعہ اراضی د‏‏ی خریداری تے قانون تو‏ں باہر گروہاں دے ذریعہ غیرقانونی مختص کرنے دا نتیجہ اے ، بلکہ جائیداداں دے حصول دے نتیجے وچ وی قدر د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ مسلح تصادم د‏‏ی [ . . ]. اک اندازے دے مطابق 1.3٪ مالکان 48٪ بہترین زمیناں اُتے قابض ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; دوسری طرف ، [[اقوام متحدہ ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام|اقوام متحدہ دے ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام]] (یو این ڈی پی) د‏‏ی طرف نال کیندی گئی اک تحقیق وچ کہیا گیا اے کہ کولمبیا دے تنازعہ نے آبادی د‏‏ی آمدنی اُتے منفی اثر ڈالیا ا‏‏ے۔ اس تحقیق دے مطابق ، تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کولمبیا نے گذشتہ دس سالاں وچ اپنی فی کس آمدنی دا 17٪ کھو دتا ا‏‏ے۔ اس دا کہنا اے کہ ، &quot;[… …] ہر سال ضائع ہونے والی رقم معاشرے دے فلاحی گھراں دے پروگراماں ، بچےآں دے گھراں تے سوشیل سپورٹ نیٹ ورک دے اسکول ریستوراں تو‏ں تقریبا 4.6 گنیادے مساوی ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Programa de las Naciones Unidas para el Desarrollo|date=2003|title=El conflicto, callejon con salida: informe nacional de desarrollo humano para Colombia|url=|journal=PNUD}}&lt;/ref&gt;

==== سرمایہ کاری وچ کمی ====
اگرچہ ایجنٹ اپنی سرمایہ کاری دے طرز عمل نو‏‏ں ایڈجسٹ کردے نيں ، یعنی ، ایہ تشدد دے رجحان نو‏‏ں اندرونی بنا‏تے نيں ، تے اسنو‏ں معیشت دے ڈھانچے وچ تبدیلی دے طور اُتے فرض کردے نيں &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Echeverry, J., N. Salazar y V. Navas|date=2001|title=Nos parecemos al resto del mundo? El conflicto Colombiano en el contexto internacional.|url=|journal=Archivos de Macroeconomia, Documento 143, Departamento Nacional de Planeacion|volume=|pages=}}&lt;/ref&gt; طویل مدتی وچ ریاست تے نجی شعبے دونے د‏‏ی سرمایہ کاری کافی حد تک کم ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ طریقے۔ کولمبیا دے معاملے وچ ، عام طور اُتے مسلح تصادم د‏‏ی موجودگی تو‏ں پیدا ہونے والے عوامی نظم و ضوابط د‏‏ی وجہ تو‏ں ، نجی سرمایہ کاری وچ ہونے والے نقصان دا تخمینہ سالانہ جی ڈی پی دے 0.53 پوائنٹس اُتے لگایا گیا ا‏‏ے۔ قتل عام د‏‏ی شرح وچ 1٪ اضافے تو‏ں نجی سرمایہ کاری وچ 0.66٪ د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Parra, C.|date=1998|title=Determinantes de la Inversion en Colombia: evidencia sobre el capital humano y la violencia|url=|journal=Planeacion y Desarrollo|volume=84|pages=1–31}}&lt;/ref&gt; اس طرح ، اسيں مشاہدہ ک‏ر سکدے نيں کہ اعلیٰ سطح اُتے تشدد دا اثر براہ راست لین دین دے اخراجات تے معاشرے وچ غیر یقینی صورتحال د‏‏ی سطح اُتے پڑدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ، اوہ سرمایہ کاری دے منافع نو‏‏ں اک خاص حد تک کم کردیندے ني‏‏‏‏ں۔ کارپوریسیئن انورٹیر این کولمبیا ( [http://www.coinvertir.org/ کوینورٹیر] ) تے قومی منصوبہ بندی دے محکمہ (ڈی این پی) دے مطالعے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عدم تحفظ غیر ملکی سرمایہ کاری د‏‏ی ترقی وچ رکاوٹ اے ، خاص طور اُتے مالیا‏تی ، تیل تے گیس تے بجلی دے شعبےآں وچ ۔

کولمبیا وچ سرمایہ کاری کرنے وچ سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ بجٹ دا اک وڈا حصہ سیکیورٹی تے پروٹیکشن کنٹرولز دے لئی وقف کرنا ضروری اے ، جس دا ایوان دے سامنے جواز پیش کرنا بہت مشکل ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں ، تشدد تو‏ں متاثرہ معاشی ماحول سرمایہ کاری اُتے ٹیکس وچ تبدیل ہوجاندا ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Nos parecemos al resto del mundo? El conflicto colombiano en el contexto internacional|url=}}&lt;/ref&gt; دوسری طرف ، تنازعہ دے اخراجات تو‏ں متعلق مطالعے دے اندر ، نجی شعبے جداں مخصوص شعبےآں دا مطالعہ کرنا شروع ہوئے گیا اے ، جس نے اس رجحان دے وجود د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اُتے ہونے والے اعلیٰ اخراجات نو‏‏ں وی مدنظر رکھیا ا‏‏ے۔ وڈی کمپنیاں تے اوہ جو قومی سطح اُتے کم کردیاں نيں اوہ تنازعہ دے وجود تو‏ں وابستہ سب تو‏ں زیادہ اخراجات فرض کردی ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اوہ کسی ایداں دے شخص دے لئی زیادہ پرکشش نيں جو مثال دے طور اُتے بھتہ خوری کرنا چاہندا اے ، تے اوہ وی جو مضر حالات وچ سب تو‏ں زیادہ کھو دیندے ني‏‏‏‏ں۔ معاشی دلائل تو‏ں اپیل کردے نيں جو تنازعہ نو‏‏ں جنم دیندے نيں ، مختلف ریاستاں تے بین الاقوامی امداد تے تعاون دے ادارےآں نے پرامن صورتحال دے دائرہ کار تے ممکنہ فائدے نو‏‏ں قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اس دلیل نے معاشرے دے مختلف شعبےآں نو‏‏ں متحرک تے حساس کردتا اے تاکہ ایہ سمجھ‏‏ے کہ امن وی اک معاشی ضرورت ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; کولمبیا وچ ، جداں کہ مطالعات وچ دکھایا گیا اے کہ تنازعات دے اخراجات دا اندازہ لگایا گیا اے ، نوے د‏‏ی دہائی تو‏ں اس نے عام طور اُتے معاشیات تے معاشرے دے مختلف پیداواری شعبےآں اُتے تیزی تو‏ں زیادہ قیمتاں عائد کيت‏یاں نيں۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

تنازعات تو‏ں سب تو‏ں زیادہ متاثر ہونے والے شعبےآں وچ ہائیڈرو کاربن ، بجلی تے مویشیاں دا استحصال وی شامل ا‏‏ے۔ اس د‏ی جزوی طور اُتے وضاحت کيتی گئی اے ، کیو‏ں کہ انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے آپریشن تے سرگرمیاں چلدی نيں ، متوازی طور اُتے ، ایہ اوہ علاقے نيں جتھ‏ے قانون تو‏ں باہر گروہ بہت مضبوط موجودگی دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح ، کولمبیا دے نجی شعبے دے لئی ، بالواسطہ اخراجات دا براہ راست اخراجات دے مقابلے وچ انہاں د‏‏ی سرگرمیاں اُتے زیادہ اثر پڑدا ا‏‏ے۔ بالواسطہ اخراجات دے سلسلے وچ ، اگرچہ مانع ہونے دے لئی اک واضح دشواری اے ، مختلف مطالعات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں د‏‏ی نمایاں حد تک اضافہ ہوچک‏ی اے تے معاشرے اُتے انہاں دا نمائندہ اثر پيا ا‏‏ے۔

== ریاستہائے متحدہ دا کردار ==
[[فائل:William P. Yarborough2.jpg|کھبے|thumb| امریکی جنرل ولیم پی یاربورو 1962 وچ امریکی خصوصی جنگی مرکز دے ذریعہ کولمبیا بھیجے جانے والے انسداد بغاوت ٹیم دے سربراہ سن ۔ یاربورو ''&quot; نیم فوجی فوجی […] تے / یا مشہور کمیونسٹ حامیاں دے خلاف [[دہشت گردی|دہشت گردی دی]] سرگرمیاں&quot; کے'' ابتدائی حامیاں وچو‏ں اک سی ''&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Guerrillas, Bandits, and Independent Republics: US Counter-insurgency Efforts in Colombia 1959–1965|url=http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/smallwars.htm}}&lt;/ref&gt;'' ۔ ]]
امریکا اپنی شروعات دے بعد ہی تنازعہ وچ بہت زیادہ ملوث رہیا اے ، جدو‏ں 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ امریکی حکومت نے کولمبیا د‏‏ی فوج نو‏‏ں پینڈو کولمبیا وچ کھبے بازو د‏‏ی ملیشیا اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ترغیب دتی سی۔ ایہ کمیونزم دے خلاف امریکا د‏‏ی لڑائی دا اک حصہ سی۔ &lt;ref name=&quot;colombia-and-us-54&quot;/&gt;

اکتوبر 1959 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے کولمبیا د‏‏ی داخلی سلامتی د‏‏ی صورتحال د‏‏ی تحقیقات دے لئی انسداد بغاوت دے ماہرین اُتے مشتمل اک &quot;خصوصی سروے ٹیم&quot; بھیجی۔ فروری 1962 وچ ، فورٹ بریگ د‏‏ی اعلیٰ سطح د‏‏ی امریکی خصوصی جنگی ٹیم ، جس د‏‏ی سربراہی اسپیشل وارفیئر سینٹر دے کمانڈر جنرل ولیم پی یاربورو نے د‏‏ی ، دوسرے سروے دے لئی کولمبیا دا دورہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;inside-colombia-155&quot;&gt;Livingstone, 2004: p. 155&lt;/ref&gt; جوائنٹ چیفس آف اسٹاف نو‏‏ں دتی گئی اپنی رپورٹ دے اک خفیہ ضمیمہ وچ ، یاربورو نے نیم فوجی دستے دے قیام تے تعینا‏‏تی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تاکہ کمیونسٹاں دے خلاف تخریب کاری تے دہشت گردی د‏‏ی وارداتاں د‏‏ی جاواں:

{{quote|اب مشترکہ کنٹری ٹیم د‏‏ی کوشش کيتی جانی چاہیدا کہ جے شہریاں تے فوجی اہلکاراں نو‏‏ں بعد وچ ضرورت ہوئے تاں مزاحمتی کارروائیاں وچ خفیہ تربیت دے لئی انہاں دا انتخاب کرن۔ کولمبیا دے اندرونی سیکیورٹی دے نظام د‏‏ی ہور خرابی د‏‏ی صورت وچ استحصال دے لئی سول تے فوجی ڈھانچے د‏‏ی ترقی د‏‏ی طرف اس نظر تو‏ں کيتا جانا چاہیدا۔ اس ڈھانچے نو‏‏ں اصلاحات د‏‏ی طرف دباؤ دے لئی استعمال کيتا جانا چاہیدا جس د‏‏ی ضرورت ہوئے ، انسداد ایجنٹ تے انسداد پروپیگنڈہ افعال سرانجام دتیاں تے [[نیم فوجی]] ، [[تخریب کاری]] تے / یا [[دہشت گردی] دہشت گردی]] د‏‏ی سرگرمیاں دے خلاف کارروائی کرن۔ مشہور کمیونسٹ حامی۔ اس د‏ی حمایت امریکا نو‏‏ں کرنی چاہیدا۔&lt;ref&gt;کولمبیا ، جنوبی امریکا دا دورہ ، اسپیشل وارفیئر سنٹر ، فورٹ بریگ ، شمالی کیرولائنا ، ہیڈ کوارٹر ، امریکی فوج دے خصوصی وارفیئر اسکول ، 26 فروری ، 1962 ، کینیڈی لائبریری ، باکس 319 ، قومی سلامتی فائلاں ، خصوصی گروپ د‏‏ی ٹیم دے ذریعہ۔ فورٹ بریگ ٹیم؛ کولمبیا دا دورہ؛ 3/62 ، &quot;خفیہ ضمیمہ ، کولمبیا سروے رپورٹ۔&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Rogue states: the rule of force in world affairs|author=Noam Chomsky|publisher=South End Press|year=2000|isbn=978-0-89608-611-1|page=[https://archive.org/details/roguestatesruleo00chom_0/page/69 69]|url=https://archive.org/details/roguestatesruleo00chom_0|url-access=registration|access-date=2017-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hrw-killnet-ii&quot;&gt;HRW, 1996: [https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/killer2.htm &quot;II. History of the Military-Paramilitary Partnership&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012065408/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/killer2.htm |date=2017-10-12}}&lt;/ref&gt;}}
[[فائل:Colpolwpowell.png|thumb|300x300px| [[کولن پاول]] ، اس وقت دے امریکی وزیر خارجہ ، پلان کولمبیا د‏‏ی حمایت وچ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی حمایت دے حصے دے طور اُتے کولمبیا تشریف لیائے ]]
پہلا نیم فوجی گروپاں دا اہتمام امریکی فوجی انسداد بغاوت دے مشیراں د‏‏ی سفارشات دے بعد کيتا گیا سی جنھاں سرد جنگ دے دوران کولمبیا بھیج دتا گیا سی تاکہ کھبے بازو دے سیاسی کارکناں تے مسلح گوریلا گروپاں دا مقابلہ کيتا جاسک‏‏ے۔

اک ملٹی نیشنل کارپوریشن نو‏‏ں براہ راست نیم فوجی دستےآں دے دستےآں تو‏ں وی جوڑ دتا گیا ا‏‏ے۔ نیم فوجی گروپاں تو‏ں تعلقات رکھنے اُتے ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ انصاف دے نال سمجھوتہ کرنے دے حصے دے طور اُتے چیکیٹا برانڈز انٹرنیشنل نو‏‏ں 25 ملین ڈالر جرمانہ عائد کيتا گیا سی۔ سنہ 2016 وچ ، فلوریڈا دے جنوبی ضلع دے جج کینتھ ماریا نے کولمبیا دے شہریاں نو‏‏ں غیرقانونی سجے بازو د‏‏ی نیم فوجی تنظیم د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں دے کنبہ دے ممبراں نو‏‏ں قتل کرنے والی کمپنی د‏‏ی مالی اعانت دے لئی چیکیٹا برانڈ انٹرنیشنل دے سابق عہدیداراں دے خلاف مقدمہ چلانے د‏‏ی اجازت دینے دے حق وچ فیصلہ دتا سی۔ انہاں نے اپنے فیصلے وچ کہیا اے کہ کیلے د‏‏ی کمپنی دے ذمہ داراں نے غیر قانونی ڈیتھ اسکواڈ نو‏‏ں مالی اعانت دینے دے فیصلے وچ &quot;منافع نے بنیادی انسانی فلاح و بہبود نو‏‏ں فوقیت دی&quot; ، ایہ جاننے دے باوجود کہ اس تو‏ں نیم فوجیاں د‏‏ی قاتلانہ مہم اگے ودھے گی۔ &quot; &lt;ref&gt;[http://www.commondreams.org/news/2016/06/03/families-death-squad-victims-allowed-sue-chiquita-executives Families Of Death Squad Victims Allowed To Sue Chiquita Executives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170225113903/http://www.commondreams.org/news/2016/06/03/families-death-squad-victims-allowed-sue-chiquita-executives|date=2017-02-25}}. ''[[CommonDreams]].'' 4 June 2016.&lt;/ref&gt;

دسمبر 2013 وچ ، ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' نے اک مخفی سی آئی اے پروگرام دا انکشاف کيتا ، جو 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ شروع ہويا سی ، جو کولمبیا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں سمارٹ بماں دے لئی انٹلیجنس تے جی پی ایس رہنمائی نظام مہیا کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Priest|first=Dana|title=Covert action in Colombia: U.S. intelligence, GPS bomb kits help Latin American nation cripple rebel forces|url=https://www.washingtonpost.com/sf/investigative/2013/12/21/covert-action-in-colombia/?wpisrc=al_excl|accessdate=30 December 2013|newspaper=The Washington Post|date=21 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150208063108/http://www.washingtonpost.com/sf/investigative/2013/12/21/covert-action-in-colombia/?wpisrc=al_excl|archive-date=8 February 2015|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

اگست 2004 تک ، امریکا نے 3. خرچ کیتے &amp;nbsp; کولمبیا وچ ارب ، فوجی امداد اُتے اس وچو‏ں 75 فیصد تو‏ں زیادہ۔ عراق جنگ تو‏ں پہلے ، کولمبیا صرف مصر تے اسرائیل دے بعد امریکی امداد دا تیسرا سب تو‏ں وڈا وصول کنندہ سی ، تے امریکا وچ کولمبیا وچ 400 فوجی اہلکار تے 400 سویلین ٹھیکیدار موجود ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، فی الحال ، کولمبیا امریکی امداد دا اولین وصول کنندہ نئيں ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ایہ کولمبیا ، کولمبیا پلان دے پہلے پنج سالاں تو‏ں کم سی ، اج کولمبیا وچ وی پہلے دس وچ شامل نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Top 10 U.S. Foreign Aid Recipients|url=https://abcnews.go.com/Politics/OTUS/fullpage/top-10-us-foreign-aid-recipients-17534761|accessdate=10 November 2014|publisher=abcnews|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110082343/https://abcnews.go.com/Politics/OTUS/fullpage/top-10-us-foreign-aid-recipients-17534761|archive-date=10 November 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2015 وچ ، انکشاف ہويا کہ [[ڈرگ انفورسمنٹ ایڈمنسٹریشن|ڈی ای اے]] ایجنٹ طوائفاں دے نال منشیات دے کارٹیل تو‏ں چلنے والی جنسی پارٹیاں وچ حصہ لے رہے سن ۔ ایجنٹاں نو‏‏ں مہنگے تحائف ، اسلحہ تے منشیات دے کارٹیل ممبراں تو‏ں رقم فراہ‏م کيتی جاندی سی۔ امریکی ڈرگ انفورسمنٹ ایڈمنسٹریشن دے سربراہ ، مشیل لیونہارٹ نے اپنی ریٹائرمنٹ دا اعلان کيتا۔ لیون ہارٹ دا ڈی ای اے ایڈمنسٹریٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک جسم فروشی اسکینڈل سمیت متنازعہ تے اسکینڈلز دا نشانہ سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=DEA chief resigns after 'sex parties' scandal|url=http://thehill.com/regulation/administration/239617-dea-chief-resigns-after-sex-parties-scandal|accessdate=28 August 2017|publisher=thehill.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901091005/http://thehill.com/regulation/administration/239617-dea-chief-resigns-after-sex-parties-scandal|archive-date=1 September 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

جے ہوانا وچ جاری امن مذاکرات کولمبیا وچ امن لیانے وچ کامیاب نيں تاں ، پائیدار امن د‏‏ی مدد دے لئی فوج نو‏ں دتی جانے والی اس امریکی امداد نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں منسوخ کرنے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ &lt;ref name=&quot;WOLA2&quot;&gt;[http://www.wola.org/publications/ending_50_years_of_conflict Ending 50 Years of Conflict in Colombia: The Challenges Ahead and the U.S. Role] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417060117/http://www.wola.org/publications/ending_50_years_of_conflict|date=2014-04-17}}, [[Washington Office on Latin America|WOLA]], 4/14/2014.&lt;/ref&gt;

[[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ دی]] جانب تو‏ں ملک نو‏‏ں منشیات دے انسداد د‏‏ی کوششاں وچ شراکت دار دے طور اُتے شناخت کرنے د‏‏ی دھمکی دے بعد کولمبیا نے امریکا د‏‏ی دھمکیو‏ں تے بلیک میلنگ نو‏‏ں مسترد کردتا۔

{{quote|کولمبیا نے 30 سال تو‏ں زیادہ عرصے تک منشیات دے مسئلے اُتے قابو پانے دے نال ، اپنی وابستگی دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ اس عزم دا پختہ یقین اے کہ منشیات د‏‏ی کھپت ، پیداوا‏‏ر تے اسمگلنگ شہریاں د‏‏ی فلاح و بہبود تے سلامتی دے لئی سنگین خطرہ ا‏‏ے۔ کولمبیا بلاشبہ اوہ ملک اے جس نے سب تو‏ں زیادہ منشیات دا مقابلہ کيتا اے تے اس محاذ اُتے زیادہ کامیابیاں دے نال۔ اس چیلنج دا مقابلہ کرنے دے لئی کسی نو‏‏ں وی سانو‏ں دھمکی دینے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔|source=کولمبیا د‏‏ی قومی حکومت Government &lt;ref name=&quot;Nobody has to threaten us: Colombia in response to Trump&quot;&gt;{{Cite web |url=http://es.presidencia.gov.co/sitios/busqueda/noticia/170914-Comunicado-del-Gobierno-Nacional/Noticia |title=Comunicado del Gobierno Nacional |date=2017-09-14 |website=presidencia.gov.co |access-date=2017-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914190954/http://es.presidencia.gov.co/sitios/busqueda/noticia/170914-Comunicado-del-Gobierno-Nacional/Noticia |archive-date=2017-09-14 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

{{quote|منشیات دا مسئلہ عالمی ا‏‏ے۔ اس اُتے قابو پانا صرف تعاون تے مشترکہ ذمہ داری دے اصول دے تحت حاصل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ صارفین دے ملکاں دے حکا‏م د‏‏ی اپنے ساتھی شہریاں تے دنیا اُتے بنیادی ذمہ داری عائد ہُندی اے کہ اوہ کھپت نو‏‏ں کم کرن تے اپنے ملکاں وچ اسمگلنگ تے تقسیم تنظیماں اُتے حملہ کرن۔|source=کولمبیا د‏‏ی قومی حکومت &lt;ref name=&quot;Nobody has to threaten us: Colombia in response to Trump&quot; /&gt;}}

== جنگ دے متاثرین دے بارے وچ اعدادوشمار ==
[[فائل:Centro de Memoria Histórica - Bogotá.jpg|thumb| امن تے یاد داشت: تنازعہ دے متاثرین دے لئی اک &quot;یادگار&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://centromemoria.gov.co/eje-de-la-paz-y-la-memoria/|title=The Axis of Peace and Memory|publisher=centromemoria.gov.co|accessdate=2017-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170715013108/http://centromemoria.gov.co/eje-de-la-paz-y-la-memoria/|archivedate=2017-07-15}}&lt;/ref&gt; کولمبیا وچ ، 9 اپریل اک علامتی دن ا‏‏ے۔ ایہ تنازعہ دے متاثرین دے نال یاد تے [[یگانگت|یکجہت‏ی دا]] دن ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Victims Law&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.unidadvictimas.gov.co/normatividad/LEY+DE+VICTIMAS.pdf|title=The Victims and Land Restitution Law|publisher=unidadvictimas.gov.co|accessdate=21 December 2014|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925110822/http://www.unidadvictimas.gov.co/normatividad/LEY%2BDE%2BVICTIMAS.pdf|archivedate=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; ]]
کولمبیا دے تاریخی میموری دے قومی مرکز دے مطالعے دے مطابق ، 1958 تو‏ں 2013 دے تنازعہ وچ 220،000 افراد ہلاک ہوچکے نيں ، جنہاں وچ زیادہ تر شہری (177،307 شہری تے 40،787 جنگجو) تے 505 تو‏ں ودھ شہری 1985 تو‏ں 2012 دے درمیان گھراں تو‏ں مجبور ہوئے سن ۔ ، داخلی طور اُتے بے گھر ہونے والے افراد (IDPs) د‏‏ی دنیا د‏‏ی دوسری وڈی آبادی پیدا کرنا۔ رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ کولمبیا وچ انسانیت سوز بحران ، مہلک تے غیر اعلانیہ دونے طرح دے تشدد دے معاملے وچ انتہائی سنگین ا‏‏ے۔ اس رپورٹ وچ خواتین تے لڑکیو‏ں دے خلاف جنسی تشدد دے وسیع پیمانے اُتے استعمال نو‏‏ں جنگ دے ہتھیار دے طور اُتے استعمال کرنے دے نال نال اس رجحان د‏‏ی پوشیدہ جانچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;estadisticas&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Enough Already!&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/descargas/informes2013/bastaYa/bastaya-colombia-memorias-de-guerra-y-dignidad-2015.pdf|title=&quot;Enough Already!&quot; Colombia: Memories of War and Dignity|last=Historical Memory Group|publisher=The National Center for Historical Memory's (NCHM)|year=2013|isbn=978-958-57608-4-4|language=Spanish|access-date=2015-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211005217/http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/descargas/informes2013/bastaYa/bastaya-colombia-memorias-de-guerra-y-dignidad-2015.pdf|archive-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt; کولمبیا وچ آبادی دا 16.9٪ براہ راست جنگ دا شکار رہیا ا‏‏ے۔

[[یونیسف|یونیسیف دے]] حوالے تو‏ں قومی اعداد و شمار دے مطابق ، 2.3 ملین بچے گھراں تو‏ں بے گھر ہوئے نيں تے 45،000 بچے ہلاک ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ مجموعی طور اُتے ، تنازعات دے شکار 7 لکھ 70 ہزار وچو‏ں تن وچو‏ں اک بچے نيں ، تے سن 1985 تو‏ں ، 8،000 نابالغ لاپتہ ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں تو‏ں چار سال پہلے ایف اے آر سی دے نال امن گل گل دا آغاز ہويا اے ، ملک وچ ہزارہیا متعدد مسلح گروہاں نے زبردستی بھرتی کيتا اے ، 75 ہلاک ہوگئے نيں ، تے 65 اسکولاں نو‏‏ں لڑائی تو‏ں نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Multi-Generation War&quot;/&gt;

کولمبیا دے نیشنل سینٹر برائے تاریخی میموری د‏‏ی طرف تو‏ں 2013 وچ لکھی گئی رپورٹ &quot;بسٹا یا&quot; دے مطابق ، تنازعات تو‏ں وابستہ تشدد تے بارودی سرنگاں تو‏ں متاثرہ 80٪ شہری عام شہری سن ۔ اس رپورٹ وچ 1980 تو‏ں 2012 دے درمیان 1،982 قتل عام د‏‏ی دستاویز دتی گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Enough Already!&quot;/&gt;

حکومت نے تنازعات دے شکار افراد دے لئی امداد ، توجہ تے جامع تکرار دا عمل وی شروع کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Victims Law&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.unidadvictimas.gov.co/normatividad/LEY+DE+VICTIMAS.pdf|title=The Victims and Land Restitution Law|publisher=unidadvictimas.gov.co|accessdate=21 December 2014|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925110822/http://www.unidadvictimas.gov.co/normatividad/LEY%2BDE%2BVICTIMAS.pdf|archivedate=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://restituciondetierras.gov.co/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130305121426/http://restituciondetierras.gov.co/|archivedate=5 March 2013|title=the Land Restitution Unit|publisher=restituciondetierras.gov.co|accessdate=23 March 2013}}&lt;/ref&gt; کولمبیا دے اپنے دورے دے دوران [[پوپ فرانسس]] اپنے نال امن دا پیغام لے ک‏ے آئے تے تنازعہ دے متاثرین نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://en.radiovaticana.va/news/2017/09/08/pope_at_colombia_prayer_meeting_for_reconciliation_weeps_wit/1335635|title=Pope at Colombia prayer meeting for reconciliation weeps with victims|date=2017-09-08|website=radiovaticana.va|accessdate=2017-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909034315/http://en.radiovaticana.va/news/2017/09/08/pope_at_colombia_prayer_meeting_for_reconciliation_weeps_wit/1335635|archivedate=2017-09-09}}&lt;/ref&gt;

'''امن دے خصوصی دائرہ اختیار''' ( ''جورڈیسکین'' '''اسپیشل''' ''پیرا لا پاز'' ، جے ای پی) جامع نظام دا عبوری انصاف دا جزو ہوئے گا ، جو کولمبیا دے [[انسانی حقوق]] د‏‏ی سنگین پامالیاں تے بین الاقوامی انسانی قانون د‏‏ی سنگین خلاف ورزیاں د‏‏ی تحقیقات ، وضاحت ، قانونی چارہ جوئی تے سزا دینے دے فرائض د‏‏ی تعمیل کريں گا۔ مسلح تصادم دے دوران۔ اس دے مقاصد متاثرین دے [[انصاف|انصاف دے]] حق د‏‏ی تسکین ، عوام دے سامنے سچ د‏‏ی پیش کش ، متاثرین د‏‏ی باز آوری وچ حصہ ڈالنے ، استثنیٰ دے خلاف جنگ وچ کردار ادا کرنا ، انہاں فیصلےآں نو‏‏ں اپنانا ہون گے جنہاں تو‏ں تنازعہ وچ براہ راست تے بالواسطہ شرکا نو‏‏ں مکمل قانونی تحفظ حاصل ہوئے تے انہاں وچ اپنا کردار ادا کرن۔ اک مستحکم تے دیرپا امن دا حصول۔ &lt;ref name=&quot;abcjep&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=ABC Jurisdicción Especial para la Paz|url=http://www.altocomisionadoparalapaz.gov.co/Documents/informes-especiales/abc-del-proceso-de-paz/abc-jurisdiccion-especial-paz.html|publisher=Oficina del Alto Comisionado para la Paz|accessdate=24 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161005125954/http://www.altocomisionadoparalapaz.gov.co/Documents/informes-especiales/abc-del-proceso-de-paz/abc-jurisdiccion-especial-paz.html|archivedate=5 October 2016}}&lt;/ref&gt;

سیاق و سباق وچ گمشدہ افراد د‏‏ی تلاش دے لئی خصوصی یونٹ تے مسلح تصادم د‏‏ی وجہ تو‏ں ( ''یونائیڈڈ خصوصی پیرا لا بسکویدا ڈی شخصیتاں ڈیڈاس پورٹ ڈیسپریسیڈاس این ایل سیاقاندی طور اُتے تے اس دے علاوہ ،'' اک خصوصی اعلیٰ سطحی یونٹ ہوئے گا جس دے بعد تشکیل دتا گیا ا‏‏ے۔ حتمی معاہدے اُتے دستخط ایہ لاپتہ افراد د‏‏ی تلاش تے انہاں دا پتہ لگانے دے لئی ، یا انہاں د‏‏ی باقیات تلاش کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ہدایت تے مربوط کريں گا تاکہ اوہ انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں واپس جاسکن۔ اپنے کم نو‏‏ں انجام دینے دے لئی ، سرچ یونٹ لاپتہ افراد دے بارے وچ ضروری معلومات اکٹھا کريں گا ، جمع شدہ معلومات دا تجزیہ کريں گا ، قومی انسٹی ٹیوٹ آف لیگل میڈیسن اینڈ فرانزک سائنسز دے نال ہ‏م آہنگی وچ لاشاں د‏‏ی باقیات د‏‏ی نشاندہی کرنے دے عمل نو‏‏ں مضبوط بنانے تے ہموار کرنے ، اہل خانہ د‏‏ی شرکت تے موجودگی د‏‏ی ضمانت دے گا اہل خانہ نو‏‏ں اک سرکاری رپورٹ لاپتہ رشتہ داراں د‏‏ی قسمت تو‏ں آگاہ کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;victimsagreementfarc&quot;/&gt; سرچ یونٹ انتظامی تے مالی طور اُتے آزاد تے خود مختار ہوئے گا جو جامع نظام دے ہور اجزاء د‏‏ی تکمیل کريں گا۔

== بارودی سرنگاں دا استعمال ==
1990 دے بعد تو‏ں ، کولمبیا وچ بارودی سرنگاں تو‏ں 11،000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک یا زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-31831002|title=Natalio Cosoy, &quot;Clearing Colombia of landmines,&quot; ''BBC Mundo,'' Bogota, 14 March 2015|accessdate=21 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170622164541/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-31831002|archivedate=22 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.csmonitor.com/World/Making-a-difference/Change-Agent/2013/0130/Removing-Colombia-s-landmines-one-by-one|title=Removing Colombia's landmines, one by one|date=January 30, 2013|website=The Christian Science Monitor|accessdate=October 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141018094155/http://www.csmonitor.com/World/Making-a-difference/Change-Agent/2013/0130/Removing-Colombia-s-landmines-one-by-one|archivedate=October 18, 2014}}&lt;/ref&gt; صدارتی پروگرام برائے مائن ایکشن دے مطابق 1982 تو‏ں لے ک‏ے 2012 دے آخر تک ، بارودی سرنگاں تو‏ں 2،038 افراد ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated42&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.the-monitor.org/index.php/cp/display/region_profiles/theme/2523|title=Landmine and Cluster Munition Monitor|publisher=The-monitor.org|accessdate=October 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519062000/http://www.the-monitor.org/index.php/cp/display/region_profiles/theme/2523|archive-date=May 19, 2014|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;2000 دے بعد تو‏ں ، کولمبیا وچ بارودی سرنگاں تو‏ں ہونے والی ہلاکتاں اک سال وچ 1،300 تو‏ں ودھ ک‏ے 550 دے نیڑے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.the-monitor.org/index.php/cp/display/region_profiles/theme/2523|title=Landmine and Cluster Munition Monitor|publisher=The-monitor.org|accessdate=October 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140519062000/http://www.the-monitor.org/index.php/cp/display/region_profiles/theme/2523|archivedate=May 19, 2014}}&lt;/ref&gt;

ماضی وچ ، کولمبیا د‏‏ی حکومت نے اہ‏م انفراسٹرکچر دے تحفظ دے لئی 34 فوجی اڈاں دے آس پاس بارودی سرنگاں بچھاواں ، لیکن اس نے 1997 وچ انہاں دے استعمال نو‏‏ں ترک کردتا۔ بارودی سرنگاں بنیادی طور اُتے باغی گروہ اپنے گھریلو اڈاں تے منشیات د‏‏ی غیر قانونی فصلاں دے تحفظ دے لئی استعمال کردے نيں ، جو تنازعہ نو‏‏ں مالی اعانت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jmu.edu/cisr/journal/13.1/profiles/colombia/colombia.shtml|title=Leah Young, &quot;Colombia,&quot; ''Journal of ERW and Mine Action,'' Issue 13.1, Summer 2009.|accessdate=2015-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001051304/http://www.jmu.edu/cisr/journal/13.1/profiles/colombia/colombia.shtml|archivedate=2015-10-01}}&lt;/ref&gt; FARC تے ELN نے 100 مربع کلومیٹر تک دے تخمینے والے علاقے وچ اینٹی پرسونل بارودی سرنگاں تعینات کردتی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/ABC_Univision/News/landmines-killing-colombians-lend-leg-support-victims/story?id=18870182|title=Landmines Are Killing Colombians, &quot;Lend Your Leg&quot; to Support Victims – ABC News|website=ABC News|accessdate=October 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141022122927/https://abcnews.go.com/ABC_Univision/News/landmines-killing-colombians-lend-leg-support-victims/story?id=18870182|archivedate=October 22, 2014}}&lt;/ref&gt; مارچ 2015 وچ ، ایف اے آر سی نے دسیا کہ اوہ کولمبیا دے منتخب کردہ حصےآں وچ انسانی ہمدردی تو‏ں پاک کرنا شروع کردے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.telesurtv.net/english/news/FARC-to-Start-Humanitarian-Removal-of-Landmines-in-Colombia-20150323-0003.html|title=&quot;FARC to Start 'Humanitarian' Removal of Landmines in Colombia.&quot; ''TeleSUR,'' 23 March 2015|accessdate=8 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703104257/http://www.telesurtv.net/english/news/FARC-to-Start-Humanitarian-Removal-of-Landmines-in-Colombia-20150323-0003.html|archivedate=3 July 2015}}&lt;/ref&gt;

== ہور ویکھو ==

* [[کولمبیا وچ امن عمل]]
* [[نیشنل لبریشن آرمی (کولمبیا)]]
* [[کولمبیا وچ پیرامیلیٹریزم]]
* [[2003 ایل نوگل کلب اُتے دہشت گرد حملہ]]
* [[آپریشن ٹیرا]]
* [[کولمبیائی ڈاسپورا]]
* [[ترقی دے لئی اتحاد]]
* [[کولمبیا منصوبہ]]
* [[گستاو مونکیو]]
* [[میکسیکو ڈرگ وار]]
* [[پیراگوئین پیپلز آرمی د‏‏ی شورش]]

== حوالے ==
{{حوالے}}
=== نوٹ ===
{{ref begin|30em}}
# {{note|talks}}{{cite web | title=Why did the Colombia Peace Process Fail? | work=The Tabula Rasa Institute | url=http://www.trinstitute.org/ojpcr/5_1azcarate.pdf | accessdate = 2006-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120721203111/http://www.trinstitute.org/ojpcr/5_1azcarate.pdf|archive-date=2012-07-21|url-status=dead}} [PDF file]
# {{note|AUC}}{{cite book
|first =Grace
|last =Livingstone
|year =2004
|title =Inside Colombia: Drugs, Democracy, and War
|publisher=Rutgers University Press
|isbn =0-8135-3443-7
|url=https://books.google.com/?id=cOU0bvG8ZGwC&amp;pg=PA176&amp;dq=farc+colombia+founded&amp;cd=12#v=onepage&amp;q=farc%20colombia%20founded
|page = 176
}}
# {{note|Graham}} {{cite book
|first =Alfredo
|last =Molano
|date =February 18, 2004
|title =Loyal Soldiers in the Cocaine Kingdom: Tales of Drugs, Mules, and Gunmen
|chapter =
|chapterurl =
|editor =James Graham (Translator)
|edition =
|publisher=Columbia University Press
|isbn =0-231-12915-7
|url =https://archive.org/details/loyalsoldiersinc0000mola
}}
# {{note|Egeland}}{{cite journal
 |first=Canby
 |last=Peter
 |date=August 16, 2004
 |title=Latin America's longest war; &quot;More Terrible than Death: Massacres, Drugs, and America's War in Colombia,&quot; &quot;Walking Ghosts: Murder and Guerrilla Politics in Colombia,&quot; &quot;Inside Colombia: Drugs, Democracy and War,&quot; &quot;Loyal Soldiers in the Cocaine Kingdom: Tales of Drugs, Mules and Gunmen,&quot; &quot;Law in a Lawless Land: Diary of a Limpieza in Colombia&quot;; Book Review
 |journal=The Nation
 |volume=279
 |issue=5
 |page=31
 |url=http://bailey83221.livejournal.com/58092.html
 |url-status=dead
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061020014048/http://bailey83221.livejournal.com/58092.html
 |archivedate=October 20, 2006
 |df=mdy-all
}}
# {{note|Stokes}}{{cite journal
 |first=Doug
 |last=Stokes
 |date=July 1, 2005
 |title=America's Other War: Terrorizing Colombia
 |journal=Canadian Dimension
 |volume=39
 |issue=4
 |page=26
 |url=http://bailey83221.livejournal.com/54324.html
 |url-status=dead
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160109132325/http://bailey83221.livejournal.com/54324.html
 |archivedate=January 9, 2016
 |df=mdy-all
}}
# {{note|Stokes2}} Stokes, p.&amp;nbsp;26, quoting Marc Grossman, U.S. undersecretary of state for political affairs.
# {{note|ghosts}}{{cite book
|last =Dudley
|first =Steven
|author2 =January
|year =2004
|title =Walking Ghosts: Murder and Guerrilla Politics in Colombia
|publisher =Routledge
|isbn =0-415-93303-X
|url =https://archive.org/details/walkingghostsmur00dudl
}}
# {{note|Corbyn}}{{cite journal
 |first=Jeremy
 |last=Corbyn
 |date=July 2, 2003
 |title=Supporting terror; Jeremy Corbyn MP explains the reasons why Britain should be staying well clear of Colombian President Uribe Velez's regime
 |journal=Morning Star
 |page=7
 |url=http://bailey83221.livejournal.com/59139.html
 |url-status=dead
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060531102041/http://bailey83221.livejournal.com/59139.html
 |archivedate=May 31, 2006
 |df=mdy-all
}}
# {{note|InsideColombia}} Livingstone, (Foreword by Pearce, Jenny), p. xvii (f24)
# {{note|5a}} Livingstone, p.&amp;nbsp;5; &lt;br /&gt;{{cite book
|first =Jenny
|last =Pearce
|date =May 1, 1990
|title =Colombia:Inside the Labyrinth
|chapter =
|chapterurl =
|editor =1st
|edition =
|publisher =Latin America Bureau
|location =London
|isbn =0-906156-44-0
|url =https://archive.org/details/colombiainsidela00pear/page/287
|page =[https://archive.org/details/colombiainsidela00pear/page/287 287]
}}
# {{note|xx}} Pearce's forward in Livingstone, p. xx
# {{note|Legrand}}{{cite journal
 |first=Catherine C
 |last=LeGrand
 |date=June 2003
 |title=The Colombian crisis in historical perspective (Record in progress)
 |journal=Canadian Journal of Latin American &amp; Caribbean Studies
 |volume=28
 |issue=55/5
 |pages=165–209
 |url=http://bailey83221.livejournal.com/58817.html
 |url-status=dead
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060531102017/http://bailey83221.livejournal.com/58817.html
 |archivedate=May 31, 2006
 |df=mdy-all
}}
# {{note|Latin-focus}}{{cite web | title=Economic Indicators Real Sector, 1999–2004 | work=Latin Focus | url=http://www.latin-focus.com/latinfocus/countries/colombia/coleireal.htm | accessdate=2006-05-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060619003143/http://latin-focus.com/latinfocus/countries/colombia/coleireal.htm | archive-date=2006-06-19 | url-status=dead}}
# {{note|Legrand2}} Legrand, p.&amp;nbsp;165. See [https://web.archive.org/web/20060531102120/http://bailey83221.livejournal.com/58201.html#fifteen Note #15] for more on women in the conflict.
# {{note|Legrand3}} Legrand, p.&amp;nbsp;165. See [https://web.archive.org/web/20060531102120/http://bailey83221.livejournal.com/58201.html#eighteen Note #18] for more on peasant support for the guerrillas. (see also Ortiz 2001; Reyes Posada and A. Bejarano 1988; Archila N. 1996)&quot;, [https://web.archive.org/web/20060531102120/http://bailey83221.livejournal.com/58201.html Notes].
# {{note|Legrand4}} Legrand, p. 165. Lengrand states: &quot;Some observers noted that this percentage of supposed paramilitary supporters elected to congress in March 2002 corresponded to the number of representatives elected from Uraba and the Atlantic coast where the paramilitaries are strong. (El Tiempo March 13–14, 2002)&quot;, see [https://web.archive.org/web/20060531102120/http://bailey83221.livejournal.com/58201.html Notes].
# {{note|military}}{{cite web | title=Colombia's Three Wars: U.S. Strategy at the Crossroads | work=Strategic Studies Institute of the U.S. Army War College | url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB34.pdf | accessdate=2006-02-26 | archive-date=2018-06-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180629211403/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB34.pdf | dead-url=yes }} [PDF file]
# {{note|military2}}{{cite web | title=Colombia's Three Wars: U.S. Strategy at the Crossroads | work=Strategic Studies Institute of the U.S. Army War College | url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB34.pdf | accessdate=2006-02-26 | archive-date=2018-06-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180629211403/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB34.pdf | dead-url=yes }} [PDF file]&lt;br /&gt;{{cite book
|last =James
|first =Preston Everett
|year =1969
|title =Latin America (4th edition)
|publisher=The Odyssey Press
|page =426
|id =
}}
# {{note|military3}}{{cite web | title=The United States and Colombia: The Journey from Ambiguity to Strategic Clarity | work=Strategic Studies Institute of the U.S. Army War College | url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB10.pdf | accessdate=2006-02-26 | archive-date=2018-05-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180529161341/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB10.pdf | dead-url=yes }} [PDF file]
# {{note|5b}} Livingstone, p.&amp;nbsp;5; {{cite book
|author = Author Unknown
|date=February 2001
|title =Violence in Colombia, 1990–2000: Waging War and Negotiating Peace
|chapter =
|chapterurl =
|editor =Bergquist, Charles
|edition =
|publisher=SR Books
|isbn =0-8420-2869-2
|url =https://archive.org/details/violenceincolomb0000unse_m8h0
|page =[https://archive.org/details/violenceincolomb0000unse_m8h0/page/13 13]
}}
# {{note|poor}} Livingstone, p.&amp;nbsp;110.
# {{note|poor}} Livingstone, p.&amp;nbsp;7; Quoting: ''Colombia: Inseguridad, Violencia, y Desempeño Económico en las Areas Rurales, Consejería para la Paz de la Presidencia de la República'', Colombia, 1999, Director de Investigación: Jesus Antonio Bejarano Avila.
# {{note|5}} Livingstone, p.&amp;nbsp;5
# {{note|5c}} Livingstone, p.&amp;nbsp;5; Canby, p 31&lt;br /&gt;{{cite web | title=Colombia | work=infoplease.com | url=http://www.infoplease.com/ipa/A0107419.html | accessdate = 2006-02-26}}
# {{note|6}} Livingstone, p.&amp;nbsp;6; {{cite journal |date=December 2002 |title=Amnistía Internacional Colombia Seguridad, ¿a qué precio? La falta de voluntad del gobierno para hacer frente a la crisis de derechos humanos |journal=Amnesty Internacional (Amnesty International) |url=http://web.amnesty.org/library/Index/ESLAMR231322002?open&amp;of=ESL-2AM |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071107110934/http://web.amnesty.org/library/Index/ESLAMR231322002?open&amp;of=ESL-2AM |archivedate=November 7, 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107110934/http://web.amnesty.org/library/Index/ESLAMR231322002?open&amp;of=ESL-2AM |date=November 7, 2007 }}
# {{note|6a}} Livingstone, p.&amp;nbsp;6; Source: Colombian Commission of Jurists; {{cite book
|first =Jaime
|last =Arocha
|year =1998
|title =Evolución reciente del conflicto armado en Colombia: La Guerrilla in Las violencias: inclusión creciente
|chapter =
|chapterurl =
|editor =
|edition =1998
|pages =[https://archive.org/details/lasviolenciasinc0000unse/page/35 35]–65
|publisher=CES
|location =Bogata
|isbn =958-96259-5-9
|url =https://archive.org/details/lasviolenciasinc0000unse
}}
# {{note|6b}} Livingstone, p.&amp;nbsp;6; Source: Colombian Commission of Jurists; {{cite journal
|author = Author Unknown
|year = 2000
|title = Country report on Human Rights in Colombia
|journal=US State Department
|pages =1 (mimeograph)
|id =
|url =
}}
# {{note|7}} Livingstone, p.&amp;nbsp;7; Source: Departamento Administrativo de Seguridad (DAS); {{cite book
|first =Nazih
|last =Richani
|date =April 1, 2002
|title =Systems of Violence: The Political Economy of War and Peace in Colombia
|chapter =
|chapterurl =
|editor =
|edition =
|publisher=State University of New York Press
|isbn =0-7914-5345-6
|url =https://archive.org/details/systemsofviolenc0000rich
}}
# {{note|7a}} Livingstone, p.&amp;nbsp;7; Richani, p.&amp;nbsp;87
# {{note|7b}} Livingstone, p.&amp;nbsp;7
{{ref end}}
=== ہور پڑھو ===

==== کتاباں ====

===== انگریزی =====

* {{حوالہ کتاب|title=The Profits of Extermination|last=Cuellar|first=Francisco Ramírez|last2=Aviva Chomsky|publisher=Common Courage Press.|year=2005|isbn=1-56751-322-0|location=Monroe, ME}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=The Profits of Extermination|last=Cuellar|first=Francisco Ramírez|last2=Aviva Chomsky|publisher=Common Courage Press.|year=2005|isbn=1-56751-322-0|location=Monroe, ME}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=The Profits of Extermination|last=Cuellar|first=Francisco Ramírez|last2=Aviva Chomsky|publisher=Common Courage Press.|year=2005|isbn=1-56751-322-0|location=Monroe, ME}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=pNxSYwP1TdEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=|title=Linked labor histories: New England, Colombia, and the making of a global working class|last=Aviva Chomsky|publisher=Duke University Press|year=2008|isbn=978-0-8223-4190-1}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=pNxSYwP1TdEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=|title=Linked labor histories: New England, Colombia, and the making of a global working class|last=Aviva Chomsky|publisher=Duke University Press|year=2008|isbn=978-0-8223-4190-1}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=pNxSYwP1TdEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=|title=Linked labor histories: New England, Colombia, and the making of a global working class|last=Aviva Chomsky|publisher=Duke University Press|year=2008|isbn=978-0-8223-4190-1}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/makingofmodernco00bush|title=The Making of Modern Colombia, a Nation in spite of itself|last=Bushnell|first=David|publisher=University of California Press|year=1993|isbn=0-520-08289-3}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/makingofmodernco00bush|title=The Making of Modern Colombia, a Nation in spite of itself|last=Bushnell|first=David|publisher=University of California Press|year=1993|isbn=0-520-08289-3}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/makingofmodernco00bush|title=The Making of Modern Colombia, a Nation in spite of itself|last=Bushnell|first=David|publisher=University of California Press|year=1993|isbn=0-520-08289-3}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/walkingghostsmur00dudl|title=Walking Ghosts: Murder and Guerrilla Politics in Colombia|last=Dudley|first=Steven|date=January 2004|publisher=Routledge|isbn=0-415-93303-X}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/walkingghostsmur00dudl|title=Walking Ghosts: Murder and Guerrilla Politics in Colombia|last=Dudley|first=Steven|date=January 2004|publisher=Routledge|isbn=0-415-93303-X}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/walkingghostsmur00dudl|title=Walking Ghosts: Murder and Guerrilla Politics in Colombia|last=Dudley|first=Steven|date=January 2004|publisher=Routledge|isbn=0-415-93303-X}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/moreterriblethan00robi|title=More Terrible than Death: Massacres, Drugs, and America's War in Colombia|last=Kirk, Robin|date=January 2003|publisher=PublicAffairs|isbn=1-58648-104-5}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/moreterriblethan00robi|title=More Terrible than Death: Massacres, Drugs, and America's War in Colombia|last=Kirk, Robin|date=January 2003|publisher=PublicAffairs|isbn=1-58648-104-5}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/moreterriblethan00robi|title=More Terrible than Death: Massacres, Drugs, and America's War in Colombia|last=Kirk, Robin|date=January 2003|publisher=PublicAffairs|isbn=1-58648-104-5}}
* [https://www.cambridge.org/us/academic/subjects/law/humanitarian-law/war-ends-what-colombia-can-tell-us-about-sustainability-peace-and-transitional-justice?format=HB میرنک ، ڈی میرٹ تے اوریب لوپیز (ایڈیشن)۔ 2019۔] [https://www.cambridge.org/us/academic/subjects/law/humanitarian-law/war-ends-what-colombia-can-tell-us-about-sustainability-peace-and-transitional-justice?format=HB ''جداں کہ جنگ دا خاتمہ ہُندا اے: کولمبیا سانو‏ں استحکا‏م امن تے عبوری انصاف دے بارے وچ کیہ بتا سکدا اے '' ۔] [https://www.cambridge.org/us/academic/subjects/law/humanitarian-law/war-ends-what-colombia-can-tell-us-about-sustainability-peace-and-transitional-justice?format=HB کیمبرج یونیورسٹی پریس۔]
* {{حوالہ کتاب|title=The Colombian Civil War|last=Ruiz, Bert|date=October 1, 2001|publisher=McFarland &amp; Company|isbn=0-7864-1084-1}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=The Colombian Civil War|last=Ruiz, Bert|date=October 1, 2001|publisher=McFarland &amp; Company|isbn=0-7864-1084-1}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=The Colombian Civil War|last=Ruiz, Bert|date=October 1, 2001|publisher=McFarland &amp; Company|isbn=0-7864-1084-1}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/colombia00fran|title=Colombia: Fragmented Land, Divided Society|last=Safford, Frank and Marco Palacios|date=July 1, 2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504617-X}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/colombia00fran|title=Colombia: Fragmented Land, Divided Society|last=Safford, Frank and Marco Palacios|date=July 1, 2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504617-X}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/colombia00fran|title=Colombia: Fragmented Land, Divided Society|last=Safford, Frank and Marco Palacios|date=July 1, 2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504617-X}}
* [https://web.archive.org/web/20170616111605/http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100824930 اسٹیل ، ایبی۔ 2018۔] [https://web.archive.org/web/20170616111605/http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100824930 کولمبیا د‏‏ی خانہ جنگی وچ جمہوریت تے بے گھر ہونا۔] [https://web.archive.org/web/20170616111605/http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100824930 کارنیل یونیورسٹی پریس۔]
* {{حوالہ کتاب|title=America's Other War: Terrorizing Colombia|last=Stokes|first=Doug|last2=Noam Chomsky (Foreword)|publisher=Zed Books|year=2005|isbn=1-84277-547-2}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=America's Other War: Terrorizing Colombia|last=Stokes|first=Doug|last2=Noam Chomsky (Foreword)|publisher=Zed Books|year=2005|isbn=1-84277-547-2}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=America's Other War: Terrorizing Colombia|last=Stokes|first=Doug|last2=Noam Chomsky (Foreword)|publisher=Zed Books|year=2005|isbn=1-84277-547-2}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/lawinlawlessland00taus|title=Law in a Lawless Land: Diary of a Limpieza|last=Taussig, Michael|date=November 1, 2003|publisher=New Press|isbn=1-56584-863-2}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/lawinlawlessland00taus|title=Law in a Lawless Land: Diary of a Limpieza|last=Taussig, Michael|date=November 1, 2003|publisher=New Press|isbn=1-56584-863-2}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/lawinlawlessland00taus|title=Law in a Lawless Land: Diary of a Limpieza|last=Taussig, Michael|date=November 1, 2003|publisher=New Press|isbn=1-56584-863-2}}

===== دوسری زباناں =====

* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/colombiaunitedst00muri|title=Colombia and the United States: War, Terrorism and Destabilization|last=Murillo, Mario and Jesus Rey Avirama|date=September 1, 2003|publisher=Seven Stories Press|isbn=1-58322-606-0}}
* {{حوالہ کتاب|title=Entre la legitimidad y la violencia: Colombia 1875–1994|last=Palacios, Marco|publisher=Norma|year=1995|isbn=|language=Spanish}}
* {{حوالہ کتاب|title=La historia de las guerras|last=Pardo Rueda, Rafael|publisher=Ediciones B-Vergara|year=2004|isbn=958-97405-5-3|language=Spanish}}
* {{حوالہ کتاب|title=Zwischen Faszination und Gewalt : Kolumbien—unser gemeinsamer Nenner : Reflexionen über das Verhältnis zwischen kultureller Identität, Kommunikation und Medien anhand der diskursanalytischen Untersuchung einer kolumbianischen Werbekampagne|last=Hennecke|first=Angelika|publisher=Peter Lang|year=2006|isbn=3-631-54930-X|location=Frankfurt am Main|language=German}}
* {{حوالہ کتاب|title=Las Farc: de la autodefensa a la combinación de todas las formas de lucha|last=Pizarro Leongómez, Eduardo|publisher=Universidad Nacional|year=1991|isbn=}}
* {{حوالہ کتاب|title=Nueva historia de Colombia|publisher=Planeta|year=1989|isbn=|editor-last=Tirado Mejía, Alvaro}}

==== روزنامچے تے رسالے ====

* شرمین ، جان ڈبلیو. &quot;کولمبیا وچ سیاسی تشدد: 1977 دے بعد تو‏ں ڈرٹی وار۔&quot; ''ہسٹری کمپاس'' (ستمبر 2015) 13 # 9 پی پی 454–465۔
* {{حوالہ ویب|last=Cirlig|first=Carmen-Cristina|title=Colombia: new momentum for peace?|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/bibliotheque/briefing/2013/130577/LDM_BRI(2013)130577_REV1_EN.pdf|website=Library Briefing|publisher=Library of the European Parliament|accessdate=15 July 2013}}
* {{حوالہ رسالہ|title=Psychosocial Dynamics of the Armed Conflict in Colombia|url=http://www.trinstitute.org/ojpcr/2_1columbia.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030106145550/http://www.trinstitute.org/ojpcr/2_1columbia.htm |date=2003-01-06 }}
* {{حوالہ رسالہ|title=Neglected Dimensions of Violence}}
* {{حوالہ رسالہ|title=Getting Away with Murder: Social Cleansing in Colombia and the Role of the United States}}
* {{حوالہ رسالہ|title=Retreat to Colombia: The Pentagon Adapts Its Latin America Strategy}}

==== حکومت / این جی او د‏‏ی رپورٹاں ====

* {{حوالہ ویب|title=Colombia|website=Human Rights Watch|url=http://hrw.org/doc?t=americas&amp;c=colomb|accessdate=2006-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060223233832/https://hrw.org/doc?t=americas&amp;c=colomb|archivedate=February 23, 2006}}
* {{حوالہ ویب|title=Information about the combatants|website=Center for International Policy|url=http://www.ciponline.org/colombia/infocombat.htm|accessdate=2006-02-24}}
* {{حوالہ ویب|title=Solutions to Escape the Conflict's Impasse|website=National Human Development Report 2003|url=http://indh.pnud.org.co/pagina.plx?pg=ENdescargaInforme2003&amp;mlat=11&amp;lang=EN|accessdate=2006-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040803165307/http://indh.pnud.org.co/pagina.plx?pg=ENdescargaInforme2003&amp;mlat=11&amp;lang=EN|archivedate=August 3, 2004}} ''Extensive ideas on solutions to the Colombia conflict''
* {{حوالہ ویب|title=Colombia 2005 Report|website=UN High Commissioner for Human Rights|url=http://www.hchr.org.co/documentoseinformes/informes/altocomisionado/informes.php3?cod=9&amp;cat=11|accessdate=2006-02-24|archivedate=2020-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200801052131/https://www.hchr.org.co/documentoseinformes/informes/altocomisionado/informes.php3?cod=9&amp;cat=11}} ''(Spanish and English)''
* {{حوالہ ویب|title=The Day after Tomorrow: Colombia's FARC and the End of the Conflict|website=International Crisis Group|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/latin-america/colombia/053-the-day-after-tomorrow-colombia-s-farc-and-the-end-of-the-conflict.pdf|accessdate=2014-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141213013210/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/latin-america/colombia/053-the-day-after-tomorrow-colombia-s-farc-and-the-end-of-the-conflict.pdf|archivedate=2014-12-13}} ''(Spanish and English)''
* {{حوالہ ویب|title=Squaring Colombia's Circle: The Objectives of Punishment and the Pursuit of Peace|website=International Center for Transitional Justice|url=https://www.ictj.org/publication/squaring-colombia-circle-objectives-punishment-peace|accessdate=2016-08-24}}
* {{حوالہ ویب|title=From Principles to Practice: Challenges of Implementing Reparations for Massive Violations in Colombia|website=International Center for Transitional Justice|url=https://www.ictj.org/publication/principles-practice-challenges-implementing-reparations-massive-violations-colombia|accessdate=2016-08-24}}
* {{حوالہ ویب|title=Political Crime, Amnesties and Pardons: Scope and Challenges|website=International Center for Transitional Justice|url=https://www.ictj.org/publication/colombia-political-crime-amnesties|accessdate=2016-08-24}}

==== خبراں ====

* {{حوالہ ویب|title='Let's talk about the disappeared'|last=Constanza Vieira|website=Inter Press Service|date=July 16, 2010|url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=52185|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100718113031/http://ipsnews.net/news.asp?idnews=52185|archivedate=July 18, 2010}}
* {{حوالہ ویب|title=Indigenous Community in Colombia Fears Start of &quot;Dirty War|website=[[Democracy Now!]]|url=http://www.democracynow.org/print.pl?sid=05/05/20/1425246|accessdate=2006-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060223154742/http://www.democracynow.org/print.pl?sid=05%2F05%2F20%2F1425246|archivedate=February 23, 2006}} ''مہمانان: ایزقیویل وٹوناس ، ٹوریبیو دے سابق میئر ، تے انسانی حقوق دے کارکن مینوئیل روزینٹل۔ انٹرویو: [[جان گونزالیز (صحافی)|جان گانزالیز]] تے [[امی گڈمین|ایمی گڈمین]] ۔ [http://play.rbn.com/?url=demnow/demnow/demand/2005/may/audio/dn20050520.ra&amp;proto=rtsp&amp;start=46:35 اصلی آڈیو] وچ تے اس دے ذریعے طبقہ دستیاب اے {{مردہ ربط|date=November 2016}}'' ''[http://play.rbn.com/?url=demnow/demnow/demand/2005/may/video/dnB20050520a.rm&amp;proto=rtsp&amp;start=46:35 ڈیڈ] ، [http://play.rbn.com/?url=demnow/demnow/demand/2005/may/video/dnB20050520a.rm&amp;proto=rtsp&amp;start=46:35 128 کلو ریئل ویڈیو] {{مردہ ربط|date=November 2016}}'' ''یا [https://archive.org/download/dn2005-0520/dn2005-0520-1_64kb.mp3 MP3 ڈاؤن لوڈ] ۔''
* [http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/017/301nyrut.asp?page=1 کولمبیا دا معجزہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018095926/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/017/301nyrut.asp?page=1 |date=2015-10-18 }}

== باہرلے جوڑ ==

* [https://web.archive.org/web/20151017055541/http://midwestdiplomacy.com/2015/09/28/what-the-farc/ کولمبیا – FARC امن عمل دا جائزہ]
* [https://www.economist.com/news/americas/21677414-former-combatants-colombias-internal-armed-conflict-spent-two-years-painting-their-experiences متاثرین کون نيں؟] [https://www.economist.com/news/americas/21677414-former-combatants-colombias-internal-armed-conflict-spent-two-years-painting-their-experiences - کولمبیا وچ تشدد دے بعد] – (کولمبیا دے اندرونی مسلح تصادم دے سابق جنگجوواں نے اپنے تجرگل کيتی مصوری وچ دو سال گزارے۔ انہاں نو‏ں کيتا یاد رکھنا اے ، کيتا بھولنا اے تے کس طرح معاف کرنا اے اس دے بارے وچ انہاں نو‏‏ں مشکل فیصلےآں دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔
* {{حوالہ ویب|title=Colombia Page on InSight Crime|url=http://insightcrime.org/country-profiles/colombia|accessdate=2011-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726191259/http://insightcrime.org/country-profiles/colombia|archivedate=July 26, 2011}} ''(کولمبیا دے تنازعات تے فعال مجرم گروہاں دے بارے وچ جاری رپورٹنگ)''
* {{حوالہ ویب|title=Evolution of the Colombian Civil War|website=Paul Wolf|url=http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/colombiawar.htm|accessdate=2006-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060203231744/http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/colombiawar.htm|archivedate=February 3, 2006}} ''(آن لائن منقطع امریکی دستاویزات دا مجموعہ)''
* {{حوالہ ویب|title=War in Colombia: Guerrillas, Drugs and Human Rights in U.S.-Colombia Policy, 1988–2002|website=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 69|editor-last=Michael Evans|date=May 3, 2002|publisher=National Security Archive|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB69/index.html}}
* {{حوالہ ویب|title=America's Other War: Terrorizing Colombia|url=http://www.geocities.com/travbailey/colombia.htm|accessdate=2006-02-25|archiveurl=https://archive.today/20091026031546/http://www.geocities.com/travbailey/colombia.htm|archivedate=October 26, 2009}}
* [https://web.archive.org/web/20070929122036/http://www.mtholyoke.edu/~cmguhnkn/plancolombia/ کولمبیا دا منصوبہ بذریعہ کارمین گوہ نائٹ]
* {{حوالہ ویب|title=Rule of Law in Armed Conflict: Colombia|website=RULAC Project|url=http://www.adh-geneva.ch/RULAC/state.php?id_state=47|accessdate=2009-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706221232/http://www.adh-geneva.ch/RULAC/state.php?id_state=47|archivedate=July 6, 2011}}
* &quot;Q&amp;A: Colombia's civil conflict&quot; ۔ بی بی سی 2009-12-23 ۔ 2006-02-24 نو‏‏ں بازیافت کيتا ۔
* {{حوالہ ویب|title=Colombia Program|website=Center for International Policy|url=http://www.ciponline.org/colombia/|accessdate=2006-02-24}}
* {{حوالہ ویب|title=Accord issue on Colombia's peace process|website=Alternatives to war|url=http://www.c-r.org/our-work/accord/colombia/contents.php|accessdate=2006-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061117132148/http://www.c-r.org/our-work/accord/colombia/contents.php|archivedate=2006-11-17}} ''(تریخ بولی تے کلیدی متون تے معاہداں دے نال ہسپانوی تے انگریزی وچ )''
* {{حوالہ ویب|title=CERAC|website=Conflict Analysis Resources Center|url=http://www.cerac.org.co/home_english.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704160310/http://www.cerac.org.co/home_english.htm|archivedate=July 4, 2007}} کولمبیا وچ قائم نجی تحقیقی مرکز جو تنازعات دا مطالعہ کردا اے ''(ہسپانوی تے انگریزی وچ )''
* {{حوالہ ویب|title=Colombian Army website|url=http://www.ejercito.mil.co/?idcategoria=4&amp;cadena_buscar=farc|accessdate=2006-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927005354/http://www.ejercito.mil.co/?idcategoria=4&amp;cadena_buscar=farc|archivedate=2007-09-27}} ''(ہسپانوی تے انگریزی وچ )''
* {{حوالہ ویب|title=Colombian President's Office|url=http://www.presidencia.gov.co/|accessdate=2006-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081118210216/http://www.presidencia.gov.co/|archivedate=November 18, 2008}} ''(ہسپانوی تے انگریزی وچ )''
* {{حوالہ ویب|title=Background Note: Colombia|website=U.S. Department of State|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35754.htm|accessdate=2006-02-11}}
* {{حوالہ ویب|title=Different Views of Colombian Territory|url=http://www.en-camino.org/viewsofcolombia.htm|accessdate=2006-02-24}} {{مردہ ربط|date=January 2020}} تنازعہ دے نقشے۔
* {{حوالہ ویب|title=AUC Official Website|url=http://www.colombialibre.org/|accessdate=2006-02-24|تاريخ-الأرشيف=2005-10-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20051016234433/http://www.colombialibre.org/|url-status=dead}} ''(ہسپانوی وچ )''
* {{حوالہ ویب|title=FARC website|url=http://resistencianacional.net|accessdate=2008-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080705091600/http://resistencianacional.net/|archivedate=July 5, 2008}} ''(ہسپانوی تے انگریزی وچ )'' - ہن آن لائن دستیاب نئيں (امریکی حکومت دے ذریعہ سنسر)
* {{حوالہ ویب|title=Colombia – Insurgency|website=Global Security|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/colombia.htm|accessdate=2006-02-24}}
* {{حوالہ ویب|title=Civil War? The Language of Conflict in Colombia|website=Ideas for Peace Foundation|url=http://www.ideaspaz.org/publicaciones/download/guerra_civil_english.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090910205812/http://www.ideaspaz.org/publicaciones/download/guerra_civil_english.pdf|archivedate=September 10, 2009|accessdate=2006-02-24}} (پی ڈی ایف) کيتا کولمبیا تنازعہ خانہ جنگی اے ؟
* {{حوالہ ویب|title=The Peace Village San José Must Live|website=SOS San Jose|url=http://www.sos-sanjose.org/|accessdate=2006-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060112142245/http://www.sos-sanjose.org/|archivedate=2006-01-12}} ''(جرمن تے انگریزی وچ )''
* {{حوالہ ویب|title=Washington Office on Latin America|url=http://www.wola.org/|accessdate=2006-02-24}}
* {{حوالہ ویب|title=Who Shot My Brother?|url=http://www.onf.ca/trouverunfilm/fichefilm.php?id=53566&amp;lg=en&amp;v=h|website=National Film Board of Canada|accessdate=2018-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070524002425/http://www.onf.ca/trouverunfilm/fichefilm.php?id=53566&amp;v=h&amp;lg=en|archivedate=2007-05-24}}
* {{حوالہ ویب|title=Why the End of the Cold War Doesn't Matter: the US War of Terror in Colombia|website=Bristol University Politics Department|url=http://www.aqnt98.dsl.pipex.com/choms.htm|accessdate=2006-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051001014412/http://www.aqnt98.dsl.pipex.com/choms.htm|archivedate=October 1, 2005}} بذریعہ ڈو اسٹوکس
* [https://web.archive.org/web/20060402213527/http://redresistencia.org/ ریڈ ریسسٹینیا]
* {{حوالہ ویب|title=Insight on Conflict|website=Colombia Peacebuilding database|url=http://www.insightonconflict.org/|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701051815/http://www.insightonconflict.org/}}
* [[روئٹرز|رائٹرز الرٹ نیٹ]] تو‏ں [http://www.alertnet.org/db/crisisprofiles/CO_DIS.htm?v=in_detail جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں بے گھر ہونے اُتے بحران د‏‏ی بریفنگ]

{{Colombia topics|state=collapsed}}
{{Ongoing military conflicts}}
{{Post-Cold War conflicts in the Americas}}
{{Colombia conflict|state=collapsed}}
[[گٹھ:کولمبیا وچ غیر قانونی تجارت منشیات]]
[[گٹھ:جاری تنازعات]]
[[گٹھ:اکیہويں صدی دے تنازعات]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے تنازعات]]
[[گٹھ:کولمبیا وچ اکیہويں صدی]]
[[گٹھ:کولمبیا وچ ویہويں صدی]]
[[گٹھ:جنوبی امریکا وچ بغاوتاں]]
[[گٹھ:کولمبیا د‏‏ی سیاست]]
[[گٹھ:کولمبیا د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:خانہ جنگیاں ما بعد 1945ء]]
[[گٹھ:کولمبیا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:گوریلا جنگاں]]
[[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]]
[[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]]
[[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>ih6cwhjkkfm1dd788q3vaeui6t1xjzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کاو وئی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115322</id>
    <revision>
      <id>712754</id>
      <parentid>710226</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5094" sha1="ojpun5l8q2evug2lo639221ow7o02ey" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات سابقہ ملک
|native_name = {{Nobold|{{lang|zh-hant|魏|nocat=true}}}}
|native_name_lang = zh-han
|conventional_long_name = وئی&lt;br /&gt;Wei
|common_name = Cao Wei ({{Nobold|{{lang|zh-han|曹魏|nocat=true}}}})
|continent = Asia
|region = Pacific
|country = China
|era = تن مملکتاں
|status = Empire
|life_span = ۲۲۰–۲۶۵
|government_type = بادشاہت
|event_start = Abdication of [[Emperor Xian of Han]]
|date_start = ۱۰ دسمبر
|year_start = ۲۲۰
|event_end = Abdication of [[Cao Huan]]
|date_end = ۴ فروری
|year_end = ۲۶۵
|p1 = مشرقی ہان
|s1 = مغربی جن
|s2 = مشرقی وو
|event1 = Eastern Wu declaring independence from Wei
|date_event1 = ۲۲۲
|event2 = Cao Wei conquers Shu Han
|date_event2 = ۲۶۳
|image_map = China 5.jpg
|image_map_alt = 
|image_map_caption = The territories of Cao Wei (in yellow), 262 AD.
|capital = [[لوویانگ]]
|latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= 
|common_languages = [[قدیم چینی]]
|religion = [[تاؤ مت]], [[کنفیوشس مت]], [[چینی لوک مذہب]]
|currency = [[چینی سکہ]]، [[Cash (Chinese coin)|چینی نقد]]
|leader1 = [[کاو پی]]
|leader2 = [[کاو روئی]]
|leader3 = [[کاو فانگ]]
|leader4 = [[کاو ماو]]
|leader5 = [[کاو ہوان]]
|year_leader1 = ۲۲۰–۲۲۶
|year_leader2 = ۲۲۶–۲۳۹
|year_leader3 = ۲۳۹–۲۵۴
|year_leader4 = ۲۵۴–۲۶۰
|year_leader5 = ۲۶۰–۲۶۵
|title_leader = [[شہنشاہ چین|شہنشاہ]]
&lt;!-- Area and population of a given year --&gt;
|stat_year1 = ۲۶۰
|stat_area1 = &lt;!-- area in square kilometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated --&gt;
|stat_pop1 = 4,432,881 (disputed)&lt;ref&gt;Zou Jiwan ({{Zh|c=鄒紀萬|links=no}}), ''Zhongguo Tongshi – Weijin Nanbeichao Shi'' {{lang|zh-hant|中國通史·魏晉南北朝史}}, (1992).&lt;/ref&gt;{{Efn|This figure, based on numbers given in the '' Sanguozhi '', has been called into question since the census system is claimed to have been flawed. The actual population is likely to be far greater.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Institute of Advanced Studies|authorlink1=Institute of Advanced Studies|editor1-last=Barme|editor1-first=Gerome|title=Easy Asian History: THE CONTINUATION OF Papers on Far Eastern History|date=دسمبر 1991|publisher=[[Australian National University]]|location=[[کینبرا]]|pages=149-152|edition=Number 2|url=http://www.eastasianhistory.org/sites/default/files/article-content/02/EAH02_07.pdf|accessdate=29 مارچ 2015|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923232550/http://www.eastasianhistory.org/sites/default/files/article-content/02/EAH02_07.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923232550/http://www.eastasianhistory.org/sites/default/files/article-content/02/EAH02_07.pdf |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt; Tanner (2009) estimates the population of Wei to be over ⅔ of the Han population.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Tanner|first1=Harold M.|title=China: A History|url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann|date=13 مارچ 2009|publisher=Hackett Publishing|page=[https://archive.org/details/chinahistory0002tann/page/142 142]|accessdate=29 دسمبر 2014|chapter=Chapter 5: The Age of Warriors and Buddhists|quote=When it was established, Wu had only one-sixth of the population of the Eastern Han Empire (Cao Wei held over two-thirds of the Han population).}}&lt;/ref&gt;}}
|footnotes = &lt;!-- Accepts wikilinks --&gt;
|today = {{پرچم|China}}&lt;br /&gt;{{پرچم|North Korea}}&lt;br /&gt;{{پرچم|Vietnam}} (220-222; 263-265)&lt;!-- Northern Vietnam is part of Cao Wei after 263, at zh:越南第二次北屬時期 --&gt;
}}
{{خانہ معلومات چینی
|t=曹魏
|s=曹魏
|p=Cáo Wèi
|w=Ts'ao Wei
|mi={{IPAc-cmn|c|ao|2|-|wei|4}}
|gr=Tsaur Wey
|j=Cou&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; Ngai&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;
|y=Chòuh Ngaih
|poj=Tsô Guī
}}

'''وئی''' (Wei) یا '''کاو وئی''' (Cao Wei) [[تین مملکتاں|تین مملکتی دور]] د‏‏ی چین وچ بالادستی دے لئی مقابلہ وچ شام‏ل تن اہ‏م ریاستاں وچو‏ں اک سی۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

== ملاحظات ==
{{حوالے | group=&quot;lower-alpha&quot;}}

[[گٹھ:۲۲۰ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:۲۶۵ء د‏‏ی تحلیلات]]
[[گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک]]
[[گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں]]
[[گٹھ:سابقہ سلطنتاں]]
[[گٹھ:۲۲۰ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]]
[[گٹھ:چینی تریخ دے سابقہ ملک]]
[[گٹھ:چینی شاہی خاندان]]
[[گٹھ:سابقہ بادشاہتاں]]
[[گٹھ:Short description is different from Wikidata]]
[[گٹھ:220ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:265ء د‏‏ی تحلیلات]]
[[گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک]]
[[گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں]]
[[گٹھ:سابقہ سلطنتاں]]
[[گٹھ:220ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]]</text>
      <sha1>ojpun5l8q2evug2lo639221ow7o02ey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوشن دی سر زمین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126442</id>
    <revision>
      <id>712751</id>
      <parentid>634075</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LlywelynII</username>
        <id>4698</id>
      </contributor>
      <comment>Removing nonsense 'map'; see [[:en:Talk:Land of Goshen]]</comment>
      <origin>712751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3211" sha1="9201yuw1db1k958algy2yqig25rlplv" xml:space="preserve">{{معلومات-تریخ}}
'''گوشین د‏‏ی سرزمین''' ( {{عبرانی|אֶרֶץ גֹּשֶׁן}} , ''ʾEreṣ Gōšen'' ) دا ناں [[عبرانی بائبل]] وچ [[مصر]] وچ اس جگہ دے طور اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ جو [[بنی اسرائیل|عبرانیاں]] نو‏‏ں [[بائبل وچ فراعنہ مصر|فرعون]] ولوں [[یوسف|حضرت يوسف علیہ السلام]] نے دتا سی ( [[کتاب پیدائش|کتابِ پیدائش]] ، {{Bible verse||Genesis|45:9-10|NRSV}} ) تے اوہ سرزمین جتھو‏ں اوہ بعد وچ مصر چھڈ ک‏‏ے گئے سن ۔ [[خروج]] ۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ مشرقی [[نیل ڈیلٹا]] ، [[زیريں مصر]] وچ واقع ا‏‏ے۔ خبرے [[اواریس|آوارس]] دے نیڑے یا اس دے قریب، [[ہائکسوس]] بادشاہاں د‏‏ی طاقت دا مرکز سی۔

=== بائبل دا متن ===
گوشین د‏‏ی سر زمین دا ذکر [[بائبل]] د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی [[کتاب پیدائش|پیدائش]] تے [[خروج]] وچ ملدا ا‏‏ے۔ [[یوسف ]] د‏‏ی کہانی وچ ، جو پیدائش دے آخری ابواب اُتے مشتمل اے، بزرگ [[یعقوب]] نو‏‏ں کاݪ دا سامنا اے تے اوہ اپنے دس بیٹےآں نو‏‏ں اناج خریدݨ دے لئی [[مصر]] گھلدا ا‏‏ے۔ [[یعقوب]] دے اک ہور بیٹے جوزف مصر وچ اک اعلیٰ عہدیدار نيں تے اپنے والد تے بھائیاں نو‏‏ں مصر وچ آباد ہوݨ د‏‏ی اجازت دیندے نيں۔ &lt;ref&gt;{{Bibleverse|Genesis|42|NRSV}}&lt;/ref&gt; پیدائش 45:10 وچ ، گوشین نو‏‏ں جوزف د‏‏ی رہائش دے نیڑے سمجھیا جاندا اے، جو [[فرعون]] دے دربار وچ رہندا اے تے پیدائش 47:5 وچ گوشین نو‏‏ں مصر د‏‏ی سرزمین دا &quot;بہترین حصہ&quot; کہیا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Bibleverse|Genesis|45|NRSV}}&lt;/ref&gt; لیکن ایہ وی [[مصر]] دے باقی حصےآں تو‏ں کسی حد تک وکھ ہوݨ دا مطلب ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Bibleverse|Genesis|47:5|NRSV}}&lt;/ref&gt; کیونجے جوزف نے اپنے خاندان تو‏ں کہیا کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں فرعون دے سامنے مویشیاں دے رکھوالےآں دے طور اُتے پیش کرن، &quot;تاکہ تسيں گوشن د‏‏ی سرزمین وچ آباد ہو جاؤ، کیونجے تمام چرواہے مصریاں نال نفرت کردے نيں۔&quot; پیدائش 47:11 &quot;رامسیس د‏‏ی سرزمین&quot; نو‏‏ں گوشن دے نال بدلدی اے: &quot;[[یوسف]] نے اپنے باپ تے اپنے بھائیاں نو‏‏ں آباد کيتا تے انہاں نو‏ں مصر د‏‏ی سر زمین وچ ، زمین دے بہترین حصے وچ ، رعمسیس د‏‏ی سرزمین اُتے قبضہ دتا، جداں کہ فرعون نے ہدایت کیتی سی۔&quot;&lt;ref&gt;{{Bibleverse|Genesis|46:34|NRSV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Bibleverse|Genesis|47:11|NRSV}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}
[[گٹھ:مصر]]</text>
      <sha1>9201yuw1db1k958algy2yqig25rlplv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>البانیہ-یوگوسلاو سرحدی تنازعہ (1998–1999)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140615</id>
    <revision>
      <id>712745</id>
      <parentid>688640</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>40019</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:72.Бригада За Специјалне Операције.png]] → [[File:72. бригада за специјалне операције.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>712745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46708" sha1="4n9j5cx95kd9xh6wq7cs6l1xp2x3qo8" xml:space="preserve">{{معلومات-حرب}} {{Infobox Military Conflict|conflict=البانیہ تے یوگوسلاو سرحدی تنازعہ (1998–1999)|partof=[[کوسوو جنگ]] تے [[یوگوسلاو جنگاں]]|image=Albanian army deploys T-59 tanks near Kosovo border, May 1999 (Robert Wright).jpg|caption=[[البانیائی فوج|البانیائی]] [[ٹائپ 59 ٹینک]] اپریل چ ہون آلے واقعے دے بعد یوگوسلاویہ دی سرحد تے گشت کر رئے سن۔|place=[[البانیا]] تے [[کوسوو]]،[[یوگوسلاویہ]]|date=[[23 اپریل، 1998، البانیا-یوگوسلاو سرحد تے گھات|23 اپریل، 1998]] – 11 جون، 1999|result=*[[کومانووو معاہدہ]]|combatant1=[[File:Emblema_e_UÇK-së.svg|20px]] [[کوسوو لبریشن آرمی]]&lt;br /&gt; {{small|'''1999:'''}}&lt;br /&gt; {{flagicon|Albania}} [[البانیا]]&lt;br /&gt;{{small|'''Support:'''}}&lt;br /&gt; [[File:Flag of Jihad.svg|25px]] [[مجاہدین]]&lt;br /&gt; {{flagicon|NATO}} [[ناٹو]]|combatant2={{flag|Serbia and Montenegro|name=Yugoslavia}}|commander1=[[File:Emblema_e_UÇK-së.svg|20px]] [[اگیم رمضانی]]{{KIA}}&lt;br /&gt;[[File:Emblema_e_UÇK-së.svg|20px]] [[صایح چیکائی]]{{KIA}}&lt;br /&gt;   [[File:Emblema_e_UÇK-së.svg|20px]] [[مجے کراسنیکی]]{{KIA}}&lt;br /&gt;[[File:Emblema e UÇK-së.svg|20px]] [[اگیم چیکو]]&lt;br /&gt;[[File:Emblema e UÇK-së.svg|22px]] [[رستم بریشا]]&lt;br /&gt;{{small|'''1999:'''}}&lt;br /&gt;[[File:Emblem of the Albanian mod.svg|20px]] [[قدوسی لاما]]&lt;br /&gt;[[File:Flag of Jihad.svg|25px]] [[علیجاہ رابیچ]]{{KIA}}&lt;br /&gt;{{flagicon|NATO}} [[ویسلی کلارک]]|commander2={{flagicon|Serbia and Montenegro}} [[بوزیدار دالیچ]]&lt;br /&gt; {{flagicon|Serbia and Montenegro}} [[نیبوئشا پاوکوویچ]]&lt;br /&gt; {{flagicon|Serbia and Montenegro}} [[ولادیمیر لازاریویچ]]&lt;br /&gt; {{flagicon|Serbia and Montenegro}} [[دراگان زیوانوویچ]] &lt;br /&gt;{{Flagicon|Serbia and Montenegro}} [[ولاستیمیر جورجیویچ]]&lt;br /&gt;{{Flagicon|FR Yugoslavia}} [[پیجا لیوواک]]{{KIA}}&lt;ref&gt;https://serbiantimes.info/upamtite-ime-ovog-heroja-s-kosara-peda-leovac-se-tesko-ranjen-vratio-na-kosovo-spasio-mlade-vojnike-i-otisao-u-istoriju-video/&lt;/ref&gt;|units1=[[File:Emblema_e_UÇK-së.svg|20px]] 138ویں برگیڈ&lt;br /&gt; [[File:Emblema_e_UÇK-së.svg|20px]] 121ویں برگیڈ&lt;br /&gt; [[File:Emblema_e_UÇK-së.svg|20px]] 123ویں برگیڈ&lt;br /&gt; {{small|'''1999:'''}}&lt;br /&gt; [[File:Emblem of the Albanian mod.svg|20px]] Kukës division|units2={{flagicon|Serbia and Montenegro}} Priština Corps Units 549th Motorized Brigade&lt;br /&gt; {{flagicon|Serbia and Montenegro}} 53rd Border Battalion&lt;br /&gt; [[File:72. бригада за специјалне операције.png|23px|border|72nd Brigade for Special operations]] [[72nd Brigade for Special Operations]]&lt;br /&gt; {{flagicon|Serbia and Montenegro}} 2nd Battalion of the 125th Motorized Brigade&lt;br /&gt; {{flagicon|Serbia and Montenegro}} [[63rd Parachute Brigade]] &lt;br /&gt; [[File:Flag of the Russian volunteers in Yugoslavia.svg|25px]] [[Russia]]n volunteers&lt;br /&gt; [[File:Flag of UNA-UNSO.svg|25px]] Ukrainian volunteers|strength1=[[File:Emblema_e_UÇK-së.svg|20px]] 2,000 فوجی &lt;br /&gt; [[File:Emblem of the Albanian mod.svg|20px]] Entire Kukës Division&lt;br /&gt; {{flagicon|Albania}} 5000 فوجی(سرحد تے),&lt;ref name=&quot;republika.rs&quot;&gt;https://www.republika.rs/vesti/srbija/642575/ratne-price-1999-kosare-napad-na-granicu&lt;/ref&gt; ٹینک تے توپاں
----
[[File:Flag of Jihad.svg|25px]] 22–24 جنگجو &lt;br /&gt; {{flagicon|NATO}} یونٹ [[بوئنگ بی-52 سٹراٹوفورٹریس|بی-52]]،[[فیئرچائلڈ ریپبلک اے-10 تھنڈربولٹ II|اے-10]] تے [[لاکہیڈ اے سی-130]] جہاز۔|strength2={{flagicon|Serbia and Montenegro}} 500–1,000 فوجی &lt;br /&gt;{{flagicon|Serbia and Montenegro}} ٹینک تے بکتر بند گڈیاں|casualties1=[[File:Emblema_e_UÇK-së.svg|20px]]  205 Killed &lt;ref name=&quot;republika.rs&quot; /&gt;&lt;br /&gt;{{small|''(7 killed from NATO friendly fire&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Steele |first=Jonathan |title=KLA shock at NATO blunder|url=https://www.theguardian.com/world/1999/may/24/balkans3 |newspaper=The Guardian |date=24 May 1999 |access-date=8 May 2025}}&lt;/ref&gt;)''}}&lt;br /&gt;{{flagicon|Albania}} 1 زخمی
----
[[File:Flag of Jihad.svg|25px]] 18 مرے &lt;br /&gt; {{flagicon|NATO}} 2 [[فیئر چائلڈ ریپبلک اے 10 تھنڈربولٹ II|اے 10]] نوں مار گرایا
&lt;ref&gt;https://tangosix.rs/2025/27/02/analiza-novi-podaci-o-dejstvima-vojske-jugoslavije-protiv-usaf-jurisnika-a-10-thunderbolt-iznad-kosova-i-metohije-1999-godine/&lt;/ref&gt;|casualties2={{flagicon|Serbia and Montenegro}} 206–209+ مرے &lt;br /&gt;{{Flagicon|FR Yugoslavia}} 1 [[سٹیئر-پچ پنزگوئر|پنزگوئر]] نقصان پہنچیا&lt;br/&gt;{{flagicon|FR Yugoslavia}} 1 [[بی او وی (بکتر بند اہلکاراں دا کیریئر)|بی او وی]] تباہ ہو گیا
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2016/02/16/kosovo-guerrillas-await-yugoslav-army-ambush-verdict-02-16-2016/|title=Kosovo Ex-Guerrillas Await Yugoslav Army Ambush Verdict|date=16 February 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[File:Flag of the Russian volunteers in Yugoslavia.svg|25px]] 1 مریا
----
'''ناٹو مطابق:'''
{{flagicon|Serbia and Montenegro}}{{flagicon|سربیا تے مونٹینیگرو}} 32 توپ خانے دے ٹکڑے، 9 بکتر بند اہلکار کیریئر، 6 بکتر بند گڈیاں، 4 ہور فوجی گڈیاں، 8 مارٹر پوزیشناں تے اک ایس اے 6 سطح توں ہوائی میزائل۔|casualties3={{flagicon|Albania}} 848,000–863,000کوسوو دے البانیائیاں نو کڈ دتا گیا}}

'''البانیہ-یوگوسلاویا سرحدی تنازعہ''' کوسوو جنگ دے دوران [[البانیا|البانیہ]] تے [[سربیا و مونٹینیگرو|وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ دے]] وچکار اک سالہ غیر اعلانیہ فوجی محاذ آرائی سی۔ اس تنازعہ وچ بنیادی طور اُتے سرحد پار جھڑپاں تے مداخلتاں شامل سن ، کیونجے یوگوسلاو افواج نے البانیہ-یوگوسلاو سرحد دے نیڑے کم کرنے والے [[کوسوو لبریشن آرمی]] (کے ایل اے) دے جنگجوواں دا تعاقب کيتا۔ سب توں اہم مصروفیت اپریل 1999 وچ البانیا دے شہر کرومی دے نیڑے ہوئی، جس دے نتیجے وچ یوگوسلاو تے البانیہ دی افواج دے وچکار اک کشیدہ کھڑا ہویا ۔

== پچھوکڑ ==
[[دوجی وڈی لڑائی|دوسری جنگ عظیم]] دے بعد ، [[خود مختار اشتراکی صوبہ کوسووو|کوسوو نو‏‏ں]] [[اشتراکی جمہوریہ سربیا|سوشلسٹ]] [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]] دے چھ آئینی جمہوریہ وچو‏ں اک خودمختار صوبے دا درجہ دتا گیا۔  1980 وچ یوگوسلاویہ دے طویل عرصے تو‏ں رہنما [[مارشل ٹیٹو|جوسپ بروز ٹیٹو د‏‏ی]] وفات دے بعد یوگوسلاویہ دا سیاسی نظام کھولنا شروع ہويا۔  1989ء چ [[بلغراد|بیلگریڈ نے]] کوسوو دی خودمختاری منسوخ کر دتی ۔  کوسوو، اک صوبہ جہدے چ بنیادی طور تے نسلی البانیائی رہندے نیں، [[سرب|سرباں]] لئی بہوں تاریخی تے ثقافتی اہمیت دا حامل سی۔  انہاں د‏‏ی گھٹدی ہوئی تعداد تو‏ں خوفزدہ ، صوبے دے سرباں نو‏‏ں خدشہ ہونا شروع ہويا کہ انہاں نو‏ں البانیائی لوکاں نے &quot;نچوڑ لیا&quot; جارہیا اے ، تے نسلی کشیدگی ودھ گئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite book|date=October 31, 2000}}&lt;/ref&gt; جداں ہی [[کوسوو]] د‏‏ی خود مختاری ختم ہوگئی ، سربیا تے مونٹینیگرو د‏‏ی طرف تو‏ں چلائی جانے والی اقلیتی حکومت نو‏‏ں [[سربیا]] دے صدر سلوبودان ملوشویچ نے صوبے د‏‏ی نگرانی دے لئی مقرر کيتا ، جسنو‏ں سربیا دے ہزاراں بھاری مسلح نیم فوجیاں نے نافذ کيتا۔ البانیائی ثقافت نو منظم طریقے تو‏ں دبا دتا گیا تے سرکاری کمپنیاں وچ کم کرنے والے سینکڑاں ہزاراں البانیائی افراد د‏‏ی ملازمتاں تو‏ں محروم ہوئے گئے۔ &lt;ref name=&quot;LeBor&quot; /&gt;

1996 وچ ، البانی قوم پرستاں دے اک گروہ نے اپنے آپ نو‏‏ں [[کوسوو لبریشن آرمی]] (کے ایل اے) کہلاندے ہوئے یوگوسلاویہ فوج اُتے حملہ کرنا شروع کيتا  تے سربیا دی وزارت داخلہ  کوسوو چ۔ اوہناں دا مقصد اس صوبے نو باقی [[سربیا و مونٹینیگرو|یوگوسلاویہ]] توں الگ کرنا سی، جہڑا 1991–92 چ سلووینیا، کروشیا، مقدونیہ تے بوسنیا ہرزیگووینا دے علیحدگی دے بعد، سربیا تے مونٹی نیگرو تے مشتمل صرف اک رمپ فیڈریشن سی۔ پہلے، کے ایل اے نے ہٹ اینڈ رن حملے کیتے (1996 وچ 31، 1997 وچ 55، تے صرف جنوری تے فروری 1998 وچ 66)۔  اس نے نوجوان کوسوو البانیائیاں وچ تیزی تو‏ں مقبولیت حاصل کيتی ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے نے سیاست دان [[ابراہیم روگوڡا|ابراہیم روگووا]] د‏‏ی طرف تو‏ں یوگوسلاوی حکا‏م دے خلاف عدم تشدد د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں مسترد کردتا تے زیادہ جارحانہ نقطہ نظر دا حق دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|publisher=Purdue University Press|location=[[West Lafayette, Indiana]]|url=https://books.google.com/books?id=IDMhDgCJCe0C|page=293}}&lt;/ref&gt; تنظیم نو 1997 وچ اک اہم فروغ ملیا، جدوں گوانڈھی [[البانیا]] وچ اک مسلح بغاوت دی وجہ توں البانیہ دی فوج دے ڈپوآں توں ہزاراں ہتھیار لُٹ لئے گئے۔ ایہناں چوں کئی ہتھیار کے ایل اے دے ہتھاں چ آ گئے۔  سرحد پار ہتھیاراں دی اسمگلنگ ودھ گئی; یوگوسلاویہ دی سرحد دی حفاظت دا الزام 549ویں موٹرائزڈ بریگیڈ سی، جہدی کمانڈ جنرل بوجیدار ڈیلیچ سی ۔ 

مارچ 1998 وچ وی جے تے ایم یو پی دے کے ایل اے دے رہنما [[آدم یشاری|ادم جشری]] دے احاطے اُتے حملہ کرنے دے بعد کے ایل اے د‏‏ی مقبولیت آسمان تو‏ں چھو گئی جس وچ اوہ، اس دے سب تو‏ں قریبی ساتھی تے اس دے خاندان دے زیادہ تر افراد ہلاک ہوئے گئے۔ اس حملے نے ہزاراں نوجوان کوسوو البانیائیاں نو کے ایل اے دی صفاں اچ شامل ہون دی ترغیب دتی، جس نے کوسوو دی بغاوت نو ہوا دتی جہڑی بالآخر 1998 دے موسم بہار چ پھٹ پئی۔ 

== واقعات ==

=== اپریل 23، 1998، البانیا-یوگوسلاو سرحد تے گھات ===
اپریل 1998 نوں، 5:45 وجے، 53ویں سرحدی بٹالین نے کوشار بارڈر چوکی، ڈیچان دے نیڑے 150-200 [[کوسوو لبریشن آرمی|کے ایل اے]] باغیاں دے اک گروپ دا سامنا کیتا، جہڑے [[البانیا|البانیہ]] توں ہتھیار سمگل کرن دی کوشش کر رئے سی۔  ہوٹزر تے راکٹ لانچراں نال مسلح، یوگوسلاو فوج نے عسکریت پسنداں تے گھات لا دتی، جس دی وجہ توں اک شدید جھڑپ شروع ہو گئی، جس چ لڑائی ساری رات جاری رہی۔   لڑائی دے بعد 19 عسکریت پسند مارے گئے، 1 زخمی تے 2 پھڑے گئے۔ باقی عسکریت پسند گھات توں بچ گئے تے واپس [[البانیا]] نس گئے۔ &lt;ref name=&quot;AP&quot;&gt;{{Citation|title=Yugoslavia warns of war}}&lt;/ref&gt; دوسری طرف ، یوگوسلاو افواج نو‏‏ں تعداد وچ زیادہ ہونے دے باوجود کوئی جانی نقصان نئيں ہويا۔   &lt;ref name=&quot;CNN&quot; /&gt;

گھات لگان دے اگلے دن ، بوٹوشے دے پنڈ دے باشندےآں نے توپ خانے د ی فائرنگ تے ہیلی کاپٹراں دے اگے اڑنے د ی اطلاع دتی۔ 

=== 18 جولائی 1998ء ، البانیہ تے یوگوسلاو سرحد جھڑپاں ===
18 جولائ‏ی 1998 نو‏‏ں ، [[کوسوو لبریشن آرمی|کے ایل اے دے]] باغیاں دے اک گروہ نے مجاہدین دے اک چھوٹے تو‏ں گروہ (جنہاں وچو‏ں زیادہ تر [[سعودی عرب]] دے شہری سن ) دے نال مل ک‏ے 53 واں سرحدی بٹالین دے گھات لگانے تو‏ں پہلے البانیہ تے یوگوسلاویہ د‏‏ی سرحد عبور کيتی۔ باغی کوسوو نوں ہتھیار سمگل کر رئے سی، کجھ دعوے دسدے نیں کہ اوہ اوراہوواچ چ اپنی افواج نو تقویت دین دی کوشش کر رئے سی۔ کے ایل اے جنگجوواں دی تعداد دے تخمینے مختلف ہن، [[ہیومین رائٹس واچ|ہیومن رائٹس واچ نے]] دعوی کیتا کہ 24 مجاہدین دے نال تقریباً 200 کے ایل اے باغی سن،  سیاسی سائنسدان ڈیوڈ ایل فلپس تے سفارتکار نکولس برنز دا کہنا اے کہ 22 مجاہدین تے 300 کے ایل اے جنگجو سن،  صحافی یہودی ، یہوداہی دے ماہر، صحافیاں وچ یقین رکھدے نیں کہ ایہ گروپ 700 عسکریت پسنداں تے مشتمل ہو سکدا اے،  تے وی جے نے بیان کیتا کہ 1000 عسکریت پسند سن۔  آن آلی لڑائی چ 4 KLA جنگجو 18 مجاہدین دے نال مارے جان گے، جد کہ دوجے عسکریت پسند فرار ہو جان گے۔ 1 یوگوسلاوی فوجی بہت زخمی ہویا تے اک ہور ہلکا زخمی ہویا ۔  کے ایل اے ولوں اپنے پچھے ہٹن دے دوران سٹے گئے بندوقاں دا اک وڈا ذخیرہ یوگوسلاو افواج ولوں ضبط کیتا جائے گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=July 19, 1998}}&lt;/ref&gt;

==== البانیہ تے یوگوسلاو دی سرحد تے گولہ باری ====
اگلے دن 19 جولائ‏ی 1998 نو‏‏ں ، یوگوسلاو افواج نے البانیہ د‏‏ی سرحد دے نیڑے [[کوسوو لبریشن آرمی|کے ایل اے دے]] باغیاں اُتے گولہ باری کيتی۔ ابتدائی رپورٹاں وچ دعوی کیتا گیا سی کہ 30 کے ایل اے عسکریت پسند مارے گئے سن، تاہم بعد دیاں رپورٹاں توں پتہ چلدا اے کہ کوئی موت نئیں ہوئی، تاہم 31 کے ایل اے عسکریت پسند زخمی ہوئے۔ 
{{Infobox Military Conflict|conflict=Albanian-Yugoslav border shelling|partof=[[Kosovo War]]|image=|caption=|date=19 July 1998|place=[[Kosovo]]|result=Yugoslav victory|combatant1={{Flagicon|FR Yugoslavia}} [[Yugoslav Army (Federal Republic of Yugoslavia)|Yugoslav Army]]|combatant2=[[File:Coat of arms of the Kosovo Liberation Army.svg|22px]] [[Kosovo Liberation Army]]|commander1=unknown|commander2=unknown|strength1=unknown|strength2=unknown|casualties1=none|casualties2=30 killed (Intinal reports claim)&lt;br&gt;31 injured|casualties3=}}

=== مورینا دی لڑائی ===
7 جولائ‏ی 1998ء نو‏‏ں یوگوسلاوی افواج نے البانیا د‏‏ی سرحد دے سب تو‏ں نیڑےی پنڈ مورینا پنڈ وچ داخل ہوئے۔ اوتھے اوہناں تے کے ایل اے دے عسکریت پسنداں دے اک گروپ نے حملہ کیتا۔ آن آلی لڑائی چ 6 کے ایل اے دے عسکریت پسند مارے جان گے، حالانکہ یوگوسلاو جانی نقصان زیادہ ہووے گا، جس چ بوہت سارے فوجی مارے جان گے، جس دی وجہ توں یوگوسلاو فوج مورینا توں پچھے ہٹ گئی۔ 
[[فائل:Morina_ruins.jpg|right|thumb|170x170px| لڑائی دے بعد مورینے پنڈ چ اک تباہ ہون آلی عمارت۔]]

=== اوپلیاز دی لڑائی ===
9 اگست 1998 نو‏‏ں ، [[اگیم رمضانی]] د‏‏ی کمان وچ [[کوسوو لبریشن آرمی|کے ایل اے د‏‏ی]] 138 واں بریگیڈ نے البانیہ- یوگوسلاویہ د‏‏ی سرحد اُتے پنڈ اوپلازے (رومن: &quot; ''اوپلاز'' &quot;) وچ اک آپریشن د‏‏ی قیادت کيتی۔ ایہ آپریشن 17-20 یوگوسلاو فوجی مارے جان دے نال کے ایل اے دی کامیابی سی، جس چ 2 یوگوسلاوی [[فوجی افسر|فوج دے افسر]] وی شامل سن۔ کے [[کوسوو لبریشن آرمی|ایل اے نے]] کوئی جانی نقصان نئیں دسیا۔   

=== گیراویکا چ آپریشن ===
15 ستمبر 1998 نو‏‏ں [[اگیم رمضانی]] د‏‏ی سربراہی وچ 138 واں برگیڈ نے البانیہ- یوگوسلاویہ د‏‏ی سرحد اُتے اک ہور آپریشن د‏‏ی قیادت کيتی۔ ایہ آپریشن [[دراوکا|ماؤنٹ جیرویکا دے]] نیڑے تے اوہدے نیڑے دے علاقیاں چ کیتا گیا سی جتھے کے ایل اے نے 40 یوگوسلاوی فوجیاں نوں ماریا تے 20 ہور زخمی کیتے۔   
[[فائل:Heroid_Shehu_Gjeravica_2010_f0772384.jpg|right|thumb|170x170px| پہاڑ [[دراوکا|ڈیرویکا]] دیاں گھاٹیاں]]

=== آپریشن فینکس ===
ستمبر 1998 نو‏‏ں ، کے [[کوسوو لبریشن آرمی|ایل اے د‏‏ی]] 138 واں بریگیڈ جس د‏‏ی سربراہی [[اگیم رمضانی]] نے د‏‏ی ، جس وچ 30 فوجیاں شامل سن ، نے البانیہ-یوگوسلاو سرحد دے نیڑے &quot; ''آپریشن فینکس'' &quot; دے ناں تو‏ں اک کارروائی کيتی۔ عسکریت پسنداں نے اینٹی ٹینک بارودی سرنگاں زمین تے رکھ دتیاں، جس دی وجہ توں اک یوگوسلاو ٹینک اک تے ٹُر گیا۔ کان پھٹ گئی جس نال 1 فوجی ہلاک تے 4 زخمی ہو گئے۔ یوگوسلاو فوج نے زخمی فوجیاں نو بچان دے لی جلدی ای اک [[ہیلی کاپٹر]] لیایا، تاہم عسکریت پسنداں نے اس تے فائرنگ کر دتی۔ تھوڑی دیر بعد، کوشارے چوکی دے نیڑے اک ہور گھات لگائی گئی، جتھے کے ایل اے نے یوگوسلاو بکتر بند گڈیاں تے فائرنگ کیتی، جس نال 5 فوجی مارے گئے تے 2 زخمی ہو گئے تے نالے اک یوگوسلاو بی او وی تباہ ہو گیا تے اک یوگوسلاو پنزگوئر نوں نقصان پہنچایا۔ کے ایل اے نے فیر مردہ لاشاں نوں لُٹیا۔ اک ہور [[ہیلی کاپٹر]] &quot;گھات لگان دی تھاں&quot; تے آیا پر فوری طور تے اوہدے تے فائرنگ کیتی گئی تے اوہ پچھے ہٹ گیا۔    

=== دسمبر 3، 1998، البانیہ-یوگوسلاو سرحد جھڑپ ===
 
3 دسمبر 1998 نو‏‏ں ، یوگوسلاو دے اک سرحدی محافظ اُتے 9 [[کوسوو لبریشن آرمی|کے ایل اے]] باغیاں دے اک گروہ نے فائرنگ کيتی۔ واپسی دی فائرنگ چ، یوگوسلاو افواج نے 8 عسکریت پسنداں نو مار دتا، جد کہ 9واں فرار ہو گیا۔ ایہ کوسوو جنگ دا سب تو‏ں سنگین جنگی واقعہ سی کیونجے ڈیڑھ مہینہ پہلے جنگ بندی دے لئی مذاکرات ہوئے سن ۔   

=== دسمبر 14، 1998، البانیہ-یوگوسلاو سرحد تے گھات ===
دسمبر 1998 دی سویر نوں، موجی کراسنیکی دی اگوائی چ 140 مسلح کے ایل اے عسکریت پسنداں دا اک گروپ [[البانیا|البانیہ]] دے ذریعے [[کوسوۆو|کوسوو]] چ ہتھیار سمگل کرن دی کوشش کر رہیا سی، تاہم اوہناں نوں کوشنین چ گوروژڈپ تے لیکن دے وچکار گھات لا کے ماریا گیا۔ عسکریت پسند شمالی البانیا دے اک فوجی تربیتی اڈے توں واپس آ رئے سی۔ ابتدائی گھات لگان دے بعد جنگ ساری رات جاری رہندی۔ جنگ دے اختتام تک 36 عسکریت پسند مارے جان گے، 12 زخمی ہو جان گے تے ہور 9 پھڑے جان گے۔ البانیائی وسیلیاں دے مطابق 41 عسکریت پسند مارے جان گے۔ کے ایل اے دی طرفوں مارے جان آلے لوکاں چوں اک جنرل مجے کراسنیکی سی۔ یوگوسلاو افواج نوں کوئی جانی نقصان نئیں ہویا ۔       

=== کوشارے دی لڑائی ===
9 اپریل 1999 نو‏‏ں ، 03:00 بجے ، سرحد دے [[البانیہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں اک توپ خانے دا بیراج شروع ہويا ، جس دا مقصد کوشارے فوجی چوکی د‏‏ی طرف سی ، جس اُتے یوگوسلاو فوج دا قبضہ سی ، جو کوسوو جنگ د‏‏ی سب تو‏ں خونی لڑائیاں وچو‏ں اک بن گئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VL02DwAAQBAJ&amp;q=Kosare+%229+April%22&amp;pg=PA205|title=Kosovo|language=en}}&lt;/ref&gt; البانیائیاں نے تن طرف تو‏ں حملہ کيتا ، پہلا راسا ای کوشارس د‏‏ی طرف سی ، دوسرا اچھی طرح تو‏ں محفوظ کوشارے چوکی د‏‏ی طرف سی تے تیسرا ماجا گلاوا د‏‏ی طرف سی۔ تقریبا 136 KLA فوجی  سرحد تک پہنچے تے یوگوسلاو عہدےآں اُتے حملہ کیتا۔ اس ویلے یوگوسلاو فوج دے 200 توں وی گھٹ ارکان محاذ تے تعینات سن ۔ خونی لڑائی ہوئی تے سارا دن جاری رہی جس وچ البانیائی طرف 4 ہلاک تے اک زخمی تے یوگوسلاوی طرف 23 ہلاک ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;Demaj&quot;&gt;{{Cite book|title=Me UÇK-në në Koshare : nga vija e parë të frontit dhe nëpër Kosovën e pasluftës : 3|date=2003|quote=Rezultati i gjashtë orë luftimeve ishte nga ana jonë katër të vrarë e një të plagosur, kurse nga radhët e armikut kishte 23 të vrarë}}&lt;/ref&gt; بعد چ، کے ایل اے نے رراسا ای کوشرس دی چوٹی تے قبضہ کر لیا تے فوری طور تے اپنے آپ نو مضبوط کرنا شروع کر دتا۔ سربیا د‏‏ی رپورٹاں وچ دعوی کيتا گیا اے کہ کے ایل اے دے باغیاں نو‏‏ں برطانوی ، فرانسیسی ، جرمن تے اطالوی خصوصی افواج نے مدد دتی سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://fbreporter.org/2015/04/11/koshare/|title=&quot;The hell of Koshare&quot;- The day when &quot;300 hundred Serbian Spartans&quot; stood up against NATO|date=2015-04-11|language=en-US|accessdate=2025-05-21|archivedate=2018-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180515112515/https://fbreporter.org/2015/04/11/koshare/}}&lt;/ref&gt;


اس دے بعد یوگوسلاو افواج دے ارکان چوکی دے اُتے دفاع د‏‏ی دوسری لائن د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے۔ اوہناں عہدیاں دا دفاع کرنا سوکھا سی۔ اگلے دن ، یوگوسلاو ریزرو فوجی پہلی فوج نو‏‏ں راحت دینے دے لئی پہنچے۔ کے ایل اے دے فوجیاں دا اک گروہ یوگوسلاو مواصلات دی لائن نو کاٹن چ کامیاب ہو گیا، تے اک بی او وی بکتر بند اہلکاراں دے کیریئر نو تباہ کرن چ کامیاب ہو گیا۔ رات دے دوران ، کے ایل اے نے اوپیاز وچ یوگوسلاو فوج اُتے حملہ کيتا ، یوگوسلاو فوجیاں د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن تمام حملے ناکام رہے تے اس دے نتیجے وچ یوگوسلاو فوج نے کے ایل اے باغیاں نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچایا۔ ایس دوران، یوگوسلاو اپنی خصوصی افواج تے کجھ توپ خانے دے ٹکڑے وی لیان چ کامیاب ہو گئے۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
[[فائل:Arianit_Koshare_IMG_0049.JPG|right|thumb|170x170px| کوشار چوکی، جنگ دے دوران تباہ ہو گئی۔]]

==== ماجا گلاوا تے یوگوسلاو دا جوابی حملہ ====
البانیائی فوج تے کے ایل اے توپ خانے نے یوگوسلاو فوج دے عہدےآں اُتے ماجا گلاوا تے رراسا ای کوشارس تو‏ں گولہ باری جاری رکھی۔ یوگوسلاو فوج دے ہیڈکوارٹر نے اچانک حملہ کرن تے دشمن نوں حیران کرن دا فیصلہ کیتا ۔ 14 اپریل نوں یوگوسلاو فوجاں نے ماجا گلاوا تے حملہ کر دتا ۔ دو دشمن خندقاں دے وچکار فاصلہ 50 میٹر توں زیادہ نئیں سی۔ یوگوسلاو فوج مکمل طور اُتے ماجا گلاوا اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہی ، لیکن اس نے البانیائی توپ خانے نو‏‏ں انہاں دے عہدےآں تو‏ں انہاں تو‏ں لڑنے تو‏ں روک دتا۔ ماجا گلاوا محاذ نو‏‏ں جنگ دے اختتام تک مستحکم کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی لائناں وچ کوئی تبدیلی نئيں آئی سی۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; اپریل وچ، رراسا ای کوشرس وچ فرنٹ لائنز تے کوئی تبدیلی نئیں آئی تے دوہاں دھراں نوں بھاری نقصان ہویا۔
{{Infobox Military Conflict|conflict=Yugoslav counter-offensive on Maja Glava|partof=[[Kosovo War]] and [[Battle of Košare]]|image=|caption=|date=14 April 1999|place=[[Kosovo]], [[Košare, Gjakova|Košare]]|result=inconclusive 
*Yugoslav Army fails to capture Maja Glava 
*Yugoslav army succeed to prevent Albanian artillery from  engaging from their positions|combatant1={{Flagicon|FR Yugoslavia}} [[Yugoslav Army (Federal Republic of Yugoslavia)|Yugoslav Army]]|combatant2=[[File:Coat of arms of the Kosovo Liberation Army.svg|22px]] [[Kosovo Liberation Army]]|commander1=unknown|commander2=unknown|strength1=unknown|strength2=unknown|casualties1=heavy|casualties2=heavy|casualties3=}}

==== رراسا ای کوشرس تے کے ایل اے دا حملہ ====
دن دے دوران، ہائسن بیریشا نے کے ایل اے دے جنگجوواں نال ملن لئی، کوشارے چوکی ول ڈرائیو کیتا۔ شام دے ویلے، کے ایل اے دے جنگجو دو گروہاں چ تقسیم ہو گئے۔ کے ایل اے دے جنگجوواں نے یوگوسلاو افواج د‏‏ی سمت اُتے فائرنگ د‏‏ی ، یوگوسلاو افواج تو‏ں فائرنگ کرنے تے انہاں دے عہدےآں د‏‏ی نشاندہی کرنے د‏‏ی کوشش وچ۔ شدید لڑائی صبح تک جاری رہی ، جس وچ کے ایل اے نے 47 یوگوسلاو فوجیاں نو‏‏ں قتل کرنے دا دعوی کيتا ، جدو‏ں کہ البانیہ د‏‏ی طرف ست ہلاک ہوئے گئے سن ۔  

==== رراسا ای کوشرس تے یوگوسلاو جارحیت ====
مئی دا آغاز یوگوسلاو فوج دے کئی ناکام حملےآں تو‏ں ہويا تاکہ کوشارے چوکی نو‏‏ں واپس لے لیا جاسک‏‏ے۔ انہاں دے عہدےآں اُتے لگاتار توپ خانے د‏‏ی فائرنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں حملےآں نو‏‏ں ناکام بنا دتا گیا۔ 6 مئی نو‏‏ں ، یوگوسلاویہ د‏‏ی فوج نے توپ خانے د‏‏ی بمباری نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ رسا ای کوشارس وچ جوابی حملہ کيتا۔ اک خونی جھڑپ شروع ہوئی ، لیکن یوگوسلاو فوج رراسا ای کوشارس نو‏‏ں لینے وچ کامیاب نئيں ہوئی۔ 10 مئی نو‏‏ں ، یوگوسلاویہ د‏‏ی فوج نے دو ٹی -55 ٹینک بھیجے تاکہ رراسا ای کوشارس اُتے جارحیت نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ مدد مل سک‏‏ے۔ جدو‏ں ٹینک کے ایل اے د‏‏ی لائناں وچ گھس گئے تاں ، اوہ باغیاں دے زیر قبضہ علاقے وچ 100 میٹر تو‏ں زیادہ اگے ودھ گئے ، لیکن کے ایل اے فیر وی رراسا ای کوشرس دا کنٹرول برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا۔ 10/11 مئی دی رات دے دوران، [[نیٹو]] بمباراں نے یوگوسلاو فوجیاں تے درجناں بم سٹے جنہاں نے رراسا ای کوشارس دے آسے پاسے کے ایل اے دے عہدیاں تے حملہ کیتا سی۔ ایہناں چوں گھٹ توں گھٹ دو واقعات چ نیٹو نے یوگوسلاویہ دی فوج دے فوجیاں تے کلسٹر بم سٹے۔ اینہاں حملیاں چ نیٹو نے 8 یوگوسلاو فوجی تے اک افسر ماریا تے 40 توں ودھ زخمی کرن چ کامیاب ہو گیا۔ کے ایل اے نے حملہ کرنے دے موقع اُتے فائدہ اٹھایا تے یوگوسلاو فوجیاں نو‏‏ں انہاں دے عہدےآں تو‏ں باہر لڑیا تے انہاں نو‏‏ں واپس آنے اُتے مجبور کردتا۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

==== یونک دے نیڑے کے ایل اے دا حملہ ====
19 یا 20 مئی نو‏‏ں ، کے ایل اے نے جونک دے نیڑے یوگوسلاو اسپیشل فورسز د‏‏ی پوزیشن اُتے حملہ کيتا۔ کے ایل اے نے دعوی کیتا کہ اوہ تلخ لڑائی دے بعد 14 یوگوسلاو سپیشل فورسز دے ارکان نو مارن چ کامیاب ہو گیا، جد کہ انہاں نو کوئی نقصان نئیں ہویا۔ ہلاک ہون آلیاں چوں اک روسی شہری بُلکھ ویتالی گلیبووچ سی۔ گلیبوچ د‏‏ی جسم تو‏ں حاصل کردہ دستاویزات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ روسی فوج دے اندر اک افسر سی ، جدو‏ں کہ ماسکو نے تصدیق د‏‏ی کہ ايس‏ے ناں دا اک افسر وی سی جسنو‏ں طبی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں روسی فوج تو‏ں فارغ کردتا گیا سی جس دا ناں KLA نے فراہ‏م کيتا سی۔ کے ایل اے نے اسنو‏ں جنگ وچ روسی شمولیت دے ثبوت دے طور اُتے پیش کيتا تے ترانا وچ روسی سفارت خانے نو‏‏ں احتجاج دا اک مضبوط خط بھیجیا ، جس وچ لاش د‏‏ی بازیابی دے لئی تاوان دے طور اُتے گولہ بارود دے نال 5،000 اسلحہ دا مطالبہ کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|author1=Depalma|date=1999-05-22|title=CRISIS IN THE BALKANS: THE REBELS; Kosovo Insurgents Report Killing Russian Officer in Battle With Serbs|language=en-US|url=https://www.nytimes.com/1999/05/22/world/crisis-balkans-rebels-kosovo-insurgents-report-killing-russian-officer-battle.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation|title=27. mai 1999}}&lt;/ref&gt; یوگوسلاویہ نے رپورٹ دتی کہ گلیبووچ نوں اک رضاکار دے طور تے لڑدے ہوئے مار دتا گیا سی۔  

==== کوشارے چوکی تے نیٹو دا فضائی حملہ ====
22 مئی نو‏‏ں ، نیٹو دے طیارےآں نے غلطی تو‏ں کے ایل اے دے عہدےآں اُتے بمباری کيتی۔  کجھ کے ایل اے کمانڈر بعد چ کہن گے کہ ایہ کے ایل اے نو ہور فائدے حاصل کرن توں روکن لئی جان بُجھ کے کیتا گیا سی۔  کے ایل اے دے مطابق، حملے وچ اوہناں دے 7 جنگجو مارے گئے تے 27 زخمی ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;KLAshock&quot; /&gt; جنگ دے بعد، [[پی بی ایس|پی بی ایس نے]] آکھیا کہ چھاپے وچ 67 لوکاں دی موت دی اطلاع ملی اے۔ 
{{Infobox Military Conflict|date=22 May 1999}}

=== البانیہ یوگوسلاوی سرحد دا واقعہ ===
اپریل 1999 دے مہینے دے دوران یوگوسلاو پیدل فوج [[البانیا]] وچ داخل ہوئے گی ، [[Krumës|کرومیس]] ، [[تروپویہ|ٹروپوجی]] تے [[کوکس|کوکیس دے]] نیڑے دے پنڈاں اُتے گولہ باری کرے گی۔ یوگوسلاو افواج نے 2 نوں دھکا دتا&amp;nbsp;کلومیٹر شمالی البانیا وچ انہاں نو کوئی مزاحمت دا سامنا نئیں کرنا پیا، تاہم یوگوسلاویہ دی حکومت نے انہاں دعویاں دی تردید کر دتی۔ اس آپریشن دا بنیادی مقصد کے ایل اے افواج نو ناکہ بندی کرنا سی۔

==== کرومس تے گولہ باری ====
13 اپریل 1999 نو‏‏ں ، [[Dragan Živanović|ڈراگن جیوانووچ]] د‏‏ی سربراہی وچ یوگوسلاو فوج نے [[Krumës|کرومس]] وچ البانیائی پناہ گزیناں اُتے گولہ باری کيتی ، اُتے گولہ باری کسی وی جانی نقصان دا سبب بننے وچ ناکام رہی ، صرف 3 گھر تباہ ہوئے۔ جدو‏ں کوکس ڈویژن [[Kudusi Lama|کڈوسی لاما]] د‏‏ی سربراہی وچ متعدد کے ایل اے دے عسکریت پسنداں دے نال پہنچیا تاں ، یوگوسلاو افواج واپس چلی گئیاں۔

==== تروپویا تے کوکس توں یوگوسلاو دی انخلاء ====
کوکس ڈویژن دی آمد دے نال، یوگوسلاوی فوجاں نے وی [[تروپویہ|ٹروپوج]] تے [[Krumës|کرومس دے]] نیڑے دے علاقیاں توں واپس چلے گئے، تے آخر کار 2&amp;nbsp;کلومیٹر دی زمین جہدے وچ اوہناں نے دھکیل دتا سی۔ اس واقعے دے بعد [[البانیا|البانیا نے]] [[یوگوسلاویا|یوگوسلاویہ]] دے نال تمام تعلقات توڑ دتے ۔

=== پاشترک دی لڑائی ===
جارحیت 4 وجے شروع ہوئی صبح، جدوں کے ایل اے دے فوجیاں نے اپنے آپریٹنگ علاقیاں توں دس میل دے محاذ تے حملہ کیتا، جس دی حمایت البانیہ دی فوج تے نیٹو فضائی مدد دے بیراجاں نال کیتی گئی۔ اوہناں نے تیزی نال یوگوسلاویہ دے مشاہدے دے پوائنٹس تے واچ ٹاورز تے قبضہ کر لیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Wertheimer|first1=Linda|last2=Chayes|first2=Sarah|date=28 May 1999|title=KLA Push|url=https://www.npr.org/1999/05/28/1050756/kla-push|work=[[All Things Considered]]|publisher=NPR}}&lt;/ref&gt;  سرحد توں لنگھ جان دے بعد، کجھ یونٹاں پہاڑ دے شمالی پاسے چلے گئے لگدے نیں جتھوں اوہ [[گیاکووا|گجاکووا]] چ بکتر بند یونٹاں دا مشاہدہ کر سکدے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Williams|first1=Daniel|date=29 May 1999|title=Yugoslav General Says Rebels Repelled|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/balkans/stories/kosovo052999.htm|work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; دوجے یونٹ پہاڑ دے اتے یا اس دے جنوب چ جنگلات چ چلے گئے۔ جدوں کرنل ڈیلیچ نوں احساس ہویا کہ اک جارحیت جاری اے، تے اس نے اپنے فوجیاں نو مضبوط کرن دا حکم دتا تے ہوٹزر تے مارٹراں نال حملے دا جواب دتا۔ اس نے اپنے [[توپ خانہ|توپ خانے نو]] پہاڑ ول جان آلے راہواں نو نشانہ بنان دا حکم دتا۔  ایہناں بیراجاں نے اگلے دو دناں لئی کے ایل اے دی جارحانہ صلاحیتاں نوں نقصان پہنچایا۔ [[یوگوسلاویہ اُتے نیٹو بمباری|نیٹو فضائی حملیاں]] دے وڈے پیمانے تے استعمال دے باوجود، انہاں نے البانیہ دے اندر KLA سپلائی لائناں تے حملہ کرن توں یوگوسلاو توپ خانے نو روکن لئی بہوں گھٹ کم کیتا۔ جداں ہی سرحدی بستیاں وچ لڑائی جاری رہی، کے ایل اے دے ذرائع نے اطلاع دتی کہ انہاں نے پلانیجا اُتے حملہ کر لیا سی تے گجوناج د ی طرف بڑھ رہے سن ۔ 

==== نیٹو دے فضائی حملیاں وچ وادھا ====
یکم جون نوں، نیٹو دے جہازاں نے وی جے اہداف تے تقریباً 150 چھاپے لانچ کیتے۔ نیٹو نے دعوی کیتا کہ اس نے 32 [[توپ خانہ|توپ خانے دے]] ٹکڑے، 9 اہلکاراں دے کیریئر، 6 بکتر بند گڈیاں ، 4 ہور فوجی گڈیاں ، 8 مارٹر پوزیشناں تے اک ایس اے 6 سطح توں ہوائی میزائل نوں ماریا اے۔ نیٹو نے پوری مہم دے دوران کے ایل اے نو ہتھیاراں دی لمبائی تے رکھیا۔ کے ایل اے دا جارحیت اک تعطل تک پہنچ گیا سی ، تے یوگوسلاو فوج جوابی حملے دا اہتمام کردی دکھادی دیندی سی۔ نیٹو نوں خوف سی کہ جے اوہ کے ایل اے ولوں حاصل کیتے گئے فوائد نو دوبارہ حاصل کر لیندے نیں تے ملوشویچ نو مذاکرات دی میز تے بہتر پوزیشن ملے گی تے اپنڑی بمباری دی مہم نو تیز کیتا۔ دانا پریسٹ دے مطابق، ویزلی کلارک نے اپنے افسراں نو دسیا، &quot;اوہ پہاڑ گواچن آلا نئیں اے۔ میں اوس پہاڑ تے سرب نئیں رکھاں گا۔ جے اسی [کے ایل اے] نو پکڑن چ مدد نئیں کردے تے اسی امریکی خون نال اوس پہاڑ دی ادائیگی کراں گے۔&quot; &lt;ref name=&quot;priest&quot;&gt;{{Cite news|date=September 19, 1999|title=Kosovo Land Threat May Have Won War|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/daily/sept99/airwar19.htm|work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; کجھ نیٹو فضائی حملیاں نے کے ایل اے دے عہدیاں تے حملہ کیتا، تاہم کے ایل اے نوں اس ویلے نیٹو دوستانہ فائرنگ توں کوئی جانی نقصان نئیں ہویا۔ ایہناں ہوائی حملیاں نے کے ایل اے نوں حملہ کرن دے موقعے دتے ۔ یوگوسلاو فوج نے اس دا جواب البانیا دے نال سرحد اُتے بستیاں اُتے گولہ باری کرکے دتا جس وچ [[Pergolaj|پرگولاج]] ، گولاج تے کرومے د‏‏ی بستیاں شامل سن ۔ ایہناں حملیاں نے کسے وی شہری ہدف نو نئیں نشانہ بنایا، لیکن [[کوکس]] اچ پناہ گزیناں دی آمد ودھ گئی تے انتظامیہ تے دباؤ پایا۔  البانیا نے اس دا جواب اپنی فوج نو سرحد تک متحرک کرکے تے اک اعلیٰ سطحی براہ راست فائرنگ مشقاں دے انعقاد دے ذریعے دتا۔ 

==== تعطل ====
جون نو‏‏ں ، یوگوسلاو فوج نے [[Planeja|پلانییا دے]] نیڑے جوابی کارروائی شروع کيتی۔ جدوں یوگوسلاو فوجی پلانییا ول ودھدے گئے، تے اوہناں نوں دو بی-52 تے اک [[بی-1 لینسر|بی-1 بی]] دے 82 ان گائیڈڈ مارک 82 بمباں نے ماریا۔ &lt;ref name=&quot;Forage67&quot; /&gt; یوگوسلاو فوجیاں دے ہلاکتاں دے بارے چ متضاد بیانات موجود نیں ۔ [[دی واشنگٹن پوسٹ|''واشنگٹن'' ''پوسٹ'' فارن سروس]] ، جہڑی ایہ وی دعوی کردی اے کہ ہڑتال وچ کلسٹر گولہ بارود دا استعمال شامل سی، نے ٹول نو &quot;کئی سینکڑوں&quot; وچ ڈال دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=9 June 1999|title=Yugoslav Troops Devastated by Attack|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/balkans/stories/nato060999.htm}}&lt;/ref&gt; کے ایل اے دے جنگجوواں دی کجھ گواہیاں دے مطابق، اوہناں نوں سنگین جانی نقصان ہویا پر کے ایل اے دیاں دوجیاں رپورٹاں دے مطابق زیادہ تر اثر توں پہلاں محفوظ تھاں تے پہنچن دے قابل سن۔ دشمنی دے خاتمے دے بعد جرمن کے ایف او آر فوجیاں دے ذریعہ زمینی معائنے وچ کسی وی گڈی یا ٹینک دا کوئی ملبہ نئيں پایا گیا۔ &lt;ref name=&quot;GV&quot;&gt;{{Cite news|date=1999-07-17|title=Ghost village marks the battle that ended the war|url=https://www.theguardian.com/world/1999/jul/17/balkans}}&lt;/ref&gt;  7 جون نو‏‏ں پشترک دے آس پاس بمباری تے زمینی لڑائی جاری رہی ۔ 9 جون نو‏‏ں ، یوگوسلاو فوج پِچھے ہٹ گئی تے کوسوو تو‏ں تمام یوگوسلاو افواج د‏‏ی انخلاء دے لئی فوجی تکنیکی معاہدہ اُتے دستخط کیتے گئے۔ 

== بعد دا نتیجہ ==
[[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے پناہ گزیناں]] دے مطابق، مارچ 1999 تک (نیٹو بمباری توں پہلے)، 200,000 توں ودھ البانیائی شہری اندرونی طور تے بے گھر ہو گئے سن، تقریباً 70,000 البانیائی صوبے توں گوانڈھی ملکاں تے مونٹی نیگرو چ فرار ہو گئے سن، تے ہور 100,000 یوگوگوس، زیادہ تر قومی البانیائی لوکاں نے مغربی یورپ چ پناہ لئی سی۔  اس دے علاوہ ، کوسوو وچ ہزاراں نسلی البانیائی پنڈاں نو‏‏ں جزوی طور اُتے یا مکمل طور اُتے جلانے یا گولہ باری تو‏ں تباہ کردتا گیا سی۔ 

[[یوگوسلاویہ اُتے نیٹو بمباری|کوسوو جنگ دے دوران نیٹو دی اسٹریٹجک بمباری]] دے آغاز دے تن ہفتیاں دے اندر، گوانڈھی ملکاں چ کوسوو توں 525,787 پناہ گزین سن۔  اک مہینے بعد 12 مئی نوں پناہ گزیناں دی کل گنتی 781,618 ہو گئی سی۔  جون 1999 تک ، یوگوسلاو فوج ، سربیا د‏‏ی پولیس تے نیم فوجیاں نے کوسوو تو‏ں 862،979 البانیائیاں نو‏‏ں کڈ دتا سی ؛ اس دعوے نو کئی سربیا دے سیاست داناں نے متصادم کیتا۔  &lt;ref name=&quot;GV&quot;/&gt; تے مارچ توں پہلے بے گھر ہون آلیاں دے علاوہ، کئی لکھ ہور اندرونی طور تے بے گھر ہو گئے۔ &lt;ref name=&quot;Under Orders&quot; /&gt; تقریباً 440,000 پناہ گزیناں نے سرحد پار کرکے البانیا تے 320,000 [[شمالی مقدونیا|مقدونیہ]] گئے۔ مونٹی نیگرو نے تقریباً 70,000 پناہ گزیناں دی میزبانی کیتی، تے [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا تے ہرزیگووینا نے]] 30,000 توں ودھ پناہ گزیناں نوں وصول کیتا۔  [[ایمنیسٹی|ایمنسٹی انٹرنیشنل دا]] اندازہ اے کہ &quot;تقریباً اک ملین لوک کوسوو تو‏ں فرار ہونے اُتے مجبور ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔&quot; 

ایہ جنگ 6 جون 1999ء نو‏‏ں [[کومانووو معاہدہ|کومانووو معاہدے]] دے نال ختم ہوئے گی۔ معاہدے دے اک حصے دے طور تے، [[البانیا|البانیہ]] چ کوسوو پناہ گزین [[کوسوۆو|کوسوو]] واپس آ گئے۔ 

== حوالہ جات ==
{{حوالے}}

== ذرائع ==
*{{Cite journal|last=Forage|first=Paul C.|date=2001-12-01|title=The battle for mount Pastrik: A preliminary study|url=https://doi.org/10.1080/13518040108430498|journal=The Journal of Slavic Military Studies|volume=14|issue=4|pages=57–80|doi=10.1080/13518040108430498|s2cid=143238207|issn=1351-8046}}
* {{حوالہ رسالہ|date=2001-12-01}}
[[گٹھ:البانیا دی تریخ]]
[[گٹھ:سربیا دی تریخ]]
[[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]]</text>
      <sha1>4n9j5cx95kd9xh6wq7cs6l1xp2x3qo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وہاب اشرفی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149333</id>
    <revision>
      <id>712748</id>
      <parentid>709796</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T23:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7750" sha1="38u6m0azc4wz6j2eajij97gr3wfd0ah" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات مصنف/عربی}}

'''ڈاکٹر سید عبد وہاب اشرفی''' ([[اردو]]/[[فارسی زبان|فارسی]]/[[عربی زبان|عربی]]: سید عبد الوہاب اشرفی; {{ہندی زبان|वहाब अशरफी}})
(2 جون 1936 – 15 جولائ‏ی 2012)&lt;ref&gt;{{Cite Web|url=http://theindianawaaz.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=8418&amp;catid=12|title=Noted اُردو writer Prof. Wahab Ashrafi passes away|تریخ رسائی=2014-02-27|publisher=Theindianawaaz.com}}&lt;/ref&gt; اک [[بھارت]]ی ادبی نقاد تے [[اردو ادب]] د‏‏ی اک نامور شخصیت سن ۔&lt;ref name=&quot;youbihar&quot;&gt;{{Cite Web|url=http://www.youbihar.com/group/KaKo|title=KAKO – The Village of Legends – Bihar Social Networking and Online Community|تریخ رسائی=2014-02-27|publisher=Youbihar.com|آخری=Created by YouBihar View Groups|archive date=2014-07-23|archive url=https://web.archive.org/web/20140723231829/http://youbihar.com/group/KaKo|url د‏‏ی کیفیت=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite Web|url=http://www.indianexpress.com/news/urdu-critic-ashrafi-passes-away/974975/|title=اُردو critic Ashrafi passes away|تریخ=2012-07-16|تریخ رسائی=2014-02-27|publisher=Indian Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite Web|url=http://twocircles.net/node/292992|title=Renowned اُردو litterateur Wahab Ashrafi passes away|تریخ=2012-07-15|تریخ رسائی=2014-02-27|publisher=TwoCircles.net|آخری=15 جولائ‏ی 2012 – 8:56pm|archive date=2016-03-04|archive url=https://web.archive.org/web/20160304003023/http://twocircles.net/node/292992|url د‏‏ی کیفیت=dead|تاريخ-الوصول=2026-08-16|تاريخ-الأرشيف=2016-03-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160304003023/http://twocircles.net/node/292992|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اوہ [[تصوف|صوفی]] [[اشرف جہانگیر سمنانی]] دے خاندان تو‏ں سن ۔

== مڈھلا جیون ==
وہاب اشرفی د‏‏ی مڈھلا جیون [[بہار]] دے [[جہان آباد]] ضلع دے کوکو پنڈ وچ گذری۔
== ایوارڈ ==
* وہاب اشرفی نے 2007 ء وچ اپنی کتاب [[تریخ ادب]] اردو(تنقید) دے لئی ساہتیہ اکادمی ایوارڈ حاصل کيتا۔ &lt;ref name=&quot;sahitya&quot;&gt;{{Cite Web|url=http://www.sahitya-akademi.org/sahitya-akademi/awa10322.htm#urdu |title=de beste bron van informatie over sahitya akademy |publisher=sahitya-akademi.org |تریخ= |تریخ رسائی=2014-02-27 |archive url=https://web.archive.org/web/20181226130301/http://www.sahitya-akademi.org/#urdu |archive date=2018-12-26 |url د‏‏ی کیفیت=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;biharanjuman&quot;&gt;{{Cite Web |url=http://www.biharanjuman.org/bio/wahab.htm |title=Professor Dr. Syed Abdul Wahab Ashrafi, Sahitya Academy Award winner, brought to you by Bihar Anjuman, the largest online group from Bihar or Jharkhand |publisher=Biharanjuman.org |تریخ=1936-06-02 |تریخ رسائی=2014-02-27 |archive url=https://web.archive.org/web/20181226130258/http://www.biharanjuman.org/bio/wahab.htm%20 |archive date=2018-12-26 |url د‏‏ی کیفیت=live |تاريخ-الوصول=2026-08-16 |تاريخ-الأرشيف=2018-12-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181226130258/http://www.biharanjuman.org/bio/wahab.htm%20 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite Web |url=http://www.patnauniversity.ac.in/awards.html |title=::: Welcome To Patna U N I V E R S I T Y ::: |publisher=Patnauniversity.ac.in |تریخ= |تریخ رسائی=2014-02-27 |archive url=https://web.archive.org/web/20181226130255/https://www.patnauniversity.ac.in/awards.html%20 |archive date=2018-12-26 |url د‏‏ی کیفیت=live |تاريخ-الوصول=2026-08-16 |تاريخ-الأرشيف=2018-12-26 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181226130255/https://www.patnauniversity.ac.in/awards.html%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite Web|url=https://groups.google.com/forum/?fromgroups#!topic/yoursks/9GHkQtAcAzE |title=Google Discussiegroepen |publisher=Groups.google.com |تریخ= |تریخ رسائی=2014-02-27}}&lt;/ref&gt;
* بہار اردو اکیڈمی ایوارڈ&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;{{Cite Web|url=https://books.google.com/books?id=QA1V7sICaIwC&amp;pg=PA69&amp;lpg=PA69&amp;dq=phd+on+wahab+ashrafi&amp;source=bl&amp;ots=i_s367_LIg&amp;sig=oRjrinTOi2QKbS_AGFLNtJXu6tU&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=5m2rUarQHYSqrAfNpIDIBA&amp;ved=0CDEQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=phd%20on%20wahab%20ashrafi&amp;f=false|title=Who's who of Indian Writers, 1999: A-M – Google Books|تریخ=1936-02-06|تریخ رسائی=2014-02-27|publisher=Books.google.co.in}}&lt;/ref&gt;
* بھارتیہ بھاشا پریشد ایوارڈ

== تعلیم ==
وہاب اشرفی نے پی ایچ ڈی (اردو)، ایم۔اے اردو وچ (تمغا یافتہ)، ایم۔ایے فارسی وچ (تمغا یافتہ) تے ایل ایل کيتا سی۔ اوہ [[جامعہ رانچی]] وچ اک سابق پروفیسر تے شعبہ اردو دے سربراہ رہ‏‏ے۔ انھاں جامعہ [[جواہر لعل نہرو]] تے [[نويں دہلی]] وچ وی تدریس دے فرائض سر انجام دیے۔

== کتابیات ==
وہاب اشرفی نے تن درجن کتاباں تصنیف کیتیاں۔&lt;ref&gt;{{Cite Web|url=http://www.urduyouthforum.org/biography/Wahab_Ashrafi_biography.php|تریخ رسائی=جون 2, 2013|archive url=https://web.archive.org/web/20130315172548/http://www.urduyouthforum.org/biography/Wahab_Ashrafi_biography.php|archive date=مارچ 15, 2013|deadurl=yes}} &lt;code&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; غائب یا خالی ([[معاونت:سی ایس1 ایرر#citation missing title|معاونت]])&lt;/ref&gt;  تھلے کچھ اہ‏م کتاباں دے ناں نيں۔
* تاریخ ادبیات عالم، 7 جلداں
* تاریخ ادب اردو، 4 جلداں
* فلسفۂ اشراکیت&lt;ref&gt;{{Cite Web|url=https://sapnaonline.com/marx-i-falsafa-ishtirakiyat-aur-urdu-adab-urdu-2120316|title=Marx I Falsafa Ishtirakiyat Aur Urdu Adab : Urdu: Wahab Ashrafi: Text Books at Sapna Online|تاریخ رسائی=2014-02-27|publisher=Sapnaonline.com|آخری=Ashrafi|پہلا=Wahab}}{{مردہ ربط|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
* قدیم ادبی تنقید
* مانی کی تلاش
* تفہیم البلاغت
* قطب مشتری کا تنقیدی جائزہ
* مابعد جدیدیت
* مثنوی اور مثنویات
* مارکسی فلسفہ، اشتراکیت اور اردو ادب
* قصہ بے سمت زندگی کا
* میرا مطالعۂ قرآن
اس د‏‏ی اکثر کتاباں دا ہور زباناں وچ ترجمہ ہو چکيا ا‏‏ے۔
انھاں نے ارد و ادبی رسالے '''مباحثہ''' د‏‏ی ادارت وی کيتی۔&lt;ref&gt;{{Cite Web|url=http://urduindia.wordpress.com/2007/03/01/mubahasa-urdu-magazine-from-patna/|title=Mubahasa: اُردو magazine from Patna &amp;#124; The World of اُردو Poetry, Literature &amp; News|تریخ رسائی=2014-02-27|publisher=Urduindia.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

[[گٹھ:1936 دے جم]]
[[گٹھ:2012 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:بدون یو آر ایل حوالے دے حامل صفحات]]
[[گٹھ:بھارت دے اردو مصنف]]
[[گٹھ:بھارتی ادبی نقاد]]
[[گٹھ:بھارتی مرد مصنفاں]]
[[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]]
[[گٹھ:بہار (بھارت) دے مصنف]]
[[گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے اردو ادب]]
[[گٹھ:نقائص حوالہ: url بدون ٹائٹل پیرامیٹر]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مضمون نگار]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی مسلما‏ن]]</text>
      <sha1>38u6m0azc4wz6j2eajij97gr3wfd0ah</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>